Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қазақстан 0 1030 3586096 3571571 2026-04-16T17:22:39Z Karla almenbetova 179296 /* Қазақстанның сыртқы экономикасы */ 3586096 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Қазақстан Республикасы |Шынайы атауы = |Атау септігі = Қазақстан |Елтаңба = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |Байрақ = Flag of Kazakhstan.svg |Ұраны = Алаш! <small>(тарихи)</small><br>Алға Қазақстан! <small>(ресми емес)</small> |Әнұранның аты = Менің Қазақстаным |Аудио = Kazakhstan National Anthem 2012.ogg |Картада = Kazakhstan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2= |lat_dir=N|lat_deg=48|lat_min=57|lat_sec=0 |lon_dir=E|lon_deg=66|lon_min=14|lon_sec=0 |region = KZ |CoordScale = 10000000 |Тілдері = [[қазақ тілі]]{{efn|Қазақстан Конституциясы бойынша қазақ тілі — елдегі жалғыз мемлекеттік тіл және [[орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title= Қазақстан Республикасының Конституциясы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-12}}</ref>}} |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]<ref>Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. — Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2-бап, 1 бөлім</ref> |Құрылды = [[1465 жыл]] ([[Қазақ хандығы]])<br>[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] (Қазақстан) |Тәуелсіздік күні = [[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|22px]] [[Астана]] |Ірі қалалары = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], [[Павлодар]], [[Өскемен]], [[Атырау]], [[Семей]] |Басшы қызметі = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] [[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі|төрағасы]]<br>[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжiлiс]] [[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі|төрағасы]] |Басшылары = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Жер аумағы = 2 724 902 |Судың үлесі = 2,8 |Этнохороним = [[Қазақстан халқы|қазақстандық, қазақстандықтар]] |Халық саны бойынша орны = 62 |Жұрты = {{өсім}} 20 518 005<ref name="statdem">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/301578/file/kk/ |title=Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны туралы |date=13 наурыз 2026 |publisher=stat.gov.kz}}</ref> |Сарап жылы = 2026 |Санақ бойынша халық саны = {{өсім}} 19 186 015<ref>{{cite web|author=|url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары|lang=|website=|publisher=stat.gov.kz|date=4 қараша 2021|accessdate=2021-11-07}}</ref> |Санақ жылы = 2021 |Халық тығыздығы = 7,5 |Тығыздық бойынша орны = 184 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 973,36 млрд<ref name=IMF>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/KAZ |title=GDP, current prices |publisher=International Monetary Fund |website=IMF |accessdate=23 наурыз 2026}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2026 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 47 260<ref name=IMF/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 56 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 305,91 млрд<ref name="statecon">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/ |title=Ұлттық шоттар статистикасы |accessdate=23 наурыз 2026 |publisher=stat.gov.kz}}</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2025 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 49 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 15 527 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 64 |АДИ = {{өсім}} 0,837 |АДИ жылдық есебі = 2023 |АДИ бойынша орны = 60 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = [[Air Astana]], [[SCAT]], [[Qazaq Air]], [[FlyArystan]] |Валютасы = [[Қазақстан теңгесі]] '''{{Unicode|₸}}'''<br />([[ISO 4217|KZT, код 82]]) |Интернет үйшігі = [[.kz]], [[.қаз]] |ISO = [[ISO 3166-2:KZ|KZ]] |Телефон коды = 7 |Уақыт белдеулері = [[UTC+5:00|UTC+5]] }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''Қазақстан''' ({{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn]}}), толық атауы '''Қазақстан Республикасы'''{{efn|{{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn rʲɪsˌpublʲɪkəˈsə]}}}} — [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия]]да орналасқан [[мемлекет]]. Батысында [[Еділ]]дің төменгі ағысынан, шығысында [[Алтай таулары]]нан, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань тау жүйесі]]не созылады. Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдеріне, Еділ өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізі]] мен [[Қара теңіз]]ге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан ең үлкені. Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас. Қазақстанның солтүстігі мен батысындағы көршісі [[Ресей]]мен шекарасы — әлемдегі құрлықтағы ең ұзын шекара (7 591 километр). Қазақстан оңтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Қырғызстан]]мен, ал шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13 394 километр. Батыста [[Каспий теңізі]]мен (2000 километр), оңтүстік батыста [[Арал теңізі]]мен шайылады. 2026 жылғы 1 ақпандағы елдегі тұрғындар саны — 20 518 005 адам<ref name="statdem"/>, [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|бұл әлем бойынша 62-орын]]. Жер көлемі жағынан [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|әлем елдерінің ішінде 9-орын алады]] (2 724 902 км²). Елдің елордасы — [[Астана]] қаласы. Мемлекеттік тілі — [[қазақ тілі]]. [[Орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты [[қазақтар]] құрайды, пайыздық үлесі — 70,18%,<ref>[https://qazaqstan.tv/news/149278/ Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды]</ref> [[орыстар]] 18,42%, [[өзбектер]] 3,29%, [[украиндар]] 1,36%, [[ұйғырлар]] 1,48%, [[татарлар]] 1,06%, басқа халықтар 5,38% (2021).<ref name="etno2021">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |title=Численность населения Казахстана по отдельным этносам на начало 2021 года |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |lang=ru |accessdate=2021-05-01}}</ref> Халықтың 75% астамын [[мұсылман]]дар құрайды, [[Православ шіркеуі|православ]] [[Христиандық|христиандар]] 21%, қалғаны басқа да дін өкілдері (2009).<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=2010-11-12 |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate=2010-01-21}}</ref> Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) (номинал) — $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылықтары: егіншілік, мал, балық, ара, орман). Елдің негізгі валютасы — [[Қазақстан теңгесі|теңге]]. 1991 жылы 16 желтоқсан күні [[КСРО ыдырауы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) ыдырауы]]на байланысты [[КСРО ыдырауы|Қазақстан]] өз егемендігін жариялады және көп ұзамай халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Қазақстан 1992 жылының 2 наурызынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) толыққанды мүшесі. Сонымен қатар [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]на, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]на және [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] сияқты басқа да бірнеше [[халықаралық ұйымдар]]дың құрамына кіреді. == Этимологиясы == Қазақстан сөзі '''''[[Қазақтар|қазақ]]'''''<ref>[http://www.abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy "Қазақ" сөзінің мағынасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101214222829/http://abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy |date=2010-12-14 }}</ref><ref>[http://abai.kz/node/655 «ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?]</ref> және '''''[[-стан]]''''' сөздерінен құралған, яғни ''Қазақ елі'' деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында '''''Қазақ елі''''', '''''Ұлы дала елі''''' және '''''Қазақия''''' деген атаулар қолданылуда.<ref>[http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130601155000/http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 |date=2013-06-01}}</ref><ref>[http://www.namys.kz/?p=680 Үздіктер ішінде Қазақия жоқ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140831045202/http://www.namys.kz/?p=680 |date=2014-08-31}}</ref><ref>[http://anatili.kz/?cat=20 "Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ]</ref> «''-стан''» суффиксі [[парсы тілі]]ндегі ''stân'' ({{lang-fa|ستان}}; ''estân'', ''istân'') сөзінен келген. Парсы тілінде ''-стан'' суффиксі ''жер'' дегенді білдіреді және географиялық атаулар сыртында да қолданылады, мысалға ''rigestân'' (ریگستان; ''құм, шөл жері''), ''golestân'' (گلستان; ''гүл, бақша жері'').<ref>{{cite book|first=Leila|last=Moshiri|chapter=English-Persian Glossary|title=Colloquial Persian|year=1988|publisher= Routledge|page=150|isbn=0-415-00886-7}}</ref> == Тарихы == {{Толық мақала|Қазақстан тарихы}} {{Толықтыру}} [[Сурет:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|нобай|солға|[[Темір дәуірі]] кезіндегі Орталық Азия, соның ішінде Қазақстан]] Қазақстан жерінде адам баласы [[палеолит]]тен бері тұрады.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan%2Bpaleolithic&pg=PA91 |title=Early Paleolithic in South and East Asia |last=Ikawa-Smith |first=Fumiko |date=1978-01-01 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081003-5 |page=91 |language=en |accessdate=2020-11-14}} {{Wayback|date=2021-04-17 |url=https://web.archive.org/web/20210417174608/https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan+paleolithic&pg=PA91}}</ref> [[Ботай мәдениеті]] (б.з.б. 3700–3100) жылқыны тұңғыш рет асыраған делінеді. Ботай мәдениетінің солтүстік еуразиялық та, шығыс азиялық та генеалогиясы болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Balanovsky |first2=Oleg |last3=Lukianova |first3=Elena |last4=Kahbatkyzy |first4=Nurzhibek |last5=Flegontov |first5=Pavel |last6=Zaporozhchenko |first6=Valery |last7=Immel |first7=Alexander |last8=Wang |first8=Chuan-Chao |last9=Ixan |first9=Olzhas |last10=Khussainova |first10=Elmira |last11=Bekmanov |first11=Bakhytzhan |date=June 2019 |title=The genetic history of admixture across inner Eurasia |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=3 |issue=6 |pages=966–976 |doi=10.1038/s41559-019-0878-2 |issn=2397-334X |pmc=6542712 |pmid=31036896 |bibcode=2019NatEE...3..966J }}</ref> [[Пасторализм]] аймақта [[неолит]] дәуірінде дамыған. [[Қола дәуірі]] мен [[темір дәуірі]] кезінде халық [[еуропалық нәсіл]]ге жататын.<ref>{{Cite journal|last=Ismagulov |first=O |year=2010 |title=Physical Anthropology of Kazakh People and their Genesis |journal=Science of Central Asia |url=http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=category&id=4&Itemid=28 |display-authors=etal |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2017-02-10 |url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |first=Ann |last=Gibbons |date=2015-06-10 |title=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |journal=Science |publisher=AAAS |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2022-09-02 |url=https://web.archive.org/web/20220902191050/https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians}}</ref> Тарихтан бұрынғы заманда [[Орталық Азия]]да мүмкін үндіеуропа делінетін [[Афанасьев мәдениеті]],<ref>Allentoft et al. (2015); Haak et al. (2015),</ref> кейін [[үндіирандар|үндіиран]] [[Андроново мәдениеті]],<ref name="Beckwith49">{{cite book |last=Beckwith |first=Christopher I. |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |date=2009-03-16 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2994-1 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |postscript=:}} "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."</ref> кейін [[сақтар]] мен [[массагеттер]] тұрды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/saktar-turaly-derekter/ |title=Сақтар туралы деректер |language=kk |work=stan.kz |date=2018-12-05 |accessdate=2025-07-31}}</ref> Өзге топтар қатарында [[скифтер]] мен оңтүстіктегі парсылардың [[Ахемен әулеті]] болды. Б.з.б. 329 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]] мен оның [[Ежелгі македондар|македон]] әскері [[Сырдария|Яксарт]] өзені маңында скифтерге қарсы [[Яксарт шайқасы|шайқасты]]. Қазір Сырдария делінетін бұл өзен елдің оңтүстігінде орналасқан. === Түркі қағанаты === {{Толық мақала|Түрік қағанаты}} [[Түркілер]]дің басты миграциясы V және XI ғасырлар арасында орын алды. Осы кезде олар Орталық Азияның көбіне тараған болатын. Түркі тайпалар бұрынғы [[Ирандық тілдер|ирандық тілділер]]дің орнын алды да, нәтижесінде аймақтың көбісі генеалогиялық тұрғыдан шығыс азиялық болды. [[Түрік қағанаты|Бірінші Түркі қағанаты]]н [[Бумын қаған|Бумын]] моңғол даласында 552 жылы негіздеді, мемлекет көп ұзамай [[Каспий теңізі]]не қарай созылды. Көне түркілер миграция кезінде [[хиониттер]], [[оногурлар]]ды ығыстырды. 35 жылдан кейін мемлекеттің [[Шығыс Түрік қағанаты|шығыс]] және [[Батыс Түрік қағанаты|батыс]] бөліктері бөлек кетті. Батыс Түрік қағанаты өз шыңына VII ғасырдың басында жетті. === Құман-қыпшақтар мен Алтын Орда === {{Толық мақала|Қыпшақ даласы|Алтын Орда}} [[Сурет:Cumania (1200) eng.png|нобай|оңға|Еуразиядағы [[Қыпшақ даласы|Құман-Қыпшақ конфедерациясы]], {{шамамен}} 1200 жылдар. Қазақтар қыпшақтар мен өзге де түркі мен моңғол тайпалардан тараған]] [[Құмандар]] қазіргі Қазақстанға XI ғасырдың басында орналасты. Олар кейін [[қыпшақтар]]мен бірігіп, Құман-Қыпшақ ірі конфедерациясын құрды. [[Ұлы Жібек жолы]] көмегімен өскен [[Тараз]] (Әулие-Ата) бен [[Түркістан (қала)|Хазреті Түркістан]] қалаларының беделіне қарамастан даладағы толыққанды саяси нығаю моңғолдар тұсында ғана басталды. XIII ғасырдың бірінші жартысында басталған [[Моңғол империясы]]ның билігі тұңғыш рет бекітілген әкімшілік бірліктерден ([[ұлыс]]тан) құрылды. 1259 жылғы Моңғол империясының бөлінісінен кейін Қазақстан Жошы ұлысы делінген [[Алтын Орда]] қарамағына түсті. Алтын Орда тұсында [[Шыңғыс хан]]ның түркіленген ұрпағы [[Ислам]] дінін қабылдап, аймаққа билеуін жалғастырды. === Қазақ хандығы === {{Толық мақала|Қазақ хандығы}} 1465 жылғы Алтын Орда ыдырауынан [[Қазақ хандығы]] пайда болды. [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] құрған бұл мемлекеттің билеушілері де [[Жошы хан]] ұрпағы [[Төре]] әулетінен тараған болатын. Осы билік тұсында [[Көшпенділер|көшпенді]] өмір-салты мен малға негізделген экономика [[дала]]дағы өмірін жалғастыра берді. XV ғасырда [[Қазақтар|қазақ]] жеке ұлттық ой-санасы шыға бастады. Бұл қазақтардың [[Шайбани әулеті|шайбанилер]]ден бөлінгенінен кейін басталды. XVI ғасырдың ортасына қарай [[қазақ тілі]], мәдениеті, экономикасы негізделіп қалды. == Географиясы == {{main|Қазақстан географиясы}} Қазақстан Республикасының жер көлемі 2,7 млн шаршы шақырым. Жерінің ауданы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-шы орында тұр. Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында [[Еділ|Еділ өзені]] алабынан шығысында [[Алтай таулары|Алтай тауы]] шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55&nbsp;26 с.&nbsp;е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді. Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі [[ойпат]], [[жазық]], [[үстірт]], [[қырат]] жерлер. Қазақстанның ең биік жері — [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі шыңы]] (6995&nbsp;м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері [[Қарақия ойысы]] теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан. == Әкімшілік бөлінуі == {{main|Қазақстан әкімшілік бірліктері}} Қазақстан Республикасы — [[унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|17 облыс]], [[Қазақстан қалалары|89 қала]], соның ішінде [[республикалық маңызы бар қала|3 республикалық маңызы бар қалалар]] ([[Астана]], [[Алматы]], [[Шымкент]]), [[Қазақстан аудандары|186 аудан]], [[Қазақстан ауылдық округтері|174 ауылдық округ]] кіреді. [[Сурет:Kazakhstan provinces and province capitals kz 2022.png|нобай|center|upright=1.8|Қазақстан әкімшілік бірліктері және олардың орталықтары (8 маусым 2022 жылдан бастап)]] {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" ! № !!Аймақ !!Әкімшілік орталығы !!Ауданы, км² !!Тұрғыны<br /><small>(1 шілде<br />2017 ж.&nbsp;адам)<ref name="Pop-Jan-2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar 2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05}}</ref></small> ! Тұрғыны (1&nbsp;қаңтар<br />2019<br />ж.&nbsp;адам) || 2 жылдық<br />қорытынды (адам) !Тұрғыны (1 маусым 2023 ж. адам)<ref>https://stat.gov.kz/</ref> |- |{{0}}1|| [[Сурет:Almaty.JPG|20px|Туы]] [[Алматы облысы]]||[[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 || 2 003 063 || 2 037 393 ||{{өсім}} 34 330 |1 516 506 |- |{{0}}2|| [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|20px|Туы]] [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО)]] ||[[Өскемен]] | 97 800 || 1&nbsp;386&nbsp;208 || 1&nbsp;379&nbsp;079 ||{{құлдырау}} {{0}}7 129 |729 813 |- |{{0}}3|| [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Туы]] [[Қарағанды облысы]]||[[Қарағанды]] | 239 045 || 1 381 501 || 1 378 863 ||{{құлдырау}} {{0}}2 638 |1 136 177 |- |{{0}}4|| [[Сурет:Zhambyl province seal.png|20px|Туы]] [[Жамбыл облысы]]||[[Тараз]] | 144 264 ||1 116 384 || 1 124 559 ||{{өсім}} {{0}}8 175 |1 222 093 |- |{{0}}5|| [[Сурет:Turkistan region seal.png|20px|Туы]] [[Түркістан облысы|Түркістан облысы (ОҚО)]]||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 || 1 929 000 || 1 977 768 ||{{өсім}} 48 768 |2 132 208 |- |{{0}}6|| [[Сурет:Logo kostanay.jpg|20px|Туы]] [[Қостанай облысы]]||[[Қостанай]] | 196 001 ||{{0|0.}}876 833 ||{{0|0.}}873 124 ||{{құлдырау}} {{0}}3 709 |831 860 |- |{{0}}7|| [[Сурет:Aktobe seal.png|20px|Туы]] [[Ақтөбе облысы]]||[[Ақтөбе]] | 300 629 ||{{0|0.}}851 339 ||{{0|0.}}867 828 ||{{өсім}} 16 489 |933 267 |- |{{0}}8|| [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|20px|Туы]] [[Қызылорда облысы]]||[[Қызылорда]] | 226 019 ||{{0|0.}}777 730 ||{{0|0.}}793 299 ||{{өсім}} 15 568 |803 681<ref>Байқоңыр қаласын қоспағандағы саны</ref> |- |{{0}}9|| [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|20px|Туы]] [[Павлодар облысы]]||[[Павлодар]] | 124 800 ||{{0|0.}}755 847 ||{{0|0.}}753 981 ||{{құлдырау}} {{0}}1 866 |755 543 |- | 10|| [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px|Туы]] [[Ақмола облысы]]|| [[Көкшетау]] | 146 219 ||{{0|0.}}737 449 ||{{0|0.}}739 566 ||{{өсім}} {{0}}2 117 |788 723 |- | 11|| [[Сурет:Лого Мангистау.jpg|20px|Туы]] [[Маңғыстау облысы]]||[[Ақтау]] | 165 642 ||{{0|0.}}650 509 ||{{0|0.}}676 835 ||{{өсім}} 26 326 |775 805 |- | 12|| [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|20px|Туы]] [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы (БҚО)]]||[[Орал]] | 151 339 ||{{0|0.}}643 874 ||{{0|0.}}651 874 ||{{өсім}} {{0}}8 000 |690 712 |- | 13|| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|20px|Туы]] [[Атырау облысы]]||[[Атырау]] | 118 631 ||{{0|0.}}613 880 ||{{0|0.}}632 896 ||{{өсім}} 19 016 |698 210 |- | 14|| [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|20px|Туы]] [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО)]] ||[[Петропавл]] |{{0}}97 993 ||{{0|0.}}560 553 ||{{0|0.}}555 020 ||{{құлдырау}} {{0}}5 533 |533 127 |- | 15|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|20px|Туы]] [[Алматы]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}451 || 1 772 779 || 1 854 556 ||{{өсім}} 81 777 |2 185 596 |- | 16|| colspan=2| [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|20px|Туы]] [[Астана]] — республиканың елордасы |{{0|000.}}710,2 || 1 006 570 || 1 078 362 ||{{өсім}} 71 792 |1 376 528 |- | 17|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|20px|Туы]] [[Шымкент]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}506 ||1 002 291 ||1 011 511 ||{{өсім}} {{0}}9 220 |1 203 184 |- | 18|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|20px|Туы]] [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.0}}57 ||{{0|0.0}}38 500 ||{{0|0.0}}39 161||{{өсім}} {{0|00.}}661 |34 578 |- |19 |[[Абай облысы]] |[[Семей]] |185 500 | | | |610 292 |- |20 |[[Жетісу облысы]] |[[Талдықорған]] |118 648 | | | |699 277 |- |21 |[[Ұлытау облысы]] |[[Жезқазған]] |188 936 | | | |221 823 |- ! !! colspan="2" | Барлығы !! 2 724 902 !! 17 994 200 !! 18 592 701 !!{{өсім}} 598 501 !'''19 879 003''' |} === Ірі қалалар === {{Тағы қараңыз|Қазақстан қалалары}} [[Сурет:Astana centr.JPG|thumb|upright|Астана]] [[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|upright|Алматы]] [[Сурет:Soyuz TMA-3 launch.jpg|thumb|upright|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]]]] {| class="wikitable sortable" style=text-align:left |- ! rowspan= 2| Орны !! Қала !! Тұрғыны |- ! Миллионер қала !! > 1 млн |- | 1 ||[[Алматы]] || 2 175 218 |- | 2 ||[[Астана]] || 1 367 156 |- | 3 ||[[Шымкент]] || 1 198 570 |- ! colspan="2"| Жүз мыңнан астам тұрғынды қалалар !! 100–999 мың тұрғын |- | 4 || [[Қарағанды]] || 516 946 |- | 5 || [[Ақтөбе]] || 562 355 |- | 6 || [[Тараз]] || 428 337 |- | 7 ||[[Семей]] || 329 457 |- | 8 ||[[Павлодар]] || 334 057 |- | 9 || [[Өскемен]] || 367 749 |- | 10 ||[[Атырау]] || 404 129 |- | 11 ||[[Қостанай]] || 265 186 |- | 12 ||[[Қызылорда]] || 351 828 |- | 13 ||[[Орал]] || 357 704 |- | 14 ||[[Петропавл]] || 222 276 |- | 15 ||[[Ақтау]] || 274 053 |- | 16 ||[[Жаңаөзен]] || 148 921 |- | 17 ||[[Теміртау]] || 177 695 |- | 18 ||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] || 221 493 |- | 19 ||[[Көкшетау]] || 191 692 |- | 20 ||[[Талдықорған]] || 202 147 |- | 21 ||[[Екібастұз]] || 145 473 |- | 22 || [[Рудный]] || 123 805 |- ! colspan="2"| Барлық тұрғын саны<br />(ірі қалаларда): !! 10 366 347 |- ! colspan="2"| Қазақстанның жалпы тұрғын саны: !! 19 879 003 |- ! colspan="2"| Ірі қалалардың тұрғын санындағы үлесі % !! 52,1% |} == Халқы == {{main|Қазақстан демографиясы}} == Мемлекеттік құрылымы == == Табиғаты == {{main|Қазақстанның жер бедері}} === Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару === Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік ([[мәслихат]]) және атқарушы органдар ([[әкім]]дік) жүзеге асырады. === Сыртқы саясат === {{main|Қазақстанның сыртқы саясаты}} Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді. Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. === ҚР сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы === 2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған: * үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты; * адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау; * халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру; * халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау; * ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.<ref>https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124114243/https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 |date=2020-11-24 }}</ref> === Қазақстандағы саяси реформалар === 2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.<ref>https://egemen.kz/article/202452-ulttyq-qoghamdyq-senim-kenhesininh-dgugi-salmaqty</ref> 2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.<ref>https://egemen.kz/article/211354-khalyq-unine-qulaq-asatyn-memleket</ref> Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.<ref>https://abai.kz/post/103296</ref> Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді. Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К. Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.<ref>https://informburo.kz/kaz/seksualdy-sipattay-ylmystara-zhaa-bap-engzlu-mmkn-za-zhobasyn-taldaymyz-.html</ref> === Қоғам === Қазақ техникалық мамандары [[Қазақ инженерлер бірлестігі|Қазақ Инженерлер Бірлестігі]] ұйымына біріккен. == Мереке және демалыс күндер == {|class="wikitable" |- ! Күн!! Қазақша аталуы |- |[[1 қаңтар|1]]–[[2 қаңтар]] ||[[Жаңа жыл]] |- |[[7 қаңтар]] ||Рождество мейрамы (Рождество Христово) |- |[[8 наурыз]] ||[[Халықаралық әйелдер күні]] |- |[[15 наурыз]] ||[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы күні]] |- |[[21 наурыз|21]]–[[23 наурыз]] ||[[Наурыз мейрамы]] |- |[[1 мамыр]] ||[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |- |[[7 мамыр]] ||[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)|Отан Қорғаушылар күні]] |- |[[9 мамыр]] ||[[Жеңіс күні]] |- |[[6 шілде]] ||[[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]] |- |[[Қажылық|Қажылықтың соңғы күні]]||[[Құрбан айт]] |- |[[25 қазан]]||[[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] |- |[[16 желтоқсан|16]]-[[17 желтоқсан]] ||[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күні]] |- style=background:#efefef |colspan=2 |<small>''2027 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер''</small><ref>{{cite web |url=https://egov.kz/cms/kk/articles/employment_relations/holidays-calend |title=2022 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер |author= |date= |work= |publisher=egov.kz |accessdate=8 қыркүйек 2022 |lang=}}</ref> |} == Экономикасы == Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.<ref>https://www.inform.kz/kz/28-zhylda-kazakstanga-kansha-investiciya-tartyldy_a3595458</ref> Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды. Қазақстанның ЖІӨ 179,332&nbsp;млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9&nbsp;686 АҚШ долларын құрайды.<ref>https://stat.gov.kz/official/dynamic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017035705/https://stat.gov.kz/official/dynamic |date=2019-10-17 }}</ref> Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды. Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байланысты. Ал импорттың өсуі тиісінше өнімді өндіруге қажетті машиналар мен жабдықтарды сатып алудың нәтижесінде өсті.<ref>[http://forbes.kz/process/expertise/v_mirovoy_ekonomike_kazahstan_vnizu_pischevoy_tsepochki В мировой экономике Казахстан - внизу пищевой цепочки] 2013 жылдың 27 ақпан күні қаралды.</ref> 2009 жылы сыртқы сауда айналымы 34%-ға төмендеп кеттті, оның негізгі себепшісі мұнай мен металл бағасының төмендеуі. Дегенмен, 2010 жылдан бастап бағалардың қайта өсуіне байланысты қарқынды даму байқалды, нәтижесінде экспорттық-импорттық операциялар көлемі $137&nbsp;млрд. құрады. Экспорт ($92 млрд) импорттан екі есе көп болды ($45&nbsp;млрд). Экспорттың 75% — минералды ресурстар, ең үлкен бөлігі мұнай, газ, көмір, уран сияқты пайдалы қазбаларға тиесілі. Қалған 13% — металлдар және 3,4% — ауылшаруашылық өнімдері құрайды (негізгісі бидай), 4,2% — химия өнеркәсібінің өнімдері. Негізгі өндіретін тауар — өңделмеген табиғи қазбалар құрайды. Қазақстан әлемдік сауда нарығында табиғи ресурстарды қамтамасыз етуші ретінде қызмет етеді. Қазақстан дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-kazakstannyin-dsu-ga-kru-jonndeg-kelssozderdn-262874/ Назарбаев Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздердің аяқталғанын жария етті]</ref> {{main|Қазақстан экономикасы}} <gallery widths="200" heights="150"> Modern Almaty.jpg|Дамыған Алматы Kazah tenge.jpg|[[Қазақстан теңгесі]] </gallery> === Қазақстанның сыртқы экономикасы === Қазақстанның сыртқы экономикасы әлем елдерімен экономикалық, сауда, валюта, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарды қамтып отыр. Бұл сала субъектілері сыртқы экономикалық қызметтерге байланысты меншік түрі бойынша тәуелсіз елімізде тіркелген Қазақстанның немесе шет мемлекеттердің заңды немесе жеке тұлғалары болып табылады. Сыртқы экономика саласында басты және маңызды орында сауда саласы. Соңғы жылдарда Қазақстаннан экспортталатын тауарлардың үлесі үш есеге өсті. Оған бірнеше факторлар себепші болып отыр. Қолайлы инвестициялық жағдайлардың жасалуы тікелей шетелдік қомақты инвестициялардың тікелей ағылып келуіне себепші болды, оның негізгі бөлігі еліміздің мұнай өндіру саласына жұмсалады. Біріншіден, бұл өз кезегінде мұнай мен газ конденсатын өндіруді қарқынды дамытты. Екіншіден, дүниежүзілік тауар нарығындағы көмірсутектер шикізатын сату шартының қолайлылығы экспорт әлеуетінің өсіне жағдай жасады. Дәл осылай деп тау-кен металлургия сала-соңғы оң жыл көлемінде жалпы қазақстандық экспорт және қызмет көрсету үлесінің көбеюі, әлемдік сауданың дамуымен салыстырғандағы оның қарқынды дамуы мен көлеміне байланысты болып отыр. Қазақстандығы тауар экспорттау динамикасының деңгейінің өсуі оның жоғары, екпінді дамуын көрсетеді. Орташа есеппен он жыл ішінде тауар экспорттау төрт есеге өссе, импорт үш жарым есеге өсті. Әлемдік деңгеймен салыстырмалы түрде қарағанда еліміздің макроэкономикалық көлемі жоғары емес. Осыған қарамастан Қазақстанның сыртқы экономикалық саласын болашақта дамытуына орасан зор шамасы бар. Атап айтқанда, бүгінде 500-ден астам кен орындары барланып, минералды шикізаттың 1220 түрінің барлығы анықталған. Осылардың көпшілігінен біздің еліміз дүние жүзі бойынша алдыңғы орында. Осылайша, Қазастан барланған цинк, вольфрам және барит қорларын әлем бойынша бірінші орында болса, күміс қорғасын және хромит қорынан екінші орында, мыс, марганец, флюорит бойынша үшінші, молибден қорынан төртінші, сонымен қатар алтын қоры жөнінен алдыңғы қатардағы он елдің қатарында. Елімізде темір рудасы әлемдік қордың 8&nbsp;пайызын, уранның жобамен 25&nbsp;пайызын құрайды. Қазақстан мұнай қорын барлаудан әлемдегі он елдің қатарында. Ғаламдық қаржылық — экономикалық тоқырау республикамыздың сыртқы экономикалық саласына кері әсерін тигізді. == Энергетикасы == {{main|Қазақстан энергетикасы}} === Мәдениет және қоғам === {{main|Қазақ мәдениеті}}{{main|Қазақстанның әдебиеті мен өнері}}{{main|Қазақ өнері}} === Білім беру жүйесі === {{main|Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы}} === Бұқаралық ақпарат құралдары === {{main|Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдары}} === Әлеуметтік саласы === {{main|Қазақстанның әлеуметі}} === Қарулы күштері === {{main|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері}} Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындары мен ғыл. мекемелерді қамтиды. Соғыс уақытында құрамына қорғаныс мин-не қарайтын әскер түрлерінен басқа Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекара қызметі және басқа да әскерлері, республикалық “Ұлан”, азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемл. ин-ттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстанның орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу. ; <nowiki>Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:</nowiki>: * әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды, * Қазақстан Республикасының мемлекет шекарасында немесе аумағының шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау; * әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу; * маңызды әскери нысандарды күзету; * елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылға әзір болу; * халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу. Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс, Орталық әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Ақтөбе қаласында орналасқан. Қазақстанның қалған облыстары Орталық әскери округіне қарайды. Орталық штаб – Қарағанды қаласында. Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған. == Қызықты деректер == # Қазақстанда 19 миллионнан астам адам, шамамен 130-дан астам этнос тұрады. Оның 48,71 % — ерлер, 51,29 % — әйелдер. Қазақстан халық саны бойынша әлемде 64-орында. # Қазақстанның аумағы [[Азия]] мен [[Еуропа]]да орналасқан. Жер көлемі — 2,7&nbsp;миллион шаршы шақырым. Дүниежүзінде [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі#Аумағы бойынша жалпы елдер мен тәуелділіктер|9-орында]] тұр. Қазақстанның территориясына 3&nbsp;[[Түркия]], 5 [[Франция]] немесе 7 [[Жапония]] сиып кетер еді. # Қазақстанда бір сағаттық белдеу бар, климаты — күрт континенталды. Ауа температурасы -45-тен +45 градусқа дейін болады. # Қазақстан – табиғи ресурстарға өте бай мемлекеттердің бірі. Менделеев кестесіндегі 105&nbsp;элементтің 99-ы қазақ жерінен табылған. [[Мұнай]] қоры бойынша Қазақстан әлемдегі 20&nbsp;жетекші елдің қатарына кіреді. Ал [[газ]] қоры бойынша 30-орынға, [[алтын]] қорлары бойынша әлемде 15-орынды, [[Уран (химиялық элемент)|уран]]нан екінші орынға тұрақтаған. # Қазақстан өз еркімен күштілігі жағынан әлемде төртінші орында тұратын қарудан бас тартып, әлемдегі ең ірі ядролық тәжірибелер полигонын жапты. 1991 жылдың 29 тамызында [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]] жабылды. # [[Астана]] қаласы әлемнің ең жас астанасы болып есептеледі. 1998 жылы [[ЮНЕСКО]] бас қаланы «Бейбітшілік қаласы» деген атауға сай деп танып, медальмен марапаттады. Бразилияда өткен дүниежүзілік байқауда әлем бойынша 12 жас қаланың ішінен Астана жоғары атақты иеленді. Ал 2012 жылы елордаға «ТМД мен Түркі әлемінің мәдени астанасы» мәртебесі берілді. 2019 жылдың наурыз айынан бастап қала атауы Тұңғыш Президенттің құрметіне Астана деп өзгертілді. # Әлемдегі ең биiк түтiн мұржасы Қазақстанда ([[Екібастұз]] қаласында) орналасқан. Оның биiктігi — 420 метр. Ол [[Эйфель мұнарасы]]нан 100 метр биік. # [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]] – әлемдегі бірінші және ең үлкен ғарыш айлағы. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан тұңғыш рет адамзат ғарышқа ұшқан. Ол Қазақстан жерінде [[Төретам]] кентіне жақын ауданда орналасқан. Көлемі 6717 шаршы шақырым. # [[Медеу]] — әлемдегі ең биік орналасқан жасанды мұз айдыны. Мұнда 170 әлемдік рекорд орнатылған. «Медеу» атауы ХІХ ғасырдың соңында өмір сүрген қоғам қайраткері [[Медеу Пұсырманұлы]]ның құрметіне берілген. # Қазақстанда 3,8 млн жеңіл көлік тіркелген (2021 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша).<ref>https://www.inform.kz/kz/kazakstanda-3-8-mln-zhenil-kolik-tirkelgen_a3862967</ref> # Орталық Азиядағы ең үлкен театр Қазақстанда орналасқан. «[[Астана Опера]]<nowiki/>» театрын 33 елдің мамандары үш жыл салды. # Қазақстан – [[қызғалдақ]] пен [[алма]]ның отаны. Ал жылқы алғаш рет (б.д.д 4 мыңыншы жылдарда) Қазақстанда қолға үйретілген. # Қазақстанның [[Қазақстан теңгесі|төл валютасы]] қатарынан үш рет 2011, 2012 және 2013 жылдары дүниежүзіндегі ең үздік қағаз ақша ретінде танылды. Алғашқы қазақстандық ақшалар [[Лондон]]да шығарылды. # Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстанға әлемнің 120-дан астам мемлекеті 370&nbsp;млрд доллардан астам инвестиция құйды (2022 жылғы деректер бойынша). # Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара — Қазақстан мен Ресей шекарасы (7591 шақырым).<ref>[https://qazaqstan.tv/news/119949/ Қазақстан туралы қызықты деректер]</ref> # Қазақстанның екі ескерткіші [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұрасы]]ның қатарында. Олар – [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] мен [[Таңбалы петроглифтері]].<ref>[https://qazaquni.kz/kogam/62106-kazakstan-turaly-25-kyzykty-derek Қазақстан туралы 25&nbsp;қызықты дерек]</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Қазақстан}} * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29}} * [http://www.akorda.kz Президенттің ресми торабы] * [http://www.parliament.kz Парламенттің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601204815/http://parliament.kz/ |date=2019-06-01 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] * [http://kz.government.kz/ Үкiметтiң ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807150857/http://kz.government.kz/ |date=2019-08-07 }} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/ Қазақстан] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170309094529/http://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |date=2017-03-09}} [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] * [http://online.prg.kz/ Қазақстан Республикасының онлайн заңнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230021920/http://online.prg.kz/ |date=2011-12-30 }} * [http://www.stat.kz/Pages/default.aspx Қазақстанның ресми статистикасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131113142704/http://www.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2013-11-13}} * [http://www.zakon.kz Қазақстанның бірінші ақпараттық порталы] {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Навигациялық блок |тақырып = Қазақстан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |Орталық Азия |Каспий теңізі бойындағы елдер |ЭЫҰ |ТМД |Еуразия Экономикалық Қауымдастығы |ҰҚШҰ |Түркі кеңесі |Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы |ТҮРКСОЙ |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Қазақстан|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] qylvlpc7yihlg0cit4l3bv2c4kak4gy Қарағанды 0 1471 3586302 3576061 2026-04-17T05:50:40Z ~2026-23396-91 179933 Абай Құнанбаев өмірбаяны артық 3586302 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = Қарағанды вокзалы.jpg |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қары жұқа, боранды; жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г.Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә.Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] k1tkogd1yk700ex1viq4j0n8gh4ducs 3586305 3586302 2026-04-17T05:52:49Z ~2026-23396-91 179933 қары жұқа, боранды; сөйлемді д 3586305 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = Қарағанды вокзалы.jpg |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г.Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә.Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] huf60z75pdyr3rv166k1whbx5xep780 3586458 3586305 2026-04-17T09:27:34Z Rasulbek Adil 176232 3586458 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = Қарағанды вокзалы.jpg |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] teghnmypbjq68e9c6irvlo3wpiob0rl Қостанай облысы 0 1664 3586295 3575694 2026-04-17T05:40:01Z ~2026-23396-91 179933 көл қазаншұңқырлары мол, Солтүстік Торғай жазығы үтір қойдым 3586295 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Қостанай облысы |елтаңба = Logo Kostanay Province.png |карта = Kostanay in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 12 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 38 |lon_sec = |облыс орталығы = {{байрақ|Қостанай}} |құрылған уақыты = [[29 шілде]] [[1936 жыл]] |аудандар саны = 16 |ауылдық округтер саны = 156 |кенттік әкімдіктер саны = 3 |қалалық әкімдіктер саны = 6 |ауылдар саны = 492 |тұрғыны = {{құлдырау}} 824 917 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =7 |тығыздығы = 4,2 |тығыздығы бойынша орны = 13 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 41,87 % <br>[[орыстар]] — 40,39 %<br> [[украиндар]] — 7,76 %<br> [[немістер]] — 3,09 %<br>[[татарлар]] — 1,8 %<br>[[белорустар]] — 1,4 %<br> басқалары — 3,69 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 196 001 |жер аумағы бойынша орны = 4-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Солтүстік Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қостанай қаласы, Әл-Фараби даңғылы, №66 |ISO 3166-2 коды = KZ-KUS |телефон коды = +7 7142 |пошта индекстері = 11xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanay?lang=kk Қостанай облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Qostanay Province }} {| style="float: right; clear:both; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 320px; background: #f9f9f9; border: #aaaaaa solid 1px; text-align: center" |- |{{Ленин ордені|түрі=аумақ|1966}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ|1970}} |} '''Қостанай облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігіндегі]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік-аумақтық бірлігі]]. [[1936 жыл]]ы [[29 шілде]]де бұрынғы [[Қостанай губерниясы|Қостанай]] мен [[Торғай губерниясы|Торғай]] губернияларының негізінде құрылған. Облыс орталығы – [[Қостанай]] қаласы. Жер аумағы 196 мың км².<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> == Географиялық орны == Қостанай облысы [[солтүстік]]-[[батыс]]ы мен солтүстігінде [[Ресей]]дің [[Орынбор облысы|Орынбор]], [[Челябі облысы|Челябі]], [[Қорған облысы|Қорған]] облыстарымен, шығысында және оңтүстік-шығысында [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Ұлытау облысы|Ұлытау]] облыстарымен, оңтүстік-батысында [[Ақтөбе облысы]]мен шектеседі. == Рельефі == Облыс аумағы негізінен [[жазық]] [[дала]]. Солтүстіктен оңтүстікке қарай тым созылып жатуына байланысты (740 км) әр түрлі физикалық-[[географиялық белдеулер]]ден тұрады: * батыс жағында [[Орал]] маңы [[үстірт]]ін (250-400 м); * солтүстігінде [[Батыс Сібір ойпаты]]ның (150-200 м) оңтүстік бөлігін; * оңтүстігінде [[Торғай үстірті]]нің басым бөлігін (250-300 м); * қиыр оңтүстік-шығысында [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігін (450-500 м) қамтиды. Орал маңы үстірті негізінен, шығысқа қарай еңісетене келіп, солтүстігінде Золотая сопка (Алтыншоқы) тұсымен, оңтүстігінде [[Тобыл өзені]]нің жоғарғы ағысының [[аңғар]]ымен шектеледі. Мұның оңтүстік жағында жекелеген [[шоқы]]лар ([[Жетіқара]] тауы, 414 м, т.б.) кездеседі. Батыс Сібір ойпатының оңтүстігін [[көл]] [[қазаншұңқыр]]лары бар Қостанай жазығы мен [[Обаған]]-[[Есіл]] суайрығы және [[Есіл жазығы]] алыпжатыр. Облыстың оңтүстігіндегі Торғай үстіртінің солтүстік бөлігін көл қазаншұңқырлары мол, Солтүстік Торғай жазығы ([[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] көлінен Тобыл өзеніне дейінгі [[суайрық]]ты), орта бөлігін Сыпсыңағаш [[қолат]]ымен және [[Өлкейек]], [[Қабырға]], [[Теке]], [[Сарысу]] өзендерімен тілімделген Торғай үстіртінің орта бөлігін қамтыған. Мұндағы суайрықтарда [[Қарғалытау]] (310 м), [[Теке]] (262 м), [[Қызбелтау]] (219 м) және Сарыадыр (360 м) [[төрткіл тау]] [[жұрнақ]]тары, қиыр солтүстік-батысында [[Қоңыртау (тау, Қостанай облысы)|Қоңыртау]] таулары орналасқан. Торғай үстіртінің жалғасы саналатын Оңтүстік Торғай жазығы [[Сарықопа]] көлінің оңтүстік бөлігін қамтиды. Ол Торғай мен Ұлы Жыланшық өзендерімен тілімделген. Облыс аумағының бір ерекшелігі - оның қиыр оңтүстік-батыстан солтүстікке қарай Торғай, Сарыөзен және Обаған өзендерінің аңғарларын қамти отырып, Тобыл өзеніне дейін жететін ұзындығы 700 км Торғай қолаты жатыр. Облыстың ең биік бөлігі шоқылы келген Сарыарқа бөлігі. Мұнда [[Қарақұс]] ([[Шарықты]] [[шың]]ы 397 м), [[Көкшетау тауы|Көкшетау]] (478 м!, [[Қайыңдышоқы]] (569 м), т.б. көптеген тау шоқылары кездеседі. Ұлы Жыланшық пен Қараторғай өзендерінің суайрығын [[Жыланшықтүрме]] [[қырат]]ы алып жатыр. == Кен байлықтары == Қостанай облысы [[кен байлықтары]]на өте бай. Мұнда [[магнетит]]тік және оолиттік [[темір]] кендерінің, [[боксит]]тің, [[алтын]]ның, [[никель]]дің, [[асбес]]тің, [[қоңыр көмір]]дің, [[құрылыс материалдары]]ның ([[цемент]]тің, [[флюс]]тік [[әктас]]тың), [[доломит]]тің, [[от]]қа төзімді [[балшық]]тың, қыш және [[кірпіш]] балшықтарының, [[әйнек]]тік [[құм]]ның, [[гранит]]тің, [[диорит]]тің, [[құмтас]]тың, т.б. мол [[қор]]ы бар. == Климаты == Облыс [[климат]]ы тым континеттік. [[Қыс]]ы [[суық]] және ызғарлы, [[қаңтар]]дың орташа [[температура]]сы солтүстігінде -18-19°С, оңтүстігінде -16-17°С. Кейбір қатаң жылдары -40°С-тан да төмен болады. Қысы ұзақ, [[қар жамылғысы]] 5 [[ай]]ға дейін жатады. [[Жаз]]ы біршама [[ыстық]], [[шілде]]нің орташа температурасы 19-20°С. Кей жылдары 35-40°С-қа дейін жетеді. Жылдық [[жауын-шашын]]ның орташа мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай 300 мм-ден 170 мм-ге дейінгі аралықта, оның 70-75% -ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Облыста [[қуаңшылық]] болып тұрады. Кейінгі [[50 жыл]]дың мәліметі бойынша қуаңшылық әр 10 жылда 3-4 рет қайталанған. [[Жел]]сіз күндер аз. Желдің жылдық орташа жылдамдығы солтүстігінде 4-4,5 м/с-тан, оңтүстігінде 5-6 м/с-қа жетеді. Солтүстігінде оңтүстік-батыс және оңтүстік желдер, оңтүстігінде солтүстік және солтүстік-шығыс желдер басым. == Топырағы == Қостанай облысының аумағы үш ірі [[топырақ]] [[белдем]]інде орналасқан: * солтүстік жағын [[қара топырақ]], ал оңтүстік бөлігін [[сұр]] топырақ белдемі алып жатыр; * қара және қоңыр қызғылт топырақтар облыстың солтүстік және орталық аудандарында егін шаруашылығы мен [[мал шаруашылығы]]н өркендетуге қолайлы. Облыс жеріндегі топырақ жамылғысының [[бойлық]] бағытта белдемдік байланыстағы [[өсімдік жамылғысы]] таралған. == Белдемдері == Қостанай облысының солтүстік жіңішке бөлігін [[орман]]ды-[[дала]] белдемі алып жатыр. Орманды жерлері негізінен әр түрлі [[бұта]]лар өскен [[терек]] аралас қайыңды [[шоқ]]тардан тұрады. Кей жерлерде олар едәуір алқапты қамтитын [[қайыңды орман]] өңірлерін құрайды. Дала белдемі әр түрлі шөбі басым [[селеу]] мен [[боз]]дан тұрады, ал құрғақ дала белдемінде, негізінен, әр түрлі шөптер араласқан [[бетеге]]лі-[[селеу]]лі шөптер өседі. Дала және құрғақ дала белдемдерінің құмдақ топырақты жерлерінде қайың мен [[қарағай]]ы басым Наурызымқарағай ормандары өскен. Наурызымқарағай шоқ орманы негізінде [[1930]] жылы мемлекеттік [[қорық]] ([[Наурызым қорығы]]) ұйымдастырылған. == Жануарлар дүниесі == Облыстың жануарлар дүниесі әр түрлі. [[Жыртқыш аңдар]]дан - [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[күзен]] жиі кездеседі. [[Ақ қоян]], [[ор қоян]], [[құм тышқаны]], [[сарышұнақ]], [[аламан тышқаны]], [[қосаяқ]] секілді [[кеміргіштер]] көп тараған. Орманды дала белдемінде [[елік]], оңтүстіктің шөлейтті жерлерінде [[ақбөкен]]дер жайылады. Облыста [[құстар]]дың да сан алуан түрлері мекендейді. == Су торабы == [[Сурет:Река Тобол - panoramio.jpg|солға|сүрмесіз|320x320 нүкте]] Қостанай облысы [[өзен]]дер мен [[көл]]дерге бай. Өзендер Тобыл мен Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің алабына жатады. Тобыл өзенінің алабына жататын өзендер (Үй, Тоғызақ, [[Әйет]], Желқуар, [[Шортанды]]) бастауларын Орал маңы үстіртінен, ал Обаған өзені Торғай қолатының орталық тұсынан алады. Торғай алабындағы өзендер, негізінен, Торғай және оның салалары бастауларын Торғай үстіртінен ([[Өлкейек]], Қабырға, [[Теке]]) және Сарыарқаның батыс беткейінен ([[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен]], [[Мойылды (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Мойылды]] және [[Үлкен Дәмді]], [[Жалдама (өзен)|Жалдама]], [[Қарынсалды (өзен)|Қарынсалды]], Тасты, [[Ащытасты]], Қараторғай, Сарыторғай, [[Үлкен Сабасалды]], Сабасалды, т.б.) алады. Облыстың қиыр оңтүстігінде Торғай өзені алабынан бастау алатын Ұлы Жыланшық өзені Жақсы Ақкөлге құяды. Қостанай облысында 7 мыңнан астам көл бар. Олар көбіне тұщы келеді. [[Тұзды көл]]дер Солтүстік Торғай жазығында, Сыпсыңағаш пен Торғай қолаттарының орталық тұстарында шоғырланған. Көлдердің ең ірілері Торғай қолатында (Сарықопа, [[Күйіккөл|Күйік]], [[Ақсуат]], [[Сарымойын]], Құсмұрын, Алакөл, Теңіз, т.б.), облыстың солтүстік-шығысында ([[Қойбағар (Обаған алабындағы көл)|Қойбағар]], [[Алабота]], [[Тімтуір (көл)|Тімтуір]], [[Жаншора]], [[Биесойған]], [[Сарыкөл (көл, Қостанай облысы)|Сарыкөл]], [[Сарыоба (көл)|Сарыоба]], Жасылбағар, [[Қарақамыс (көл, Меңдіқара ауданы)|Қарақамыс]], Тоқта, т.б.), солтүстік-батысында ([[Шұбаркөл]], [[Сасықкөл (көл, Қостанай облысы)|Сасықкөл]], Үлкен Бөрілі, Тоқтас, Жолжарған, т.б.), Солтүстік Торғай жазығында (Шыбындысор, Айқамыс, Қарасор мен Тентексор көлдер топтары, т.б.), Сыпсыңағаш қолатында ([[Қулыкөл]], [[Кіндікті]], [[Орқаш]], [[Жақсыбай]], Шоғыркөл, Мамыркөл, т.б.) және оңтүстігінде ([[Жалтырсор]], Барақсор, Тентексор, [[Жаман Ақкөл]], Жақсы Ақкөл, Ащы Ақкөл, т.б.) орналасқан. Кейбір тұзды көлдердің (Әулиесор, [[Сабынды (көл)|Сабынды]], Қарабасты, Қарақалпақ, Жылысор, [[Балықты]], Ақсуатсор, т.б.) емдік және [[курорт]]тық маңызы бар. Тобыл мен Торғай өзендеріне және олардың салаларында көптеген [[бөген]]дер мен суғару жүйелері салынған. Олар Тобыл өзені мен оның салаларында Жайылма, Жоғары Тобыл, Қаратомар, Қостанай, Желқуар, Шортанды бөгендері, Торғай өзенінде Албарбөгет суғару жүйесі мен Үлкен Дәмді өзеніндегі көлдетіп суғару жүйесі, т.б. Жер асты сулары облыстың барлық жерінде бар. Олар мезо-кайназойдың құмды-[[сазды шөгінділер]]і мен [[палеозой]] жыныстарында шоғырланған. == Халқы == Тұрғыны 886,2 мың [[адам]], орташа тығыздығы 1 км²-ге шаққанда 4,5 адамнан келеді ([[2010]]). Облыста 100-ден астам [[ұлт]] өкілдері тұрады. Олардың ішінде 34,9% [[қазақ]]тар, 41,2% - [[орыс]]тар, 11,9% - [[украин]]алықтар, 3,8% - [[неміс]]тер, қалған 8,2% - басқа ұлттар ([[2008]]). Қостанай облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref>: {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |984 551 |1 084 383 |1 220 750 |1 017 729 |919 558 |913 435 |907 396 |903 178 |900 333 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015 |- |894 192 |886 328 |883 333 |881 544 |879 454 |879 941 |880 776 |881 456 |} == Елді мекендері мен аудандары == [[Сурет:Kostanaycentre.jpg|thumb|right|200px|Қостанай қаласының орталығы]] [[Сурет:Здание АО Костанайские минералы.jpg|thumb|right|200px|Жітіқара қаласының орталығы]] Қостанай облысы [[құрам]]ында 5 [[қала]] ([[Арқалық (қала)|Арқалық]], [[Лисаковск]], [[Рудный]], [[Қостанай]]), 13 [[кент]], 16 [[аудан]] бар, 808 [[ауылдық мекендер]] бар ([[2010]]). {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! Орталығы !! Жер аумағы, км² !! 2021 |- | [[Алтынсарин ауданы]] || [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған ауылы]] || 6 448 || 12625 |- | [[Амангелді ауданы]] || [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді ауылы]] || 22 510 || 13 707 |- | [[Әулиекөл ауданы]] || [[Әулиекөл|Әулиекөл ауылы]] || 11 100 || 35 648 |- | [[Жангелді ауданы]] || [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай ауылы]] || 37 596 || 11 077 |- | [[Жітіқара ауданы]] || [[Жітіқара|Жітіқара қаласы]] || 7 312 || 42 432 |- | [[Қамысты ауданы]] || [[Қамысты (Қостанай облысы)|Қамысты ауылы]] || 12 056 || 10 949 |- | [[Қарабалық ауданы]] || [[Қарабалық (кент)|Қарабалық кенті]] || 6 862 || 24 839 |- | [[Қарасу ауданы]] || [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу ауылы]] || 12 782 || 21 167 |- | [[Қостанай ауданы]] || [[Тобыл (қала)|Тобыл қаласы]] || 7 442 || 79 923 |- | [[Меңдіқара ауданы]] || [[Боровской|Боровской ауылы]] || 6 618 || 22 547 |- | [[Науырзым ауданы]] || [[Қарамеңді|Қарамеңді ауылы]] || 15 198 || 9 512 |- | [[Сарыкөл ауданы]] || [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл кенті]] || 6 116 || 18 086 |- | [[Бейімбет Майлин ауданы]] || [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет ауылы]] || 7 610 || 23 615 |- | [[Ұзынкөл ауданы]] || [[Ұзынкөл ауылдық округі (Қостанай облысы)|Ұзынкөл ауылы]] || 7 157 || 15 694 |- | [[Фёдоров ауданы]] || [[Фёдоровка (Фёдоров ауданы)|Фёдоровка ауылы]] || 7 210 || 24 214 |- | colspan="2"| [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қаласы]] || 15 887 || 39 210 |- | colspan="2"| [[Лисаковск қалалық әкімдігі|Лисаковск қаласы]] || 145 || 31 748 |- | colspan="2"| [[Рудный қалалық әкімдігі|Рудный қаласы]] || 193 || 124 046 |- | colspan="2"| [[Қостанай қалалық әкімдігі|Қостанай қаласы]] || 281 || 268 990 |} == Экономикалық және инвестициялық әлеует == Қостанай облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан өңірі болып табылады. Облыс айтарлықтай экономикалық, өнеркәсіптік әлеуетке, тауарлар мен қызметтерді өткізудің үлкен нарығына, дамыған инфрақұрылымға, жоғары білікті кадрларға ие. Қолайлы іскерлік климаттың маңызды факторы дамушы экономика болып табылады: облыстың жалпы өңірлік өнімі соңғы 10 жылда 5 есеге артты. Қостанай облысының негізгі Өңірлік өнімдері темір өнімдері, алюминий кені, [[асбест]], [[ұн]], ауыл шаруашылығы өнімдері, [[кондитер өнімдері|кондитерлік өнімдер]] және көлік құралдары болып табылады. Облыста республиканың темір жол өнімдерінің '''90%''' - дан астамы, темір кенді шекемтастар мен асбест '''100%''' өндіріледі. Қазіргі уақытта облыс кәсіпорындарының сыртқы экономикалық байланыстарының географиясы 80 мемлекетті қамтиды. Облыстың сыртқы сауда айналымы 2019 жылы '''2 276,2''' млн. АҚШ долл.құрады, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда '''13,2%''' - ға өсті ('''2 011,0''' млн. АҚШ). Өнім негізінен Қытайға, Германияға, Ресей Федерациясына, Швейцарияға, Украинаға, Белоруссияға, Өзбекстанға және әлемнің басқа да елдеріне экспортталады. Импорттық өнімнің ірі жеткізушілері Ресей Федерациясы, Жапония, Қытай, Германия және басқалар болып табылады. Қостанай облысы-аграрлы-өнеркәсіптік аймақ. Қостанай облысының аумағы '''19,2''' млн гектарды құрайды. Облыс аймақтағы ірі астық шаруашылықтарының біріне кіреді. Қазақстан Республикасында республикалық көлемнен '''30%''' - ға дейін астық шығара отырып. Жыл сайын орта есеппен '''1,5''' млн.тонна көлемінде әлемнің '''33''' еліне, оның ішінде '''21''' алыс және '''12''' таяу шетелдерге экспортталады. Облыста жылына '''2''' млн тонна астық өңдейтін '''70''' диірмен кешені бар. Машина жасау маңызды негіз болып табылады экономика Қостанай облысының жетекші өнеркәсіп саласы өңір. Машина жасаудың ірі ірі кәсіпорындары: «СарыарқаАвтоПром» ЖШС, «АгромашХолдинг KZ» ақ, «Композит Групп Казахстан» ЖШС, «Олжа Агротехмаш» ЖШС, «Дормаш» ЖШС, «Дон Мар» ЖШС, «Костанайский Тракторный завод» ЖШС болып табылады. === Жұмыс істеп тұрған ірі кәсіпорындар === Кәсіпорындармен ауыл шаруашылығы техникасын, оған қосалқы бөлшектерді, комбайндарды, тракторларды, жеңіл және жүк автомобильдерін, автобустарды өндіру жүзеге асырылады. Қостанай облысында 5 қала құраушы кәсіпорын жұмыс істейді: 1. "Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі" АҚ ([[Рудный]] қ.). 2. "Қостанай минералдары" АҚ ([[Жітіқара]] қ.). 3. "Комаровское тау-кен кәсіпорны" ЖШС (Жітіқара қ.). 4. "Қазақстан алюминийі" АҚ филиалы Торғай боксит кен басқармасы ([[Арқалық қаласы|Арқалық]] қ.). 5. "Қазақстан алюминийі" АҚ филиалы Краснооктябрь боксит кен басқармасы ([[Лисаковск]] қ.). === Индустриялық аймақ және бизнесті дамыту институттары === Қостанай облысының экономикалық саясатының негізгі басымдылығы инвестицияларды тарту және өңірде инвестициялық процесті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау болып табылады.[http://investinkostanay.kz/ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501083340/http://investinkostanay.kz/ru/ |date=2020-05-01 }} Қостанай қаласында аумағы '''400 Га''' индустриялық аймақ дамуда. Қазіргі уақытта индустриялық аймақ аумағында ауыл шаруашылығы машиналарын жасау саласында 2 жоба іске қосылды («Беларус» және «Кировец» тракторларын өндіру). Агроөнеркәсіп кешені мен машина жасау саласындағы жобалар іске асырылу сатысында. Индустриялық аймақтың аумағында орналастырудың екі нұсқасы ұсынылады: гринфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен жер учаскесі және браунфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен және дайын өндірістік үй-жаймен жер учаскесі. Инвесторға тек қана құрал-жабдықтарды алып, жұмыс істеуді бастау қажет. Облыста бизнесті дамытудың мынадай институттары жұмыс істейді. '''«Тобыл» ӘКК» АҚ'''-инвестицияларды тарту және инвестициялық, оның ішінде әлеуметтік жобаларды іске асыруға қатысу арқылы Қостанай облысының өсу нүктелерінде экономикалық белсенділікті ынталандыратын Өңірлік даму институты. Ұйымның мақсаты Қостанай облысының өсу нүктелерінде бизнес-бастамаларды қолдау және экономикалық белсенділікті ынталандыру болып табылады. [http://www.spk-tobol.kz/ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401060350/http://www.spk-tobol.kz/ru |date=2020-04-01 }} '''Қостанай облысының кәсіпкерлер палатасы''' – аумақтық бөлімшесі, ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасының құрылған қалыптастыру мақсатында институционалдық негіздері өсуінің және одан әрі дамуының өтті. Кәсіпкерлер палатасы кәсіпкерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға, бизнес жұмысының заңнамалық және өзге де нормативтік ережелерін қалыптастыру процесіне барлық кәсіпкерлерді кеңінен қамту мен тартуды қамтамасыз етуге бағытталған. Палатаның қызметі іскерлік, инвестициялық ахуалды және тұрақтылықты жақсартуға, өңірде кәсіпкерлікті жүргізу үшін жағдайларды дамытуға бағытталған. [https://kostanay.atameken.kz/] '''«Даму» КДҚ» АҚ''' – «Даму» Қорының филиалдары Қазақстан Республикасының барлық аймақтарында жұмыс істейді, жергілікті кәсіпкерлермен, қоғамдық ұйымдармен және жергілікті атқарушы билік органдарымен айтарлықтай жұмыс тәжірибесі бар. Ұйымның миссиясы Қазақстан Республикасында шағын, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдаудың кешенді және тиімді құралдарын іске асыру арқылы тұрақты дамытуда белсенді рөл болып табылады. '''«KAZAKH INVEST» ҰК» АҚ РП''' - ұйымның мақсаты экономиканың басым секторларына шетелдік инвестицияларды тарту және инвестициялық жобаларды кешенді сүйемелдеу арқылы Қазақстан Республикасының Тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесу болып табылады.[https://invest.gov.kz/ru/] == Ауыл шаруашылығы == Қостанай облысы [[Қазақстан]]дағы ең ірі егін және мал шаруашылығымен айналысатын [[аймақ]]. Мұнда республиканың 18%-ға жуық егіс алқабы және 13%-дай [[ірі қара]] [[мал]]ы шоғырланған. [[Ауыл шаруашылығы]] жерінің жалпы аумағы 19,6 млн. [[га]], оның 5659,3 мың га-сы егістік жер, 351,6 мың га-сы [[шабындық]], 120,7 мың га-сы [[жайылым]] ([[2008]]). == Туризм == Қостанай облысы табиғи және мәдени мұраның бай әлеуетіне ие. Аймақ мәдени мұраға, көптеген көрікті жерлерге, бірегей табиғи ландшафттарға бай. Емдеу-сауықтыру демалысы [[Алтынсарин ауданы]]ның көркем курорттық аймағында ұсынылған, онда біздің өңірдің сауықтыру орны «Сосновый бор» шипажайы орналасқан. Мұнда: «ЖайлауКЗ» сауықтыру-ойын-сауық кешені, «Селена», «Деревенька в бору» демалыс базалары және 3 ірі сауықтыру балалар лагері орналасқан. Негізгі емдік фактор-[[Минералды су]]. «Сосновый бор» шипажайының минералды суы «Пятигорский» курортының минералды көздеріне жақын, сондай-ақ «Моршин», «Карловы Вары» және «Ессентуки 17» суларының аналогы болып табылады. Егер мәдени-танымдық туризмнің дамуы туралы айтатын болсақ, онда көрнекті жерлерге, мұражайларға, тарих және сәулет ескерткіштеріне бару, облыстың аудандары мен қалаларында туристерге қызықты нысандар бар. Облыста 1141 тарих және мәдениет ескерткіші бар, оның ішінде 38 киелі орын. Мысалы, [[Лисаковск]] қаласынан 30 км радиуста археологиялық кешен орналасқан. Қазба жұмыстары кезінде мұнда шамамен бір жарым жүзге жуық жерлеу құрылыстары табылды (тас қоршаулары мен [[Қорған]]дар), сондай-ақ [[қола дәуірі]]нің тайпалары қонысы үлкен көлемде табылды. [[Денисов ауданы]]ның аумағында б. з. д. 17-16 ғ. жататын бірегей археологиялық кешен орналасқан, ол «Қаз.АРК» - Қазақстан Арқайым, ал халық арасында Арқайым-2 деп аталатын, өйткені уақыт бойынша да, мәдениет жағынан да біздің ескерткіш Челябі облысының қонысымен сәйкес келеді. Сондай – ақ, Қостанай облысының аумағында 60 геоглиф анықталды және олардың барлығы бір жерде – «Торғай иірімінде» немесе «Торғайда» орналасқан. Далалар ары қарай да созылып жатыр, бірақ оларда мұндай суреттер бұдан былай кездеспейді. Геоглифтер тек биіктіктен жақсы көрінеді. Қазақстанда және әлемде еш жерде мұндай нысандар әлі табылған жоқ. Кейбір құрылыстардың жасы б. з. д. IX-VIII ғғ. жатады. Экологиялық туризм Қостанай облысының ең қызықты көрікті жерлерінің бірі - [[Наурызым қорығы|Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы]], ол [[ЮНЕСКО]]-ның мәдени мұра нысандарының тізбесіне енгізілген. Жабайы табиғаттың алуан түрлілігі мен байлығы мұнда өңірдің экологиялық туризмін дамытуға мүмкіндік береді. Қорық аумағында 6 экскурсиялық соқпақ бар, 2 экскурсиялық бағыт әзірленді. Туристерді қабылдау үшін орман насихаттау үйі, 11 төсек-орынға арналған 3 қонақ үйі бар. «Наурызым – Жұмбақ жер» Визит – орталығы ашылды, онда мұражай экспозициялары, конференц-зал және шағын кафе, сондай-ақ [[Науырзым ауданы]]нда, туристерді 6 бөлмелі, 12 кереуеттік қормен қамтамасыз ететін, жайлы қонақ үй салынған. Аң аулауды ұйымдастырумен отандық және шетелдік туристерге қызмет көрсететін 25 табиғат пайдаланушы айналысады. Аңшылық туризм кластеріне, 106 аңшылық шаруашылығы мен 225 балық шаруашылығы су айдындары ұсынған, аңшылық және балық аулау кіреді. == Коммуникациялар == Қостанай облысының аумағы арқылы [[Қостанай]]-[[Тобыл (кент)|Тобыл]]-[[Жітіқара]], Қостанай-Тобыл-[[Алтынсарин]]-[[Хромтау]] ([[Ақтөбе облысы]]), Қостанай-Алтын шоқы, Қостанай-[[Көкшетау]], Горняцкое-[[Қашар]]-[[Жаркөл]] телімі өтеді. Негізгі автомобиль жолдары: Қостанай-[[Троицк]], Қостанай-[[Троебратский]], Қостанай-[[Әулиекөл]]-[[Шолақсай]]-[[Амангелді]], Қостанай-Әулиекөл-[[Қосағал]]-Аралкөл-Торғай, Қостанай-Әулиекөл-Есіл-Арқалық, Қостанай-Сарыкөл-Көкшетау. Облысты халықаралық «[[Екатеринбург]]–[[Алматы]]» [[автокөлік]] [[жол]]ы кесіп өтеді. [[Теміржол]]дың ұзындығы – 1452,3 шақырым, автожолдардың ұзындығы – 9514,3 шақырым, [[газ құбыры]] – 2491,4 шақырым, [[жылу]] құбырлары – 778,8 шақырым, [[су құбыры]] – 5937,1 шақырымға созылады. == Әлеуметтік сала == 1 қантар 2008 жылы облыста 644 [[мектеп]], 91 [[балабақша]], 28 арнай оқу орындары, 9 ЖОО, 48 [[емхана]], 8 емхана, 3 [[театр]], 10 [[мұражай]], 393 [[кітапхана]], 278 [[мәдениет]] [[үй]]і, 2 [[спорт]] [[сарай]]ы, 39 спорт орындары және 29 [[стадион]] саналған. == Тағы қараңыз == * [[Қостанай Мемлекеттік Университеті]] * [[Қостанай облысының мемлекеттік мұрағаты]] * [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]] * [[Қостанай уезі]] * [[Қостанай Таңы]] * [[Қостанай жылқысы]] * [[Қостанай]] * [[Наурызым қорығы]] * [[Қостанай темір кенді алабы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.kostanai.info/ Қостанай облысы портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118095404/http://kostanai.info/ |date=2005-11-18 }} {{ru icon}} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Қостанай_облысы Қостанай облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225700/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қостанай облысы}} [[Санат:Қостанай облысы]] kahzcb7fopcruaaqurn0s3c7ykd3cdh Семей 0 3387 3586408 3534762 2026-04-17T07:41:17Z Арманова Айсұлу 179971 /* Тарихы */ 3586408 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Семей |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = |photo1b = |photo2a = Semey - panoramio.jpg |photo2b = Semey - panoramio - Ilya Plekhanov.jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a = Технологический Институт - panoramio.jpg |photo4b = Железно-дорожный вокзал города.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Semey Coat of Arms.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 50|lat_min= 24|lat_sec=40 |lon_deg= 80|lon_min= 13|lon_sec=39 |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы{{!}}Абай |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев|Әділет Қожанбаев]] |құрылған уақыты = 1718 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Доржикент қалашығы, Семпалат (Семипалатинск) бекінісі, Алаш-қала |статус алуы = 1782 |жер аумағы = 298,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі =қазақ тілі |тұрғыны = 314 943<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/region/466831/file/kk/ (2025 жылғы 1 қарашаға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1102 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (73,37%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (20,63%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (2,72%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,14%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,64%)}}, {{nobr| [[беларустар]] (0,17%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,33%)}}<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = семейлік |телефон коды = 7222 |пошта индекстері = F1***** |автомобиль коды = F мен U (2013 жылға дейін), 16 (2013 жылдан соң), 18 (2022 жыл, қыркүйек айынан бастап)<ref>[https://ernur.kz/kazakstan/18-onir-abai-oblysynda-kolik-zhurgizushilerine-zhana-nomirler-berile-bastady 18-өңір: Абай облысында көлік жүргізушілеріне жаңа нөмірлер беріле бастады]</ref> |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Semey |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey?lang=kk Семей қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} [[File:Landsat semei.jpg|thumb|right|300px|Семей қаласының спутниктен көрінісі]] '''Семей''' — 2022 жылдың 8 маусым айынан бастап ресми түрде [[Абай облысы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-44412</ref> Ол [[Ертіс]] өзенінің екі жағасында орналасқан. Аумағы – ауылдық округтерді қосқанда 27,5 мың шаршы километр. 1782 жылдан бастап 1997 жылға дейін Семей (Семипалатинск) облысының орталығы болған. Гринвичтен 50° ендік және 80° бойлық сызықтары қиылысында,Семей қаласынан батысқа қарай 40 км. Дегелең тауында Евразия супер-құрлығының Географиялық орталығы анықталған. Қазақстанда қала мәдени астанасы болып саналады, өйткені оның көптеген тұрғындары қазақ мәдениеті мен шығармашылығының негізін қалаушылар болып табылады. Семей «Қазақстанның тарихи орталығы» деген ерекше мәртебеге ие. Өңір климаты ерекше географиялық орналасуымен ерекшеленеді, құрылықта, мұхиттардан барынша алыс орналасқан. Аумақ арктикалық бассейнге ашылған, бірақ Азияның ең биік тау шыңдары оны Үнді мұхитының әсерінен оқшау қалдырған. Климатының шұғыл континентальдылығы жылдық және тәуліктік температуралардың жоғары амплитудасы салдарынан болып отыр. Қыста -45°С– қа, жазда +45°С–қа дейін жетеді. Қала халқы 323 721 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Ертістің екі жағасында орналасқан Семей,еліміздің ірі де әсем қалаларының бірі болып табылады, жергілікті тұрғындар ғана емес, Қазақстанның «рухани астанасының» қонақтары да осындай пікірде. == Тарихы == Семейдің негізі 1718 жылы қаланды, [[І Петр]] шығыс жеріне және [[Ертіс өзені|Ертіс]] өңіріндегі бекіністеріне қорған салу туралы жарлық шығарды, құрылыс 1714 жылдан 1720 жылға дейін созылды. 1718 жылдың кезінде Семипалат бекінісі подполковник П.Ступиннің бақылауымен «толық қарулану жүргізіліп, бекітілді». «Семей» сөзі – көне түркілерге жататын сары ұйғырлар тайпасының тілінде «киелі мекен» деген мағынаны білдірсе, «Алаш» сөзі – түркі тілінде бауырлас, қандас, туыс деген мағынаны береді. Яғни, Семей, Алаш атауы – тұтас түркі дәуірінде қалыптасқан ең ежелгі атаулардың бірі. Семипалат бекінісі [[Ресей]] мен [[Қазақстан]] арасындағы негізгі сауда орталықтарының дамуы арасында ерекше роль атқарды. Семейдің алғашқы құрылғанынан бастап, мұнда сауда жасау үшін жоңғар қалмақтары, бұхаралықтар, ташкенттіктер, қоқандықтар келе бастады. 1728 жылы [[азия]]лық күпестер сауда операцияларын бақылау үшін кеден мекемесі құрылды. Алғашқы жылдары Семей кедені Москвадағы Мемлекеттік Комерц-Коллегия бас басқармасында орналасқан Сібір жарлығына бағынды. 1776 жылы Батыс-Сібір генерал-губернаторы бекіністің жаңа жобасын жасау үшін капитан И.Г.Андреевті жіберді. Дарынды инженер, бекіністерді қайта салып, жолдар, көпірлер салды, жолдар мен қоршаулардың, бекіністердің жоспары мен картасын түсірді. Жаңа бекініске ескі бекініс тұрғындары, казактар, әскери қызметкерлер, сол сияқты саудагер адамдардың бөлігі көшіп келе бастады. 1854 жылдың 1 қазанында Семей облысының салтанатты ашылуы болды. Шағын ғана Семей қаласы бірден облыстыққа айналды. Қайта құрылған облыс Ресей империясы құрамындағы ең көлемдісі болды. Қалалық дума мен Қалалық сот бекітіледі.1858 жылы 1854 жылы құрылған көлемді Семей облысында – 261487 адам болды. 1873 жылдан Семейде телеграф, ал 1910 жылдан бастап телефон байланысы және Қазақстандағы тұңғыш су құбыры іске қосылды. 1906 жылы жоғарғы Ертісте су арқылы қатынастың ресми ашылуы болды.ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырда Семей облысында өнімді алғаш өңдеу өнеркәсібі құрылды. XX ғасырдың басында Ресейдің ірі фирмалары мен шұѓа фабрикаларында жөн, тері дайындалды.1863 жылы қалада 2 оқу орны жұмыс істеді. Оның ішінде бір уездік училище, 2 шіркеулік-приход училищесі, 14 қазақтардың және 9 жеке татар мектептері болды. 1864 жылы әйелдер мектебі 2-ші разрядты училище болып қайта құрылды. ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қалада ерлер мен әйелдер классикалық гимназиялары, мұғалімдер семинариясы жұмыс істеді. [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Әлімхан Ермеков]] Семей ерлер гимназиясын алтын медальға бітіріп, содан соң Томскінің технологиялық институтын бітірді. Мұғалімдер семинариясында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтпаев]] оқыды. Семейде 5 жылдан артық (1854-1859) орыстың ұлы жазушысы Федор Михайлович Достоевский тұрып, өзінің мәңгілік шығармаларын осында жазды: «Записки из мертвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели». Осында Ф.М.Достоевский П.П. Семенов Тянь-Шанский мен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]], Г.Потаниндермен кездесті.Семейге Петербург университетінің студенті Е.П.Михаэлис саяси жер аударылып келді, Н.Долгополов, С.Гросс, П.Лобановский, А.Леонтьев, Н.Коншин және басқалары. Олар Семейде үлкен ғылыми және мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізді.Е.П.Михаэлис, Н.Долгополов жєне С.Гросс сияќты азаматтар қазақтың ұлы ағартушысы [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] (Ибраћим) Құнанбаевпен достық қарым-қатынаста болды. Олардың көмегімен Абай классикалық әдебиет пен қоғамның саяси өмірімен танысты. Өз кезегінде Абай достарына қазақ халқының тарихын, мәдениеті мен тұрмысын оқып үйренуге көмектесті. Абай Құнанбаев қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысын өте жетік біліп, қазақтың салт-дәстүрлері, көне заңдары, генеалогиясы, аңыздары және этнографиялық терминологиясы жөнінде үлкен жалпыхалықтық беделге ие болды.1878 жылы Семей қаласында Облыстық статистикалық комитет құрылды. Семей статистикалық комитетінің бірінші хатшысы саяси жер аударылып келген Е.П.Михаэлис. Ол сондай-ақ Семейде 1883 жылы қоғамдық кітапхана мен өлкетану музейін қорушылардың бірі болды. Семей География қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесі Орыс География қоғамының филиалы болып құрылған, бірақ жұмысты өз бетімен дербес атқарды. Семей бөлімшесінің белсенді қайраткерлері ағайынды В.Н.Белослюдов және А.Н.Белослюдовтар болды. Алғашқысы суретші-этнограф болып көптеген суреттер салды. Олар қазір Қазақстан Республикасы ғылым Академиясы кітапханасының қорында қолжазба төрінде сақталған. Ал екіншісі қазақ фольклорының шығармаларын жинады. А.Н.Белослюдовтың жинаған қазақ ертегілері басқа фольклорлық деректер сияқты бөлімшенің «Жазбахатында» жарияланды. Г.Д.Гребеншиковтың еңбек жолы мен әдеби қызметі Семейде басталды. Семейде Г.Н.Потанин жєне В.А.Обручевтар, басқа да көрнекті ғалымдар жұмыс істеді. 1917 жылдың маусым айынан бастап Семей қаласында «Айқап» журналының бағытына жақын апта сайын шығатын «Сары-арқа» үнқағазы шыға бастады. «Сары-арқа» үнқағазының редакторлары Р.Марсеков пен К.Ғаббасовтар болды. Оның беттерінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхановтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатовтың]], А.Ермековтың, М.Молдыбаевтың, Ж.Ақпаевтың мақалалары және басқа да Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің мақалалары жарияланды. 1903 жылдың 23 қыркүйекінде Семей мұғалімдер семинариясының ашылуы болды. 1928 жылға дейін Семей губерниялық қала, одан кейін округтік болды; 1932 жылы республика облыстарға бөлінді, алғашқыда Семей Шығыс Қазақстан облысының орталығы болып, 1939 жылдан Семей облысының орталығы болды. Соғыс алдындағы жылдары қалада ірі өндіріс орындары салынды. Солтүстік бөлігі Семей қаласынан басталатын Түрксиб темір жолы еліміздің маңызды құрылысының бірі болды. Семейде бірінші 5 жылдықтың ірі құрылысы ет консерві комбинаты болды, ол еліміздегі тамақ өнеркәсібі жөніндегі қуатты өнеркісіптердің бірі болды. Қала мол өнімдік базасы бар ірі мал шаруашылық аймағының орталығы болды. Ет комбинатымен бір мезгілде ірі ұн комбинаты, жаңа техникамен жаңа тері зауыты салынып, ал 1938 жылы арнайы зертханасымен қой терісі зауытының құрылысы басталды. Сол кездегі ең жаңа техникамен жабдықталған судорем зауытының құрылысы да дами бастады. 1920 жылдың қазан айында қалада құрамында 15 адамы бар «Ес-Аймақ» театрлық труппа құрылды. Олардың арасында қазақ сахнасының көрнекті қайраткерлері – [[Иса Байзақов]], [[Әміре Қашаубаев]], [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Жұмат Шанин]], Жүсіпбек Елебековтер болды. 1934 жылы Семейде қазақ сазды-драмалық театр ұйымдастырылды. Театр 1934 жылдың 6 шілдесінде [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгіров]]тың «Кек» спектаклімен ашылды. Семей – тек Шығыс Қазақстандағы емес республикадағы мәдени, тарихи орталық болып саналады. Мұнда Абай және [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М.Достоевский]] мұражайлары, Қазақстан мен Батыс-Сібір өлкетану музейі, Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы, кітапханалары бар. Қазақтың Абай атындағы сазды-драмалық және Ф.М.Достоевский атындағы орыс драмалық театрлары бар. ===Семей Ұлы Отан соғысы жылдарында=== 1941 жылы облыс аумағында 238 және 8 атқыштар дивизиясы құрылды. Ерлік істері үшін 238-ші атқыштар дивизиясы 1942 жылдың 3 мамырында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы Жарлығымен Жауынгерлік Қызыл ту орденімен марапатталды, ал 24 мамырда Халық Қомиссарының бұйрығымен 30-шы гвардиялық болып жасақталды. 1944 жылдың 3 қарашасында 30-шы гвардиялық дивизия «Рижск» құрметті атағы берілді. 1946 жылдың 6 мамырында дивизия таратылды. Өкіметтік марапаттарға дивизияның 13 мыңнан астам жауынгерлері ерліктері үшін ие болды. Дивизия командирлері: полковник Коротков Геннадий Петрович (14 наурыз 1941 ж. – 10 мамыр 1942 ж.); полковник (27 қазан 1942ж. генерал-майор) Кулешов Андрей Данилович (16 мамыр 1942 ж. – 17 қаңтар 1944ж.); полковник (3 маусым 1944 ж. – генерал-майор) Исаев Михаил Александрович (18 қаңтар – 5 қараша 1944ж., 17 ақпан– 9 мамыр 1945ж.); полковник Фадейкин Иван Анисимович (6 қараша 1944ж. – 16 ақпан 1945жж.). 8-ші атқыштар дивизиясының жолы да даңқты болды. 1941 жылдың желтоқсанынан 1942 жылдың наурызына дейін Семей және Аягөз қалаларында жасақталды. Воронеж түбінен басталған жауынгерлік жол Курскі шайқасына ұласты. 1944 жылдың 5 наурызында дивизияға «Ямпольск» құрметті атағы берілді. Дивизия командирлері: полковник Зверев Григорий Александрович (25 желтоқсан 1941ж. – 1 ақпан 1942 ж); подполковник (1 қазан 1942 ж. генерал-майор) Иванов Иван Иванович (2 ақпан 1942 ж. – 2 маусым 1943ж); подполковник Гудзь Порфирий Мартынович (15 маусым – 26 қазан1943ж); генерал-майор Иванов Николай Иванович (27 қазан – 12 желтоқсан 1943ж); генерал – майор Смирнов Андрей Семенович (13 желтоқсан 1943ж. – 26 қыркүйек 1944ж); полковник Угрюмов Николай Степанович (27 қыркүйек 1944 ж. – 9 мамыр 1945ж). 56 семейліктерге Кеңес Одағының Батыры жоғарғы атақтар берілді (М.Әбеулов, В.В.Буторин, З.Белібаев, В.А.Засядко, М.К.Меркулов, Н.Н.Силин т.б.). 13 адам 3-ші дєрежелі Даңқ орденінің иегерлері болды (Ф.Әділбаев, М.Әубєкіров, П.П. Борков, М.Ф.Кружелев, Ф.Е. Маслин, В.Н.Кондратьев, В.А.Осипов, С.Рубаев, Б.Хайдаров т.б.)<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 Қала тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 |date=2012-02-06 }}</ref> == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Семей |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/семей/ Семей ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.7 |Ақп_а_макс = 6.8 |Нау_а_макс = 24.5 |Сәу_а_макс = 33.0 |Мам_а_макс = 37.6 |Мау_а_макс = 38.8 |Шіл_а_макс = 42.1 |Там_а_макс = 42.5 |Қыр_а_макс = 38.2 |Қаз_а_макс = 29.5 |Қар_а_макс = 21.0 |Жел_а_макс = 6.7 |Жыл__а_макс = 42.5 |Қаң_а_мин = -42.6 |Ақп_а_мин = -41.5 |Нау_а_мин = -34.6 |Сәу_а_мин = -18.4 |Мам_а_мин = -6.5 |Мау_а_мин = 0.2 |Шіл_а_мин = 5.5 |Там_а_мин = 0.6 |Қыр_а_мин = -7.5 |Қаз_а_мин = -20.8 |Қар_а_мин = -42.1 |Жел_а_мин = -42.2 |Жыл__а_мин = -42.6 |Қаң_ор_макс = -9.8 |Ақп_ор_макс = -8.1 |Нау_ор_макс = -0.2 |Сәу_ор_макс = 13.7 |Мам_ор_макс = 22.0 |Мау_ор_макс = 27.2 |Шіл_ор_макс = 28.5 |Там_ор_макс = 26.9 |Қыр_ор_макс = 20.6 |Қаз_ор_макс = 11.8 |Қар_ор_макс = 0.5 |Жел_ор_макс = -6.8 |Жыл__ор_макс = 10.5 |Қаң_ор_мин = -19.5 |Ақп_ор_мин = -19.4 |Нау_ор_мин = -11.3 |Сәу_ор_мин = 0.2 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.4 |Шіл_ор_мин = 14.7 |Там_ор_мин = 11.7 |Қыр_ор_мин = 5.0 |Қаз_ор_мин = -0.5 |Қар_ор_мин = -8.7 |Жел_ор_мин = -15.9 |Жыл__ор_мин = -2.0 |Қаң_ор = -14.7 |Ақп_ор = -13.8 |Нау_ор = -5.8 |Сәу_ор = 7.0 |Мам_ор = 14.5 |Мау_ор = 19.8 |Шіл_ор = 21.6 |Там_ор = 19.3 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.6 |Қар_ор = -4.1 |Жел_ор = -11.3 |Жыл__ор = 4.2 |Қаң_ор_ж-ш = 14.6 |Ақп_ор_ж-ш = 14.8 |Нау_ор_ж-ш = 14.8 |Сәу_ор_ж-ш = 17.7 |Мам_ор_ж-ш = 27.7 |Мау_ор_ж-ш = 30.5 |Шіл_ор_ж-ш = 49.8 |Там_ор_ж-ш = 21.7 |Қыр_ор_ж-ш = 16.0 |Қаз_ор_ж-ш = 20.9 |Қар_ор_ж-ш = 25.8 |Жел_ор_ж-ш = 21.3 |Жыл__ор_ж-ш = 275.6 |}} </div> == Халық саны == Семей қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1881!! 1897!!1910!! 1926!! 1939!! 1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 |- |17 820 |26 353 |34 400 |56 100 |109 700 |149 800 |235 735 |282 574 |334 402 |344 700 |269 574 |} {| class="wikitable" |- ! 2004!!2005!! 2006!!2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!!2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- |268 998 |273 781 |277 261 |279 910 |282 110 |299 264 |301 471 |303 348 |305 795 |309 772 |312 056 |313 726 |303 210 |} {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||299264 ||{{өсім}}303210 ||101,3 ||137702 ||{{өсім}}144221 ||104,7 ||161562 ||{{құлдырау}}158989 ||98,4 |} == Мәдени өмір == Семей шаһары Қазақстанның "мәдени астаны" ретінде әйгілі. Қалада [[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық мұражайы]], [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы]], [[Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]] сынды мәдениет орталықтары бар. == Қаланың көрікті жерлері == [[Сурет:2-minaret mosque in Semey.jpg|thumb|left|Әнет баба атындағы қос мұнарлы тас мешіт (Орталық мешіт)]] * '''Бір мұнаралы мешіт''' - Шебер Ғабулла Эфенди, XIX ғ. 2-ші жарт. – қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Қос мұналары мешіт''' - сәулетші Болбатов, инженер поручик Манашев, 1856 - 1862 жж. - құрылысы және сәулет ескерткіші. ХІХ ғ. мұсылмандық сәулет үлгісі. Мешіт татар көпесінің қаржысына түрік жобасымен салынған. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''[[Тыныбай мешіті]]''' - Тыныбай Кәукенов, XIX ғасырдың 30-40 жж. - қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Ямыш қақпасы''' - Бекіністің үш қақпасынан сақталған батыс Ямыш қақпасы 1773ж. қақпа және оның қабырғалары инженер капитан И.Г.Андреевтың басшылығымен салынды. Ямыш қақпасы - XVIII ғ. (1776 ж.). Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. * '''Невзоровтар отбасы атындағы мұражай''' - Қала құрылыс және сәулет ескерткіші (көпес Степановтың бұрынғы үйі), 1827 жыл. Революциядан кейін ғимаратқа жеке мемлекеттік мекемелер орналасқан. * '''Тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты''' (бұрынғы губернатор үйі) - 1856 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Сәулетшінің есімі белгісіз. Революцияға дейін ғимаратта әскери губернатор тұрған. * '''Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражай-үйінің ғимараты''' (бұрынғы почтальон Липухиннің үйі, 1857-1859 жж. жазушы Ф.М. Достоевский тұрған) 1838 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Музей кешені 1,5 қабаттық ағаш үйден тұрады. Мещан үлгісінде салынған. Көне Семейге тән үйлердің бірі. Жартылай жертөледе 3 бөлме, жоғарғы қабатта 4 бөлме, ХІХ ғ. тән үлгі бойынша: асхана, қонақ бөлме, кабинет және жатын бөлмелерден тұрады. Бөлмелер аласа (2,45 м.) бірінші қабат терезелері қақпақтармен жабылады. * '''Абай тұрған Анияр Молдабаевтің үйі''' (Алаш арыстары). ХІХ ғасырдың соңы. Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Төртбұрышты, ағаштан салынған. Төменгі қабат жоғарғыдан кішілеу, терезелері қақпақталған. Екі қабаттың да терезелері оюланған. үйдің қабырғасына орыс және қазақ тілдерінде 2 мемориалдыќ тақта ілінген: «Бұл үйде 1878-1904 жж. ұлы ағартушы ақын Абай Құнанбаев тұрған». * '''«Өлімнен де күшті» мемориалы''' - 1991 жылдың 29 тамызында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. 2001 ж. 29 тамызында Семейдің «Полковничий» аралында Семей ядролық полигонның құрбандарына арналған «өлімнен де күшті» ескерткіш қойылды. Ескерткіш жобаның авторы [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. * [[Семей қаласындағы аспалы көпір|Ертіс өзені арқылы өтетін '''аспалы көпір''']] 2000 ж. 17 қазанда ашылды. Ертіс өзені арқылы өтетін аспалы көпір құрылысының жобасын ұсынған жапондық Исакавадзима Харима Хеви Индастриз Компания LTD компаниясы және ШҚО Әкім аппараты. * '''Республикалық әдеби-мемориальдық Абай мұражайының ғимараты''' – 1860 жыл. Мемлекттік әдеби-мемориальдық Абай мұражайы Семей қаласында 1940 ж. Абайдың туғанына 95 жылдығына салынды. * '''Жеңіс мемориалы''' - Фашистік Германияны кеңес халқы жеңгеніне 40 жыл толуына орай 1985ж 9 мамырында қаламыздағы Орталық саябақта Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқан семейліктерге арнап ескерткіш монумент тұрғызылды. Монументальдық ескерткіш авторлары: Клюшкин О.С., Семченко А.В., Тихомолов В.Ф. == Белгілі тұлғалары == * [[Дулат Бабатайұлы]] – көрнекті ақын, жырау, сатирик, қоғам қайраткері, тарихшы, Абайдың ұстазы. * [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]] – ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ. * [[Әміре Қашаубаев]] – атақты әнші, актер әрі музыкант. * [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] – ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор, Абаймен замандас әрі інісі * [[Әріп Тәңірбергенов]] – ұстаз, ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі, философ, сазгер, аудармашы, саяси қайраткер. * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] – ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1946), филология ғылымдарының докторы, профессор (1946), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957) * [[Көкбай Жанатайұлы]] – ақын, ағартушы, Абайдың әрі шәкірті, досы, әрі туысқан інісі. * [[Бибігүл Төлегенова]] – қазақ әншісі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1967). * [[Роза Рымбаева]] – кеңестік және қазақ эстрада әншісі (сопрано), профессор, актриса. Қазақстанның халық әртісі (1986), халықаралық конкурстардың лауреаты. Құрмет және Парасат ордендері мен марапаттың иегері. Қырғызстанның (2000) және Өзбекстанның (1984) еңбек сіңірген әртісі. * [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] – әдебиеттану, фольклоршы ғалым. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. * [[Таупық Рымжанов]] – жазушы * [[Амантай Исин]] – тарихшы-ғалым (1988). Бірнеше монография және жүзге жуық ғылыми мақалалардың авторы. * [[Қайым Мұқамедханов]] – ғалым, абайтанушы, 1940 жылдан КСРО Жазушылар одағының мүшесі, қоғам қайраткері, жазушы, ақын, драматург, аудармашы, педагог. Семей қаласындағы Абай мұражайының негізін қалаушы (1940). Қазақ КСР-і Мемлекеттік Әнұраны мәтінінің авторы. * [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] — қазақтың мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, ұлт-азаттық және Алаш партиясының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы. == Қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуы == [[Сурет:SemAZ.jpg|thumb|center|800px|<center>Семей автобус құрастыру зауыты</center>]] Өнеркәсіп. 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында қаланың өндірістік кәсіпорындарымен 49,3 млрд. теңге сомасына тауар өнімі өндірілді, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 15,3% артық. Аграрлы секторда жалпы өнім көлемі 4 499,1 млн. теңгені немесе 2010 жылдың деңгейіне 101,7% құрады. Ет өндірісі - 6,9%, сүт өндірісі - 2,0% артты. Бөлшек тауарайналым көлемі 39,8 млрд. теңгені құрады және 2010 жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 15,3% артады, физикалық көлем индексі - 107%. Шағын бизнестің белсенді кэсіпорындар саны 969 кәсіпорынға дейін немесе 2010 жылдың осындай кезеңіне 10,8% артты. Негізгі капиталға инвестиция 11 316 млн.теңге сомасында немесе 2010 жылдың деңгейіне 116,1% игерілді. 16 мың ш.м. жеке тұрғын үй енгізілді, бұл 2010 жылдың деңгейінен 182% артық. Жеке табыс көздері бойынша қала бюджеті 4 466,7 млн. теңге жоспар кезінде 4 518 млн. теңгеге немесе 101,1% орындалды. Қосымша қорды қарастыру мақсатында, әкімдік пен қала бойынша салық басқармасының бірлескен іс-әрекет жоспар-кестесі бекітілді, оның нәтижесінде 378,5 млн. теңге анықталды, бюджетке нақты 338,7 млн. теңге түсті. Бюджеттің шығыс бөлігі 10 458,3 млн. теңге жоспар кезінде 10 265 млн. теңге сомасында немесе 98,2% игерілді. Еңбек нарығындағы жағдай. Халықты жұмыспен қамтуды арттыру үшін 2011 жылы Семей қаласының 2012-2015 жылдарға даму бағдарламасы, Жұмыспен қамту 2020 және Жол картасы бағдарламалары бойынша іс-шаралар қарастырылған. Жұмысқа орналастыру мәселесі бойынша жүгінгендер қатарынан жұмысқа орналасқандардың үлесі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 72,4% кұрады, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 8,8 пайыздық пунктке арттық. 2011 жылдың 1 шілдесіне жұмыссыздардың тіркелген саны 1518 адамға есептеліп, өткен жылдың деңгейінде қалды. Ағымдағы жылдың бірінші жартыжылдығында аз қамтылған азаматтар саны 8,4% азайып, 4 581 адамды құрайды. Ірі және орта кәсіпорындарда жұмыспен қамтылған қызметкерлердің орта айлық номиналды еңбек ақы төлемі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 59 153 теңгені құрап 2010 жылдың осындай кезеңіне 13,5% артты.<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771|date=2012-02-06}}</ref> == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Belgium}} Ипр, [[Бельгия]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Семей]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:XVIII ғасырда құрылған қалалар]] euq3oq7x5xdnan46b51bwofuvwlkdjk 3586411 3586408 2026-04-17T07:43:14Z Арманова Айсұлу 179971 /* Тарихы */ 3586411 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Семей |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = |photo1b = |photo2a = Semey - panoramio.jpg |photo2b = Semey - panoramio - Ilya Plekhanov.jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a = Технологический Институт - panoramio.jpg |photo4b = Железно-дорожный вокзал города.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Semey Coat of Arms.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 50|lat_min= 24|lat_sec=40 |lon_deg= 80|lon_min= 13|lon_sec=39 |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы{{!}}Абай |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев|Әділет Қожанбаев]] |құрылған уақыты = 1718 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Доржикент қалашығы, Семпалат (Семипалатинск) бекінісі, Алаш-қала |статус алуы = 1782 |жер аумағы = 298,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі =қазақ тілі |тұрғыны = 314 943<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/region/466831/file/kk/ (2025 жылғы 1 қарашаға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1102 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (73,37%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (20,63%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (2,72%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,14%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,64%)}}, {{nobr| [[беларустар]] (0,17%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,33%)}}<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = семейлік |телефон коды = 7222 |пошта индекстері = F1***** |автомобиль коды = F мен U (2013 жылға дейін), 16 (2013 жылдан соң), 18 (2022 жыл, қыркүйек айынан бастап)<ref>[https://ernur.kz/kazakstan/18-onir-abai-oblysynda-kolik-zhurgizushilerine-zhana-nomirler-berile-bastady 18-өңір: Абай облысында көлік жүргізушілеріне жаңа нөмірлер беріле бастады]</ref> |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Semey |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey?lang=kk Семей қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} [[File:Landsat semei.jpg|thumb|right|300px|Семей қаласының спутниктен көрінісі]] '''Семей''' — 2022 жылдың 8 маусым айынан бастап ресми түрде [[Абай облысы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-44412</ref> Ол [[Ертіс]] өзенінің екі жағасында орналасқан. Аумағы – ауылдық округтерді қосқанда 27,5 мың шаршы километр. 1782 жылдан бастап 1997 жылға дейін Семей (Семипалатинск) облысының орталығы болған. Гринвичтен 50° ендік және 80° бойлық сызықтары қиылысында,Семей қаласынан батысқа қарай 40 км. Дегелең тауында Евразия супер-құрлығының Географиялық орталығы анықталған. Қазақстанда қала мәдени астанасы болып саналады, өйткені оның көптеген тұрғындары қазақ мәдениеті мен шығармашылығының негізін қалаушылар болып табылады. Семей «Қазақстанның тарихи орталығы» деген ерекше мәртебеге ие. Өңір климаты ерекше географиялық орналасуымен ерекшеленеді, құрылықта, мұхиттардан барынша алыс орналасқан. Аумақ арктикалық бассейнге ашылған, бірақ Азияның ең биік тау шыңдары оны Үнді мұхитының әсерінен оқшау қалдырған. Климатының шұғыл континентальдылығы жылдық және тәуліктік температуралардың жоғары амплитудасы салдарынан болып отыр. Қыста -45°С– қа, жазда +45°С–қа дейін жетеді. Қала халқы 323 721 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Ертістің екі жағасында орналасқан Семей,еліміздің ірі де әсем қалаларының бірі болып табылады, жергілікті тұрғындар ғана емес, Қазақстанның «рухани астанасының» қонақтары да осындай пікірде. == Тарихы == Семейдің негізі 1718 жылы қаланды, [[І Петр]] шығыс жеріне және [[Ертіс өзені|Ертіс]] өңіріндегі бекіністеріне қорған салу туралы жарлық шығарды, құрылыс 1714 жылдан 1720 жылға дейін созылды. 1718 жылдың кезінде Семипалат бекінісі подполковник П.Ступиннің бақылауымен «толық қарулану жүргізіліп, бекітілді». «Семей» сөзі – көне түркілерге жататын сары ұйғырлар тайпасының тілінде «киелі мекен» деген мағынаны білдірсе, «Алаш» сөзі – түркі тілінде бауырлас, қандас, туыс деген мағынаны береді. Яғни, Семей, Алаш атауы – тұтас түркі дәуірінде қалыптасқан ең ежелгі атаулардың бірі. Семипалат бекінісі [[Ресей]] мен [[Қазақстан]] арасындағы негізгі сауда орталықтарының дамуы арасында ерекше роль атқарды. Семейдің алғашқы құрылғанынан бастап, мұнда сауда жасау үшін жоңғар қалмақтары, бұхаралықтар, ташкенттіктер, қоқандықтар келе бастады. 1728 жылы [[азия]]лық күпестер сауда операцияларын бақылау үшін кеден мекемесі құрылды. Алғашқы жылдары Семей кедені Москвадағы Мемлекеттік Комерц-Коллегия бас басқармасында орналасқан Сібір жарлығына бағынды. 1776 жылы Батыс-Сібір генерал-губернаторы бекіністің жаңа жобасын жасау үшін капитан И.Г.Андреевті жіберді. Дарынды инженер, бекіністерді қайта салып, жолдар, көпірлер салды, жолдар мен қоршаулардың, бекіністердің жоспары мен картасын түсірді. Жаңа бекініске ескі бекініс тұрғындары, казактар, әскери қызметкерлер, сол сияқты саудагер адамдардың бөлігі көшіп келе бастады. 1854 жылдың 1 қазанында Семей облысының салтанатты ашылуы болды. Шағын ғана Семей қаласы бірден облыстыққа айналды. Қайта құрылған облыс Ресей империясы құрамындағы ең көлемдісі болды. Қалалық дума мен Қалалық сот бекітіледі.1858 жылы 1854 жылы құрылған көлемді Семей облысында – 261487 адам болды. 1873 жылдан Семейде телеграф, ал 1910 жылдан бастап телефон байланысы және Қазақстандағы тұңғыш су құбыры іске қосылды. 1906 жылы жоғарғы Ертісте су арқылы қатынастың ресми ашылуы болды.ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырда Семей облысында өнімді алғаш өңдеу өнеркәсібі құрылды. XX ғасырдың басында Ресейдің ірі фирмалары мен шұға фабрикаларында жүн, тері дайындалды.1863 жылы қалада 2 оқу орны жұмыс істеді. Оның ішінде бір уездік училище, 2 шіркеулік-приход училищесі, 14 қазақтардың және 9 жеке татар мектептері болды. 1864 жылы әйелдер мектебі 2-ші разрядты училище болып қайта құрылды. ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қалада ерлер мен әйелдер классикалық гимназиялары, мұғалімдер семинариясы жұмыс істеді. [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Әлімхан Ермеков]] Семей ерлер гимназиясын алтын медальға бітіріп, содан соң Томскінің технологиялық институтын бітірді. Мұғалімдер семинариясында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтпаев]] оқыды. Семейде 5 жылдан артық (1854-1859) орыстың ұлы жазушысы Федор Михайлович Достоевский тұрып, өзінің мәңгілік шығармаларын осында жазды: «Записки из мертвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели». Осында Ф.М.Достоевский П.П. Семенов Тянь-Шанский мен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]], Г.Потаниндермен кездесті.Семейге Петербург университетінің студенті Е.П.Михаэлис саяси жер аударылып келді, Н.Долгополов, С.Гросс, П.Лобановский, А.Леонтьев, Н.Коншин және басқалары. Олар Семейде үлкен ғылыми және мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізді.Е.П.Михаэлис, Н.Долгополов жєне С.Гросс сияќты азаматтар қазақтың ұлы ағартушысы [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] (Ибраћим) Құнанбаевпен достық қарым-қатынаста болды. Олардың көмегімен Абай классикалық әдебиет пен қоғамның саяси өмірімен танысты. Өз кезегінде Абай достарына қазақ халқының тарихын, мәдениеті мен тұрмысын оқып үйренуге көмектесті. Абай Құнанбаев қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысын өте жетік біліп, қазақтың салт-дәстүрлері, көне заңдары, генеалогиясы, аңыздары және этнографиялық терминологиясы жөнінде үлкен жалпыхалықтық беделге ие болды.1878 жылы Семей қаласында Облыстық статистикалық комитет құрылды. Семей статистикалық комитетінің бірінші хатшысы саяси жер аударылып келген Е.П.Михаэлис. Ол сондай-ақ Семейде 1883 жылы қоғамдық кітапхана мен өлкетану музейін қорушылардың бірі болды. Семей География қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесі Орыс География қоғамының филиалы болып құрылған, бірақ жұмысты өз бетімен дербес атқарды. Семей бөлімшесінің белсенді қайраткерлері ағайынды В.Н.Белослюдов және А.Н.Белослюдовтар болды. Алғашқысы суретші-этнограф болып көптеген суреттер салды. Олар қазір Қазақстан Республикасы ғылым Академиясы кітапханасының қорында қолжазба төрінде сақталған. Ал екіншісі қазақ фольклорының шығармаларын жинады. А.Н.Белослюдовтың жинаған қазақ ертегілері басқа фольклорлық деректер сияқты бөлімшенің «Жазбахатында» жарияланды. Г.Д.Гребеншиковтың еңбек жолы мен әдеби қызметі Семейде басталды. Семейде Г.Н.Потанин жєне В.А.Обручевтар, басқа да көрнекті ғалымдар жұмыс істеді. 1917 жылдың маусым айынан бастап Семей қаласында «Айқап» журналының бағытына жақын апта сайын шығатын «Сары-арқа» үнқағазы шыға бастады. «Сары-арқа» үнқағазының редакторлары Р.Марсеков пен К.Ғаббасовтар болды. Оның беттерінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхановтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатовтың]], А.Ермековтың, М.Молдыбаевтың, Ж.Ақпаевтың мақалалары және басқа да Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің мақалалары жарияланды. 1903 жылдың 23 қыркүйекінде Семей мұғалімдер семинариясының ашылуы болды. 1928 жылға дейін Семей губерниялық қала, одан кейін округтік болды; 1932 жылы республика облыстарға бөлінді, алғашқыда Семей Шығыс Қазақстан облысының орталығы болып, 1939 жылдан Семей облысының орталығы болды. Соғыс алдындағы жылдары қалада ірі өндіріс орындары салынды. Солтүстік бөлігі Семей қаласынан басталатын Түрксиб темір жолы еліміздің маңызды құрылысының бірі болды. Семейде бірінші 5 жылдықтың ірі құрылысы ет консерві комбинаты болды, ол еліміздегі тамақ өнеркәсібі жөніндегі қуатты өнеркісіптердің бірі болды. Қала мол өнімдік базасы бар ірі мал шаруашылық аймағының орталығы болды. Ет комбинатымен бір мезгілде ірі ұн комбинаты, жаңа техникамен жаңа тері зауыты салынып, ал 1938 жылы арнайы зертханасымен қой терісі зауытының құрылысы басталды. Сол кездегі ең жаңа техникамен жабдықталған судорем зауытының құрылысы да дами бастады. 1920 жылдың қазан айында қалада құрамында 15 адамы бар «Ес-Аймақ» театрлық труппа құрылды. Олардың арасында қазақ сахнасының көрнекті қайраткерлері – [[Иса Байзақов]], [[Әміре Қашаубаев]], [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Жұмат Шанин]], Жүсіпбек Елебековтер болды. 1934 жылы Семейде қазақ сазды-драмалық театр ұйымдастырылды. Театр 1934 жылдың 6 шілдесінде [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгіров]]тың «Кек» спектаклімен ашылды. Семей – тек Шығыс Қазақстандағы емес республикадағы мәдени, тарихи орталық болып саналады. Мұнда Абай және [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М.Достоевский]] мұражайлары, Қазақстан мен Батыс-Сібір өлкетану музейі, Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы, кітапханалары бар. Қазақтың Абай атындағы сазды-драмалық және Ф.М.Достоевский атындағы орыс драмалық театрлары бар. ===Семей Ұлы Отан соғысы жылдарында=== 1941 жылы облыс аумағында 238 және 8 атқыштар дивизиясы құрылды. Ерлік істері үшін 238-ші атқыштар дивизиясы 1942 жылдың 3 мамырында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы Жарлығымен Жауынгерлік Қызыл ту орденімен марапатталды, ал 24 мамырда Халық Қомиссарының бұйрығымен 30-шы гвардиялық болып жасақталды. 1944 жылдың 3 қарашасында 30-шы гвардиялық дивизия «Рижск» құрметті атағы берілді. 1946 жылдың 6 мамырында дивизия таратылды. Өкіметтік марапаттарға дивизияның 13 мыңнан астам жауынгерлері ерліктері үшін ие болды. Дивизия командирлері: полковник Коротков Геннадий Петрович (14 наурыз 1941 ж. – 10 мамыр 1942 ж.); полковник (27 қазан 1942ж. генерал-майор) Кулешов Андрей Данилович (16 мамыр 1942 ж. – 17 қаңтар 1944ж.); полковник (3 маусым 1944 ж. – генерал-майор) Исаев Михаил Александрович (18 қаңтар – 5 қараша 1944ж., 17 ақпан– 9 мамыр 1945ж.); полковник Фадейкин Иван Анисимович (6 қараша 1944ж. – 16 ақпан 1945жж.). 8-ші атқыштар дивизиясының жолы да даңқты болды. 1941 жылдың желтоқсанынан 1942 жылдың наурызына дейін Семей және Аягөз қалаларында жасақталды. Воронеж түбінен басталған жауынгерлік жол Курскі шайқасына ұласты. 1944 жылдың 5 наурызында дивизияға «Ямпольск» құрметті атағы берілді. Дивизия командирлері: полковник Зверев Григорий Александрович (25 желтоқсан 1941ж. – 1 ақпан 1942 ж); подполковник (1 қазан 1942 ж. генерал-майор) Иванов Иван Иванович (2 ақпан 1942 ж. – 2 маусым 1943ж); подполковник Гудзь Порфирий Мартынович (15 маусым – 26 қазан1943ж); генерал-майор Иванов Николай Иванович (27 қазан – 12 желтоқсан 1943ж); генерал – майор Смирнов Андрей Семенович (13 желтоқсан 1943ж. – 26 қыркүйек 1944ж); полковник Угрюмов Николай Степанович (27 қыркүйек 1944 ж. – 9 мамыр 1945ж). 56 семейліктерге Кеңес Одағының Батыры жоғарғы атақтар берілді (М.Әбеулов, В.В.Буторин, З.Белібаев, В.А.Засядко, М.К.Меркулов, Н.Н.Силин т.б.). 13 адам 3-ші дєрежелі Даңқ орденінің иегерлері болды (Ф.Әділбаев, М.Әубєкіров, П.П. Борков, М.Ф.Кружелев, Ф.Е. Маслин, В.Н.Кондратьев, В.А.Осипов, С.Рубаев, Б.Хайдаров т.б.)<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 Қала тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 |date=2012-02-06 }}</ref> == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Семей |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/семей/ Семей ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.7 |Ақп_а_макс = 6.8 |Нау_а_макс = 24.5 |Сәу_а_макс = 33.0 |Мам_а_макс = 37.6 |Мау_а_макс = 38.8 |Шіл_а_макс = 42.1 |Там_а_макс = 42.5 |Қыр_а_макс = 38.2 |Қаз_а_макс = 29.5 |Қар_а_макс = 21.0 |Жел_а_макс = 6.7 |Жыл__а_макс = 42.5 |Қаң_а_мин = -42.6 |Ақп_а_мин = -41.5 |Нау_а_мин = -34.6 |Сәу_а_мин = -18.4 |Мам_а_мин = -6.5 |Мау_а_мин = 0.2 |Шіл_а_мин = 5.5 |Там_а_мин = 0.6 |Қыр_а_мин = -7.5 |Қаз_а_мин = -20.8 |Қар_а_мин = -42.1 |Жел_а_мин = -42.2 |Жыл__а_мин = -42.6 |Қаң_ор_макс = -9.8 |Ақп_ор_макс = -8.1 |Нау_ор_макс = -0.2 |Сәу_ор_макс = 13.7 |Мам_ор_макс = 22.0 |Мау_ор_макс = 27.2 |Шіл_ор_макс = 28.5 |Там_ор_макс = 26.9 |Қыр_ор_макс = 20.6 |Қаз_ор_макс = 11.8 |Қар_ор_макс = 0.5 |Жел_ор_макс = -6.8 |Жыл__ор_макс = 10.5 |Қаң_ор_мин = -19.5 |Ақп_ор_мин = -19.4 |Нау_ор_мин = -11.3 |Сәу_ор_мин = 0.2 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.4 |Шіл_ор_мин = 14.7 |Там_ор_мин = 11.7 |Қыр_ор_мин = 5.0 |Қаз_ор_мин = -0.5 |Қар_ор_мин = -8.7 |Жел_ор_мин = -15.9 |Жыл__ор_мин = -2.0 |Қаң_ор = -14.7 |Ақп_ор = -13.8 |Нау_ор = -5.8 |Сәу_ор = 7.0 |Мам_ор = 14.5 |Мау_ор = 19.8 |Шіл_ор = 21.6 |Там_ор = 19.3 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.6 |Қар_ор = -4.1 |Жел_ор = -11.3 |Жыл__ор = 4.2 |Қаң_ор_ж-ш = 14.6 |Ақп_ор_ж-ш = 14.8 |Нау_ор_ж-ш = 14.8 |Сәу_ор_ж-ш = 17.7 |Мам_ор_ж-ш = 27.7 |Мау_ор_ж-ш = 30.5 |Шіл_ор_ж-ш = 49.8 |Там_ор_ж-ш = 21.7 |Қыр_ор_ж-ш = 16.0 |Қаз_ор_ж-ш = 20.9 |Қар_ор_ж-ш = 25.8 |Жел_ор_ж-ш = 21.3 |Жыл__ор_ж-ш = 275.6 |}} </div> == Халық саны == Семей қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1881!! 1897!!1910!! 1926!! 1939!! 1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 |- |17 820 |26 353 |34 400 |56 100 |109 700 |149 800 |235 735 |282 574 |334 402 |344 700 |269 574 |} {| class="wikitable" |- ! 2004!!2005!! 2006!!2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!!2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- |268 998 |273 781 |277 261 |279 910 |282 110 |299 264 |301 471 |303 348 |305 795 |309 772 |312 056 |313 726 |303 210 |} {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||299264 ||{{өсім}}303210 ||101,3 ||137702 ||{{өсім}}144221 ||104,7 ||161562 ||{{құлдырау}}158989 ||98,4 |} == Мәдени өмір == Семей шаһары Қазақстанның "мәдени астаны" ретінде әйгілі. Қалада [[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық мұражайы]], [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы]], [[Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]] сынды мәдениет орталықтары бар. == Қаланың көрікті жерлері == [[Сурет:2-minaret mosque in Semey.jpg|thumb|left|Әнет баба атындағы қос мұнарлы тас мешіт (Орталық мешіт)]] * '''Бір мұнаралы мешіт''' - Шебер Ғабулла Эфенди, XIX ғ. 2-ші жарт. – қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Қос мұналары мешіт''' - сәулетші Болбатов, инженер поручик Манашев, 1856 - 1862 жж. - құрылысы және сәулет ескерткіші. ХІХ ғ. мұсылмандық сәулет үлгісі. Мешіт татар көпесінің қаржысына түрік жобасымен салынған. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''[[Тыныбай мешіті]]''' - Тыныбай Кәукенов, XIX ғасырдың 30-40 жж. - қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Ямыш қақпасы''' - Бекіністің үш қақпасынан сақталған батыс Ямыш қақпасы 1773ж. қақпа және оның қабырғалары инженер капитан И.Г.Андреевтың басшылығымен салынды. Ямыш қақпасы - XVIII ғ. (1776 ж.). Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. * '''Невзоровтар отбасы атындағы мұражай''' - Қала құрылыс және сәулет ескерткіші (көпес Степановтың бұрынғы үйі), 1827 жыл. Революциядан кейін ғимаратқа жеке мемлекеттік мекемелер орналасқан. * '''Тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты''' (бұрынғы губернатор үйі) - 1856 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Сәулетшінің есімі белгісіз. Революцияға дейін ғимаратта әскери губернатор тұрған. * '''Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражай-үйінің ғимараты''' (бұрынғы почтальон Липухиннің үйі, 1857-1859 жж. жазушы Ф.М. Достоевский тұрған) 1838 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Музей кешені 1,5 қабаттық ағаш үйден тұрады. Мещан үлгісінде салынған. Көне Семейге тән үйлердің бірі. Жартылай жертөледе 3 бөлме, жоғарғы қабатта 4 бөлме, ХІХ ғ. тән үлгі бойынша: асхана, қонақ бөлме, кабинет және жатын бөлмелерден тұрады. Бөлмелер аласа (2,45 м.) бірінші қабат терезелері қақпақтармен жабылады. * '''Абай тұрған Анияр Молдабаевтің үйі''' (Алаш арыстары). ХІХ ғасырдың соңы. Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Төртбұрышты, ағаштан салынған. Төменгі қабат жоғарғыдан кішілеу, терезелері қақпақталған. Екі қабаттың да терезелері оюланған. үйдің қабырғасына орыс және қазақ тілдерінде 2 мемориалдыќ тақта ілінген: «Бұл үйде 1878-1904 жж. ұлы ағартушы ақын Абай Құнанбаев тұрған». * '''«Өлімнен де күшті» мемориалы''' - 1991 жылдың 29 тамызында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. 2001 ж. 29 тамызында Семейдің «Полковничий» аралында Семей ядролық полигонның құрбандарына арналған «өлімнен де күшті» ескерткіш қойылды. Ескерткіш жобаның авторы [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. * [[Семей қаласындағы аспалы көпір|Ертіс өзені арқылы өтетін '''аспалы көпір''']] 2000 ж. 17 қазанда ашылды. Ертіс өзені арқылы өтетін аспалы көпір құрылысының жобасын ұсынған жапондық Исакавадзима Харима Хеви Индастриз Компания LTD компаниясы және ШҚО Әкім аппараты. * '''Республикалық әдеби-мемориальдық Абай мұражайының ғимараты''' – 1860 жыл. Мемлекттік әдеби-мемориальдық Абай мұражайы Семей қаласында 1940 ж. Абайдың туғанына 95 жылдығына салынды. * '''Жеңіс мемориалы''' - Фашистік Германияны кеңес халқы жеңгеніне 40 жыл толуына орай 1985ж 9 мамырында қаламыздағы Орталық саябақта Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқан семейліктерге арнап ескерткіш монумент тұрғызылды. Монументальдық ескерткіш авторлары: Клюшкин О.С., Семченко А.В., Тихомолов В.Ф. == Белгілі тұлғалары == * [[Дулат Бабатайұлы]] – көрнекті ақын, жырау, сатирик, қоғам қайраткері, тарихшы, Абайдың ұстазы. * [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]] – ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ. * [[Әміре Қашаубаев]] – атақты әнші, актер әрі музыкант. * [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] – ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор, Абаймен замандас әрі інісі * [[Әріп Тәңірбергенов]] – ұстаз, ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі, философ, сазгер, аудармашы, саяси қайраткер. * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] – ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1946), филология ғылымдарының докторы, профессор (1946), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957) * [[Көкбай Жанатайұлы]] – ақын, ағартушы, Абайдың әрі шәкірті, досы, әрі туысқан інісі. * [[Бибігүл Төлегенова]] – қазақ әншісі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1967). * [[Роза Рымбаева]] – кеңестік және қазақ эстрада әншісі (сопрано), профессор, актриса. Қазақстанның халық әртісі (1986), халықаралық конкурстардың лауреаты. Құрмет және Парасат ордендері мен марапаттың иегері. Қырғызстанның (2000) және Өзбекстанның (1984) еңбек сіңірген әртісі. * [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] – әдебиеттану, фольклоршы ғалым. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. * [[Таупық Рымжанов]] – жазушы * [[Амантай Исин]] – тарихшы-ғалым (1988). Бірнеше монография және жүзге жуық ғылыми мақалалардың авторы. * [[Қайым Мұқамедханов]] – ғалым, абайтанушы, 1940 жылдан КСРО Жазушылар одағының мүшесі, қоғам қайраткері, жазушы, ақын, драматург, аудармашы, педагог. Семей қаласындағы Абай мұражайының негізін қалаушы (1940). Қазақ КСР-і Мемлекеттік Әнұраны мәтінінің авторы. * [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] — қазақтың мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, ұлт-азаттық және Алаш партиясының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы. == Қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуы == [[Сурет:SemAZ.jpg|thumb|center|800px|<center>Семей автобус құрастыру зауыты</center>]] Өнеркәсіп. 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында қаланың өндірістік кәсіпорындарымен 49,3 млрд. теңге сомасына тауар өнімі өндірілді, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 15,3% артық. Аграрлы секторда жалпы өнім көлемі 4 499,1 млн. теңгені немесе 2010 жылдың деңгейіне 101,7% құрады. Ет өндірісі - 6,9%, сүт өндірісі - 2,0% артты. Бөлшек тауарайналым көлемі 39,8 млрд. теңгені құрады және 2010 жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 15,3% артады, физикалық көлем индексі - 107%. Шағын бизнестің белсенді кэсіпорындар саны 969 кәсіпорынға дейін немесе 2010 жылдың осындай кезеңіне 10,8% артты. Негізгі капиталға инвестиция 11 316 млн.теңге сомасында немесе 2010 жылдың деңгейіне 116,1% игерілді. 16 мың ш.м. жеке тұрғын үй енгізілді, бұл 2010 жылдың деңгейінен 182% артық. Жеке табыс көздері бойынша қала бюджеті 4 466,7 млн. теңге жоспар кезінде 4 518 млн. теңгеге немесе 101,1% орындалды. Қосымша қорды қарастыру мақсатында, әкімдік пен қала бойынша салық басқармасының бірлескен іс-әрекет жоспар-кестесі бекітілді, оның нәтижесінде 378,5 млн. теңге анықталды, бюджетке нақты 338,7 млн. теңге түсті. Бюджеттің шығыс бөлігі 10 458,3 млн. теңге жоспар кезінде 10 265 млн. теңге сомасында немесе 98,2% игерілді. Еңбек нарығындағы жағдай. Халықты жұмыспен қамтуды арттыру үшін 2011 жылы Семей қаласының 2012-2015 жылдарға даму бағдарламасы, Жұмыспен қамту 2020 және Жол картасы бағдарламалары бойынша іс-шаралар қарастырылған. Жұмысқа орналастыру мәселесі бойынша жүгінгендер қатарынан жұмысқа орналасқандардың үлесі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 72,4% кұрады, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 8,8 пайыздық пунктке арттық. 2011 жылдың 1 шілдесіне жұмыссыздардың тіркелген саны 1518 адамға есептеліп, өткен жылдың деңгейінде қалды. Ағымдағы жылдың бірінші жартыжылдығында аз қамтылған азаматтар саны 8,4% азайып, 4 581 адамды құрайды. Ірі және орта кәсіпорындарда жұмыспен қамтылған қызметкерлердің орта айлық номиналды еңбек ақы төлемі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 59 153 теңгені құрап 2010 жылдың осындай кезеңіне 13,5% артты.<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771|date=2012-02-06}}</ref> == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Belgium}} Ипр, [[Бельгия]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Семей]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:XVIII ғасырда құрылған қалалар]] 0tep3ig1v2h1ozu3g2dpxtx1pafg89h Әмір Темір 0 5144 3585807 3585565 2026-04-16T12:01:42Z Amannur T 179874 /* Шыққан тегі */ Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن»[1][2][3][4] «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан» 。Numerous historical evidence, especially clear records in Persian history, shows that in his reply to the Persian king, he explicitly stated that his parents were from the Barus branch of the Naiman tribe and that he 3585807 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. [[Әмір Темір|Әмір Темірді]] [[Парсы|Парсы шахы]] сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] Парсы шахына берген жауабы:''«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن»''<ref>[[Барлас|Барлас — Уикипедия]]</ref><ref>[https://e-history.kz/storage/upload/library_kk_files/iblock/020/020c66d8b689277f77d75da77661c274.pdf 020c66d8b689277f77d75da77661c274.pdf]</ref><ref>[https://abai.kz/post/137196 Әмір Темір және оның армиясы]</ref><ref>[https://baike.baidu.com/item/%E5%B8%96%E6%9C%A8%E5%84%BF/1083803#reference-2 帖木儿_百度百科]</ref> «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан»(с), Әмір емір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] 6fukoqk2cvqdq0p39a7j31w4552l8dn 3585812 3585807 2026-04-16T12:02:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Amannur T|Amannur T]] ([[User talk:Amannur T|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3493851 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] jzkipvz3ma9ueqxop50v0rn3d2pwcel 3585823 3585812 2026-04-16T12:09:48Z Amannur T 179874 /* Шыққан тегі */ 3585823 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен.Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن» «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан» 。 Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] jylp8hl797ot0ftyslefg164miuusom 3585831 3585823 2026-04-16T12:12:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Amannur T|Amannur T]] ([[User talk:Amannur T|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3493851 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] jzkipvz3ma9ueqxop50v0rn3d2pwcel 3585837 3585831 2026-04-16T12:17:18Z Amannur T 179874 /* Шыққан тегі */ 3585837 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары қазақ халқының ішіне Найман кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен.Әкесі Тарағай (немесе Тарғын) Найман тайпасының Барлас руынан. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы.Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن» «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан» 。 Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] 9jgq72exkkv0gyroupfl6wovaq7fkss 3585839 3585837 2026-04-16T12:19:16Z Amannur T 179874 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585839 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары қазақ халқының ішіне Найман кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен.Әкесі Тарағай (немесе Тарғын) Найман тайпасының Барлас руынан. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы.Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن» «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан» 。<ref>[[Барлас|Барлас — Уикипедия]]</ref><ref>[https://abai.kz/post/137196 Әмір Темір және оның армиясы]</ref> Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] k7hscavetvvj6rnlyf9v11xhoteluah 3585841 3585839 2026-04-16T12:23:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Amannur T|Amannur T]] ([[User talk:Amannur T|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3493851 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] jzkipvz3ma9ueqxop50v0rn3d2pwcel Қабдеш Жұмаділов 0 11086 3585877 3559779 2026-04-16T13:10:28Z Nurtenge 93712 3585877 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қабдеш Жұмаділов |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 24.04.1936 |Туған жері = {{туғанжері|Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаңда}}, [[Қытай]] |Мансабы = жазушы, қоғам, мемлекет қайраткері |Азаматтығы = {{CHN}}{{USSR}}{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 05.4.2021 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қабдеш Жұмаділов''' ([[24 сәуір]] [[1936 жыл|1936]] — [[5 сәуір]] [[2021 жыл|2021]]<ref>[https://www.azattyq.org/a/31187073.html Жазушы Қабдеш Жұмаділов қайтыс болды]</ref>) — [[жазушы]], [[Қазақстан]]ның [[халық]] жазушысы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>. Лақап аты – Қ. Күдерин<ref>Қазақстан жазушылары. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 93 бет</ref>. ==Өмірбаяны == Қабдеш Жұмаділов 1936 жылы 24 сәуірде Шыңжаң өлкесінің [[Тарбағатай аймағы]], Малдыбай ауылында дүниеге келген. [[Наймандар|Найман]] тайпасы [[Төртуыл]] руынан шыққан.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/19004</ref> Ауылда бастауыш білім алып, кейін Шәуешек гимназиясын бітіреді. 1956 жылы Қытай үкіметінің жолдамасымен [[Алматы]]ға келіп, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсті. Алайда университеттің екінші курсынан кейін екі ел арасындағы саяси жағдайға байланысты кері шақырылып, 1958–1962 жылдар аралығында Қытайда қуғын-сүргінге ұшырады. 1962 жылы империя шекарасын бұзып өткен қазақ көшімен бірге атамекенге қайтып оралып, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дегі аяқталмай қалған оқуын қайта жалғап, 1965 жылы бітіріп шықты. «Қазақ әдебиеті» газетінде (1965–1967), «Жазушы» баспасында (1967–1976), Мемлекеттік баспалар комитетінде (1976–1981) жауапты қызметтер атқарды. 1981 жылдан бірыңғай шығармашылық жұмыста. Жазушының әдеби қызметі Шәуешек гимназиясында оқып жүргенде басталған. 1954 жылы «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңдері жарық көрді. «Жамал» атты тырнақалды әңгімесі 1956 жылы [[Шұғыла (журнал)|«Шұғыла» журналында]] басылды. Жастық шақта жазылған өлеңдері 1967 жылы «Жас дәурен» деген атпен жеке жинақ болып шықты. Осыдан кейін жазушы бірыңғай проза жазуға ойысқан. «Қаздар қайтып барады» атты алғашқы әңгімелер жинағы 1968 жылы, «Көкейкесті» романы 1969 жылы жарық көрді. Содан бері жазушы қаламынан көптеген әңгіме, хикаяттар, он шақты роман туды. Романдарының дені тарихи тақырыпқа арналған. Оның екі кітаптан тұратын «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>» (1974–1981), «Атамекен» (1985), «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>» (1988) романдары Шыңжаң қазақтарының өмірінен жазылған. «Соңғы көш» дилогиясына 1983 жылы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] атындағы әдеби сыйлық, «Тағдыр» романына 1990 жылы Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық берілді. == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1936-жыл, 24-көкек. Жазушы Қабдеш Жұмаділов [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]] тауының күнгей бетіндегі [[Малдыбай бұлағы]]ның бойында дүниеге келді. * 1944-1947 жылдар. Өз әкесі салдырған [[Сібеті]]дегі бастауыш мектепте оқыды. * 1949-жыл. [[Шәуешек]]тегі жеті жылдық қазақ мектебіне оқуға түсті. * 1952-1956 жылдар. Шәуешек гимназиясында оқыды. * 1954-жыл. [[Үрімжі]]де шығатын «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңі жарық көрді. * 1956-жыл. «Шұғыла» журналының бірінші нөмірінде «Жамал» атты тұңғыш әңгімесі басылды. * 1956-1958 жылдар. [[Қытай]] үкіметінің жолдауымен [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетінде оқыды. * 1958-1962 жылдар. Қытайда саяси қуғын-сүргінге ұшырады. * 1962-жыл. [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шынжаң]]нан ауған қалың көштің бұйдасын ұстап, атажұрт Қазақстанға қайтып оралды. * 1962-1965 жылдар. Алматыдағы оқуын қайта жалғастырып, Қазақ Мемлекеттік университетін бітіріп шықты. * 1965-жыл. Өзімен тағдырлас Самал Әукенқызына үйленді. * 1965-1967 жылдар. [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті»]] газетінде қызмет істеді. * 1967-1976 жылдар. «Жазушы» баспасының проза бөлімінде аға редактор болды. * 1976-1981 жылдар. Мемлекетгік Баспасөз комитетінде қызмет атқарды. * 1981-жыл. Кеңсе қызметін тастап, бірыңғай [[шығармашылық]] жұмысқа көшті. * 1983-жыл. «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>» романы үшін жазушыға М. Әуезов атындағы әдеби сыйлық берілді. * 1989-жыл. Жазушы арада отыз жыл өткенде [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шынжаң]]ға сапар шегіп, ата қонысын аралап қайтты. * 1990-жыл. Қ. Жұмаділовке «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық]] берілді. * 1996-жыл. Жазушының 60 жасқа толған мерейтойын республика жұртшылығы салтанатпен атап өтті. * 1998-жыл, 23-қазан. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Қабдеш Жұмаділовке «Қазақстанның халық жазушысы» деген құрметті атақ берілді. == Шығармалары == # «Жас дәурен». Өлеңдер жинағы: «Жазушы».— Алматы, 1966. # «Қаздар қайтып барады». Әңгімелер жинағы: «Жазушы», 1968. # «Көкейкесті». Роман. «Жазушы», 1969. # «Зов» — «Көкейкесті» романының орысшасы: «Жазушы», 1972. # «Соңғы көш». Роман, І-кітап: «Жазушы», 1974. # «Бақыт жолында». Роман, әңгімелер: «Жазушы», 1976. # «Саржайлау». Повестъ, әңгімелер: «Жазушы», 1978. # «Последнее кочевье» — «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Орыс тілінде: «Жазушы», 1980. # «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>». Роман-дилогияның екінші кітабы: «Жазушы», 1981. # «Шарайна». Роман. повесть, әңгімелер: «Жалын», 1982. # «Көштен соңыра» - «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Түрік тілінде: Стамбул, 1983. # «Сәйгүліктер». Повестер топтамасы. «Жазушы», 1984. # «Атамекен». Роман. «Жалын», 1985. # «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>». Роман. «Жазушы», 1988. # «Екі томдық таңдамалы шығармалар». Повесть, әңгімелер: «Жазушы», 1989. # «Последнее кочевье». Роман-дилогия. Орыс тілінде: «Жазушы», 1992. # «Дарабоз». Тарихи романның бірінші кітабы: «Шабыт», 1994. # «Земля отцов» — «Атамекен» романының орысша аудармасы; «Жалын», 1996. # «Дарабоз». Тарихи романның екінші кітабы: «Жазушы», 1996. # «Соңғы көш». Роман-дилогиясы көп жылдан кейін бірінші рет қайта басылды: «Жазушы», 1998. # «Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. Орыс тілінде: «Сөздік», 1999. # «Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар: «Қазақстан», 1999. # «Таңғажайып дүние». Ғұмырнамалық роман: «Тамыр», 1999. Жұмаділов шығармалары көптеген шет ел тілдерінде, соның ішінде орыс, украин, беларусь, өзбек, ұйғыр, қырғыз тілдерінде жарық көрген. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1990).<ref>Жұмаділов Қ. К. Таңғажайып дүние: ғұмырнамалық роман. — Алматы: Тамыр, 1999. — 624 бет. ISBN 5-7090-0046-9</ref><ref>Дәуір және әдебиет, А., 1996</ref><ref>Тарихи роман және көркемдік шешім, А., 1998.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Еренсілтемелер == *[http://www.zhasalash.kz/suhbattar/6684.html Қабдеш Жұмадiлов: Ынсап жоқ жерде ұят та болмайды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082023/http://www.zhasalash.kz/suhbattar/6684.html |date=2016-03-05 }} *[http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6508.html?lang=kz Диктатордың ажалы. Әңгiме-эссе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074444/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6508.html?lang=kz |date=2016-03-05 }} *[http://urdzhar.pushkinlibrary.kz/jumakz.htm Жазушы туралы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] bacc3u7sax3dxqe6036hsmxgiakkr1b Phoenix 0 12931 3586353 3555625 2026-04-17T06:36:00Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Кіріспе бөліміндегі грамматика түзелді. 3586353 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} [[Сурет:Pia09344.jpg|thumb|Phoenix роботы қолымен Қызылжұлдыздың мұзды полюс топырағын қазуы-графикалық бейне]] '''Phoenix''' (Феникс) - ''Mars Scout'' [[Бағдарлама|бағдарламасының]] құрамындағы ғарыш зерттеуінде қызмет жасайтын [[Ғарыштық ұшу аппараттары|ғарыш аппараты]]. [[Ғалымдар]] [[Марс|қызылжұлдыздың]] [[микробиология|микробиологиясын]] зерттеп, ондағы тіршілік жағдайларының және судың бар-жоғын зерттеу үшін ''[[Phoenix]]'' ғарыш аппаратындағы аспаптарды қолдануда. Көп серіктестертер атсалысқан бағдарлама [[NASA World Wind|NASA]] бақылауы астында [[Аризона университеті]]ндегі [[Ай және ғаламшарлар зертханасы|Ай және ғаламшарлар зертханасының]] жетекшілігімен жүзеге асырылуда. [[Бағдарлама]] [[АҚШ]], [[Канада]], [[Швейцария]], [[Дания]], [[Германия]] және [[Англия|Англиядағы]] түрлі [[Университет|университеттер]], ғарыш өнеркәсіптерінің тарапынан қолдау көріп отыр. [[Phoenix]], [[2007]]-жылдың 4-тамыз күнінде жерден ұшып, 2008-жылдың 25-мамырында<ref>{{cite web |url=http://www.azcentral.com/news/articles/2008/05/25/20080525marsmission0525.html |title=Phoenix spacecraft lands on Mars after 10-month journey}}</ref> сағат 02:55-те Қызылжұлдыздың [[су]] және [[мұз|мұзға]] бай [[Vastitas Borealis|Vastitas Borealis-]]қа мына координаттармен [http://www.google.com/mars/#lat=68.220523&lon=-125.700073&zoom=8 68.2°N 234.3°W] cәтті қонуды жүзеге асырды.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/landingevents.html |title=Phoenix landing events schedule}}</ref> Енді роботтың қолы [[Полюстік шеңберлер|полюс]] топырағын қазу үшін қолданады.<ref>[[S:NASA FACTS/Phoenix Mars Scout|Phoenix Mars Scout (wikisource)]]</ref> Ғарыш аппаратының ойдағыдай қонуы туралы алғашқы хабар [[Аризона|Аризонаның]] сағат белдеуі бойынша сағат 19:53-те келді. == Жобаның мақсаты == Phoenix, "2001 Mars Odyssey" аппаратының қамтамасыз еткен мәліметтері бойынша топырақ бетінің 2 – 5 см, тереңдігінде мұз қабатының орналасқан бір бөлігіне қонды. Бұл ақпарат бойынша сөз болып отырған бөліктің бетінің '''80%-ы''' мұздан тұрады. Бет зерттеулерінде 50 см тереңдікке дейін қаза алатын робот қолы пайдаланылатын. Phoenix көмегімен жасалатын өлшеулер екі басты мақсат көздейді: * Ең алдымен ғаламшардағы судың пайда болуы зерттеледі; * Бір кездерде ыстық және дымқыл бір ғаламшар болған Қызылжұлдыздың бүгінгі суық және мұзбен қапталған күйіне өту үрдісі тексерілетін болады. Phoenix-тің тағы бір мақсаты-мұз қабатында '''тіршілікке қолайлы жағдайлардың''' іздерін зерттеу болмақ. == Технологиялық ерекшеліктері == Ұшырған кездегі ауырлығы 670 кг Phoenix, бір бөлігі Қызылжұлдызға сапарының кезінде "тасталатын" түрлі-түрлі бөліктерден тұрды. Бұлардан ''Cruise Stage'' деп аталған бөлік қана Қызылжұлдызға сапарының кезінде пайдаланылады. Осы бірлік көмекші қуат және Жермен байланысты қамтамасыз етумен болды. ''Cruise Stage'' бірлігі, Қызылжұлдыз атмосферасына кірерден 5 минут бұрын аппараттың денесінен ажыратылды. Қызылжұлдыз бетіне 125 км. биіктікте орындалатын осы операция, аппараттың жылдамдығын төмендетті. Phoenix, ''Cruise Stage''-ден тәуелсіз, алғы (''Aeroshell'') және артқы (''Backshell'') ыстық қалқандарымен қоршалған, 350 кг ауырлықты бірлік. Қызылжұлдыз атмосферасына кіргеннен аз уақыт кейін, 13 км биіктікте, жылдамдығын 55 м•с<sup>−1</sup> (≈200 км•сағ<sup>−1</sup>) дейін түсіретін парашют ашылды. Беттен шамамен 900 м биіктікте парашют те Phoenix-тен ажыратылады. Бұл кезде тежегіш режимі басталады. Бұл жағдайда мақсат құрылғының құлау жылдамдығын қайтадан төмендету емес, тежегіш құрылғы қонатын аумақтың мүлдем белгісіз рельефін анықтау болып табылады. Сондай-ақ, жер бетіндегі аппараттың аяқтарының тік орналасуын жеңілдетіңіз. Аппарат, энергиясын, қонғаннан шамамен 25 минуттан кейін ашылатын күн энергиясы панелдерінен алатын болады. Аппарат жермен байланысын Қызылжұлдыз серіктерінің аралық бекеттері болып қолданылатын [[УҚТ]] антеннасы арқылы жүзеге асыратын болады. == Аппаратта орнатылған ғылыми-зерттеу аспаптары == Феникс құсы (ғарыш аппараты), жалпы салмағы 55 килограммды құрайтын бірқатар ғылыми жиһаздарды тасиды: ;Қызылжұлдыз қону бейнелеу аспабы (Mars Descent Imager -MARDI): MARDI, ғарыш аппаратының Қызылжұлдыз бетіне қонуы кезінде ғаламшар бетінен түрлі-түсті көріністердің қабылдануын қамтамасыз ететін камералар жүйесі. MARDI аспабы тарапынан қамтамасыз етілетін көріністердің, аппараттың қонатын аумақтың жалпы жағырапиялық жағдайлары туралы пікір беруі жоспарлануда. ;Стерео бейнелеу аспабы (Stereo Imager - SSI): SSI, екі метр биіктікте әрекет еттіре алатын бір сырыққа орнатылатын камера болып табылады. SSI оған дейін Mars Polar Lander және Mars Pathfinder құрылымдарында қолданылған камераның дамытылған түрі. Камера, 3 өлшемді көрініс түсіруге мүмкіндік береді. ;Термалдық газ талдау аспабы (Thermal Evolved Gas Analyzer - TEGA): Сегіз шағын өлшемді пештердің жиынтығы түріндегі TEGA, бір жазушының kartuşu ұлылығында. Робот қолы көмегімен Қызылжұлдыз бетінен алынатын үлгілер пешінде 1000 градусқа дейін қыздырылып, қатты күйден сұйық күйге өткізіліп үлгінің химиялық құрамы туралы мәліметтер алынады. ;Қызылжұлдыз қоршаған орта зерттеу аспабы (Mars Environmental Compatibility Assessment (MECA): (MECA, NASA инженерлері тарапынан бұрынырақ '''M'''ikroskopi, '''E'''lektrokimyo, және '''C'''onductivity (өткізгіштік) '''A'''naliz аспабы болып сипатталды). MECA екі химия зертханасы, бірі оптикалық басқасы растрлық болатын тиісінше екі микроскопты қамтиды. Жеке бір робот қолына орнатылған және ыстық және өткізгіштік өлшеулерін жасай алатын зонд аспабы (TECP - Thermal and Electrical-Conductivity Probe) да MECA жүйесіне кіреді. MECA Қызылжұлдыз бетінің химиялық анализін жасайды. ;Робот қолы (Robotic Arm - RA): Робот қолы, өз бетімен ғаламшар бетінен үлгілердің қабылдануын қамтамасыз ететін және TEGA және MECA өлшеулерін қолданылған бөлік болып табылады. Кешеннің жалпы ұзындығы — 2,35&nbsp;m. Жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға, солдан оңға, оңнан солға, ілгері-кері және өз осі бойынша тиісінше 4 түрлі түрде әрекет ете алады. Ғаламшар бетінен 50 сантиметр тереңдіктен үлгі алынуын мүмкін ете алады. [[Сурет:Phoenix Robotic Arm Camera.jpg|thumb|Robotic Arm Camera.]] ;Робот қолы камерасы (Robotic Arm Camera - RAC): RAC, робот қолына орнатылған көрініс алу аспабы. Робот қолы тарапынан істелетін қазу жұмыстары кезінде жақын жердегі түсірудің ізін береді. 16 микрометрге дейін соңғы дәреже кішкене заттарды dahi tesbit ете алатын жоғары ажыратымдылықты линзалармен жабдықталған. ;Метеорология бірлігі (Meteorology Suite - MET): Канада ғарыш және әуе басқармасы (CSA) тарапынан дамытылған метеорология бекеті MET, атмосфера, қысымы және ыстық өлшеулерін жасай алады. MET құрылымындағы LIDAR аспабы, Қызылжұлдыз атмосферасын 20 шақырым биіктікке дейін қарап, өлшеулер кезінде шаң-тозаң бөлшектері және бұлттардың таралуын назарда ұстайды. MET, Қызылжұлдыз бетінен әр күнгі ауа райы мәліметтерін жүктеп алады. == Галерея == <center><gallery widths="200px" heights="200px" perrow="3"> Сурет:Phoenix mission landing.jpg|Mars'a қонғаннан аз уақыт кейін Phoenix-тің алғашқы жіберген көріністердің бірі аппараттың аяғын көрсетеді Сурет:Phoenix Sol1 pic3.jpg|Mars бетіне табысты қонғаннан аз уақыт кейін жіберілген тағы бір көрініс Сурет:Mars from Phoenix.jpg|Phoenix-тің Қызылжұлдыз бетінен алған көрінісі Сурет:Phoenix-Medium.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында Сурет:Phoenix KSC-07PD-2115.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында Сурет:Phoenix mars launch cloud.jpg|''Anka Kuşu'''nun қонғанда көтерген шаң-тозаң </gallery></center> == Сілтемелер == {{reflist}} [[Санат:Ғарыш]] [[Санат:Ғарыш зерттеулері]] [[Санат:Күн жүйесі]] [[Санат:NASA]] 8u1tdpqo9cwlspp1bn43njxgxzgkurt Джеймс Редхаус 0 12932 3586416 3556719 2026-04-17T07:46:35Z Арманова Айсұлу 179971 3586416 wikitext text/x-wiki '''Джеймс Уильям Редхаус''' ({{lang-en|James William Redhouse}}, [[30 желтоқсан]] [[1811 жыл]] – [[4 қаңтар]] [[1892 жыл]]) — тұңғыш осман-ағылшын сөздігінің авторы, тілтанушы, [[аудармашы]], сөздік құрастырушы. Оның еңбектеріне шетелдік миссиялар жөніндегі Американдық коммисарлар кеңесі сияқты өз дәуіріндегі көптеген ұйымдар жүгінді. Кейінірек, оның жұмыстары көптеген түрік-ағылшын сөздіктеріне негіз болды.{{copyedit}} ==Өмірбаяны== Редхаус [[Лондон]] маңында дүниеге келген. Ол Джеймс Редхаус пен оның әйелі Элизабет Сандерстің үлкен ұлы. Балалық шағында ата-анасынан айырылған Редхаус, 1819 жылы “Christ's Hospital” атты жәрдем және тәрбие ұйымына орналастырылады. Онда теңізшілік, карта жасау, сурет салу техникасы, тригонометрия сияқты пәндерді оқиды. 1826 жылы тәртіпсіздік себебінен оқудан шығарылған соң, Ақтеңізде ашылатын бір кемемен Стамбұлға келеді. Стамбұлда “Mühendishane-i Berri-i Hümayun” атты ұйымда техника [[Сызбасалғыш|сызбашысы]] болып жұмыс істейді. [[Ыстанбұл|Стамбұлда]] 8 жыл болып, түрікше, арабша, парсыша және французша үйренеді. Ол — түрік тілін ең жақсы білген шетелдіктердің бірі. [[1826]] жылы [[Ыстанбұл|Стамбұл]]да [[Bahriye]]'de [[ағылшын тілі]] оқытушысы болды. [[1838]] жылы [[садразам]]ның (бірінші [[уәзір]]) аудармашысы болады. [[1840|1840 жылдан]] кейін сыртқы істер бақылауында аудармашы болып бүкіл сыртқы байланыстардың аударма істерін орындады. [[1853]] жылы [[Англия]]ға қайта оралып, сыртқы істер министрлігінде шығыс тілдері аудармашылығы бойынша жұмыс жасайды. ''Royal Asiatic Society'' қоғамының мүшелігіне сайланып, ''«сэр»'' атағын алады. Оның көптеген сөздіктері басылып шығады. Редхаус [[1892]] жылы қайтыс болды. == ''Редхаус сөздігі'' == Джеймс Редһаус [[османлы түрік тілі]]нен ағылшын тіліне аударылған алғашқы және ауқымды сөздігін құрастырды. Ол сөздік [[1890 жыл]]ы жарыққа шықты. Редһаустың қолжазбасы 12 томнан тұрады және [[Ұлыбритания мұражайы]]нда сақтаулы. [[Араб әліпбиі|Араб әліпбиінің]] тәртібімен жасалған сөздікте сөздердің [[Араб тілі|арабша]], [[Парсы тілі|парсы]], [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріндегі төркіні көрсетіліп, латын қарпімен оқылулары беріліп, сөз түрлері анықталып, мағыналары сандармен нөмірленіп берілген және сөз тіркестері ағылшынша түсіндірілген. Бүгінгі таңда сөздік «Sev Yayıncılık» баспасы тарапынан түрлі басылымдардан және қысқартылған түрлерде басылып шығарылуда. [[1950]] және [[1972]] Редхаус баспасы негізге алып әзірлеген сөздіктерге жаңа сөздер және сөз тіркестері қосылды. == Еңбектері == * Grammaire raisonnée '''de''' la langue Ottomane ([[1846]]) * Vade mecum of the '''Ottoman''' colloquial language ([[1855]]) * Turkish vade mecum ([[1877]]) * А simplified grammar of the Ottoman-Turkish ([[1884]]) * Müntehabatı lügatı Osmaniye ([[1838]]) * А dictionary of Arabic and Persian words used in Turkish ([[1853]]) * А Turkish and English lexicon shewing the English significations of the Turkish terms ([[1890]]) * The Mesnevi ([[1881]]) * А Vindication of the Ottoman Sultans title of caliph ([[1877]]) * On the history, system and varieties of Turkish poetry ([[1879]]) {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Англия жазушылары]] [[Санат:Османлы империясы]] [[Санат:1817 жылы туғандар]] [[Санат:1892 жылы қайтыс болғандар]] 5833dlt9z2rd446lwynl17cgzl079bq Шахмат 0 13253 3586150 3458547 2026-04-16T20:11:28Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Орынсыз тұрған сурет өшірілді. 3586150 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ChessSet.jpg|thumb|250px|Солдан оңға: ақ [[Патша (шахмат)|патша]], қара [[Тура (шахмат)|тура]], қара [[Уәзір (шахмат)|уәзір]], ақ [[Сарбаз (шахмат)|сарбаз]], қара [[Ат (шахмат)|ат]] және ақ [[Піл (шахмат)|піл]]]] '''Шахмат''' — ақыл-ой өрісті дамытатын үстел [[спорт]] ойыны. Шахмат сөзінің мағынасы парсы тілінен аударғанда патша (шах) өлді (мат) дегенді білдіреді. Әлемдегі кең таралған ойындардың бірі саналады. == Ережесі == Шахмат екі ойыншы арасында шахмат тақтасында ойналады. Ойын тақтасы 64 шаршыдан тұрады. Ойынның басында әрбір ойыншының иелігінде ақ немесе қара түсті он алты тас (шахмат фигурасы) болады: бір патша, бір уәзір, екі піл, екі ат, екі тура және сегіз сарбаз. Ойынның мақсаты қарсыластың тастарына шабуылдай отырып, патшаға [[Мат (шахмат)|мат]] қою. Шахматты ойыншылар тобы да, бір-біріне немесе бір ойыншыға қарсы ойнай алады; мұндай ойындар әдетте кеңес беру деп аталады. Сондай-ақ, бір мықты ойыншы бірнеше қарсыластармен (әрқайсысы бөлек тақтада) ойнайтын бір уақытта ойын сеанстарының тәжірибесі бар. Ойын белгілі бір ережелерге бағынады; ресми турнирлерде ФИДЕ ережелері қолданылады, олар тек фигуралардың қозғалысын ғана емес, сонымен қатар төрешінің құқықтарын, ойыншылардың мінез-құлық ережелерін және т.б. реттейді. Стандартты емес ережелері, фигуралары, тақта өлшемдері бар шахматтың көптеген нұсқалары бар. Шахмат композициясының тиісті бөлімі-ертегі шахматы. Математика шахмат ойынының әртүрлі аспектілерін зерттейді (мысалы, классикалық «ходе барысы туралы есеп» және «сегіз патшайым туралы есеп»), соның ішінде компьютерлік модельдеу арқылы. === Шахмат тастарының жүрістері === {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Патша (шахмат)|Патша]] жүрістері |= 8 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|__|xo|xo|xo|__|= 5 |__|__|__|__|xo|kl|xo|__|= 4 |__|__|__|__|xo|xo|xo|__|= 3 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Тура (шахмат)|Тура]] жүрістері |= 8 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 5 |xo|xo|xo|rd|xo|xo|xo|xo|= 4 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 3 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= 1 |__|__|__|xo|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Піл (шахмат)|Піл]] жүрістері |= 8 |xo|__|__|__|__|__|xo|__|= 7 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|= 6 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|= 5 |__|__|__|bl|__|__|__|__|= 4 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|= 3 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|= 2 |xo|__|__|__|__|__|xo|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|xo|= a b c d e f g h | }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Уәзір (шахмат)|Уәзір]] жүрістері |= 8 |__|__|__|xo|__|__|__|xo|= 7 |xo|__|__|xo|__|__|xo|__|= 6 |__|xo|__|xo|__|xo|__|__|= 5 |__|__|xo|xo|xo|__|__|__|= 4 |xo|xo|xo|qd|xo|xo|xo|xo|= 3 |__|__|xo|xo|xo|__|__|__|= 2 |__|xo|__|xo|__|xo|__|__|= 1 |xo|__|__|xo|__|__|xo|__|= a b c d e f g h | }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Ат (шахмат)|Ат]] жүрістері |= 8 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|= 5 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|= 4 |__|__|__|nd|__|__|__|__|= 3 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|= 2 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Сарбаз (шахмат)|Сарбаз]] жүрістері |= 8 |__|__|__|xx|xo|xx|__|__|= 7 |__|__|__|__|pl|__|__|__|= 6 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 5 |xx|xo|xx|__|__|__|__|__|= 4 |__|pl|__|__|__|xo|__|__|= 3 |__|__|__|__|xx|xo|xx|__|= 2 |__|__|__|__|__|pl|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }}{{clear}} === Ойын басы === [[Сурет:ChessStartingPosition.jpg|thumb|250px|Ойын басындағы тастар жайғасымы]] {{Шахмат диаграммасы|= |tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Бастапқы жайғасым: бірінші қатар: тура, ат, піл, уәзір, патша, піл, ат, тура; екінші қатар: сарбаздар }} == Ойын түрлері == Шахмат ойынының көптеген түрлері бар. Ең танымал түрі швед шахматы.Швед шахматында төрт ойыншы ойнайды.Екі топқа, екі ойыншыдан бөлінеді. Топтағы ойыншылар қарсыласының фигурасын жеу арқылы бір-біріне фигура бере алады. Бірінші мат қойған ойыншы қарсыласына 3 жүріс береді, егер берілген жүрістің ішінде мат қоя алмаса, сол топ жеңіліске ұшырайды.Фигураны мат қою арқылы қоюға болмайды және қарсыластың 7 немесе 2 көлденеңіне пешкаларды қоюға болмайды. Пешка тақта соңына жеткенде ешқандай фигураға айнала алмайды. == Тарихы == 1969 жылғы қазақ жазуының соңғы орыстандыру емле реформасына дейін қазақ тілінде дәстүрлі '''шатыраш''' ({{lang-sa|चतुरङ्ग}} → [[пракриттер]]: ''chatur anja'' — ''төрт бұрыш'' → [[Араб тілі|арабша]]: ''шатрандж'') делініп келді. Үнді аңыздары бойынша, билеуші Шерам шахматпен ең алғаш танысқан кезде, оның өзгешелігіне, әр түрлі әдемі комбинациялардың байлығына масаттанды<ref>[http://matematiku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2015&Itemid=40] Шахмат тақтасы туралы аңыз</ref>. Ал осы ойынды ойлап шығарған дана оның қол астында екенін біліп, билеуші оған ерекше алғыс білдіргісі келді. Сонда әмірші үнді данышпанның кез келген бұйымтайын орындауға уәде береді. Ал дана оны бидай дәнімен таң қалдырады. Берілген шарт бойынша данышпанға шахмат тақтасының бірінші шаршысына бір, екінші шаршысына екі, ал келессі шаршыларға бұрынғыдан екі есе артық (1 + 22 + 23 + 24 + … + 263 = 264 – 1) бидай дақылдары берілуі тиіс еді және билеуші осы санның қанша екенін білмей, оны данаға лезде беруді бұйырды. Магараджи есептеушілері бұл санды түні бойы есептеп, таңертен ғана математикалық шешімге келіп, оның мүмкін емес екенін әміршіге түсіндіреді. Себебі данышпан айтқан сан бүкіл Үндістанның бидай дәндер санына, тіпті бүкіл әлемнің бидай дәндері санына жетпейді екен. Бұл сан — 18 квинтильон 446 квадрильон 744 триллион 073 миллиард 709 миллион 551 мың 615. Осы мысал арқылы біз математиканың шахматта жасырған таңғажайып мүмкіншіліктеріне көз жеткізе аламыз. Шахматтың пайда болу тарихы туралы тағы да бір гипотеза бар. Осы [[гипотеза]] бойынша шахмат сиқырлы шаршылардан пайда болды. N Тәртібі бойынша құрастырылған сиқырлы квадрат 1 және n2 аралығындағы бүтін сандардан тұратын n х n квадратты кестеден құрастырылған. Берілген кесте ерекшелігі: әрбір жол/бағана сандар қосындысы шахмат тақтасының екі маңызды диагональ сандарының қосындысына тепе-тең келеді. Саны сегізге тең сиқырлы шаршы үшін әрбір жол/бағана/маңызды диагональ қосындысы 260-қа тең. [[Сурет:Magic Squares - 8x8 - Permutations along 4x4 diagonals.svg|thumb|left|350px|Magic Squares — 8x8 — Permutations along 4x4 diagonals]] Ежелден қалған аңыздар бойынша, шахматты ең алғаш болып біздің дәуірімізге дейін 1000 жыл бұрын [[үндістан]]дық математик ойлап тауыпты. Ал кейбір деректер бойынша, шахмат біздің дәуірімізге дейін II-III ғасырда [[Мысыр]], [[Ирак]] және [[Үндістан]]да пайда болған. Алайда, бұл ойыны туралы дәлелді нақты ақпарат болмағандықтан, көптеген тарихшылар шахматтың тарихын біздің дәуірімізден кейінгі 570 жылдан басталады деген тоқтамға келіп жүр. Шахмат туралы [[парсы]] дастандарында осы дәуірдің 600 жылдарында Үндістанда пайда болған деп жазылған. Ғасырлар бойы елге аса танымал болған шахматтан ресми әлем чемпионаты [[1886]] жылы өтті. Одан бері 14 шахматшы ғана жоғары дәрежелі атақты иеленді. Даңқты чемпиондар деген бірінші болып ауызға Стейниц мен Ласкер, Капабланк, Алехин, әлем чемпионы Ботвинник ілінді. Ғасырлар көшіне ілесіп, өркениетті басып озып келе жатқан шахматтың тарихы әркімді-ақ қызықтырары даусыз. Археологиялық жәдігерлерге қарап біздің эрамызға дейінгі III-IV ғасырда [[Ассирия]], [[Месопотамия]] және Мысырда халықтардың тақтайға тас қойып ойнағаны білеміз. Кейіннен бұл ойын әскери сипатқа ие болған. Әскери шендегі ойыншылар ұтысқа адам қанын садақа еткен. Мысалы, [[Ежелгі Мысыр]]да (б.з.д. 1270 жылы) «тау» ойыны, [[Грекия]]да (б.з.д. V) «петтеия», ал Римде (б.з.д. I-II) «латрункули» деген құмарлық ойыны болған. Тарихшылардың дін көпшілігі шахматтың ережесі Үндістанда шыққан дегенмен келіскенімен, кейбірі оның тарихын [[Қытай]] мен Месопотамиямен байланыстырып жүр. [[Арабтар]]дың Парсыны жаулап алуы ислам әлемінің осы ойынды жете игеруіне жол ашты. Алайда, арабтар аталмыш ойынды «шатрандж» деп атады. VIII-IX ғасырларда [[Араб халифаты]]нда «шатрандж» кеңінен таралды. Алайда, ислам тақтай бетіндегі таста адам мен жан-жануарлар мүсінінің салынуына тыйым салынған. Діни қақтығысқа жол бермей үшін сәулетшілер шахмат фигураларын белгісіз бейнелермен алмастырды. Бұл фигуралар қарапайым халықтың қалтасына ауыр тимеді. [[Батыс Еуропа]]да шахмат XI ғасырдан басталады делінгенмен ол бұдан екі ғасыр бұрын белгілі болды. XI-XII ғасырларда [[феодал]]дар арасында танылды. Ақшалай ұтысты Батыс Еуропа шарықтатып жіберген. [[Рим котолик шіркеуі|Рим католик шіркеуі]] ойынға қанша тыйым салғанымен, еш нәтиже бермеді. Кейіннен [[1400]] жылы тыйым мүлдем алынып тасталды. Кастилия мен Леонның королі Альфонс X Данагөй бұйрығымен [[Испания]]да [[1283]] жылы «Ойын кітабы» атты 1 томдық қолжазба жарық көрді. Онда шахматтың 103 тапсырмасы көресетілген. Шахмат тастарын қалыптастырушылардың бірі Цессолес өз заманында: «Шахмат тақтайшасындағы әрбір тастың өмірдегі атқаратын құқығымен қатар, міндеттері бар», — деген екен. [[Сурет:The Chess Game - Sofonisba Anguissola.jpg|thumb|right]] [[Сурет:Fidelitycc 19.jpg|thumb|right|Компьютерлік шахмат тақтасы (испандық нұсқа)]] [[1947]] жылы Испанияда Францеска Висентаның «1495 100 тапсырма» және Луиса Рамиреса Лусенының «Шахмат өнерінің құпиялары» атты кітаптары алғаш рет баспаханадан шығарылды. Тіпті, XVI ғасырда Еуропада Марк Иероним «Шахматтың түрлері» атты дастан жазып қалдырған. [[1575]] жылы [[Мадрид]]те король Филипп II-нің хансарайында испандық Рюи Лопеса және Альфонс Серонаның италяндық Джованни Леонардо мен Паоло Бои арасындағы өткен шешуші ойын тарихта алғашқы халықаралық турнир болып саналады. Онда испандық шахматшылар жеңіске жеткен. [[1836]] жылы Лабурдоннеде әлем бойынша шахмат туралы «Паламед» деген журнал шығарылды. Кейіннен 1837 жылы Ұлыбританияда және [[1846]] жылы [[Германия]]да осы тектес журнал жарыққа шықты. [[1851]] жылы [[Лондон]]да тұңғыш рет халықаралық турнир өткізілді. Онда Андерсен деген шахматшының жұлдызы оңынан туып, жеңімпаз атанды. Тіпті, ол екінші халықаралық турнирді де бағындырған. [[1867]] жылы [[Париж]]де өткен үшін додада Колиш жеңімпаз атанды. Матчта алға шыққан Стейниц алғашқы әлем чемпионаты атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{commonscat-inline|Chess}} * [https://lenta.ru/news/2002/07/28/chess/ Еуропадағы ең көне шахмат Албанияда табылды] [[Санат:Шахмат]] [[Санат:Ойындар]] o7n2xqv1zwhe9i3nhuho96ryaf7t2ks 3586151 3586150 2026-04-16T20:19:06Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Кей жерлердегі грамматикалық қателер түзелді. 3586151 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ChessSet.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: ақ [[Патша (шахмат)|патша]], қара [[Тура (шахмат)|тура]], қара [[Уәзір (шахмат)|уәзір]], ақ [[Сарбаз (шахмат)|сарбаз]], қара [[Ат (шахмат)|ат]] және ақ [[Піл (шахмат)|піл]]]] '''Шахмат''' — ақыл-ой өрісті дамытатын үстел [[спорт]] ойыны. Шахмат сөзінің мағынасы парсы тілінен аударғанда патша (шах) өлді (мат) дегенді білдіреді. Әлемдегі кең таралған ойындардың бірі саналады. == Ережесі == Шахмат екі ойыншының арасында шахмат тақтасында ойналады. Ойын тақтасы 64 шаршыдан тұрады. Ойынның басында әрбір ойыншының иелігінде ақ немесе қара түсті он алты тас (шахмат фигурасы) болады: бір патша, бір уәзір, екі піл, екі ат, екі тура және сегіз сарбаз. Ойынның мақсаты қарсыластың тастарына шабуылдай отырып, патшаға [[Мат (шахмат)|мат]] қою. Шахматты ойыншылар тобы да, бір-біріне немесе бір ойыншыға қарсы ойнай алады; мұндай ойындар әдетте кеңес беру деп аталады. Сондай-ақ, бір мықты ойыншы бірнеше қарсыластармен (әрқайсысы бөлек тақтада) ойнайтын бір уақытта сеанстар болып тұрады. Ойын белгілі бір ережелерге бағынады; ресми турнирлерде ФИДЕ ережелері қолданылады, олар тек фигуралардың қозғалысын ғана емес, сонымен қатар төрешінің құқықтарын, ойыншылардың мінез-құлық ережелерін және т.б. реттейді. Шахматтың стандартты емес түрлері де бар оның ережелері, фигуралары, тақта өлшемдері өзгеше болуы мүмкін. Шахмат композициясының тиісті бөлімі-ертегі шахматы. Математика шахмат ойынының әртүрлі аспектілерін (мысалы, классикалық «ходе барысы туралы есеп» және «сегіз уәзір туралы есеп»), соның ішінде компьютерлік модельдеу арқылы зерттейді. === Шахмат тастарының жүрістері === {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Патша (шахмат)|Патшаның]] жүрістері |__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|xo|xo|xo|__|__|__|__|__|xo|kl|xo|__|__|__|__|__|xo|xo|xo|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__| }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Тура (шахмат)|Тураның]] жүрістері |__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__|xo|xo|xo|rd|xo|xo|xo|xo|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__| }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Піл (шахмат)|Пілдің]] жүрістері |xo|__|__|__|__|__|xo|__|__|xo|__|__|__|xo|__|__|__|__|xo|__|xo|__|__|__|__|__|__|bl|__|__|__|__|__|__|xo|__|xo|__|__|__|__|xo|__|__|__|xo|__|__|xo|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|__|xo| }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Уәзір (шахмат)|Уәзірдің]] жүрістері |__|__|__|xo|__|__|__|xo|xo|__|__|xo|__|__|xo|__|__|xo|__|xo|__|xo|__|__|__|__|xo|xo|xo|__|__|__|xo|xo|xo|qd|xo|xo|xo|xo|__|__|xo|xo|xo|__|__|__|__|xo|__|xo|__|xo|__|__|xo|__|__|xo|__|__|xo|__| }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Ат (шахмат)|Аттың]] жүрістері |__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|xo|__|xo|__|__|__|__|xo|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|nd|__|__|__|__|__|xo|__|__|__|xo|__|__|__|__|xo|__|xo|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__| }} {{Шахмат диаграммасы | tleft | [[Сарбаз (шахмат)|Сарбаздың]] жүрістері |__|__|__|xx|xo|xx|__|__|__|__|__|__|pl|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__|xx|xo|xx|__|__|__|__|__|__|pl|__|__|__|xo|__|__|__|__|__|__|xx|xo|xx|__|__|__|__|__|__|pl|__|__|__|__|__|__|__|__|__|__| }}{{clear}} === Ойын басы === [[Сурет:ChessStartingPosition.jpg|thumb|250px|Ойын басындағы тастар жайғасымы]] {{Шахмат диаграммасы|= |tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Бастапқы жайғасым: бірінші қатар: тура, ат, піл, уәзір, патша, піл, ат, тура; екінші қатар: сарбаздар }} == Ойын түрлері == Шахмат ойынының көптеген түрлері бар. Ең танымал түрі швед шахматы. Швед шахматында төрт ойыншы ойнайды.Екі топқа, екі ойыншыдан бөлінеді. Топтағы ойыншылар қарсыласының фигурасын жеу арқылы бір-біріне фигура бере алады. Бірінші мат қойған ойыншы қарсыласына 3 жүріс береді, егер берілген жүрістің ішінде мат қоя алмаса, сол топ жеңіліске ұшырайды.Фигураны мат қою арқылы қоюға болмайды және қарсыластың 7 немесе 2 көлденеңіне пешкаларды қоюға болмайды. Пешка тақта соңына жеткенде ешқандай фигураға айнала алмайды. == Тарихы == 1969 жылғы қазақ жазуының соңғы орыстандыру емле реформасына дейін қазақ тілінде дәстүрлі '''шатыраш''' ({{lang-sa|चतुरङ्ग}} → [[пракриттер]]: ''chatur anja'' — ''төрт бұрыш'' → [[Араб тілі|арабша]]: ''шатрандж'') делініп келді. Үнді аңыздары бойынша, билеуші Шерам шахматпен ең алғаш танысқан кезде, оның өзгешелігіне, әр түрлі әдемі комбинациялардың байлығына масаттанды<ref>[http://matematiku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2015&Itemid=40] Шахмат тақтасы туралы аңыз</ref>. Ал осы ойынды ойлап шығарған дана оның қол астында екенін біліп, билеуші оған ерекше алғыс білдіргісі келді. Сонда әмірші үнді данышпанның кез келген бұйымтайын орындауға уәде береді. Ал дана оны бидай дәнімен таң қалдырады. Берілген шарт бойынша данышпанға шахмат тақтасының бірінші шаршысына бір, екінші шаршысына екі, ал келессі шаршыларға бұрынғыдан екі есе артық (1 + 22 + 23 + 24 + … + 263 = 264 – 1) бидай дақылдары берілуі тиіс еді және билеуші осы санның қанша екенін білмей, оны данаға лезде беруді бұйырды. Магараджи есептеушілері бұл санды түні бойы есептеп, таңертен ғана математикалық шешімге келіп, оның мүмкін емес екенін әміршіге түсіндіреді. Себебі данышпан айтқан сан бүкіл Үндістанның бидай дәндер санына, тіпті бүкіл әлемнің бидай дәндері санына жетпейді екен. Бұл сан — 18 квинтильон 446 квадрильон 744 триллион 073 миллиард 709 миллион 551 мың 615. Осы мысал арқылы біз математиканың шахматта жасырған таңғажайып мүмкіншіліктеріне көз жеткізе аламыз. Шахматтың пайда болу тарихы туралы тағы да бір гипотеза бар. Осы [[гипотеза]] бойынша шахмат сиқырлы шаршылардан пайда болды. N Тәртібі бойынша құрастырылған сиқырлы квадрат 1 және n2 аралығындағы бүтін сандардан тұратын n х n квадратты кестеден құрастырылған. Берілген кесте ерекшелігі: әрбір жол/бағана сандар қосындысы шахмат тақтасының екі маңызды диагональ сандарының қосындысына тепе-тең келеді. Саны сегізге тең сиқырлы шаршы үшін әрбір жол/бағана/маңызды диагональ қосындысы 260-қа тең. [[Сурет:Magic Squares - 8x8 - Permutations along 4x4 diagonals.svg|thumb|left|350px|Magic Squares — 8x8 — Permutations along 4x4 diagonals]] Ежелден қалған аңыздар бойынша, шахматты ең алғаш болып біздің дәуірімізге дейін 1000 жыл бұрын [[үндістан]]дық математик ойлап тауыпты. Ал кейбір деректер бойынша, шахмат біздің дәуірімізге дейін II-III ғасырда [[Мысыр]], [[Ирак]] және [[Үндістан]]да пайда болған. Алайда, бұл ойыны туралы дәлелді нақты ақпарат болмағандықтан, көптеген тарихшылар шахматтың тарихын біздің дәуірімізден кейінгі 570 жылдан басталады деген тоқтамға келіп жүр. Шахмат туралы [[парсы]] дастандарында осы дәуірдің 600 жылдарында Үндістанда пайда болған деп жазылған. Ғасырлар бойы елге аса танымал болған шахматтан ресми әлем чемпионаты [[1886]] жылы өтті. Одан бері 14 шахматшы ғана жоғары дәрежелі атақты иеленді. Даңқты чемпиондар деген бірінші болып ауызға Стейниц мен Ласкер, Капабланк, Алехин, әлем чемпионы Ботвинник ілінді. Ғасырлар көшіне ілесіп, өркениетті басып озып келе жатқан шахматтың тарихы әркімді-ақ қызықтырары даусыз. Археологиялық жәдігерлерге қарап біздің эрамызға дейінгі III-IV ғасырда [[Ассирия]], [[Месопотамия]] және Мысырда халықтардың тақтайға тас қойып ойнағаны білеміз. Кейіннен бұл ойын әскери сипатқа ие болған. Әскери шендегі ойыншылар ұтысқа адам қанын садақа еткен. Мысалы, [[Ежелгі Мысыр]]да (б.з.д. 1270 жылы) «тау» ойыны, [[Грекия]]да (б.з.д. V) «петтеия», ал Римде (б.з.д. I-II) «латрункули» деген құмарлық ойыны болған. Тарихшылардың дін көпшілігі шахматтың ережесі Үндістанда шыққан дегенмен келіскенімен, кейбірі оның тарихын [[Қытай]] мен Месопотамиямен байланыстырып жүр. [[Арабтар]]дың Парсыны жаулап алуы ислам әлемінің осы ойынды жете игеруіне жол ашты. Алайда, арабтар аталмыш ойынды «шатрандж» деп атады. VIII-IX ғасырларда [[Араб халифаты]]нда «шатрандж» кеңінен таралды. Алайда, ислам тақтай бетіндегі таста адам мен жан-жануарлар мүсінінің салынуына тыйым салынған. Діни қақтығысқа жол бермей үшін сәулетшілер шахмат фигураларын белгісіз бейнелермен алмастырды. Бұл фигуралар қарапайым халықтың қалтасына ауыр тимеді. [[Батыс Еуропа]]да шахмат XI ғасырдан басталады делінгенмен ол бұдан екі ғасыр бұрын белгілі болды. XI-XII ғасырларда [[феодал]]дар арасында танылды. Ақшалай ұтысты Батыс Еуропа шарықтатып жіберген. [[Рим котолик шіркеуі|Рим католик шіркеуі]] ойынға қанша тыйым салғанымен, еш нәтиже бермеді. Кейіннен [[1400]] жылы тыйым мүлдем алынып тасталды. Кастилия мен Леонның королі Альфонс X Данагөй бұйрығымен [[Испания]]да [[1283]] жылы «Ойын кітабы» атты 1 томдық қолжазба жарық көрді. Онда шахматтың 103 тапсырмасы көресетілген. Шахмат тастарын қалыптастырушылардың бірі Цессолес өз заманында: «Шахмат тақтайшасындағы әрбір тастың өмірдегі атқаратын құқығымен қатар, міндеттері бар», — деген екен. [[Сурет:The Chess Game - Sofonisba Anguissola.jpg|thumb|right]] [[Сурет:Fidelitycc 19.jpg|thumb|right|Компьютерлік шахмат тақтасы (испандық нұсқа)]] [[1947]] жылы Испанияда Францеска Висентаның «1495 100 тапсырма» және Луиса Рамиреса Лусенының «Шахмат өнерінің құпиялары» атты кітаптары алғаш рет баспаханадан шығарылды. Тіпті, XVI ғасырда Еуропада Марк Иероним «Шахматтың түрлері» атты дастан жазып қалдырған. [[1575]] жылы [[Мадрид]]те король Филипп II-нің хансарайында испандық Рюи Лопеса және Альфонс Серонаның италяндық Джованни Леонардо мен Паоло Бои арасындағы өткен шешуші ойын тарихта алғашқы халықаралық турнир болып саналады. Онда испандық шахматшылар жеңіске жеткен. [[1836]] жылы Лабурдоннеде әлем бойынша шахмат туралы «Паламед» деген журнал шығарылды. Кейіннен 1837 жылы Ұлыбританияда және [[1846]] жылы [[Германия]]да осы тектес журнал жарыққа шықты. [[1851]] жылы [[Лондон]]да тұңғыш рет халықаралық турнир өткізілді. Онда Андерсен деген шахматшының жұлдызы оңынан туып, жеңімпаз атанды. Тіпті, ол екінші халықаралық турнирді де бағындырған. [[1867]] жылы [[Париж]]де өткен үшін додада Колиш жеңімпаз атанды. Матчта алға шыққан Стейниц алғашқы әлем чемпионаты атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{commonscat-inline|Chess}} * [https://lenta.ru/news/2002/07/28/chess/ Еуропадағы ең көне шахмат Албанияда табылды] [[Санат:Шахмат]] [[Санат:Ойындар]] hboa8q7gej1oy8ejqup30xgaxe4ai66 Есмұхан Несіпбайұлы Обаев 0 18608 3586310 3379667 2026-04-17T05:57:26Z Kvazimodo 124458 қайтыс болған күнi 3586310 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев |шынайы есімі = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 23.06.1941 |туған жері = [[Кеген (ауыл)|Кеген]]<br /> {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}<br />[[Алматы облысы]] |қайтыс болған күні =15.04.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br />[[режиссер|театр режиссері]] <br /> [[педагогика|театр педагогы]] <br /> театр қайраткері <br /> мәдениет қайраткері |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1960]] — әлі күнге дейін |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]] |ұжымы = |марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} | {{Парасат ордені}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} }} |сайты = }} '''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]], [[1941 жыл]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]]) — [[актер]], [[режиссер|театр режиссері]], театр қайраткері, [[профессор]]. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақ КСР Халық артисі]] (1988). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1975). "Тарлан" тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты. [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты. ==Толығырақ== Есмұхан Несіпбайұлы [[1941 жыл]]ы [[23 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]] Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref> 1960 - 1964 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген. ==Еңбек жолы== * 1965 - 1967 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы - режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді. * 1968 1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері М.Н.Кедров пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың "Ревизор" (Н.Гоголь), "Сүйікті алдамшы" (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды; * 1970 - 1972 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы - режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды. * 1972 - 1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл - Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды. * 1992 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты. * 1995 - 2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. * Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды; * 2001 - 2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік - жетекшісі. * 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді. ==Кәсіби шығармашышылығы== Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос», Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975-1990жж. келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде», «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді. Ұзақ жылғы режиссерлік қызыметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді. Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында 100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды. ==Марапаттары== Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып: * 1975 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] құрметті атағы * 1988 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|ҚазақКСРнің халық артисі]] құрметті атақтары мен марапатталған. * 1993 жылы "Өнертану ғылымының профессоры" ғылым атағы; * 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін "Бас Платинды Тарлан" сыйлығының иегері атанды. * 2007 жылы «[[Парасат]]» Орденінің иегері атанды. * 2011 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі; * 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі «[[Барыс ордені]]» иегері атанды; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі берілді. * 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясының иегері. [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Өнертану докторлары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] 3jzk8mn1nh5rsxjsrc4g6hbnvjq1cxv 3586312 3586310 2026-04-17T05:58:58Z Kvazimodo 124458 3586312 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев |шынайы есімі = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 23.06.1941 |туған жері = [[Кеген (ауыл)|Кеген]]<br /> {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}<br />[[Алматы облысы]] |қайтыс болған күні =15.04.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br />[[режиссер|театр режиссері]] <br /> [[педагогика|театр педагогы]] <br /> театр қайраткері <br /> мәдениет қайраткері |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1960]] — әлі күнге дейін |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]] |ұжымы = |марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} | {{Парасат ордені}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} }} |сайты = }} '''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]], [[1941 жыл]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] — [[15 сәуір]] [[2026 жыл]]) — [[актер]], [[режиссер|театр режиссері]], театр қайраткері, [[профессор]]. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақ КСР Халық артисі]] (1988). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1975). "Тарлан" тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты. [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты. ==Толығырақ== Есмұхан Несіпбайұлы [[1941 жыл]]ы [[23 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]] Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref> 1960 - 1964 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген. ==Еңбек жолы== * 1965 - 1967 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы - режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді. * 1968 1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері М.Н.Кедров пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың "Ревизор" (Н.Гоголь), "Сүйікті алдамшы" (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды; * 1970 - 1972 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы - режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды. * 1972 - 1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл - Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды. * 1992 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты. * 1995 - 2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. * Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды; * 2001 - 2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік - жетекшісі. * 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді. ==Кәсіби шығармашышылығы== Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос», Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975-1990жж. келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде», «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді. Ұзақ жылғы режиссерлік қызыметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді. Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында 100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды. ==Марапаттары== Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып: * 1975 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] құрметті атағы * 1988 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|ҚазақКСРнің халық артисі]] құрметті атақтары мен марапатталған. * 1993 жылы "Өнертану ғылымының профессоры" ғылым атағы; * 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін "Бас Платинды Тарлан" сыйлығының иегері атанды. * 2007 жылы «[[Парасат]]» Орденінің иегері атанды. * 2011 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі; * 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі «[[Барыс ордені]]» иегері атанды; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі берілді. * 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясының иегері. [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Өнертану докторлары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] 7insn275mez8mwm7ij367vnklyvdu0t 3586319 3586312 2026-04-17T06:03:58Z Kvazimodo 124458 3586319 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев |шынайы есімі = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 23.06.1941 |туған жері = [[Кеген (ауыл)|Кеген]]<br /> {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}<br />[[Алматы облысы]] |қайтыс болған күні =15.04.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br />[[режиссер|театр режиссері]] <br /> [[педагогика|театр педагогы]] <br /> театр қайраткері <br /> мәдениет қайраткері |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1960]] — әлі күнге дейін |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]] |ұжымы = |марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} | {{Парасат ордені}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} }} |сайты = }} '''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]], [[1941 жыл]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] — [[15 сәуір]] [[2026 жыл]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ushl-iz-jizni-narodnyiy-artist-kazahstana-esmuhan-obaev-597179/|title=Ушёл из жизни народный артист Казахстана Есмухан Обаев|lang=ru|author=Бахтияр Имамниязов|website=Tengrinews.kz|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref>) — [[актер]], [[режиссер|театр режиссері]], театр қайраткері, [[профессор]]. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақ КСР Халық артисі]] (1988). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1975). "Тарлан" тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты. [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты. ==Толығырақ== Есмұхан Несіпбайұлы [[1941 жыл]]ы [[23 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]] Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref> 1960 - 1964 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген. ==Еңбек жолы== * 1965 - 1967 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы - режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді. * 1968 1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері М.Н.Кедров пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың "Ревизор" (Н.Гоголь), "Сүйікті алдамшы" (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды; * 1970 - 1972 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы - режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды. * 1972 - 1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл - Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды. * 1992 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты. * 1995 - 2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. * Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды; * 2001 - 2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік - жетекшісі. * 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді. ==Кәсіби шығармашышылығы== Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос», Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975-1990жж. келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде», «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді. Ұзақ жылғы режиссерлік қызыметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді. Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында 100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды. ==Марапаттары== Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып: * 1975 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] құрметті атағы * 1988 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|ҚазақКСРнің халық артисі]] құрметті атақтары мен марапатталған. * 1993 жылы "Өнертану ғылымының профессоры" ғылым атағы; * 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін "Бас Платинды Тарлан" сыйлығының иегері атанды. * 2007 жылы «[[Парасат]]» Орденінің иегері атанды. * 2011 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі; * 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі «[[Барыс ордені]]» иегері атанды; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мемлекеттік мерекелік медальі берілді. * 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясының иегері. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Өнертану докторлары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] muy7huvo31v3uevw6kjr47mlrvqiu5v Google 0 20007 3585896 3566471 2026-04-16T13:57:23Z Cicihwahyuni6 131962 3585896 wikitext text/x-wiki {{Бөлу}} {{Компания |атауы = Google Inc. |логотипі = Google_2015_logo.svg |түрі = [[Қоғамдық компания|қоғамдық акционерлік компания]] |биржадағы листингі = {{NASDAQ|GOOG}} |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = |құрылды = 1998 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = [[Ларри Пейдж]] — тең құрылтайшы<br />[[Сергей Брин]] — тең құрылтайшы |орналасуы = {{Байрақ|АҚШ}}: [[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]], [[Калифорния]] |басты адамдары = [[Сундар Пичаи]] — [[бас атқарушы директор]]ы<br />[[Рут Порат]] — [[қаржылық директор]]ы<br /> |саласы = [[Интернет]] |өнімі = <!-- Дизельді қозғалтқыш, <br />Металлопрокат --> |айналым = {{өсім}} USD 29,321 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k">{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312511032930/d10k.htm|title=Form 10-K|author=U.S. Securities and Exchange Commission|authorlink=Құнды қағаз және биржа жөніндегі комиссия (АҚШ)|date=2010|publisher=United States of America|location=Washington, D.C.|at=Part II, Item 6|accessdate=2011-04-16|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/659XFefN3|archivedate=2012-02-02}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} USD 10,381 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |таза табысы = {{өсім}} USD 8,505 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |қызметкерлер саны = 28&nbsp;768 <small>(1 шілде 2011)</small><ref>[http://techcrunch.com/2011/07/14/google-q2-2011/ Google Back On Track In Q2, Beats The Street With Over $9 Billion In Revenue]</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} USD 46,241 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |басшы компания = [[Alphabet Inc.]] |бағынышты компания = [[YouTube]], [[DoubleClick]], [[On2 Technologies]], [[Google Voice]], [[Picnik]], [[Aardvark (search engine)|Aardvark]], [[AdMob]] |сайты = [https://www.google.com/about/company/ google.com] }} {{мағына|Google (айрық)}} '''Google Inc.''' ({{IPA|/ɡuːɡl/}}) — америкалық [[трансұлттық корпорация]]. Америка қоғамдық корпорациясына тиесілі кеңейтілген іздеу жүйесі.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Google_Search</ref> Танымалдығы бойынша бірінші орында тұр (79.65 %), айына 41 млрд 345 млн сұраныс қабылдайды (нарық бөлігі 62,4 % ), 25 миллиардтан астам веб-беттерді индекстейді, (2009 жылдың 15 қазанынан бастап) ақпараттарды 191 тілде іздеу мүмкіндігіне ие. Google іздеу жүйесі [[PDF]], [[RTF]], [[PostScript]], [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]], [[Microsoft PowerPoint]] және т.б. форматтағы құжаттарды тауып беру мүмкіндігіне ие. ==Құрылу тарихы== Google іздеу жүйесін [[Стэнфорд университеті]]нің аспиранттары [[Ларри Пейдж]] және [[Сергей Брин]] оқу жобасы ретінде шығарған еді. Олар 1996 жылы [[BackRub]] іздеу жүйесімен жұмыс істеп, 1998 жылы аталмыш іздеу жүйесінің негізінде Google-дың негізін салады. Алғаш рет Google жеке-меншік корпорация ретінде 1998 жылы 4 қыркүйекте құрылады, Ларри Пейдж, Сергей Брин және Эрик Шмидт Google-да 2014 жылға дейін бірлесіп жұмыс істеуге келіседі. Компанияның көздеген мақсаты «әлемдік ақпаратты жинап, халық тұтынуына мол мүмкіндік беру. Google инженері Амит Патель ойлап тапқан компанияның бейресми ұраны –"Don't be evil" (Қатыгез болма!)». 2006 жылы компания қазіргі Штаб-пәтері орналасқан Калифорния штаты, Маунтин-Вьюға көшеді. [[Google.com]] домені 1997 жылы 15 қыркүйекте тіркеледі, іздеу жүйесі (2000 жылдан бастап) туған күнін 7 де және 27 қыркүйекте де атап өтеді. ==Google компаниясы== Google сондай-ақ [[Gmail]] электронды поштасы қызметін және [[Orkut]], [[Google Buzz]] және [[Google+]] әлеуметтік желілер қызметін, [[Google Chrome]] веб-браузерін ұсынады, сонымен қатар Google [[Motorola Droid]] ұялы телефондарына, [[Samsung Galaxy]] смартфондар серияларына, сондай-ақ [[Google Chrome OS]], [[5 Samsung]] серияларына және [[Acer AC700]] Android ұялы операциялық жүйесін қондырумен жұмыс жасауда. Қазіргі кезде Google-дың бүкіл әлем бойынша миллионнан астам серверлері және миллиардтан астам іздеу сұраныстары қызмет көрсетуде. [[Alexa]]-ның тізімі бойынша, [[google.com]] сайты интернеттегі ең көп қолданылатын веб-сайт ретінде анықталды. Сондай-ақ [[YouTube]] (Alexa: 3), Blogger (Alexa:. 6), және Orkut сияқты Google - дың көптеген халықаралық жеке сайттары (Үндістанда [[google.co.in]] сайты, Ұлы Британияда [[google.co.uk]] сайты) ең көп қолданылады. 2011 жылы Google-ге кірушілер саны 1 миллиардқа жетеді. Google атауын ''Гугол'' (Googol) – Сергей Брин берген. Google «гугол» сөзінің жазылуында өрескел қате кеткен. Жүз нөл біреуінде дегенді көрсетеді, яғни іздеу жүйесі халықты мол ақпаратпен қамтамасыз етеді дегенді білдіреді. Алғашында Google Стэндфорд университеті сайтында [[google.stanford.edu]] доменімен жұмыс істейді.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X| issn = 0169-7552}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> 2001 жылдан бері Google көптеген компанияларға ие болады. 2004 жылы Google компаниясы [[Keyhole, Inc]] компаниясын иемденіп Жердің 3D көрінісін беретін Earth Viewer деп аталатын өнімін шығарады. ==Қызметі== '''Викиіздеу''' Пайдаланушыға іздеу сұранысы бойынша берген нәтижелерді реттеуге мүмкіндік беретін іздеу технологиясы. Пайдаланушы шыққан нәтижелерді тізімнен өшіріп, тізімді жоғары көтере алады. Аталмыш технологияны 2009 жылы Google компаниясы шығарады, технология сол жылдың күзіне дейін қызмет атқарып келеді. 2010 жылы, 4 мамырда іздеу баптауларында «Викиіздеу» қызметін қосумен жұмыс істеуді бастайды. '''[[Google Аудармашы]]''' - мәтіндерді немесе веб-беттерді аударуға арналған машиналық аудармашы. [[SYSTRAN]] технологиясын қолданатын [[Babel Fish]] және [[AOL]] аударма сервистеріне қарағанда Google де Translate.ru сияқты өзіндік бағдарламалық қамтамасыз етуін қолданады. Компания қызметкерлері веб дизайнерлер үшін сайттың аудармасын бірден басқа тілдерге аударуын қамтамасыз етеітн скрипт ойлап шығарған. ''Google Аудармашының'' да басқа автоматты аударма құралдар сияқты өзіндік шектеулері бар. Әрдайым аударманың сапасына қатысты жұмыстар жүргізіп отырады, басқа да тілдерге аудару жұмыстары жасалуда. '''Дыбыстық іздеу''' 2010 жылы 22 қыркүйекте компания Ресейде дыбыс іздеуін шығарады. Іздеу үшін телефондағы іздеу түймесін басып, өз сұранысыңызды дыбыстайсыз. Телефон сіздің дыбысыңызды серверге жіберіп, браузер дыбыс бойынша іздеу нәтижелерін тауып береді. Бұл халық&nbsp;үшін өте қолайлы болды. ==Логотипі== '''Google Doodle''' Google логотипі мейрамдарда немесе танымал тұлғалардың туған күндерінде өзгеріп отырады. (әр аймақтық домендер өз мейрамдарына, белгілі бір атаулы күндерге байланысты өзгеріп отырады) Мысалы, [[Наполеон Орда]]ның туған күнінде 2010 жылы 11 ақпанда Google-дың белорусь домені логотипінде атақты суретшінің акварельдері шығады. Сондай-ақ, 2011 жылы 22 наурызда Қазақстандағы Google домені логотипінде [[22 наурыз]] қазақтың төл мерекесіне байланысты көктемнің суреті шығады. Ал сол жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жылдығына арналған жаңа логотипі шықты. ==Сайт индексациясы== Google іздеу роботында– іздеу индексі үшін беттегі мәліметтерді сканерлейтін Googlebot негізгі робот [[User Agent]] бар. Сонымен қоса, бірнеше мамандандырылған роботтар бар: * Googlebot-Mobile – мобильді құрылғылар сайтын индекстейтін робот, * Google Search Appliance (Google) gsa-crawler – Search Appliance жаңа құрылғы-бағдарлама кешенінің іздеу роботы, * Googlebot-Image – сурет индекстері үшін бетті сканерлейтін робот, * Mediapartners-Google — AdSense мазмұнын анықтау үшін бет контентін сканерлейтін робот, * Adsbot-Google — AdWords беттері сапасын бағалауға арналған контентті сканерлейтін робот. ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.google-ping.com/ '''Google Ping Service'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211063708/http://www.google-ping.com/ |date=2012-12-11 }} * [http://bilim-all.kz/article/240 Гуглдан іздеу тәсілдері] (Білім ал сайты) {{Әлеуметтік желілер}} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Қазақстан интернеті]] [[Санат:Google]] [[Санат:Ағылшын тілді сайттар]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] bok9kpink7ul0ll983yoeplo5999zxl Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы 0 20056 3586177 3562948 2026-04-16T21:13:16Z Мейіржан Ерсаинов 122545 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3586177 wikitext text/x-wiki '''Семейдің Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасы''' 1883 жылы құрылып Қазақстандағы ең алғашқы [[кітапхана]]лардың бірі болып табылады. Кітапхананың ең бірінші оқырмандарының бірі [[Абай Құнанбаев]]. Ғылыми ақпарат пен кітап сақтаудағы ірі орталық. Кітап қоры 362 мың сақтау бірлігін құрайды, бұған қоса 5900-ден астам ХVII-XIX ғ. басылымдары бар. Әр түрлі кезеңдегі қазақ және орыс тілдеріндегі сирек кездесетін басылымдар бар. Кітапхана интернет жүйесіне қосылған. Ол үлкен халықаралық байланыстар жасайды, алыс жақын шет елдердердің ірі кітапханаларымен ынтымақтастықта. == Кітапхана тарихы == [[Сурет:КІТАП1.jpg|thumb|300px]] Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі – Семей қаласындағы [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы]]. Мыңдаған оқырмандардың ыстық ықыласына бөленген мәдениет ошағының шаңырақ көтергеніне ғасырдан артық уақыт өтті. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің шешімі бойынша кітапханаға қазақтың кемеңгер ақыны Абай есімі берілді. Себебі, Семей тарихы мен мәдениетінің жарқын беттерінен маңызды орын алатын кітапхана тарихы ұлы ақынның есімімен тығыз байланысты еді. ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семей жері патшалық Ресей үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналғаны тарихтан мәлім. Қалада саяси жер аударылғандардың болуы қаланың мәдени - рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Саяси жер аударылғандар Е.П. Михаэлис, П.Д.Лобановский, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.Л.Леонтьев, А.Блектердің Семей қаласының рухани өміріне сіңірген еңбектері бір төбе. 1869 жылы Е.П.Михаэлис Семей қаласына жер аударылып келеді. Ол жазасын өтей жүріп үлкен әлеуметтік жұмыстармен айналысып, түрлі зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеулерінің нәтижесін мақала етіп, Орыс география қоғамының «Известиясына» бастырып отырған. Е.П.Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында Облыстық санақ комитеті ұйымдастырылады. Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих, шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. Евгений Петрович сол комитеттің тұңғыш секретары болып қызмет атқарады. 1883 жылы ресми түрде қазан айында Облыстық санақ комитетінің жанынан Е.П.Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардардың ұйымдастыруымен кітапхананың негізі қаланды. Кітапхананың ең алғашқы кітапханашысы саяси жер аударылған [[тарихшы]], этнограф [Н.Я.Коншин] болды. Кітапхана туралы деректерге көз жүгіртсек, алғаш ашылған уақытында небәрі 274 дана кітап болып, оны 130 оқырман пайдаланған көрінеді. Әр жылдары кітапханаға қала тұрғындары мен П.Плещеев, Г.В.Юдин, А.И.Деров сияқты ауқатты көпестер қайырымдылық көмек көрсетіп, оның іргелі мәдениет ошағына айналуына ықпал етті. Өлке тарихына байланысты жарық көрген[[Императорлық Орыс Географиялық қоғамы]] Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилерінде қала тарихы мен мәдениеті туралы өте қызықты да маңызды мәліметтерді табуға болады. Мысалы, кітапхана қорында сақталған «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» деп аталатын кітапқа назар аударсақ: «Бастауыш білім беру қоғамының 1893/94 жылдарғы жұмыс есебінде» кітапханадағы 130 оқырманның 30-ы жоғары білімді, оның ішінде 3-еуі әйел адам; 38-і орта білімді, оның ішінде 13-і әйел, әйел адам болған көрінеді. 130 оқырманның 111-і орыс, 9-ы поляк, 1-еуі неміс, 5-еуі еврей, 4-еуі қазақ ұлтынан екен. == Абай және кітапхана == Кітапхананы пайдаланушылардың бірі – қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев болды. 1959 жылы «Қазақ мемлекет баспасынан» жарық көрген Ә.Жиреншиннің «Абай және орыстың революцияшыл демократтары» атты кітапта мынадай мағлұматтар берілген: «Михаэлис пен Абай тұңғыш рет осы кітапханада кездесіп танысады. Алғашқы рет Михаэлис пен Абай өте бір қызық есте қаларлық жағдайда кездеседі. Абай Семейдегі кітапханаға келіп, Л.Н.Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Михаэлистің қолында еді, Абайдың сұрағанын көріп, Михаэлис Абайға келіп кітапты оған беріп, тұңғыш рет екеуі танысып, тіл қатады. Олардың алғашқы танысулары кітапхана ішінен басталады. Ол кезде кітапхана Семей жұртшылығының үлкен мәдениет ошағына айналып еді. Абай орыстың, батыстың классикалық әдебиетімен осы кітапханада танысады. Михаэлиспен кездесу Абайдың өмірге, дүниеге деген көзқарасын шыңдай түседі, ал Евгений Петрович оның танып оқуға, білім алуға деген зор талабын көріп, кітапты көп оқуға кеңес береді. Абайдың өмірбаянын жазған Кәкітай Ысқақұлы былай дейді: «Абайды орыстың белгілі жазушылары Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Тургенов, Белинский, Добролюбов және Писаревтың шығармаларымен таныстырған адам Михаэлис еді. Ол туған әкемнен де артық еңбек етіп, менің дүниеге көзімді ашты деп отырушы еді». Абай мен Е.П. Михаэлистің бұл танысуы зор достыққа айналып, ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Ғұлама ақынның қоғамдық кітапхананың оқырманы болғанын тарихта қалдырып, әлемге әйгілеген Ресей түрмелерін зерттеу мақсатында Сібір мен Алтайға саяхат жасаған американ публицисі [[Дж.Кеннан]] болды. XIX ғасырдың аяғында Патшалық Россияда әр түрлі тәсілдермен жер аударылған саяси қайраткерлерді көзбен көріп, материал жинап, кітап жазбақ болған тәуелсіз журналист - жазушы Джордж Кеннан 1864-1890 жылдар аралығында Сібір, Алтай өлкесіне 4-5 мәрте саяхат жасайды. 1885 жылдың жазында Дж.Кеннан суретші Фрост екеуі Семейге келіп, Сібірдің алыс бір түпкіріндегі құм басқан қала ортасында, шағын ағаш үйде орналасқан қорында Спенсер, Бокль, Льюис, Милль, Тэйлор, Уоллэс шығармаларымен әлемдік көркем әдебиеттің тамаша үлгілері бар кітапхана көргенін, сот мекемесінде қызмет ететін А.А.Леонтьевпен әңгімелесіп, кітапхананы жергілікті қазақтар да пайдаланатынын естіген. Осы сапардан кейін жазылған, 1906 жылы[ «Сибирь және ссылка»] деген атпен орыс тіліне аударылған кітабында Дж. Кенан Семейге жер аударылғандармен бетпе-бет жүздескенін, қазақ даласына айдалған орыс революционерлерінің тұрмысы, қызметі туралы жазады. Сондай-ақ, бұл кітапта Абай Құнанбаев туралы қызықты деректер де бар. Аталған кітапта Семейде Леонтьевтің үйінде қонақ болған кезіндегі әңгімесінде ол былай дейді: «...Менің кейбір сұрақтарыма жауап бере отырып, Леонтьев маған Семей қаласы кітапханасының қалай жұмыс істей бастағанын баян етті. Кітапхананың жер аударылып келген мұңдықтарға ғана уаныш емес екенін, қала халқының ой-өрісін кеңейтерлік рухани азығына айналғанын айтып өтті». == Сирек басылымдар қоры == Халыққа ғасырдан артық қызмет көрсетіп, әр оқырманның жанына рухани азық беріп келе жатқан бұл рухани білім ордасында сақталған әр кітаптың өз тарихы бар. Кітапхананың сирек басылымдар қорында сақталған 4 500 ге жуық әдебиеттер қоры кітапхананың алтын қорын құрайды. Кітапхананың сирек басылымдар қоры XVIII ғасырдың 2-ші жартысынан бастап XX ғасырдың бас кезіндегі Ресейлік кітап баспа туындыларынан, XX ғасырдың бас кезіндегі өлкетану әдебиеттерінен, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жарық көрген ресейлік және өлкемізге қатысты Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилері мен кеңестік дәуірдегі мерзімді басылымдардан тұрады. Кітапхананың сирек қоры ұлы жазушылар шығармаларымен және қазақ зиялылары туындыларымен ерекше құнды. Сирек қордан Абай үшін таным баспалдақтары болаған Г.Спенсер, Милль, Дж. Г.Льюисъ, А.Уоллэсъ В.Уэвелль сынды батыс Еуропа ойшылдарының еңбектерін, Семей өңірін зерттеген зерттеушілер Б.Герасимовтың, Е.П.Михаэлистің, Н.Я.Коншиннің, Г.Н.Потаниннің, Ф.Зобниннің, А.Седельниковтың, Е.Шмурлоның, В.Сапожниковтың, қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтың, Ж.Ақпаевтың т.б. ғылыми-зерттеу мақалаларын табуға болады. Батыс классикалық әдебиетімен, орыс әдебиеті алтын ғасырындағы жазушылардың бай туындалары, кезінде солақай саясаттың құрбаны болған Е.Бекмаханов, С.Асфендияровтай ұлт зиялыларының ірі ғылыми монографиялық еңбектері мен қазақ әдебиетінің алтын ғасырын құраған қоғам қайраткерлері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Күдериннің көзі тірісінде жарық көрген еңбектері кітапхана сөрелерінде сақталған. Сонымен қатар, ресейлік «Современник», «Вестник Европы», «Русский Вестник», «Педагогический сборник», өлкетануға байланысты «Социалды Шығыс», «Екпінді», т.б. мерзімді басылымдардың бай қоры сақталынып отыр. == Кітапхананың бүгінгі қызметі == Сонау XIX ғасырдан бері ғұламалар мұрасын ғасырдан ғасырға дейін сақтап, талай оқырман үшін білім ордасы болған киелі шаңырақ бүгінде жаңа заман талаптарына сай қызмет көрсетуде. Бүгінгі кітапхананың мақсаты қала жұртшылығының сұранысын қамтамасыз ету үшін өз ақпараттық әлеуетін нығайту, оқырман қауымның ақпараттарды білуге деген талап-тілектеріне қолдау көрсету, электрондық ресурстарды тиімді қолдануға үйрету. Жалпы оқырман сұранымына жауап беретін ақпараттық орталық ретінде кітапхананың алар орны ерекше. Қазір кітапхананың кітап қоры 340 мыңнан асып, оны 17 000-ға жуық оқырман пайдаланады. Жыл сайын 400 мыңға жуық кітап өз оқырманын тауып, кітапханаға келушілер саны 176 000 оқырманды құрап отыр. Жылына кітапхана 200 тарта мерзімді басылымдарды жаздырып алады. == Кітапхана жетістіктері == *1961 жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті «Үлгілі кітапхана» деген атақ берді және дипломмен марапаттады. *1983 ж. кітапхананың негізі қаланғанына 100 жыл толуына байланысты Қазақ ССР Жоғары Советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *1993 ж. «Қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайдағы Қазақстанның ұлттық библиографиясы» атты республикалық зерделі кеңес өткізілді. *1995 ж. IFLA – халықаралық кітапханалық Ассоциациясының мүшесі болды. *1995-2008 ж. кітапхана Түркия, Норвегия, Оңтүстік Корея, Канада елдеріндегі IFLA-ның халықаралық кітапханалық конференцияларына қатысты. *1996 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының грантын жеңу арқылы кітапхана Интернет желісіне қосылды. *1997 ж. Қырымдағы «Библиотеки и ассоциации в меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества» тақырыбында халықарлық конференцияға қатысты. *2000-2009 ж. кітапханалық автоматтандырылған ақпараттық жүйе іске аса бастады. ( АБИС), (ИРБИС), (РАБИС). *2002 жылы Айрекс /АҚШ/ ұйымының IATP бағдарламасы бойынша Интернет орталығы ашылды. *2004 ж. кітапхананың «Абай атындағы әмбебап кітапхана» (http://semeylib.kz.iatp.net) атты wев-сайты ашылды. *2004 ж. «АҚШ кітапханаларының менеджменті» атты халықаралық бағдарламаға қатысты. *2005 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Академиялық кітапханасының Астана қаласында ашылуына қатысты. *2006-2007 ж. Интернет орталығы жеңіп алған гранттар арқылы кітапханаға жаңа компьютерлік технологиялар бөлінді. *2007 ж. «Абай атындағы кітапхананың өлкетану қоры» (http://abaykray.kz.iatp.net) атты өлкетану сайты құрылды. *2009 ж. «Америка мәдени бұрышы» АҚШ елшілігі Қоғаммен байланыс бөлімінің грантымен ашылды. == Әдебиет == * «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» * Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж. * Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл == Сілтемелер == * [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kz/region_01.htm| Шығыс Қазақстан облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының сайты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1883 жыл]] [[Санат:Семей]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] m9a6qdenm1nzqef3ywsko2q8cptidnu 3586260 3586177 2026-04-17T03:49:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3562948 wikitext text/x-wiki '''Семейдің Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасы''' 1883 жылы құрылып Қазақстандағы ең алғашқы [[кітапхана]]лардың бірі болып табылады. Кітапхананың ең бірінші оқырмандарының бірі [[Абай Құнанбаев]]. Ғылыми ақпарат пен кітап сақтаудағы ірі орталық. Кітап қоры 362 мың сақтау бірлігін құрайды, бұған қоса 5900-ден астам ХVII-XIX ғ. басылымдары бар. Әр түрлі кезеңдегі қазақ және орыс тілдеріндегі сирек кездесетін басылымдар бар. Кітапхана интернет жүйесіне қосылған. Ол үлкен халықаралық байланыстар жасайды, алыс жақын шет елдердердің ірі кітапханаларымен ынтымақтастықта. == Кітапхана тарихы == [[Сурет:КІТАП1.jpg|thumb|300px]] Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі – Семей қаласындағы [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы]]. Мыңдаған оқырмандардың ыстық ықыласына бөленген мәдениет ошағының шаңырақ көтергеніне ғасырдан артық уақыт өтті. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің шешімі бойынша кітапханаға қазақтың кемеңгер ақыны Абай есімі берілді. Себебі, Семей тарихы мен мәдениетінің жарқын беттерінен маңызды орын алатын кітапхана тарихы ұлы ақынның есімімен тығыз байланысты еді. ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семей жері патшалық Ресей үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналғаны тарихтан мәлім. Қалада саяси жер аударылғандардың болуы қаланың мәдени - рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Саяси жер аударылғандар Е.П. Михаэлис, П.Д.Лобановский, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.Л.Леонтьев, А.Блектердің Семей қаласының рухани өміріне сіңірген еңбектері бір төбе. 1869 жылы Е.П.Михаэлис Семей қаласына жер аударылып келеді. Ол жазасын өтей жүріп үлкен әлеуметтік жұмыстармен айналысып, түрлі зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеулерінің нәтижесін мақала етіп, Орыс география қоғамының «Известиясына» бастырып отырған. Е.П.Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында Облыстық санақ комитеті ұйымдастырылады. Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих, шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. Евгений Петрович сол комитеттің тұңғыш секретары болып қызмет атқарады. 1883 жылы ресми түрде қазан айында Облыстық санақ комитетінің жанынан Е.П.Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардардың ұйымдастыруымен кітапхананың негізі қаланды. Кітапхананың ең алғашқы кітапханашысы саяси жер аударылған тарихшы, этнограф [Н.Я.Коншин] болды. Кітапхана туралы деректерге көз жүгіртсек, алғаш ашылған уақытында небәрі 274 дана кітап болып, оны 130 оқырман пайдаланған көрінеді. Әр жылдары кітапханаға қала тұрғындары мен П.Плещеев, Г.В.Юдин, А.И.Деров сияқты ауқатты көпестер қайырымдылық көмек көрсетіп, оның іргелі мәдениет ошағына айналуына ықпал етті. Өлке тарихына байланысты жарық көрген[[Императорлық Орыс Географиялық қоғамы]] Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилерінде қала тарихы мен мәдениеті туралы өте қызықты да маңызды мәліметтерді табуға болады. Мысалы, кітапхана қорында сақталған «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» деп аталатын кітапқа назар аударсақ: «Бастауыш білім беру қоғамының 1893/94 жылдарғы жұмыс есебінде» кітапханадағы 130 оқырманның 30-ы жоғары білімді, оның ішінде 3-еуі әйел адам; 38-і орта білімді, оның ішінде 13-і әйел, әйел адам болған көрінеді. 130 оқырманның 111-і орыс, 9-ы поляк, 1-еуі неміс, 5-еуі еврей, 4-еуі қазақ ұлтынан екен. == Абай және кітапхана == Кітапхананы пайдаланушылардың бірі – қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев болды. 1959 жылы «Қазақ мемлекет баспасынан» жарық көрген Ә.Жиреншиннің «Абай және орыстың революцияшыл демократтары» атты кітапта мынадай мағлұматтар берілген: «Михаэлис пен Абай тұңғыш рет осы кітапханада кездесіп танысады. Алғашқы рет Михаэлис пен Абай өте бір қызық есте қаларлық жағдайда кездеседі. Абай Семейдегі кітапханаға келіп, Л.Н.Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Михаэлистің қолында еді, Абайдың сұрағанын көріп, Михаэлис Абайға келіп кітапты оған беріп, тұңғыш рет екеуі танысып, тіл қатады. Олардың алғашқы танысулары кітапхана ішінен басталады. Ол кезде кітапхана Семей жұртшылығының үлкен мәдениет ошағына айналып еді. Абай орыстың, батыстың классикалық әдебиетімен осы кітапханада танысады. Михаэлиспен кездесу Абайдың өмірге, дүниеге деген көзқарасын шыңдай түседі, ал Евгений Петрович оның танып оқуға, білім алуға деген зор талабын көріп, кітапты көп оқуға кеңес береді. Абайдың өмірбаянын жазған Кәкітай Ысқақұлы былай дейді: «Абайды орыстың белгілі жазушылары Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Тургенов, Белинский, Добролюбов және Писаревтың шығармаларымен таныстырған адам Михаэлис еді. Ол туған әкемнен де артық еңбек етіп, менің дүниеге көзімді ашты деп отырушы еді». Абай мен Е.П. Михаэлистің бұл танысуы зор достыққа айналып, ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Ғұлама ақынның қоғамдық кітапхананың оқырманы болғанын тарихта қалдырып, әлемге әйгілеген Ресей түрмелерін зерттеу мақсатында Сібір мен Алтайға саяхат жасаған американ публицисі [[Дж.Кеннан]] болды. XIX ғасырдың аяғында Патшалық Россияда әр түрлі тәсілдермен жер аударылған саяси қайраткерлерді көзбен көріп, материал жинап, кітап жазбақ болған тәуелсіз журналист - жазушы Джордж Кеннан 1864-1890 жылдар аралығында Сібір, Алтай өлкесіне 4-5 мәрте саяхат жасайды. 1885 жылдың жазында Дж.Кеннан суретші Фрост екеуі Семейге келіп, Сібірдің алыс бір түпкіріндегі құм басқан қала ортасында, шағын ағаш үйде орналасқан қорында Спенсер, Бокль, Льюис, Милль, Тэйлор, Уоллэс шығармаларымен әлемдік көркем әдебиеттің тамаша үлгілері бар кітапхана көргенін, сот мекемесінде қызмет ететін А.А.Леонтьевпен әңгімелесіп, кітапхананы жергілікті қазақтар да пайдаланатынын естіген. Осы сапардан кейін жазылған, 1906 жылы[ «Сибирь және ссылка»] деген атпен орыс тіліне аударылған кітабында Дж. Кенан Семейге жер аударылғандармен бетпе-бет жүздескенін, қазақ даласына айдалған орыс революционерлерінің тұрмысы, қызметі туралы жазады. Сондай-ақ, бұл кітапта Абай Құнанбаев туралы қызықты деректер де бар. Аталған кітапта Семейде Леонтьевтің үйінде қонақ болған кезіндегі әңгімесінде ол былай дейді: «...Менің кейбір сұрақтарыма жауап бере отырып, Леонтьев маған Семей қаласы кітапханасының қалай жұмыс істей бастағанын баян етті. Кітапхананың жер аударылып келген мұңдықтарға ғана уаныш емес екенін, қала халқының ой-өрісін кеңейтерлік рухани азығына айналғанын айтып өтті». == Сирек басылымдар қоры == Халыққа ғасырдан артық қызмет көрсетіп, әр оқырманның жанына рухани азық беріп келе жатқан бұл рухани білім ордасында сақталған әр кітаптың өз тарихы бар. Кітапхананың сирек басылымдар қорында сақталған 4 500 ге жуық әдебиеттер қоры кітапхананың алтын қорын құрайды. Кітапхананың сирек басылымдар қоры XVIII ғасырдың 2-ші жартысынан бастап XX ғасырдың бас кезіндегі Ресейлік кітап баспа туындыларынан, XX ғасырдың бас кезіндегі өлкетану әдебиеттерінен, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жарық көрген ресейлік және өлкемізге қатысты Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилері мен кеңестік дәуірдегі мерзімді басылымдардан тұрады. Кітапхананың сирек қоры ұлы жазушылар шығармаларымен және қазақ зиялылары туындыларымен ерекше құнды. Сирек қордан Абай үшін таным баспалдақтары болаған Г.Спенсер, Милль, Дж. Г.Льюисъ, А.Уоллэсъ В.Уэвелль сынды батыс Еуропа ойшылдарының еңбектерін, Семей өңірін зерттеген зерттеушілер Б.Герасимовтың, Е.П.Михаэлистің, Н.Я.Коншиннің, Г.Н.Потаниннің, Ф.Зобниннің, А.Седельниковтың, Е.Шмурлоның, В.Сапожниковтың, қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтың, Ж.Ақпаевтың т.б. ғылыми-зерттеу мақалаларын табуға болады. Батыс классикалық әдебиетімен, орыс әдебиеті алтын ғасырындағы жазушылардың бай туындалары, кезінде солақай саясаттың құрбаны болған Е.Бекмаханов, С.Асфендияровтай ұлт зиялыларының ірі ғылыми монографиялық еңбектері мен қазақ әдебиетінің алтын ғасырын құраған қоғам қайраткерлері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Күдериннің көзі тірісінде жарық көрген еңбектері кітапхана сөрелерінде сақталған. Сонымен қатар, ресейлік «Современник», «Вестник Европы», «Русский Вестник», «Педагогический сборник», өлкетануға байланысты «Социалды Шығыс», «Екпінді», т.б. мерзімді басылымдардың бай қоры сақталынып отыр. == Кітапхананың бүгінгі қызметі == Сонау XIX ғасырдан бері ғұламалар мұрасын ғасырдан ғасырға дейін сақтап, талай оқырман үшін білім ордасы болған киелі шаңырақ бүгінде жаңа заман талаптарына сай қызмет көрсетуде. Бүгінгі кітапхананың мақсаты қала жұртшылығының сұранысын қамтамасыз ету үшін өз ақпараттық әлеуетін нығайту, оқырман қауымның ақпараттарды білуге деген талап-тілектеріне қолдау көрсету, электрондық ресурстарды тиімді қолдануға үйрету. Жалпы оқырман сұранымына жауап беретін ақпараттық орталық ретінде кітапхананың алар орны ерекше. Қазір кітапхананың кітап қоры 340 мыңнан асып, оны 17 000-ға жуық оқырман пайдаланады. Жыл сайын 400 мыңға жуық кітап өз оқырманын тауып, кітапханаға келушілер саны 176 000 оқырманды құрап отыр. Жылына кітапхана 200 тарта мерзімді басылымдарды жаздырып алады. == Кітапхана жетістіктері == *1961 жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті «Үлгілі кітапхана» деген атақ берді және дипломмен марапаттады. *1983 ж. кітапхананың негізі қаланғанына 100 жыл толуына байланысты Қазақ ССР Жоғары Советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *1993 ж. «Қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайдағы Қазақстанның ұлттық библиографиясы» атты республикалық зерделі кеңес өткізілді. *1995 ж. IFLA – халықаралық кітапханалық Ассоциациясының мүшесі болды. *1995-2008 ж. кітапхана Түркия, Норвегия, Оңтүстік Корея, Канада елдеріндегі IFLA-ның халықаралық кітапханалық конференцияларына қатысты. *1996 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының грантын жеңу арқылы кітапхана Интернет желісіне қосылды. *1997 ж. Қырымдағы «Библиотеки и ассоциации в меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества» тақырыбында халықарлық конференцияға қатысты. *2000-2009 ж. кітапханалық автоматтандырылған ақпараттық жүйе іске аса бастады. ( АБИС), (ИРБИС), (РАБИС). *2002 жылы Айрекс /АҚШ/ ұйымының IATP бағдарламасы бойынша Интернет орталығы ашылды. *2004 ж. кітапхананың «Абай атындағы әмбебап кітапхана» (http://semeylib.kz.iatp.net) атты wев-сайты ашылды. *2004 ж. «АҚШ кітапханаларының менеджменті» атты халықаралық бағдарламаға қатысты. *2005 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Академиялық кітапханасының Астана қаласында ашылуына қатысты. *2006-2007 ж. Интернет орталығы жеңіп алған гранттар арқылы кітапханаға жаңа компьютерлік технологиялар бөлінді. *2007 ж. «Абай атындағы кітапхананың өлкетану қоры» (http://abaykray.kz.iatp.net) атты өлкетану сайты құрылды. *2009 ж. «Америка мәдени бұрышы» АҚШ елшілігі Қоғаммен байланыс бөлімінің грантымен ашылды. == Әдебиет == * «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» * Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж. * Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл == Сілтемелер == * [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kz/region_01.htm| Шығыс Қазақстан облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының сайты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1883 жыл]] [[Санат:Семей]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] chftb2o5qobcn8q5flszhnzt43n84px Ғарышкер 0 22096 3586139 3525168 2026-04-16T19:19:52Z Rasulbek Adil 176232 3586139 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ISS-02 Soyuz TM-32 Taxi crewmembers.jpg|250px|thumb|right|[[Союз ТМ-32]] экипажы - [[Деннис Тито]] (Dennis Tito), [[Талғат Мұсабаев]], [[Юрий Батурин]]]] [[Сурет:Leonid Kadenyuk.jpg|250 px|thumb|Украин ғарышкері [[Леонид Каденюк]]]] '''Ғарышкер''', '''астронавт''' (Батыс елдеріндегі баламасы: астро... және nбutēs – теңізде жүзуші).), '''космонавт''' ([[ТМД]] елдерінде - '''Космонавт''': грек. kosmos –ғарыш және nautes – теңіз жүзушісі) – [[ғарыш]]қа ұшу кезінде ғарыштық техниканы сынақтан өткізетін әрі оны пайдаланатын адам; адамның ғарышқа ұшуынан кейін (1961) пайда болған [[мамандық]]. Алғашқы ғарышкерлер әскери ұшқыштар мен ұшқыш-сынақшылар қатарынан таңдалып алынды. Өйткені ғарышқа ұшуға қажетті қасиеттер (ұшу шеберлігінің жоғары деңгейде болуы, апатқа ұшырау жағдайында жылдам шешім қабылдауы, шу, діріл, үдеу, т.б. әр түрлі факторларға төзімді болуы, бақылау жұмыстарын жүргізіп, оны қорытындылай білуі, т.б.) осындай мамандыққа лайықты еді. Кейінірек [[КСРО]]-да да, [[АҚШ]]-та да ғарыштық кеме [[экипаж]]ына қажетті арнайы білімі бар инженерлер мен [[ғалым]]дарды қоса бастады. Ғарышкерлерді дайындау ісі бұрынғы КСРО-да 1960 ж., ал АҚШ-та 1959 ж. және 1962 ж. жүргізіле басталды. Тұңғыш ғарышкер [[Юрий Алексеевич Гагарин|Юрий Гагарин]]нен (1961) бастап ғарышқа үш жүзден астам адам ұшты. Олардың ішінде қазақ ғарышкерлері [[Тоқтар Әубәкіров]] (1991), [[Талғат Мұсабаев]] (1994, 1998, 2001) бар.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> ==Ғарышкерлер жайлы қызықты ақпарат== Ғарышкерлер тамағы Мәскеу облысының Ленин ауданында орналасқан Бирюлев тәжірибе зауытында даярланады. Бұл цехта Гагариннен бастап, күні бүгінге дейінгі ғарышкерлердің бәріне тамақ дайындалады. Алғашқыда ғарышкерлер тамағы 165 граммдық түбекшелерде дайындалыпты. Одан алғаш ауыз тиген Гагарин болыпты. Оған көкте 108 минут болса да, белгіленген тәртіп бойынша тоғыз түрлі тамақ – борщ, котлет қосылған картоп, түрлі шырындар берілген. Технологтар мен конструкторлар ғарыш кемесінде сақталатын тамақтардың көп орын алмауына, оларды сақтау кезінде бұзылмауына және оның өте дәмді болуына бастары қатыпты. Ерлерге күнделікті 3200 килокалория, әйел ғарышкерлерге 2800 килокалория тамақ беріліп отырыпты. Ғарышқа алғашқы іс-сапарлар ұзақ мерзімді қамтымағандықтан, тамақ мәзірі гомогенді сұйық және қою түрінде түбікшеде беріліп келген. Бертін келе ұшу мерзімінің ұзартылуына байланысты арнайы консервіленген тамақтар ойластырылған. ХХ ғасырдың 70-жылдары үй жағдайында дайындалған сублимерленген азық-түліктер беріле бастаған. Азық-түліктер – 70 градустық суықтықта сақталып, +70 градустық ыстықта жылытылып берілетін болған. Ғарышкерлердің күндік тамақ мәзірі таңертеңгілік, түстік, кешкілік және қалауы бойынша тәттілер, жеміс-жидектер қосымша берілген. Сүт тағамдары мен әйелдер үшін тәтті тоқаштар беру де ескерілген. Тамақ мәзірлері бірін-бірі қайталамайтын болған. Ғарышқа көтерілетін ұшқышқа өзіне ұнайтын тамақтың алдын-ала дәмін татып көруіне де мүмкіндіктер беріліп отырған. Белгісіз әлемге сапар алдында қай адамның тәбеті бола қойсын, десек те, жерде жүргенде туралған етті ұнататын жан ғарышта рассольникті ұнатып қалатын кездері жиі болады екен. Мұндайда ғарышкерлер қолдарындағы тамақтарын алмастырып жататын сәттері жиі болатын көрінеді. Соңғы уақытта мамандар ғарышқа қияр, қызанақ, апельсин, алма, көк пияз бен сарымсақты көптеп жіберетін болыпты. Бүгінгі таңда ғарыш­керлер тамағы үш жылға жарамды етіп жасалады. 1961 жылдан бері ғарышта 400-ден аса адам болыпты. Солардың ішінде МКС-те қызмет істегендерден артық ешкім тәтті тамақ ішіп көрмепті. Халықаралық ғарыш кемесі үшін француз аспаз­шылары тартылатын көрінеді. Қазір ғарыш көгінде орыс, американ және еуропалық ас мәзірлері тұты­нылады екен. Нан-бөлке тағамдарынан үгітілмейтін, ауызға шайнауға ыңғайлы тоқаштар ұсынылады. Ғарышты игерген 55 жыл ішінде көкке 80 тоннадан астам азық-түлік жіберіліп, 50 мың тамақ түрі дайындалыпты. Орта есеппен әр ғарышкердің түскі асы 18 мың рубльді құрайды екен. Бұл – азық-түліктің ғана шығыны, ал жеткізу шығыны басқа. Ғарыш кемесіне жеткізілетін жүктің әр килограмы 10-нан 20 мың доллар арасында тұрады. == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [http://almaty-akshamy.kz Алматы ақшам газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504023830/http://almaty-akshamy.kz/ |date=2016-05-04 }} [[Санат:Ғарыштық мамандықтар]] [[Санат:Ғарышкерлер]] 9vosk8q02xojokrodtpaeg5selzpqij Мемлекеттік құпия 0 30164 3585815 2976648 2026-04-16T12:04:46Z Ashina 7704 3585815 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік құпиялар''' — мемлекет қорғайтын, таратылуы әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы саяси, барлау және жедел-іздестіру қызметін тиімді жүзеге асыру мақсатында шектелген мәліметтер жиынтығы. Мемлекеттік құпияларды жария ету немесе жоғалту Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Құрылымы == Мемлекеттік құпиялар болып табылатын мәліметтерге олардың маңыздылығына қарай үш құпиялылық белгісі беріледі: * '''«Аса маңызды»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне аса ауыр зардап тигізетін мәліметтер. * '''«Өте құпия»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің мүдделеріне немесе салалық қауіпсіздігіне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтер. * '''«Құпия»''' — қызметтік құпияны құрайтын, жария болса мемлекеттік органның немесе ұйымның мүддесіне зиян тигізетін деректер<ref>{{Cite web|title=Мемлекеттік құпиялар туралы. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы N 349-I Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z990000349_}}</ref>. === Мемлекеттік құпияларға жатқызылатын салалар === Заңнамаға сәйкес құпия мәліметтер келесі негізгі салаларды қамтиды: * '''Әскери сала:''' Әскерлерді қолдану жоспарлары, қару-жарақ сипаттамалары, әскери нысандардың орналасуы. * '''Экономика және ғылым:''' Жұмылдыру қуаттары, мемлекеттік материалдық резервтің нақты көлемі, стратегиялық маңызы бар ғылыми жаңалықтар. * '''Сыртқы саясат:''' Дипломатиялық келіссөздердің тактикасы, халықаралық шарттардың құпия бөліктері. * '''Барлау және қауіпсіздік:''' Жедел-іздестіру қызметінің әдістері, үкіметтік байланыс жүйелері, күзетілетін тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары. === Цифрлық жүйелердегі қорғаныс === 2026 жылғы 9 қаңтардағы № 256-VIII Заңына сәйкес, мемлекеттік құпиялар саласындағы терминология цифрландыру талаптарына сай жаңартылды: * Цифрлық жүйе: Мемлекеттік құпияларды қамтитын ақпаратты өңдеуге арналған қорғалған ақпараттық кешен. * Цифрлық ресурс: Электрондық-цифрлық нысандағы құпия ақпарат.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> === Мемлекеттік құпияларды қорғау органдары === Мемлекеттік құпияларды қорғау жүйесін келесі органдар жүзеге асырады: * ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК) * Мемлекеттік органдар мен ұйымдар. === Мәліметтерге рұқсат алу және шектеулер === Мемлекеттік құпиялармен жұмыс істеуге рұқсат алу (допуск) арнайы тексеру рәсімдерін талап етеді. Құпия мәліметтерге рұқсат алған азаматтардың кейбір құқықтары уақытша шектелуі мүмкін: * Шет елге шығу құқығы (шартта көрсетілген мерзімге); * Құпия ақпараты бар өнертабыстарды өз бетінше тарату құқығы. === Құпияландыруға жатпайтын мәліметтер === Мемлекеттік құпия ретінде жабуға қатаң тыйым салынған ақпарат түрлері: * Төтенше жағдайлар, апаттар және экологиялық ахуал туралы мәліметтер. * Адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылу фактілері. * Лауазымды тұлғалардың заң бұзушылықтары. * Денсаулық сақтау, білім беру және демографияның нақты жай-күйі. == Жауапкершілік == Мемлекеттік құпияларды жария ету, жоғалту немесе қорғау тәртібін бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық немесе Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстеріне сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады. == Тағы қараңыз == * [[Ұлттық қауіпсіздік]] * [[Ақпараттық қауіпсіздік]] * [[Мемлекеттік қызмет]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] [[Санат:Саясат]] {{Stub}} ggb2ef751ryjs2iwhjhl3mjf46fmsrg Қоңыр көмір 0 32316 3586300 3214317 2026-04-17T05:46:25Z ~2026-23396-91 179933 қазба көмірлердің сөйлем басында кіші әріппен жазылған, үлкен әріппен өзгерттім 3586300 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[Сурет:DBM_Deutsches_Bergbau-Museum_Bochum,_Lignit_Westerwald.JPG|нобай|]] '''Қоңыр көмір''' - пайдалы қазынды. Геологиялық жасы, құрамы, жанғыштығы жөнінен [[шымтезек]] пен [[тас көмір]] аралығынан орын алады. Шымтезектен тығыздығының жоғарылығымен, ал тас көмірден түрлі реңді қоңыр, қоңырқай түстерімен ажыратылады. Ауада ұсақ бөлшектерге үгілетін қоңыр көмір гумин қышқылды, су тартқыш және ылғалы мол келеді. Жанатын массасында көміртек 55 – 78%, сутек 4 – 6,5%, оттек 15 – 30%, т.б. шайыр 5 – 20%, ұшпа заттар болады, 5400 – 7400 ккал/кг жылу бөле жанады. '<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> Генетикалық белгілеріне қарай қоңыр көмір тығыз және борпылдақ (лигниттер) болып бөлінеді. Өнеркәсіптік жіктемеде табиғи ылғалдылығы бойынша қоңыр көмір 1Б, 2Б, 3Б сатыларына бөлінеді. Сыртқы белгілері бойынша қоңыр көмір жер сияқты қопсымалы және тығыз түрлерге ажыратылады. Сыну коэффициенті 1,60 – 1,72 аралығында, органикалық массасының меншікті салмағы 1,34 – 1,60. Спирт-бензол экстрактының өнімділігі 3 – 20%, бастапқы шайыр шығымы 5 – 20%. Гумин қышқылының мөлшері 60%-ға дейін ауытқиды, кейде одан да асады. Қоңыр көмірдің адсорбция шамасы жоғары және газ сыйымдылығы мол. Қоңыр көмір генетикалық топтарға, кластарға және петрограф типтерге бөлінеді. Қазба көмірлердің көмірлену дәрежесі тұрғысынан жүйеленген тізбегінің ең бастапқы, яғни шымтезек пен тас көмір аралығындағы мүшесі; көмірлену дәрежесі нөлге тең, алайда шымтезектерден біршама каттылығымен ерекшеленеді; қоңыр немесе қоңырқай реңді қара түстерге боялған. Көмірлердің халықаралық жүйесіне сәйкес, Қ.к. мен тас көмірдің аралығындағы шекара оның ылғалды күлсіз массасының жану жылуы 5700 ккал/кг шамасында болуына сәйкес келеді деп есептеледі; Қоңыр көмірлердің орташа жану жылуы 6500—7200 ккал/кг қоңыр көмір әр түрлі геологиялық кезеңдерде қалыптасқан. Қазақстан аумағында негізінен юра кезеңінің қоңыр көмір алаптары мен кен орындары ([[Майкөбен қоңыр көмір алабы|Майкөбен]], [[Торғай]], [[Қарағанды]], [[Леңгір]], [[Боралдай]], т.б.) көп.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология. А.Қ.Қүсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы ЖАҚ, 2003. — 248 бет. ISВN 5-7667-8188-1, ISВN 9965-16-512-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Энергетика}} [[Санат:Көмір]] [[Санат:Отын]] {{Geology-stub}} 6p4d9ymbxcz79kt4pdpktx83hoc9ilk 3586301 3586300 2026-04-17T05:47:58Z ~2026-23396-91 179933 6500—7200 аралығына 6500-7200 орта сызықша қойдым 3586301 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[Сурет:DBM_Deutsches_Bergbau-Museum_Bochum,_Lignit_Westerwald.JPG|нобай|]] '''Қоңыр көмір''' - пайдалы қазынды. Геологиялық жасы, құрамы, жанғыштығы жөнінен [[шымтезек]] пен [[тас көмір]] аралығынан орын алады. Шымтезектен тығыздығының жоғарылығымен, ал тас көмірден түрлі реңді қоңыр, қоңырқай түстерімен ажыратылады. Ауада ұсақ бөлшектерге үгілетін қоңыр көмір гумин қышқылды, су тартқыш және ылғалы мол келеді. Жанатын массасында көміртек 55 – 78%, сутек 4 – 6,5%, оттек 15 – 30%, т.б. шайыр 5 – 20%, ұшпа заттар болады, 5400 – 7400 ккал/кг жылу бөле жанады. '<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> Генетикалық белгілеріне қарай қоңыр көмір тығыз және борпылдақ (лигниттер) болып бөлінеді. Өнеркәсіптік жіктемеде табиғи ылғалдылығы бойынша қоңыр көмір 1Б, 2Б, 3Б сатыларына бөлінеді. Сыртқы белгілері бойынша қоңыр көмір жер сияқты қопсымалы және тығыз түрлерге ажыратылады. Сыну коэффициенті 1,60 – 1,72 аралығында, органикалық массасының меншікті салмағы 1,34 – 1,60. Спирт-бензол экстрактының өнімділігі 3 – 20%, бастапқы шайыр шығымы 5 – 20%. Гумин қышқылының мөлшері 60%-ға дейін ауытқиды, кейде одан да асады. Қоңыр көмірдің адсорбция шамасы жоғары және газ сыйымдылығы мол. Қоңыр көмір генетикалық топтарға, кластарға және петрограф типтерге бөлінеді. Қазба көмірлердің көмірлену дәрежесі тұрғысынан жүйеленген тізбегінің ең бастапқы, яғни шымтезек пен тас көмір аралығындағы мүшесі; көмірлену дәрежесі нөлге тең, алайда шымтезектерден біршама каттылығымен ерекшеленеді; қоңыр немесе қоңырқай реңді қара түстерге боялған. Көмірлердің халықаралық жүйесіне сәйкес, Қ.к. мен тас көмірдің аралығындағы шекара оның ылғалды күлсіз массасының жану жылуы 5700 ккал/кг шамасында болуына сәйкес келеді деп есептеледі; Қоңыр көмірлердің орташа жану жылуы 6500-7200 ккал/кг қоңыр көмір әр түрлі геологиялық кезеңдерде қалыптасқан. Қазақстан аумағында негізінен юра кезеңінің қоңыр көмір алаптары мен кен орындары ([[Майкөбен қоңыр көмір алабы|Майкөбен]], [[Торғай]], [[Қарағанды]], [[Леңгір]], [[Боралдай]], т.б.) көп.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология. А.Қ.Қүсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы ЖАҚ, 2003. — 248 бет. ISВN 5-7667-8188-1, ISВN 9965-16-512-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Энергетика}} [[Санат:Көмір]] [[Санат:Отын]] {{Geology-stub}} l829y7m6rmh3e4953gw50qm259fiezf Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров 0 48985 3586094 3495855 2026-04-16T17:12:11Z Rasulbek Adil 176232 3586094 wikitext text/x-wiki {{Ғарышкер |Есімі = Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров |Шынайы есімі = |Суреті = Stamp of Kazakhstan 276.jpg |Суреттің аты = |Мемлекеті = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Қазақстан}} |Туған кездегі есімі = |Мансабы = Ғарышкер |Әскери атағы = генерал-лейтенант |Экспедициялары = Союз ТМ-13 |Ғарышта болған уақыты = [[2 қазан|2]]-[[10 қазан]] [[1991 жыл]] |Туған күні = 27.07.1946 |Туған жері = [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Сыйлықтары = |Commons = }} '''Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров''' (''[[27 шілде]] [[1946 жыл]], [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], [[Қазақстан]])'' — Қазақтың тұңғыш ғарышкері, әскери ұшқыш, техника ғылымдарының докторы (1998), профессор (1997), Кеңес Одағының еңбек сіңірген ұшқыш-сынақшысы (1990), авиация генерал-майоры (1992), [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының батыры]] (1988), ҚР [[Халық қаһарманы|Халық Қаһарманы]] (1995). Жоғарғы Кеңесінің 12 шақырылым депутаты, ҚР Жоғарғы Кеңесінің 13 шақырым депутаты, Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің 3-ші шақырылым [[депутат]]ы болып сайланған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (Волейболдан 1-санат). 1991 жылы 2 қазанда экипаж командирі Александр Волков және австриялық ғарышкер Франц Фибекпен бірге «[[Союз ТМ-13]]<nowiki/>» ғарыш кемесімен ұшты<ref>{{Cite web|title=Бүгін - Тоқтар Әубәкіров ғарышқа ұшқан күн|url=https://egemen.kz/article/175413-bugin-toqtar-aubakirov-gharyshqa-ushqan-kun}}</ref>. Кеңес Одағының 72-ші ғарышкері (ең соңғы). Кеңестік 50 әскери ұшақтың тұсауын кескен атақты сынақшы-ұшқыш. Әскери авиациядағы айрықша жетістігі үшін Гиннестің рекордтар кітабына және Дүниежүзілік авиация мұражайына енген. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің құрметті профессоры.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің Құрметті профессоры (2022). == Өмірбаяны == === Балалық шағы === 1946 жылы маусымның 27-інде Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, «1-інші май» ұжымшарында дүниеге келген. Cоғыс жаңа бітіп, батырлықты, ерлікті уағыздаған уақыт болатын. Әкесі Оңғарбай мен шешесі Қамия көзге көрініп, көз жұмған 9 ұлдан кейінгі перзентіне «енді осы жаманымыз аман болсыншы» деген ниетпен азан шақырып, Тоқтар есімін беріпті. Ата-анасы ерте дүние салды. Кішкентайынан Тоқтар бұйығы, оқшау өсті. Ол апасы Бикен мен жездесі Нығметтің тәрбиесінде болды. Орта мектептің 8 сыныбын аяқтағаннан кейін Теміртау құйма-механикалық зауытында токарь болып жұмыс істеді, сонымен қатар кешкі мектепте білім алды. 1965 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Армавир жоғары әскери ұшқыштар училищесіне ӘҚК түсті. 1976 жылы ұшқыш-сынақшылар мектебін аяқтап, [[Улан-Удэ|Ұлан-Удэ]] авиациялық зауытына сынақшы болып жіберілді, бірақ көп ұзамай Александр Федотовтың көмегімен Микоян атындағы КБ-ге ауыстырылды. 1979 жылы [[Мәскеу авиациялық институты|Серго Орджоникидзе атындағы Мәскеу авиациялық институтын]] сырттай бітірді<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>. === Білімі === * Армавир жоғары әскери авиация қызылтулы ұшқыштар училищесі (1965–1969) — әскери ұшқыш-инженер * Авиация өнеркәсібі министрлігінің ЛИИ ұшқыш-сынақшылар мектебі (05.1976) — 3-сыныпты ұшқыш-сынақшы * Мәскеу Ордені Ленин атындағы авиация институтының (МАИ) С. Орджоникидзе атындағы Жуков филиалының кешкі бөлімі (1979) — инженер-аэрогидродинамик * Ю.А. Гагарин атындағы ғарышкерлер даярлау орталығы (1991) — ұшқыш-ғарышкер-сынақшы, сынақшы * КСРО-ның ұшқыш-ғарышкері (1991) * Қазақстанның ұшқыш-ғарышкері (1991) === Еңбек жолы === 1962-1965 жылдары Теміртау құйма механикалық зауытында токарь болып жұмыс істеді. 1965 жылы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол комитетінің]] жолдамасымен Краснодардағы Армавир ұшқыштар даярлайтын жоғары әскери училищесіне оқуға түсіп, оны 1969 жылы бітіреді. [[File:Stamp of Kazakhstan 044.jpg|right|240 px|thumb|Қазақстан маркасы, 1994 жыл]]Кеңес Одағы Әскери-әуе күштерінің Қиыр Шығыс әскери округінде ұшқыш, звено командирі, [[Эскадрилья|эскадрилия]] командирінің орынбасары қызметінде (1969-1975) болды. [[Қырым|Қырымда]] кемеге қонатын ұшақтар тақырыбында жұмыс істеді. 1976—1991 жылдары Микоян атындағы КБ-де 50-ден астам ұшақ түрін меңгеріп, сынақ жұмыстарын жүргізді. [[МиГ-29]], [[МиГ-31]], дыбыстан жылдам ұшатын [[МиГ-23]], [[МиГ-25]], [[МиГ-27]] әскери ұшақтарын және оның түрлі модификацияларын сынақтан өткізуге қатысып, Кеңес Одағында тұңғыш рет [[МиГ-31Б]] ұшағымен әуеде 2 рет жанармай құйдырып, жерге қонбай солтүстік полюске ұшу сапарын 1988 жылы ерлікпен орындады. [[File:Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов - дарственная ПКБ.jpg|мини|right|400px|[[Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов|«Тбилиси» ТАВКР]] суретінің бір бөлігі, қолтаңба иелері — [[Крутов, Александр Валерьевич|Александр Крутов]], [[Пугачёв, Виктор Георгиевич|Виктор Пугачёв]] және Тоқтар Әубәкіров]] [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Президиумының 31 қазан 1988 жылғы Жарлығымен жаңа авиациялық техниканы сынауда көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіровке [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы беріліп, [[Ленин ордені]] және [[Алтын Жұлдыз медалі|«Золотая звезда»]] (Алтын Жұлдыз) медалі тапсырылды (№ 11585)<ref>{{Книга:Герои Советского Союза|3}} — С.679.</ref>. Тоқтар Әубәкіров ғарышқа ұшар алдында-ақ Кеңес Одағының Батыры атағына ие болғандықтан<ref>Т. Әубәкіровке дейін бұл атақты ұшуға дейін алған жалғыз ғарышкер — [[Береговой, Георгий Тимофеевич|Г. Т. Береговой]].</ref>, ал «Алтын Жұлдыз» медалін қайталап беру 1988 жылдан бастап тоқтатылғандықтан, ғарыш сапары үшін ол Октябрь революциясы орденімен марапатталды. 1989 жылы тарихтағы екінші қонуды (одан бір жарым сағат бұрын Виктор Пугачёв [[Су-27К]]-мен жасаған)<ref>''Ярыгин В.'' Первая посадка на тяжелый авианесущий крейсер «Тбилиси». // [[Морской сборник]]. — 2006. — № 12. — С. 12—15.</ref> және сол күні [[МиГ-29К]] жойғышымен «Тбилиси» ауыр авианосец крейсерінің палубасынан тұңғыш ұшуды орындады<ref>''Бочарова А. Л.'' Ноябрь в военной истории. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2014. — № 11. — С.73.</ref>. 1990 жылғы 6 қарашада КСРО-ның еңбек сіңірген ұшқыш-сынақшысы атағы берілді. === Ғарыш сапары === [[File:Soyuz-tm13.jpg|мини|right|300px|«Союз-ТМ-13» экипажының эмблемасы]]1990 жылы ғарышкерлер құрамына алынды. 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес Ю. А. Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау орталығында дайындық бастады. 1991 жылғы 2 сәуірде Ю. Гагарин атындағы Ғарышкерлер дайындау орталығында ғарышқа ұшу дайындығына кірісті. 45 жасында ғарышкер атанды. Ол – Кеңес Одағының соңғы, № 72, және Қазақстанның алғашқы ғарышкері. 1991 жылғы 2 қазан күні ғарыш кемесімен [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырдан]] ғарышқа ұшты. Онда ол өзге ғарышкерлермен бірге [[биотехнология]], [[металлургия]], [[медицина]] салалары және [[Арал теңізі]] аймағы бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ғарышта 7 күн, 22 сағат, 13 минут болды. Зерттеу нәтижесінде Арал үстіндегі тұзды шаң борамасының пайда болу процесі, сол зиянды аэрозольдардың Қазақстан мен Ресей аймақтарына таралуының ғарыштық суреттері алынды. Сондай-ақ Қазақстан аумағындағы [[Атмосфера|атмосфераны]] және жер бетін зерттеу, жұлдызды аспанды [[Астрофизика институты|астрофизикалық бақылау]] жұмыстары да ойдағыдай өтті.<ref name="STATS072">{{Cite web|url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/english/aubakirov_toktar.htm|title=Statistics - Aubakirov Toktar Ongarbayevich|publisher=spacefacts.de|access-date=2019-02-01|language=en|archive-date=2019-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181620/http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/english/aubakirov_toktar.htm|url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 10 қазанда ғарышкерлер Т. Әубәкіров, А. Арцебарский, Ф. Фибек Жер бетіне оралды. Қазақстандағы ғарыштық зерттеулердің негізін қалауға, отандық [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштердің]] әскери даярлығын жетілдіруге, әскери-патриоттық тәрбие жұмыстарын жолға қоюға белсене араласты. 1991 жылға дейін Мәскеу облысының Жуковский қаласында тұрды. === Қазақстанда мемлекеттік қызметте === 1992-1993 жылдары - [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрінің]] 1-орынбасары , [[File:ToktarAwbakirov.jpg|thumb|right|240px|Қазақстан маркасы, 1996 жыл]] 1993-1994 жылдары - ҚР Ұлттық Аэроғарыштық агенттігінің бас директоры, Ғылым және жаңа технология министрінің орынбасары. 1994-1995 жылдары - [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты]] – Қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы. 1996 жылдан ҚР Президентінің кеңесшісі, ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының орынбасары, 2004 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. Қазіргі таңда – «Тұран-Астана» Университеті қамқоршылық кеңесінің төрағасы, сондай-ақ «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ Президентінің кеңесшісі. [[Қызылорда]] қаласының құрметті азаматы. == Марапаттары мен атақтары == === '''Ғылыми атақтары мен қызметі:''' === * Техника ғылымдарының докторы (1998) * Көкшетау университетінің профессоры (1997) * Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының құрметті академигі (1997) * Алматы қаласындағы Азаматтық авиация академиясының (ААА) құрметті профессоры (10.2006) === '''Ұшқыш санаттары''' === * Әскери ұшқыш 1-сынып (1973) * Ұшқыш-сынақшы 5-сынып (1974) * Ұшқыш-сынақшы 4-сынып (1976) * Ұшқыш-сынақшы 3-сынып (1977) * Ұшқыш-сынақшы 2-сынып (1980) * Ұшқыш-сынақшы 1-сынып (1984) * Ғарышкер 3-сынып (Космонавт 3-го класса) (1991) * Қызмет барысында 50-ден астам ұшақ түрін меңгерген === '''Әскери қызметі және атақтары:''' === * Әскери ұшқыш, авиация звеносының командирі (Су-15, 11.1969–1975) * Инженер-лейтенант (1969) * Аға лейтенант (1971) * Капитан (1973; 01.1975 – запасқа шыққан) * Запастағы майор (26.05.1980) * Запастағы подполковник (20.05.1990) * Запастағы полковник (10.1991) * Қазақстан Республикасы авиациясының генерал-майоры (1992) === Марапаттары === '''Қазақстан:''' * «[[Халық қаһарманы|Халық қаһарманы» атағы]] * [[Алтын Жұлдыз медалі]] (1995) * «[[Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы]]» атағы * [[Отан ордені|«Отан» ордені]] (1995) * Көкшетау қаласының құрметті азаматы '''Кеңес Одағы:''' * [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]] ордені («Знак Почета») (1987) * [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес одағының батыры атағы]] (1988), * [[Алтын Жұлдыз медалі]] (1988) * [[Ленин ордені|«Ленин» ордені]] (1988), * КСРО-ға еңбек сіңірген сынақшы ұшқыш (1990) * КСРО ғарышкер-ұшқышы (1991) * Қазан төңкерісі ордені (Орден «Октябрьской революции») (1991) '''Австрия Республикасы:''' *«Алтын Крест» ордені 1988) *«Алтын Крест» ордені (1993) === '''Қоғамдық қызметі''' === * ОСДП «Азат» мүшесі (10.2009–04.2012) * Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық құрылтай мүшесі (14.06.2022 бастап) === '''Депутаттық қызметі''' === * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылым депутаты (04.1990–1993) * Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 13-шақырылым депутаты (1994) * Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі (19.09.2004–20.06.2007) * Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің V-шақырылымына ОСДП атынан кандидат (09.12.2011) === '''Отбасы''' === * Жұбайы: Аубакирова (Малышева) Татьяна Михайловна (1951 ж.т.), инженер * Балалары: Аубакиров Тимур Тоқтарұлы (1977 ж.т.), Аубакиров Михаил Тоқтарұлы (1982 ж.т.) == Сыртқы сілтемелер == * [http://abai.kz/content/toktar-eubekirov-kazak-basyn-koterse-ony-toktatu-kiyn-bolady Тоқтар Әубәкір: «Қазақ басын көтерсе, оны тоқтату қиын болады»] * [http://www.aikyn.kz/site.php?lan=kaz&id=168&pub=5076 Т. Әубәкіровтың сұхбаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927045930/http://www.aikyn.kz/site.php?lan=kaz&id=168&pub=5076 |date=2007-09-27 }} * [http://www.shuak.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=article&id=312:2010-02-19-07-17-03&catid=93:2010-02-19-07-15-16&Itemid=93 ӘУБӘКІРОВ ТОҚТАР ОҢҒАРБАЙҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215101114/http://www.shuak.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=article&id=312:2010-02-19-07-17-03&catid=93:2010-02-19-07-15-16&Itemid=93 |date=2013-12-15 }} * [http://ardaktylar.kz/persons/ayb/ Өнегелі өмір иелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327225541/http://ardaktylar.kz/persons/ayb/ |date=2012-03-27 }} * [http://www.kazblog.kz/tag/%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%20%D3%98%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2/ Аубакиров Токтар Онгарбаевич]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан ұшқыш-ғарышкерлері]] [[Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]] tkkzaswig5xd1s3kov9b48s7c8wrllt Людмила Николаевна Турпаян 0 49795 3586313 2424815 2026-04-17T06:00:29Z Kvazimodo 124458 3586313 wikitext text/x-wiki [[File:Schiller.jpg|thumb|Alt=A.|[[Ф.Шиллер]]]] '''Людмила Николаевна Турпаян''' (Ванюкова-Турпаян) (19.5.[[1946 жыл]]ы туған, [[Петропавл қаласы]] – 10.4.2026) – актриса, ҚР-інің халық артисті (1998). 1965 жылы [[Солтүстік Қазақстан облысы]] орыс драма театрының студиясын бітірген соң [[Орал облысы]] орыс драма театрында актриса болды. 1968 жылдан [[Петропавл қаласы]]ндағы облытық орыс драма театры құрамында қызмет етеді. Турпаян өзінің шығармашылық өнер жолында 200-ден астам рөлдерде ойнаған. Ол осы заманғы орыс және шетел драматургиясынан Жанна (А.М. Галин, “Жанна”), Филумена Мартурано (Э. Де Филиппо, “Филумена Мартурано”), классикалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерде Надежда (А.М. Горький, “Соңғылар”), Аркадина (А.П. Чехов, “Шағала”), Гурмыжская (А.Н. Островский, “Орман”), Луиза (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), сондай-ақ “Орыс құпиясы” мюзиклінде Машенька секілді сан алуан сахналық бейнелерді шеберлікпен жасады. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Санат:Қазақстан актрисалары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] 5yjrjalm7jpte067geg8waczfbgb96z Михаил Юрьевич Лермонтов 0 57484 3585808 3202769 2026-04-16T12:01:47Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3585808 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен бірге олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған да бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің қолтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] jz12m3swjw41d85a2h6q3r5icbp62gq 3585810 3585808 2026-04-16T12:02:46Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 стильдің жағынан өңдеу 3585810 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған да бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің қолтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] pc32gca1j879uigam1mm466haapto15 3585813 3585810 2026-04-16T12:03:14Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3585813 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің қолтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] fz6jnqhuwybhtrrwg9grvt4zr0bzpzs 3585814 3585813 2026-04-16T12:04:35Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3585814 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] hm4fiuxwki3yjksq3adso4ly8f9fde9 3585816 3585814 2026-04-16T12:05:19Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 стильдің жағынан өңдеу 3585816 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігеріі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] 37y00l47nxzas9epof2evpotju09rsw 3585820 3585816 2026-04-16T12:07:05Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3585820 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Михаил Лермонтов |Шынайы есімі = Михаил Юрьевич Лермонтов |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2014-020.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1814 |Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 27.07.1841 |Қайтыс болған жері = [[Пятигорск]], [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = {{Flagicon|Russia}} [[Ресей империясы]] я |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] }} '''Михаил Юрьевич Лермонтов''' ([[15 қазан]] [[1814 жыл|1814]], [[Мәскеу]] — [[27 шілде]] [[1841 жыл|1841]], [[Пятигорск]]) — орыс ақыны, драматург және прозаик. == Өмірбаяны == * 1828 — 30 ж. Мәскеу ақсүйектер пансионында тәрбиеленіп, 1830 — 32 ж. [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу университетінде]] білім алған. * 1834 — 37 ж. Гусар полкінде әскери қызметте болды. Тұңғыш өлеңдері мен поэмаларын пансионда оқып жүргенде жазған (''“Черкестер”, “Кавказ тұтқыны”''). * 1837 ж. 1 ақпанда А.С. [[Пушкин]] қаза болғанда жазған ''“Ақын қазасы”'' атты өлеңі үшін қамауға алынып, [[Кавказ]]ға жер аударылды. * 1841 ж. [[Пятигорск]] қаласында [[Офицер|офицер]] ''Мартыновпен'' [[Дуэль|дуэлде]] мерт болды. == Шығармашылығы == Лермонтов орыс әдебиетінде Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Лермонтовтың * ''“Періште” * “Желкен” * “Русалка” * “Бородино” * “Тұтқын” * “Дұға” * “Теректің сыйы” * “Пайғамбар”'', т.б. лирик. өлеңдері; * ''“Мцыри” * “Демон”'', т.б. поэмалары * ''“Бір түрлі адам” * “Екі ағайынды” * “Маскарад”'' (''өлеңмен жазылған'') драмалары; * ''“Біздің заманның қаһарманы”'' романы, т.б. повестері мен очерктері орыс әдебиетінің озық үлгілері болып саналады. Лермонтов өз шығармаларында 19 ғ-дағы орыс өмірін, қала мен дала адамдарын, әскерлер, зиялылар, шаруалар өмірін, өзге халықтар тағдырын көрсетті. [[Орыс]], [[кавказ]], [[түркі халықтары]] тарихы мен фольклорының сюжеттерін шығармаларында ұтымды пайдаланды. Лермонтов шығармаларын І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, Т.Жароков, т.б. көптеген ақындар қазақ тіліне аударды. ==Лермонтов және Абай== [[Абай]] ұлы ақынның, тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, eзілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңы, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», ''«Mыңмен жалғыз алысқан»'' ақын өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның ''«қаны қара бір жанмын, жаны жара»'' деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол ''«ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын»'' деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді. Абайдың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. Абай қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бұрын орын теппеген, таралмаған жаңа турлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармалардың мүлде әдеби дәстүр орнықтырғандығы айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны көрінгенімен, бұлар қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап қана өскен жеміс. Сонымен қатар олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классикалық әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]], Лермонтов шығармаларымен жақын, үйлес шығатындары аз емес екеніне де талас жоқ. Абайдың Лермонтовтан дәлме-дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен де ''(«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Альбомға»'' т. б.) орыс ақынының ой-пікірлері оған бөтен еместігі айқын сезіледі. Сонымен қатар ол Лермонтов шығармаларын қазақ өміріне жанастыра қабылдауды шет көрмеген. Абай Лермонтовтың ''«Ой»'' атты өлеңін аударғанда, бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірді өзгертіп, сол кездегі қазақ жағдайына ыңғайлап: :«Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, :Өнерсіз қартаяр деп біл балаңды...»,- деп кетеді. Мұндайда Абайдың Лермонтов өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Сондықтан оның кейбір аудармасы өзінің төлтума өлеңіндей болып шыққан. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында сондай-ақ «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр» сияқты бірнеше өлең бар. Абай «[[Бородино|Бородиноны]]» да аударған (тұтас келіп жетпеген). Көңіл аударарлық бір жай - Лермонтов осы өлеңін 1837 жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерекесі тұсында жазса, Абай оны 1882 ж., яғни [[Ресей]] осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер кезеңде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп біліп барып үн қосқаны айқын болады. Абай орыс ақынының өлең-жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын («Демон», «Исповедь»), прозалық шығармаларын («Вадим») аударуға да баса көңіл бөлді. Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, жігері жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын беретін өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын [[Қазақ тілі|қазақ тілінің]] суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізді. Абай Лермонтов оригиналын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызды. «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз», «Көңілдің күйі тағы да», «Сұрғылт тұман дым бүркіп», «Махаббат, достық қылуға», «Менің сырым, жігіттер, емес оңай», «Ғашықтық іздеп тантыма» тағы басқа аудармалары әдебиет тарихында өте көркемдік шеберлікпен, ақындық қуатпен аударылған деп бағаланып келеді. Абайдың Лермонтовтан тәржімелеген шығармалырының тең жартысы дерлік – осындай дәл, жақын аудармалар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Mikhail Lermontov}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Пятигорскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Романтизм жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр суретшілері]] [[Санат:Ресей суретшілері]] jij5qh30458sc2n5h766iccjqiptrog Юнус Эмре 0 58054 3586437 2626377 2026-04-17T08:16:27Z Арманова Айсұлу 179971 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586437 wikitext text/x-wiki [[File:Yunus Emre.JPG|thumb|right|Юнус Эмре]] '''Юнус Эмре''', Жүніс Әміре (Ynus Emre) ([[1240]]-[[1321]], қазіргі [[Түркия]]) - түрік [[ақын]]ы. Анадолыдағы [[Қожа Ахмет Иасауи]] жолын қуған сопылық мектептің негізін қалаушы, түрік ақыны. Өмірі жайлы нақты деректер жоқ. Кейбір ескі қолжазбаларда оның хижра бойынша 720 ж. 82 жасыңда қайтыс болғандығы жазылған. Бұл деректерді оның өз шығармалары да («Насихаттар кітабы») растайды. Жүніс Әміренің қай жерде жерленгені белгісіз. [[Түркия]]ның әр түрлі аймақтарында Жүніс Әміреге арналып кұлпытастар қойылып, мазарлар салынған. Өлеңдерін [[Қожа Ахмет Иасауи]] жолымен халыққа [[Ислам]] қағидаларын түсіндіру үшін жазған. Ақын ұғымы бойынша, адам денесі су, топырақ, от, ауалан жаратылған. Осы денеге кейіннен жан (рух) берілген. Су - тазалық, жомарттық, жақсылық және [[Аллаһ]]қа қауышудың символы. Топырақ - сабыр, жақсы мінез, қанағат, намыс және иманның қайнары. От - менмендіктің және қызғаншақтықтың кек алудың символы. Осы төрт нәрсенің қонағы жан (рух) ұлылық, жақсылық, сұлулық, жалғыздық секілді [[Аллаһ]]қа тән қасиеттерді сағынушы, [[Аллаһ]]қа ғашық. От пен ауа жаман ниеттерді ортаға шығарады. Нәпсі жамандықтарынан құтылудың алғашқы шарасы - ақыл. Бірақ шын құтылудың жолы - ғашықтық. Өйткені ақылға толық сенуге болмайды. Ғашықтық адастырмайды, сондықтан [[Аллаһ]]қа жетудің ең сенімді жолы оған ғашық болу. Жүніс Әміре өз өлеңдерін XIII - XIV ғасырдағы Анадолы оғыздарының халыққа түсінікті қарапайым тілінде шығыстық аруз өлшемнің, ІІ буындық түрік өлшеміне сәйкес жазған. Өзінен кейінгі ақындарға ұстаз болып, қарапайым халық тілімен де тамаша өнер туындысын жасауға болатындығын дәлелдеген. Діни, сопылық терминдердің арабша, парсыша атауларымен бірге түрікше аттарын катар қолданған.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> Юнус Эмре 13-ғасырда [[Анадолы]]да ([[Түркия]]да) өмір сүрген. Кейбір түрк ғалымдары Юнус Эмрені ешқандай білімі жоқ, диханшылықпен айналысып, анда-санда жыр жазып жүрген дервиш қатары бағаласа, кейбір әдебиетшілер Юнус Эмре жалғыз ғана жыр шимайлаумен әлектенген ақын ғана емес, медреседен тәлім алып, [[Ислам]] мәдениетін терең іздестірген зиялы адамдардың бірі болған деседі. Толыққанды зерттеп шыққан [[мудәріс]]тер Юнустың медреседе оқумен бірге [[тарих]], [[география]] және [[философия]] сабақтарын аса ұната зерттегендігін айтады. Юнустың өлең саптарын талдап отырып, оның өз заманында [[түрік тілі]]нен бөлек [[араб тілі|араб]] және [[парсы тілі|парсы]] тілдерін мықты іздестіргенін байқауға болады.<br> [[Орта Азия]]лық [[сопылық|сопы]] [[Қожа Ахмет Ясауи]]дің өлеңдерін ұнатып, [[Месопотамия]], Анадолы және Балқан аймақтарына өзінің өшпес ізін қалдырумен түркі-ислам [[сопылық]] әдебиетін негіздеген және оғыз түркілердің ауйзекі тілін жазба тілдік қалыпқа салған. Жеті ғасырлық тарихты қамтыған ақынның тілі қазіргі батыс түрк тілінің өзегін құрайды.<br> Әдетте Юнус Эмренің шығармашылығы жөнінде сөз болғанда көбінесе оның Құдайды танып-білуге бағытталған діни, [[дидактика]]лық өлеңдерді жазып, әрбір сапты ине жеткіре істегендігі анықталады. Ал өлім, өмір, дүние, тағдыр, шындық сияқты адам баласын ойлантатын тақырыптарға әсіресе басым жасаған. Сол тақырыптардың түпкі маңызында жатқан сырларды ашуменен адамзаттың тұрмыс жолын, тағдыр мәселесін анық әрі әділетті баяндаған.<br> Юнус Эмренің өлең шумақтары екі үлкен ағымның бірігуінен пайда болған сияқты. Бірінші ағым - бала кезінен тартып ақынның қан-жанына, тұла бойына сіңіп қалған Ислам дінінің жол-жобаларымен оның Құдайға және жалпы адамзатқа бағытталған тұнық маһаббаты. Ал енді екінші ағым - елдің ауызекі сөйлесу жатық тілін дәнек қылып, түркі топырағының қыртысынан өніп шыққан, көп ғасырлық бай тәжрибесі бар түркі жазба әдеби тілі. Мына сол екі үлкен ағымның бірігуі - Юнустың көтерген жүгі мен әдебиеттегі орнын көзге соғып көрсетіп тұрады.<br> Юнус Эмре - әлемдік ақын. "Жаратылыс және жалпы жәндіктерді Құдай жаратқандығы үшін сүйем", - деп жар салып, "жер шарындағы бүкіл адамзатқа бірдей мәміле жасарын" деген бұл қарапайым дәруіш, Европадағы "гуманизм" (15 к.) ағымы басталған дәуірден екі ғасыр бұрын жасап кеткен. Шындығында, ақынның жеті жүз жыл бұрынғы тұңғиық тұрмыстың тереңінде қалған көпшілік адамзаттың "ағарту" адасуыменен өз жарығын төңіректің төрт бұрышына жайылту әрекеті, еуропалықтардың "ағарту" қимылының бес ғасыр әуелі жүзеге асқан болса керек.<br><br> Көкіректі кеңдей қылып кермедім,<br> Көр ауқатқа көмілем деп келмедім.<br> Құдіретті Құдай менен дос болып,<br> Көңілдерді көтеруге келгенмін,<br> - деп Юнус Эмре бұл өмірдегі қызметін белгілеген.<br><br><ref>Алтынбек Исмаил. "Сүюдің сұлтаны Юнус Эмре" (Бішкек, 2005)</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1240 жылы туғандар]] [[Санат:1321 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Түркияда туғандар]] [[Санат:Түркия ақындары]] 48xx97dytkf8iug1ea9sihrrgy8nsuw Жылуы жоқ бойының... 0 66126 3585805 3489729 2026-04-16T12:00:10Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3585805 wikitext text/x-wiki '''«Жылуы жоқ бойының...»''' — [[Абай]]дың 1899 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. [[Тобықты]] ішінде Көкше руынан шыққан [[Дүтбай Уандықұлы]]на (1850–1915) арнаған. Дүтбай әуелі Абайдың қызы Гүлбаданды інісі Дүйсекеге алып береді де, Дүйсеке қайтыс болған соң Гүлбаданға өзі үйленеді. Гүлбаданнан Дүтбайдың: Мүкен, Мұхтар, Мүштар, Мәкен, Қадиша деген балалары туған. Дүтбай [[Мұқыр болысы]]на бірнеше рет болыс болып сайланған. 1898 ж. [[Көшбике]] деген жерде өтетін Мұқыр сайлауыңда Абайдың күйеу баласы тағы да болыстыққа сайланып кетеді деп қауіптенген Бұғылы, Мұқыр болыстарының [[Оразбай Аққұлұлы]], [[Мұсажан Әкімғожаұлы]], [[Әбен Бітімбайұлы]] сияқты байлары ақын өміріне қастандық ұйымдастырып, жанжал шығарып, сайлауды таратып жібереді. Дүтбай туралы [[Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі]]ңде сақталған мәліметтер ішіңде оның Абаймен сөз қақтығыстары да сақтаулы. Абай бұл өлеңіңде Дүтбайдың екі жүзді мінезін шенеп, парақорлығын өткір сынға алады. Ақын өз заманындағы айлакер де жемқор ел пысықтарының ортақ бейнесін жасаған. Өлең 7 буынды, шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш рет 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағыңда жарияланған. Өлең басылымдарыңда көп текстологиялық өзгерістер жоқ. Тек төртінші шумақтың алғашқы екі жолы ақынның 1961 жылғы толық жинағынан бастап Мүрсейіт қолжазбалары негізінде: «Сенен аяр түгі жоқ, Бүгін сыйлас көрініп» болып өзгертілді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] rjp8z3d5a97yrcw6ixw5xd6owuwe2k6 Сөзбе-сөз аударма 0 69115 3586148 3091531 2026-04-16T20:00:51Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Абай деген сілтемелер енді Абай Құнанбайұлына апарады, оған дейін олар қызыл болып тұрған. 3586148 wikitext text/x-wiki '''Сөзбе-сөз аударма''', калька - бір тілден екінші тілге дәлме-дәл аудару арқылы жасалған тілдік бірлік ([[жеке сөз]], [[сөз тіркесі]], [[фразеология]]). Алайда бүл термин әдебиеттану тұрғысында қолданылған жоғарыдағы [[лингвистика]]. ұғымдарға «басқа тілдің текстін аударғанда түпнұсқа өлеңнің өлшемін, ырғағын сақтау» деген қосымша түсінік үстемеленеді. '''Сөзбе-сөз аударма''' жолымен аударылған туынды үнемі тартымды болып шықпайды, өйткені бір тілдің қалыбы екінші тілге сәйкес келе бермейді. Мысалы: , қопармалы ([[флектив]]) орыс тілінің құрылымын жалғамалы ([[агглютинатив]]ті) қазақ тілінің табиғатына телу әрдайым ұтымды болмайды. Әйтсе де [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] аудармаларында '''Сөзбе-сөз аударма''' белгілері де ұшырасып отырады. Ол орысша «Утес» деген еленді «Жартас», «Лиса и ворона» атты мысалды «Түлкі мен қарға», «Кинжал» атты өлеңді «Қанжар», «Слон и моська» деген мысалды «Піл мен қанден» деп дәлме-дәл аударған. Ал қазақ ұғымында қалыптасқан бейнелерге сай келмеген жағдайда орысша «стрекозаны» қазақша «инелік» демей, «шегіртке»деп, «парусты» қазақша «желкен»демей, «жалау» деп аударған. Орыс тіліндегі «крестьяниннің» қазақша аудармасын жасамай, халық тіліндегі қолдандым бойынша «қара шекпен» деп алған. Сонымен бірге Абай қазақ ұғымының орысша баламаларын да қолданған, яғни қазақ - орыс Сөзбе-сөз аудармасын жасаған. Оны «Интернатта окып жүр...» атты өлеңінен байқауға болады: «Балам закон білді» деп; «Прошение жазуға», «Бүл іске кім виноват?», «Я тілмаш, я адвокат»; «Айтыңызшы, болсаңыз здравомыслящий»; «Военный қызмет іздеме»; «Қызмет қылма оязға»; «Алыс та болса іздеп тап, Кореннойға кіруге», «Адал жүріп, адап түр, Счетың тура келуге»; «Қисық болса закон бар, Судияғаберуге. Ол да оязной емес қой, Алуға теңдік сенуге»; «Я өз бетіңмен тәуекел, занимайся прямотой» т. б. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] бұл келтірілген орыс сездерін шәкірт балаларға әдейі қазақ ұғымының орысша нұсқасы ретінде ұсынып отыр. Орыс өлеңінің ырғағын, ішкі әуенін қазақ тілінде айнытпай беруге талпынған ізденісін оның [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтовтан]] аударған «Бородино» атты үзінді өлеңінен көруге болады. Мысалы:, түп нұсқасындағы: ''«Скажи-ка дядя, ведь недаром, Москва, спаленная пожаром, Французам отдана», - деген елең шумағын [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]: «Айтшы аға, нағып жеңілдік,'' ''Мәскеуде емес тегіндік, Болған білем соқтығыс, Емес білем аз жұмыс»,-'' деп елеңнің оқырман сезіміне тигізер әсерін барынша сәйкестендіріп береді. Тек орыс тілі емес, Абай шығыс тіліндегі ғыл,- философ. ұғымдарды да Сөзбе-сөз аударма. жолымен аударып, қазақша жаңа қолданыстар жасаған. Мысалы: ''«Мұны жазған - білген құл, Ғұламаһи Дауани, Солай депті ол шыншыл», -'' дегендегі «шыншыл»сөзі «реалист»терминінің, ал: «Ойшылдың мен де «санды бірімін» деп, Талап, ойсыз мақтанды қалдым күтіп», - деген тармақтардағы «ойшыл» сөзі «мыслитель» дегеннің терминдік Сөзбе-сөз аудармасы екені даусыз.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] {{stub}} od2sszx5alc77xls3kbti91d847waq6 Ахмет Әуезов 0 70997 3586081 2432714 2026-04-16T16:45:08Z ~2026-23660-78 179956 Еңпік деген сөзді Еңлікке ауыстырдым. 3586081 wikitext text/x-wiki '''Ахмет Әуезов''' (1897-1974), Мұхтар Әуезовтің тетелес інісі, 15 күндей айырмашылығы бар. [[Әуез Бердіұлы|Әуездің]] үлкен әйелі Дінәсілден [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтардың]] әкесі Омархан, кіші әйелі Сақыштан Арынбек, Қасымбек, Ағзам және Ахмет туған. Бұлар бірге өседі, атасы Әуездің тәрбиесін бірге кереді. Алғаш ауылда хат таныған олар Қасымбектің ұйғарымымен Семейдегі 5 сыныптық орыс мектебінде, одан соң оқытушылар семинариясында оқиды. Ахмет әр турлі қызметтер атқарады. 20-30-жылдардың саяси ағымына байланысты Қазақстанның оңтүстік облысына қоныс аударады да, өмірінің соңына дейін сонда тұрып қалады. 1917 ж. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] Ойқұдықтағы ауылында Әйгерімнің екі отауын біріктіріп, Әуезовтің режиссерлік, суфлерлік етуімен қойылған ''«Еңлік - Кебек»'' пьесасында Еңліктің рөлін ойнады. Кейін Ахметтің ''«Әсердің әсері бар»'' («Қызыл ту», 1967, 24 қараша), ''«Сұлу да шырқау үнді жазушы»'' («Коммунизм таңы», 1967, 9 желтоқсан), ''«Бала Мұхтар»'' («Жазушы», 1967, 50-бет) дейтін естеліктері жарияланды. Балалық, жастық шағын еске алатын кітабында: :''«Ералы жайлауы, Ойқұдық . Мұхтар, Біләл үшеуміз атаммен бірге Әйгерім апамның үйіне талай-талай барғанбыз. Сонда алты қанат ақ уйдің қақ төрінде жатқан жазық мандай, шұнақ құлақ, өңі қара торы, кеуделі, қапсағай келген, улкен мейірімді көзді ақсақал бізді ұнемі қ ұшағын жайып қарсы алатын. Ол үшеуміздің де маңдайымыздан сүйетін. Мұхтарды орысша оқытып, көзін ашқан, үлкен адам болуға себепші болған Қаске. Біз аяулы аға Қаске алдында көп-көп борыштармыз... Аулымыз Абай ауылымен қысы-жазы аралас, қойы өрісте, ағайын-туыстай араласып кеткенбіз. Сөз жоқ , Мұхтар ее білгелі Абай, Абайдың есті балаларынан үлкен тәрбие алды, үлгі-өнеге алды»'' <ref>«Бала Мүхтар», 1967, 12, 31-беттер</ref> деп жазды. Бұл кітаптың жалғасының қолжазбасы жазушының архивінде сақтаулы тұр (602-папка).<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} r9y6xnw5e88c7yx5g37akwqn8p7a8zy Патшалық гамбит 0 74481 3586160 3120193 2026-04-16T21:01:12Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Көбісі грамматикалық және т.б. қателер түзетілді. Мысалы ("Дебюттар" --> "Дебюттер", "[[Бірдеңе|Бірдеңелік]] дебют" --> "[[Бірдеңе]] дебюті"). 3586160 wikitext text/x-wiki {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|pd| |pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | |= 5 | | | | |pd| | | |= 4 | | | | |pl|pl| | |= 3 | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl| | |pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h | Патшалық гамбит }} '''Патша гамби́ті''' — [[дебют (шахмат)|дебют]], келесі жүрістермен: <br /> '''1. e2-e4, e7-e5 <br /> 2. f2-f4''' басталады. Бұл дебюттің идеясы е5 [[Сарбаз (шахмат)|сарбазын]] жою арқылы, «f» вертикалін бұзу, [[Орта (шахмат)|ортаны]] '''d4''' жүрісімен басып алу және «f7» торына шабуылдау. Ең күрделі дебюттердің бірі. [[Ашық дебюттер|ашық бастамаларға]] жатады. Қаралардың сарбазды алу-алмауына қарай: * [[Қабылданған патшалық гамбит]] * [[Қабылданбаған патшалық гамбит]] түрлеріне ажыратылады. Қаралар да қарсы құрбан ұсынуы мүмкін: * [[Фалькбеер контргамбиты]] == Нұсқалар == === Қабылданған патшалық гамбит === ==== Брейер гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Фd-f3''' ==== Испандық гамбиті ==== '''1. e2-e4,t7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. d2-d4''' ==== Мэзон гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кc3''' ==== Петров гамбиті ==== '''1. e2-4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4, e:f <br /> 3. Сe2''' ==== [[Піл гамбиты]] ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Сc4''' ==== Ат гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кf3''' ===== Сальвио гамбиті ===== ''' 3. … g7-g5 <br/>4. Сf1-c4,g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Полерио—Муцио гамбиті ===== '''3. … g7-g5 <br />4. Сf1-c4,g5-g4 <br /> 5. 0-0,g4-f3 <br /> 6. Фd1-f3''' ===== [[Мак-Доннелл гамбиты]] ===== ===== [[Филидор гамбиты]] ===== ===== Ганштейн гамбиті ===== =====Розентретер гамбиті ===== '''3. … g7-g5 <br />4. d2-d4''' ===== Альгайер гамбиты ===== '''3. … g7-g5 <br /> 4. h2-h4 g5-g4 <br /> 5. Кf3-g5''' ===== [[Кизерицкий гамбиты]] ===== '''3. … g7-g5 <br />4. h2-h4 g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Беккер қорғанысы ===== '''3. … h7-h6''' ===== Фишер қорғанысы===== 3...d6 ===== Кc6 Қорғанысы ===== '''3 ... Кc6''' ===== Эйве Қорғанысы ===== ===== Шаллоп Қорғанысы===== ===== заманауи қорғаныс ===== 3...d5. === Қабылданбаған патшалық гамбит === *'''2. … Кg8-f6''' Қорғанысы * '''2. … Сf8-c5''' Қорғанысы == Тарихы == Алғашқы рет патша гамбиті испан дін қызметшісі [[Лопес, Рюи|Рюи Лопес де Сегураның]] «Шахматтағы ойлап тапқыштық туралы кітабінда», [[1561]] жылы еске алынады. Бұл кітап [[Пий IV (рим папасы)|жаңа папаның]] сайлауы қарсаңында [[Рим]]ға саяхаты кезінде жазылған болатын. Италияда Сегур ондағы ең күшті шахматшыларымен ойнап, оларды жеңді. Сегура гамбитті өзі ойлап тапқаны не Италия шахматшыларынан алғаны белгісіз. Өз кітабінда Сегура шахмат тарихында алғаш рет '''2. f4''' жүрісімен бұзылатын сарбаз орталығын құру маңызын нұсқайды. [[1574]] жылы күшті Италия шеберлері [[Леонардо, Джованни ди Бона|Леонардо]], [[Бои, Паоло|Бои]] және [[Полерио, Джулио Чезаре|Полерио]] [[Мадрид | Мадридқа]] барып шықты. Олар фигурлардың жылдамырақ дамуына ұмтылып, материалды шығындарға қарамай, Италия стилінде ойнады. Полерио қолжазбаларынан олардың партияларында дебюттар алуан-түрлілігі жеткілікті көп болғаны көрінеді, бірақ басты роль патшалық гамбитке берілгені сөзсіз. [[XVIII ғасыр]]дың ортасында патшалық гамбитті әлемнің ең күшті шахматшысы [[Филидор, Франсуа-Андре Даникан|Андре Даникан Филидор]] қолданған. Италиялық комбинацияларына күмән келтірсе де және «Сарбаз —партияның жаны» жаңа лозунгын ұсынса да, ол алдымен «f» пешкасын қозғап, сосын ғана барып патшалық [[Ат (шахмат)|атты]] дамытуды дәрістеді. [[1851]] жылы [[Лондон|Лондонда]] бірінші халықаралық шахмат турнирі өтті, оны математика мұғалімі [[Андерсен, Адольф|Адольф Андерсен]] жеңіп алды. Бұл турнирда Андерсен-[[Кизерицкий, Лионель Адальберт Багратион Феликс|Кизерицкий]] әйгілі [[өлмейтін партия]]сын ойнады, онда ақтар, патша гамбитін ойнап, құрбандар сериясы арқылы жеңіске жеткен. Бұл партия талай жылдарға шахмат ойынының эталоны болып, түбінде, шахматтық романтизм негіздерін қалады. [[1858]] жылы [[Морфи, Пол Чарльз|Морфи]] Андерсенді жеңді. Ол да сол гамбит стилінде ойнады, оның ұнататын дебюттердің бірі осы патша гамбиті, сонымен қатар [[Эванс гамбиті]] болатын. [[XIX ғасыр]]дың 70-шы жылдары ортасында патша гамбиті саспай сценадан түседі, мұған біраз үлес қосқан [[Стейниц, Вильгельм|Вильгельм Стейництің]] ескі комбинацияларды жоққа шығарып, ойынның жалпы гамбиттық стилін сынаған еңбектері еді. Үнемі оны тек [[Ресей|Ресейдің]] ең үздік шахматшысы [[Чигорин, Михаил Иванович|Михаил Чигорин]] қолданады. [[1903]]жылы [[Вена (қаласы)|Венада]] барлық партиялар патшалық гамбитпен бастатын тақырыптық турнир ұйымдастыралады да онда Чигорин жеңімпаз атанады. Ұқсас турнирлар [[Аббация|Аббацияда]] ([[1912]]) жылы және [[Баден|Баденде]] ([[1914]]жылы) өткізілді. Олардың жеңімпазы шабуыл шебері [[Шпильман, Рудольф|Рудольф Шпильман]] болды. Бірақ 20-шы жж, гамбиттық партияларда көпсанды жеңілістен соң, Шпильман оны қолданбай қойды. 30-шы жылдары патшалық гамбитты жас [[Керес, Пауль Петрович|Пауль Керес]] қолдана бастайды. [[1945]] жылы оған [[Бронштейн, Давид Ионович|Давид Бронштейн]] қосылады. 60-шы жж патшалық гамбитты [[Спасский, Борис Васильевич|Борис Спасский]] (әлемнің 10-шы чемпионы) жүйелі қолданады. Патшалық гамбитты [[Фишер, Роберт Джеймс|Роберт Фишер]] (әлемнің 11-шы чемпионы) және [[Таль, Михаил Нехемьевич|Михаил Таль]] (8-ші чемпионы) да қолданған. Қазіргі кезде патшалық гамбитты ресей гроссмейстеры [[Морозевич, Александр Сергеевич|Александр Морозевич]] қолданып жүр. == Әдебиет == * [[Глазков, Игорь Борисович|''Глазков И.'']], [[Эстрин, Яков Борисович|''Эстрин Я.'']] Патша гамбиті. Москва : Физкультура и спорт, 1988, 253, [2] с. (Теория дебютов). [http://thisbook.info/books/view/id/127]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [[Калиниченко, Николай Михайлович|''Калиниченко Н. М.'']] Патша гамбиті. М., 2011. 384 с. ISBN 978-5-8183-1634-5. {{Патша гамбиті}} {{Дебюттер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ашық дебюттер]] [[Санат:Гамбиттер]] [[Санат:Патша гамбиті| ]] m9sbspvfax5ukwhcspnyrkvecvhdj16 3586264 3586160 2026-04-17T03:49:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurislam260708|Nurislam260708]] соңғы нұсқасына қайтарды 3120193 wikitext text/x-wiki {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|pd| |pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | |= 5 | | | | |pd| | | |= 4 | | | | |pl|pl| | |= 3 | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl| | |pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h | Патшалық гамбит }} '''Патшалық гамби́т''' — [[дебют (шахмат)|дебют]], келесі жүрістермен: <br /> '''1. e2-e4, e7-e5 <br /> 2. f2-f4''' басталады. Бұл дебют идеясы е5 [[Пешка|пешкасын]] жоюмен, «f» вертикалін бұзуда, [[Орта (шахмат)|ортаны]] '''d4''' жүрісімен басып алу және «f7» пунктына шабуылда. Ең істік те күрделі дебюттердің бірі. [[Ашық дебюттер|ашық бастамаларға]] жатады. Пешканы құрбанға шалуды қабылдауына қарай: * [[Қабылданған патшалық гамбит]] * [[Бас тартқан патшалық гамбит]] түрлеріне ажыратылады. Қаралар қарсы құрбан да ұсынуы мүмкін: * [[Фалькбеер контргамбиты]] == Нұсқалар == === Қабылданған патшалық гамбит === ==== Брейер гамбиты ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Фd-f3''' ==== Испандық гамбит ==== '''1. e2-e4,t7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. d2-d4''' ==== Мэзон гамбиты ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кc3''' ==== Петров гамбиты ==== '''1. e2-4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4, e:f <br /> 3. Сe2''' ==== [[Піл гамбиты]] ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Сc4''' ==== Ат гамбит==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кf3''' ===== Сальвио гамбиты ===== ''' 3. … g7-g5 <br />4. Сf1-c4,g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Полерио—Муцио гамбиты ===== '''3. … g7-g5 <br />4. Сf1-c4,g5-g4 <br /> 5. 0-0,g4-f3 <br /> 6. Фd1-f3''' ===== [[Мак-Доннелл гамбиты]] ===== ===== [[Филидор гамбиты]] ===== ===== Ганштейн гамбиты ===== =====Розентретер гамбит ы ===== '''3. … g7-g5 <br />4. d2-d4''' ===== Альгайер гамбиты ===== '''3. … g7-g5 <br /> 4. h2-h4 g5-g4 <br /> 5. Кf3-g5''' ===== [[Кизерицкий гамбиты]] ===== '''3. … g7-g5 <br />4. h2-h4 g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Беккер қорғанысы ===== '''3. … h7-h6''' ===== Фишер қорғанысы===== 3...d6 ===== Кc6 Қорғанысы ===== '''3 ... Кc6''' ===== Эйве Қорғанысы ===== ===== Шаллоп Қорғанысы===== ===== заманауи қорғаныс ===== 3...d5. === Бастартқан патшалық гамбит === *'''2. … Кg8-f6''' Қорғанысы * '''2. … Сf8-c5''' Қорғанысы == Тарихы == Алғашқы рет патшалық гамбит испандық дін қызметшісі [[Лопес, Рюи|Рюи Лопес де Сегур]] дің «Шахматтағы ойлап тапқыштық туралы кітабінде», [[1561]] жылы еске алынады. Бұл кітап [[Пий IV (рим папасы)|жаңа папаның]] сайлауы қарсаңында [[Рим]]ға саяхаты кезінде жазылған болатын. Италияда Сегура ондағы ең күшті шахматшыларымен соғысып, оларды жеңді. Сегура гамбитты өзі ойлап тапқаны не итальяндық шахматшылардан алғаны белгісіз. Өз кітабінда Сегура шахмат тарихында алғаш рет '''2. f4''' жүрісімен бұзылатын пешкалық орталық құрудың маңызына нұсқайды. [[1574]] жылы тым күшті итальян шеберлері [[Леонардо, Джованни ди Бона|Леонардо]], [[Бои, Паоло|Бои]] және [[Полерио, Джулио Чезаре|Полерио]] [[Мадрид]]қа барып шықты. Олар фигурлардың жылдамырақ дамуына ұмтылып, материалды шығындарға қарамай, итальян стилінде ойнады. Полерио қолжазбаларынан оалардың партияларында дебюттар алуантүрлілігі жеткілікті көп болғаны көрінеді, бірақ басты роль патшалық гамбитқа берілгені сөзсіз. [[XVIII ғасыр]]дың ортасында патшалық гамбитты әлемнің ең күштң шахматшысы [[Филидор, Франсуа-Андре Даникан|Андре Даникан Филидор]] қолданған. Итальян комбинацияларына күмән келтірсе де және «Пешка —партияның жаны» жаңа лозунгын ұсынса да, ол алдымен «f» пешкасын қозғап, сосын ғана барып патшалық [[ат (шахмат)|атты]] дамытуды дәрістеді. [[1851]] жылы [[Лондон|Лондонда]] бірінші халықаралық шахматтық турнир өтті, оны математика мұғалімі [[Андерсен, Адольф|Адольф Андерсен]] жеңіп алды. Бұл турнирда [[өлмейтін партия]] Андерсен-[[Кизерицкий, Лионель Адальберт Багратион Феликс|Кизерицкий]] ойналды, онда ақтар, патшалық гамбитты ойнап, құрбандар сериясы арқылы жеңіске жеткен. Бұл партия талай жылдарға шахмат ойынының эталоны болып, түбінде, шахматтық романтизм негіздерін қалады. [[1858]] жылы [[Морфи, Пол Чарльз|Морфи]] Андерсенді жеңді. Ол да сол гамбиттық стилде ойнады, оның ұнататын дебюттары осы патшалық гамбит, сонымен қатар [[Эванс гамбиты]] болатын. [[XIX ғасыр]]дың 70-шы жылдары ортасында патшалық гамбит саспай сценадан түседі, мұған біраз үлес қосқан [[Стейниц, Вильгельм|Вильгельм Стейництың]]ескілікті комбинацияларды жоққа шығарып, ойынның жалпы гамбиттық стилін сынаған еңбектері еді. Үнемі оны тек [[Ресей|Ресейдің]] ең үздік шахматшысы [[Чигорин, Михаил Иванович|Михаил Чигорин]] қолданады. [[1903]]жылы [[Вена (қаласы)|Венада]] барлық партиялар патшалық гамбитпен бастатын тақырыптық турнир ұйымдастыралады да онда Чигорин жеңімпаз атанады. Ұқсас турнирлар [[Аббация|Аббацияда]] ([[1912]]) жылы және [[Баден|Баденде]] ([[1914]]жылы) өткізілді. Олардың жеңімпазы шабуыл шебері [[Шпильман, Рудольф|Рудольф Шпильман]] болды. Бірақ 20-шы жж, гамбиттық партияларда көпсанды жеңілістен соң, Шпильман оны қолданбай қойды. 30-шы жылдары патшалық гамбитты жас [[Керес, Пауль Петрович|Пауль Керес]] қолдана бастайды. [[1945]] жылы оған [[Бронштейн, Давид Ионович|Давид Бронштейн]] қосылады. 60-шы жж патшалық гамбитты [[Спасский, Борис Васильевич|Борис Спасский]] (әлемнің 10-шы чемпионы) жүйелі қолданады. Патшалық гамбитты [[Фишер, Роберт Джеймс|Роберт Фишер]] (әлемнің 11-шы чемпионы) және [[Таль, Михаил Нехемьевич|Михаил Таль]] (8-ші чемпионы) да қолданған. Қазіргі кезде патшалық гамбитты ресей гроссмейстеры [[Морозевич, Александр Сергеевич|Александр Морозевич]] қолданып жүр. == Әдебиет == * [[Глазков, Игорь Борисович|''Глазков И.'']], [[Эстрин, Яков Борисович|''Эстрин Я.'']] Патшалық гамбит. Москва : Физкультура и спорт, 1988, 253, [2] с. (Теория дебютов). [http://thisbook.info/books/view/id/127]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [[Калиниченко, Николай Михайлович|''Калиниченко Н. М.'']] Патшалық гамбит. М., 2011. 384 с. ISBN 978-5-8183-1634-5. {{Патшалық гамбит}} {{Дебюттер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ашық дебюттер]] [[Санат:Гамбиттер]] [[Санат:Патшалық гамбит| ]] 4aizuvudbxjatvv84y5la03ylo2hw90 3586265 3586264 2026-04-17T03:50:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/1nter pares|1nter pares]] ([[User talk:1nter pares|т]]) өңдемелерінен [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586160 wikitext text/x-wiki {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|pd| |pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | |= 5 | | | | |pd| | | |= 4 | | | | |pl|pl| | |= 3 | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl| | |pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h | Патшалық гамбит }} '''Патша гамби́ті''' — [[дебют (шахмат)|дебют]], келесі жүрістермен: <br /> '''1. e2-e4, e7-e5 <br /> 2. f2-f4''' басталады. Бұл дебюттің идеясы е5 [[Сарбаз (шахмат)|сарбазын]] жою арқылы, «f» вертикалін бұзу, [[Орта (шахмат)|ортаны]] '''d4''' жүрісімен басып алу және «f7» торына шабуылдау. Ең күрделі дебюттердің бірі. [[Ашық дебюттер|ашық бастамаларға]] жатады. Қаралардың сарбазды алу-алмауына қарай: * [[Қабылданған патшалық гамбит]] * [[Қабылданбаған патшалық гамбит]] түрлеріне ажыратылады. Қаралар да қарсы құрбан ұсынуы мүмкін: * [[Фалькбеер контргамбиты]] == Нұсқалар == === Қабылданған патшалық гамбит === ==== Брейер гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Фd-f3''' ==== Испандық гамбиті ==== '''1. e2-e4,t7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. d2-d4''' ==== Мэзон гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кc3''' ==== Петров гамбиті ==== '''1. e2-4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4, e:f <br /> 3. Сe2''' ==== [[Піл гамбиты]] ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4,e:f <br /> 3. Сc4''' ==== Ат гамбиті ==== '''1. e2-e4,e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e:f <br /> 3. Кf3''' ===== Сальвио гамбиті ===== ''' 3. … g7-g5 <br/>4. Сf1-c4,g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Полерио—Муцио гамбиті ===== '''3. … g7-g5 <br />4. Сf1-c4,g5-g4 <br /> 5. 0-0,g4-f3 <br /> 6. Фd1-f3''' ===== [[Мак-Доннелл гамбиты]] ===== ===== [[Филидор гамбиты]] ===== ===== Ганштейн гамбиті ===== =====Розентретер гамбиті ===== '''3. … g7-g5 <br />4. d2-d4''' ===== Альгайер гамбиты ===== '''3. … g7-g5 <br /> 4. h2-h4 g5-g4 <br /> 5. Кf3-g5''' ===== [[Кизерицкий гамбиты]] ===== '''3. … g7-g5 <br />4. h2-h4 g5-g4 <br />5. Кf3-e5''' ===== Беккер қорғанысы ===== '''3. … h7-h6''' ===== Фишер қорғанысы===== 3...d6 ===== Кc6 Қорғанысы ===== '''3 ... Кc6''' ===== Эйве Қорғанысы ===== ===== Шаллоп Қорғанысы===== ===== заманауи қорғаныс ===== 3...d5. === Қабылданбаған патшалық гамбит === *'''2. … Кg8-f6''' Қорғанысы * '''2. … Сf8-c5''' Қорғанысы == Тарихы == Алғашқы рет патша гамбиті испан дін қызметшісі [[Лопес, Рюи|Рюи Лопес де Сегураның]] «Шахматтағы ойлап тапқыштық туралы кітабінда», [[1561]] жылы еске алынады. Бұл кітап [[Пий IV (рим папасы)|жаңа папаның]] сайлауы қарсаңында [[Рим]]ға саяхаты кезінде жазылған болатын. Италияда Сегур ондағы ең күшті шахматшыларымен ойнап, оларды жеңді. Сегура гамбитті өзі ойлап тапқаны не Италия шахматшыларынан алғаны белгісіз. Өз кітабінда Сегура шахмат тарихында алғаш рет '''2. f4''' жүрісімен бұзылатын сарбаз орталығын құру маңызын нұсқайды. [[1574]] жылы күшті Италия шеберлері [[Леонардо, Джованни ди Бона|Леонардо]], [[Бои, Паоло|Бои]] және [[Полерио, Джулио Чезаре|Полерио]] [[Мадрид | Мадридқа]] барып шықты. Олар фигурлардың жылдамырақ дамуына ұмтылып, материалды шығындарға қарамай, Италия стилінде ойнады. Полерио қолжазбаларынан олардың партияларында дебюттар алуан-түрлілігі жеткілікті көп болғаны көрінеді, бірақ басты роль патшалық гамбитке берілгені сөзсіз. [[XVIII ғасыр]]дың ортасында патшалық гамбитті әлемнің ең күшті шахматшысы [[Филидор, Франсуа-Андре Даникан|Андре Даникан Филидор]] қолданған. Италиялық комбинацияларына күмән келтірсе де және «Сарбаз —партияның жаны» жаңа лозунгын ұсынса да, ол алдымен «f» пешкасын қозғап, сосын ғана барып патшалық [[Ат (шахмат)|атты]] дамытуды дәрістеді. [[1851]] жылы [[Лондон|Лондонда]] бірінші халықаралық шахмат турнирі өтті, оны математика мұғалімі [[Андерсен, Адольф|Адольф Андерсен]] жеңіп алды. Бұл турнирда Андерсен-[[Кизерицкий, Лионель Адальберт Багратион Феликс|Кизерицкий]] әйгілі [[өлмейтін партия]]сын ойнады, онда ақтар, патша гамбитін ойнап, құрбандар сериясы арқылы жеңіске жеткен. Бұл партия талай жылдарға шахмат ойынының эталоны болып, түбінде, шахматтық романтизм негіздерін қалады. [[1858]] жылы [[Морфи, Пол Чарльз|Морфи]] Андерсенді жеңді. Ол да сол гамбит стилінде ойнады, оның ұнататын дебюттердің бірі осы патша гамбиті, сонымен қатар [[Эванс гамбиті]] болатын. [[XIX ғасыр]]дың 70-шы жылдары ортасында патша гамбиті саспай сценадан түседі, мұған біраз үлес қосқан [[Стейниц, Вильгельм|Вильгельм Стейництің]] ескі комбинацияларды жоққа шығарып, ойынның жалпы гамбиттық стилін сынаған еңбектері еді. Үнемі оны тек [[Ресей|Ресейдің]] ең үздік шахматшысы [[Чигорин, Михаил Иванович|Михаил Чигорин]] қолданады. [[1903]]жылы [[Вена (қаласы)|Венада]] барлық партиялар патшалық гамбитпен бастатын тақырыптық турнир ұйымдастыралады да онда Чигорин жеңімпаз атанады. Ұқсас турнирлар [[Аббация|Аббацияда]] ([[1912]]) жылы және [[Баден|Баденде]] ([[1914]]жылы) өткізілді. Олардың жеңімпазы шабуыл шебері [[Шпильман, Рудольф|Рудольф Шпильман]] болды. Бірақ 20-шы жж, гамбиттық партияларда көпсанды жеңілістен соң, Шпильман оны қолданбай қойды. 30-шы жылдары патшалық гамбитты жас [[Керес, Пауль Петрович|Пауль Керес]] қолдана бастайды. [[1945]] жылы оған [[Бронштейн, Давид Ионович|Давид Бронштейн]] қосылады. 60-шы жж патшалық гамбитты [[Спасский, Борис Васильевич|Борис Спасский]] (әлемнің 10-шы чемпионы) жүйелі қолданады. Патшалық гамбитты [[Фишер, Роберт Джеймс|Роберт Фишер]] (әлемнің 11-шы чемпионы) және [[Таль, Михаил Нехемьевич|Михаил Таль]] (8-ші чемпионы) да қолданған. Қазіргі кезде патшалық гамбитты ресей гроссмейстеры [[Морозевич, Александр Сергеевич|Александр Морозевич]] қолданып жүр. == Әдебиет == * [[Глазков, Игорь Борисович|''Глазков И.'']], [[Эстрин, Яков Борисович|''Эстрин Я.'']] Патша гамбиті. Москва : Физкультура и спорт, 1988, 253, [2] с. (Теория дебютов). [http://thisbook.info/books/view/id/127]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [[Калиниченко, Николай Михайлович|''Калиниченко Н. М.'']] Патша гамбиті. М., 2011. 384 с. ISBN 978-5-8183-1634-5. {{Патша гамбиті}} {{Дебюттер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ашық дебюттер]] [[Санат:Гамбиттер]] [[Санат:Патша гамбиті| ]] m9sbspvfax5ukwhcspnyrkvecvhdj16 Қызуқандылық 0 89866 3586175 3548087 2026-04-16T21:11:52Z Мейіржан Ерсаинов 122545 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3586175 wikitext text/x-wiki {{merge|Темперамент}} [[Сурет:Four temperament b.PNG|right|250px]] '''Темперамент''' — жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент — организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе, жоғары жүйке қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс. Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай ісгейді) психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр бөлса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл-күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, түрақты, жеңіл түрақсыз т. б.) эмоция сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біре күйгелек т. б.) жақсы байқалып отырады. Темперамент - тұлғаны калыптастыратын биологиялықфундамент. Ол мінез-құық аспектісінің динамикасы және ол уш жасқа дейін, яғни балалык шакта анык байкалады. B.C. Мерлин пікірінше, темперамент қасиеттеріяғни, индивидуалды epeкшeлiктepi, олар: * толығымен психикалық ic-әрекет динамикасын реттейді; * жеке психикалық процестердің ерекшеліктерін сипаттайды; * тұракты және қалыпты сипатка ие; * темперамент типін сипаттайтын қатаңзаңдылықтармен қатынаста болады; * жүйке жүйесінің ортақ типі біркелкішартталғандығында. Егер индивидуалды динамикалық ерекшеліктерде темперамент ерекшеліктері көрінсе, онда ол ic-әрекеттіңешкандай объективті мазмұнымен келіспейді. Сондықтан, B.C. Мерлин темпераменттің касиетін психологиялық дәстүрде тұлға қасиетіне жатқызбады. Оның пікірінше, темперамент қасиеті тұлғаны емес, индивидуалдылықты сипаттайды. Темперамент (лат. temperamentum - келбетке катысты тиістілік, tempero - тиісті байланыста араласу) - индивидтің психикалык ic-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы және осы ic-әрекетті тудыратын жағдайы. Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте кезддіңі өзінде-ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы дәрігер [[Гиппократ]] (б. э. д. 460—356) еңбектерінде бұл жонінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрі сүйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып тұратын - қан, салқындататын —шырын (слизь), құрғататын - бауырдағы сары өт және өған дымқылдық беретін қара өт.' Осы төрт түрлі сүйықтықтың араласуының пропорциясын грекш «красис» деп атаған. Ал латын тілінде бүл терминді «темпераменту» деп атап кеткен. Сөйтіп, Гиппократ және оның шәкірттері адамдатемпераменттердің әр түрлілігі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттың бір-бірінен аз-көптігіне байланысты деп түсінген. Мысалы, организмде қанның пропорциясы артық болса, ол сангвиникалы (латынша «сангиус» —қан), ал шырын басым болса (грек.ш «флегма» —шырын), флегматик темперамент деп; ал организмде қара өт басым болса меланхолик (грекше «мелай —нехоле»—қар өт), организмде сары өт басым бөлса, холерик (грекше холе —өт) темпераменті деп аталған. Гиппократ организмдегі сұйықтықтардың бірінен екіншісінің басым болуы кейбір аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді. Бұл — адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстық ғылыми зерттеудің алгашқы қадамы еді. Рим дәрігері [[Гален]] (129—199) темпераментгің санын он үшке жеткізді. Гален организмде жылылық неғұрлым басым болса, адамның темпераменті күшті болатынын, денесі салқын болса, темпераменті баяулайтынын айтты. Бүл секілді түсініктердің прогрессивтік маңызы зор, өйткені адамның тәнін зерттеу, тәжірибеге көңіл аудара бастау сол кезде кең жайылған, жан тәнге байланыссыз нәрсе дейтін теріс пікірге берілген үлкен соққы еді. Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментгі организмдегі химиялық затгардың құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. Кейіннен темперамент организмнің түрліше физиологиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің құрылысына, зат алмасуға, ішкі секреңия бездеріне т. б. байланысты деген пікірлер де тарады. Неміс философы И. Кант (1724—1804) өзінің «Антропология» деген еңбегінде темпераментгің төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама берді. Бірақ ол темперамент пен мінез үғымдарын бір-біріне балама ретінде қарастырды. Темперамент туралы теориялар XIX ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс алады. Мәселен, неміс анатомы Гейнетемпераменттердің түрліше болуы жүйке жүйесінің тонусына байланысты десе, орыс антропологы [[Н. Л. Зеланд]](1833—1902)97 [[ми]] қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты деді. Көрнекті орыс педагогы [[П. Ф. Лесгафт]] (1837—1909) темпераменттерді қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп түжырымдады. Ежелгi дəуiрлерден бастап зерттеушiлер адамдардың дене құрылымы жəне физиологиялық қызметiнiң ерекшелiктерiмен сай келетiн көп түрлi əрекет-қылықтарды топтап, ретке келтiруге ат салысты. Осыған орай темпераменттiң көп түрлi типологиясы қалыптасты. Бұлардың iшiнде назар салар-лықтай тип - адамның дене құрылымына байланысты дараланып, тума темперамент қасиеттерiне негiзделген – конституциялық типология ([[Э. Кречмер]]). Бұл теорияның мəнi: əр адам өз дене құрылымына орай өзiндiк психикалық ерекшелiкке ие. Осыдан, дене мүшелерiнiң (қол, аяқ, бас, кеуде т.б.) сырттай өлшемдерiне байланысты төрт конституционалды психикалық тип белгiленген: # Лептосоматик - бойшаң, нəзiк денелi, көкiрек тұсы жайылыңқы, тар иықты, қол- аяғы ұзын. # Пикник - мығым, семiзшең, кiшi немесе орта бойлы, қарны қампиған, домалақ бас, қысқа мойын. # Атлетик - бұлшық еттерi күштi дамыған, денесi мығым, берiк; ұзынша не орта бойлы, кең иықты, жамбас сүйектерi тартылған. # Диспластик - дене бiтiмi қисынсыз. Бұл адамдар - əрқилы мүшелiк зақым- сырқаттарға ұшырағандар (сырықтай ұзын, қауға бас, тума аяқ-қолы кемiстер). Аталған дене құрылымы типтерiне үш темперамент типi сай: шизотомик, иксотомик, циклотомик. Шизотомик - дене құрылымы нəзiк, əлсiз дамыған, тұйық, эмоциялары ауыспалы, тұрақсыз, талаптар мен көзқарастар өзгерiмiне ере бермейдi, осыдан [[қоршаған орта]]<nowiki/>ға икемдесуi қиын. Иксотомик - денесi мығым, мiнезi байсалды, сезiмталдығы кем, ым-ишараға жоқ, ойлау қабiлетi шабан, көбiне майдашыл. Циклотомик - семiзшең, домаланған денелi, эмоциялары қайғы мен қуаныштың арасында бiрдей, тiл табысқыш, көзқарастары шындықтан ауытқымайды. Жоғарыда баяндалған конституциялық типология теориясының негiзiн қалаған - Э. Кречмер. Бұл теория Батыс Европада кең қолдауын тапты. Ал осы теорияны өзiндiк ерекшелiктерiмен осы ғасырдың 40-жылдарында АҚШ-та одан əрi жалғастырған У. Шелдон болды. Бұл ғалымның да темперамент типтерiн айыруда ұстанған принципi - адам дене құрылымы жəне оның өзiнiң жаңалығы - эмбриологиялық белгiлер. Конституциондық тұжырымдардың көпшiлiгi жантану ғылымында өткiр сынға алынды. Бұл теориялардың негiзгi кемшiлiгi - тұлғаның психикалық қасиеттерiнiңқалыптасуында қоршаған орта мен əлеуметтiк жағдайлардың ескерiлмеуi. У. Шелдон теориясын сынға алған Я. Стреляу былай жазады: "Адамның тамаққа əуес болу, ұжымшыл болу не қайырымды болу сияқты темпераменттiк қасиеттерi оның дене құрылымындай нəсiлдiк белгi емес, мұндай қасиеттер анатомиялық-физиологиялық негiзге ие болғанымен тəрбие жəне əлеуметтiк ортада ғана қалыптасады". Ал ғылым шындығына келетiн болсақ, адамдағы психикалық процестер мен оның қылығы жүйке жүйесi қызметiмен байланысты екендiгi ежелден-ақ белгiлi болған. Темперамент түрлерiнiң кейбiр жалпы психикалық процестер ерекшелiгiне тəуелдi келуi [[Иван Петрович Павлов|И. П. Павлов]] жəне оның шəкiрт-терiнiң еңбектерiнде экспериментальды дəлелденген. И.П.Павловтың темпераментті жіктеу ерекшелігі.<ref>Бап-Баба С.Б. Жалпы психология (Жантану негіздері).Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрістер жинағы. А.М. Құдиярова басшылығымен. – Алматы: Заң әдебиеті, 2006-275 бет.</ref> И. П. Павлов иттiң шартты рефлекстiк əрекет ерекшелiктерiн зерттей отырып, олардың қылық-əрекеттерiндегi даралық өзгешелiктердiң пайда болуына назар аударды. Мұндай айырмашылықтар ең алдымен иттердiң рефлекстiк қозулары мен сол қозулардың сөну теңдiгi мен дəлдiгiнен көрiнген. Бұл жағдайлардың көрiнуi жүйке процесiнде қалыптасатын тұрақты қасиеттер - қозу жəне тежелуге байланысты екендiгi жөнiнде эксперименттермен дəлелденген. И. П. Павлов темперамент типiнiң жүйке қасиеттерi ретiнде қозу мен тежелу күшiн, тепе-теңдiгiн жəне қозғалмалылығын атап көрсеттi. Қозу күшi мен тежелу күшi - бiр бiрiне тəуелсiз жүйке жүйесiнiң дербес қасиеттерi. Қозукүшi жүйке жасушаларының əрекетшеңдiк қабiлетiнiң белгiсi. Осы күшке орай жүйке төзiмдi, ұзақ не қысқа мерзiмдi əсерлi қозуды сақтай алады, тежелуге бейiмделедi. Ал тежелу күшi жүйке жүйесiндегi күштi əсерлердi басып, сөну жəне бiрiктiру шартты реакцияларын iске асыру қызметiн атқарады. Жүйке жүйесi процестерiнiң тепе-теңдiгi қозу мен тежелу құбылыстарының өзара бiрдейлiк сипатын көрсетедi. Осы екi процесс күштерiнiң аралық қатынастарынан, бiр процесс күшi екiншiсiнен басым болуынан тұлғаның ұстамды, байсалдылығы не ұстамсыз, ауыспалылығы туындайды. Жүйке жүйесiнiң үшiншi қасиетi - жүйке процесiнiң қозғалмалылығы - бiр жүйке процесiнiң екiншi түрiне ауысу жылдамдығында көрiнедi. Сонымен бiрге, жүйке процестерінiң қозғалмалылығы адам қылық-əрекетiнiң өмiр жағдайларының өзгеруiне сай қалыпқа ене алу қабiлетiн де танытады. Жүйке жүйесiнiң мұндай қасиетiнiң өлшемiн бiр əркеттен екiншiсiне, енжарлықтан белсендiлiкке немесе керi өту шапшаңдығымен бағалаймыз. Жүйке қозғалмалылығына қарсы құбылыс - жүйке жүйесiнiң селқостығы. Бiр процесс түрiнен екiншiсiне өту үшiн қаншалықты көп уақыт пен күш қажет болатын болса, жүйке жүйесiнiң селқостығы сонша үлкен болғаны. Аталған жүйке процестерiнiң қасиеттерi негiзiнде жүйке жүйесiнiң типi немесе жоғарғы жүйке қызметiнiң типi деп аталатын құрылым түзiледi. Бұл жүйе əр дара тұлғаның жүйке жүйесiне тəн негiзгi қасиеттер бiрлiгiнен құралады. Ол қасиеттер: қозу мен тежелу процестерiнiң күшi, тепе-теңдiгi, қозғалмалылығы. Осы үш қасиеттi негiзге ала отырып, И. П. Павлов жүйке процесiнiң күшiне орай жəне күштi тип пен əлсiз типтi айыра, дəстүрлi Гиппократ типологиясына жақын жүйке жүйесiнiң төрт негiзгi типiн ажыратты: * күштi, қозу мен тежелуi теңдей, қозғалмалы - [[сангвиник]]; * күштi, қозу мен тежелуi теңдей, салғырт - [[флегматик]]; * күштi, қозуы басым - [[холерик]]; * əлсiз тип - [[меланхолик]]. Сонымен, И. П. Павлов түсiнiгiнде, жүйке жүйесiнiң типi тума берiледi, тəрбие мен қоршаған орта ықпалынан өзгерiске келе бермейдi. Осыдан жүйке жүйесiнiң қасиеттерi - жүйке жүйесiнiң жалпы психикалық көрiнiсi болған темпераменттiң физиологиялық негiзiн қалайды, яғни адам темпераментi - жоғары жүйке жүйесiнiң сырттай əрекет қарқынында танылатын психикалық бейнесi. И. П. Павлов негiздеген типология темперамент психологиясы саласындағы көптеген лабораториялық зерттеулерге бастама бердi. 50-жылдары жүргiзiлген осындай iзденiс-тер нəтижесiнде И. П. Павловтың шəкiрттерi В. М. Теплов, кейiн В. Д. Небылицын темперамент типологиясын жаңа элементтермен толықтырды. Ересек адамның жүйке жүйесiн эксперименталды талдауға ала отырып, жүйке процесiне байланысты екi қасиеттi ашты: лабильдiк жəне динамикалық. Жүйке жүйесiнiң лабильдiгi - жүйке процесiнiң туындау жəне сөну шапшаңдығында көрiнедi де, ал динамикалылығы - қоздырғыш, ұнамды жəне керi əсерлi, тежегiш шартты рефлекстердiң оңай жəне жылдам түзiлуiнен байқалады. Көп зерттеулердiң нəтижесiнде осы заман психологиясының теориялық тоқтамы: əрқандай адам белгiлi типтi жүйке жүйесiне ие. Нақты жүйкелiк типке сай темперамент қасиетi дара психологиялық өзгешелiктердiң мазмұнын құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub:Заң}} [[Категория:Темпераменты|*]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Психофизилогия]] gb92fpli87djh469jbf5nqxd83sxl4b 3586262 3586175 2026-04-17T03:49:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:KodRuhu|KodRuhu]] соңғы нұсқасына қайтарды 3548087 wikitext text/x-wiki {{merge|Темперамент}} [[Сурет:Four temperament b.PNG|right|250px]] '''Темперамент''' — жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент — организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе, жоғары жүйке қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс. Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай ісгейді) психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр бөлса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл-күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, түрақты, жеңіл түрақсыз т. б.) эмоция сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біре күйгелек т. б.) жақсы байқалып отырады. Темперамент - тұлғаны калыптастыратын биологиялықфундамент. Ол мінез-құық аспектісінің динамикасы және ол уш жасқа дейін, яғни балалык шакта анык байкалады. B.C. Мерлин пікірінше, темперамент қасиеттеріяғни, индивидуалды epeкшeлiктepi, олар: * толығымен психикалық ic-әрекет динамикасын реттейді; * жеке психикалық процестердің ерекшеліктерін сипаттайды; * тұракты және қалыпты сипатка ие; * темперамент типін сипаттайтын қатаңзаңдылықтармен қатынаста болады; * жүйке жүйесінің ортақ типі біркелкішартталғандығында. Егер индивидуалды динамикалық ерекшеліктерде темперамент ерекшеліктері көрінсе, онда ол ic-әрекеттіңешкандай объективті мазмұнымен келіспейді. Сондықтан, B.C. Мерлин темпераменттің касиетін психологиялық дәстүрде тұлға қасиетіне жатқызбады. Оның пікірінше, темперамент қасиеті тұлғаны емес, индивидуалдылықты сипаттайды. Темперамент (лат. temperamentum - келбетке катысты тиістілік, tempero - тиісті байланыста араласу) - индивидтің психикалык ic-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы және осы ic-әрекетті тудыратын жағдайы. Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте кезддіңі өзінде-ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы дәрігер [[Гиппократ]] (б. э. д. 460—356) еңбектерінде бұл жонінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрі сүйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып тұратын - қан, салқындататын —шырын (слизь), құрғататын - бауырдағы сары өт және өған дымқылдық беретін қара өт.' Осы төрт түрлі сүйықтықтың араласуының пропорциясын грекш «красис» деп атаған. Ал латын тілінде бүл терминді «темпераменту» деп атап кеткен. Сөйтіп, Гиппократ және оның шәкірттері адамдатемпераменттердің әр түрлілігі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттың бір-бірінен аз-көптігіне байланысты деп түсінген. Мысалы, организмде қанның пропорциясы артық болса, ол сангвиникалы (латынша «сангиус» —қан), ал шырын басым болса (грек.ш «флегма» —шырын), флегматик темперамент деп; ал организмде қара өт басым болса меланхолик (грекше «мелай —нехоле»—қар өт), организмде сары өт басым бөлса, холерик (грекше холе —өт) темпераменті деп аталған. Гиппократ организмдегі сұйықтықтардың бірінен екіншісінің басым болуы кейбір аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді. Бұл — адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстық ғылыми зерттеудің алгашқы қадамы еді. Рим дәрігері [[Гален]] (129—199) темпераментгің санын он үшке жеткізді. Гален организмде жылылық неғұрлым басым болса, адамның темпераменті күшті болатынын, денесі салқын болса, темпераменті баяулайтынын айтты. Бүл секілді түсініктердің прогрессивтік маңызы зор, өйткені адамның тәнін зерттеу, тәжірибеге көңіл аудара бастау сол кезде кең жайылған, жан тәнге байланыссыз нәрсе дейтін теріс пікірге берілген үлкен соққы еді. Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментгі организмдегі химиялық затгардың құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. Кейіннен темперамент организмнің түрліше физиологиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің құрылысына, зат алмасуға, ішкі секреңия бездеріне т. б. байланысты деген пікірлер де тарады. Неміс философы И. Кант (1724—1804) өзінің «Антропология» деген еңбегінде темпераментгің төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама берді. Бірақ ол темперамент пен мінез үғымдарын бір-біріне балама ретінде қарастырды. Темперамент туралы теориялар XIX ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс алады. Мәселен, неміс анатомы Гейнетемпераменттердің түрліше болуы жүйке жүйесінің тонусына байланысты десе, орыс антропологы [[Н. Л. Зеланд]](1833—1902)97 ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты деді. Көрнекті орыс педагогы [[П. Ф. Лесгафт]] (1837—1909) темпераменттерді қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп түжырымдады. Ежелгi дəуiрлерден бастап зерттеушiлер адамдардың дене құрылымы жəне физиологиялық қызметiнiң ерекшелiктерiмен сай келетiн көп түрлi əрекет-қылықтарды топтап, ретке келтiруге ат салысты. Осыған орай темпераменттiң көп түрлi типологиясы қалыптасты. Бұлардың iшiнде назар салар-лықтай тип - адамның дене құрылымына байланысты дараланып, тума темперамент қасиеттерiне негiзделген – конституциялық типология ([[Э. Кречмер]]). Бұл теорияның мəнi: əр адам өз дене құрылымына орай өзiндiк психикалық ерекшелiкке ие. Осыдан, дене мүшелерiнiң (қол, аяқ, бас, кеуде т.б.) сырттай өлшемдерiне байланысты төрт конституционалды психикалық тип белгiленген: # Лептосоматик - бойшаң, нəзiк денелi, көкiрек тұсы жайылыңқы, тар иықты, қол- аяғы ұзын. # Пикник - мығым, семiзшең, кiшi немесе орта бойлы, қарны қампиған, домалақ бас, қысқа мойын. # Атлетик - бұлшық еттерi күштi дамыған, денесi мығым, берiк; ұзынша не орта бойлы, кең иықты, жамбас сүйектерi тартылған. # Диспластик - дене бiтiмi қисынсыз. Бұл адамдар - əрқилы мүшелiк зақым- сырқаттарға ұшырағандар (сырықтай ұзын, қауға бас, тума аяқ-қолы кемiстер). Аталған дене құрылымы типтерiне үш темперамент типi сай: шизотомик, иксотомик, циклотомик. Шизотомик - дене құрылымы нəзiк, əлсiз дамыған, тұйық, эмоциялары ауыспалы, тұрақсыз, талаптар мен көзқарастар өзгерiмiне ере бермейдi, осыдан қоршаған ортаға икемдесуi қиын. Иксотомик - денесi мығым, мiнезi байсалды, сезiмталдығы кем, ым-ишараға жоқ, ойлау қабiлетi шабан, көбiне майдашыл. Циклотомик - семiзшең, домаланған денелi, эмоциялары қайғы мен қуаныштың арасында бiрдей, тiл табысқыш, көзқарастары шындықтан ауытқымайды. Жоғарыда баяндалған конституциялық типология теориясының негiзiн қалаған - Э. Кречмер. Бұл теория Батыс Европада кең қолдауын тапты. Ал осы теорияны өзiндiк ерекшелiктерiмен осы ғасырдың 40-жылдарында АҚШ-та одан əрi жалғастырған У. Шелдон болды. Бұл ғалымның да темперамент типтерiн айыруда ұстанған принципi - адам дене құрылымы жəне оның өзiнiң жаңалығы - эмбриологиялық белгiлер. Конституциондық тұжырымдардың көпшiлiгi жантану ғылымында өткiр сынға алынды. Бұл теориялардың негiзгi кемшiлiгi - тұлғаның психикалық қасиеттерiнiңқалыптасуында қоршаған орта мен əлеуметтiк жағдайлардың ескерiлмеуi. У. Шелдон теориясын сынға алған Я. Стреляу былай жазады: "Адамның тамаққа əуес болу, ұжымшыл болу не қайырымды болу сияқты темпераменттiк қасиеттерi оның дене құрылымындай нəсiлдiк белгi емес, мұндай қасиеттер анатомиялық-физиологиялық негiзге ие болғанымен тəрбие жəне əлеуметтiк ортада ғана қалыптасады". Ал ғылым шындығына келетiн болсақ, адамдағы психикалық процестер мен оның қылығы жүйке жүйесi қызметiмен байланысты екендiгi ежелден-ақ белгiлi болған. Темперамент түрлерiнiң кейбiр жалпы психикалық процестер ерекшелiгiне тəуелдi келуi [[Иван Петрович Павлов|И. П. Павлов]] жəне оның шəкiрт-терiнiң еңбектерiнде экспериментальды дəлелденген. И.П.Павловтың темпераментті жіктеу ерекшелігі.<ref>Бап-Баба С.Б. Жалпы психология (Жантану негіздері).Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрістер жинағы. А.М. Құдиярова басшылығымен. – Алматы: Заң әдебиеті, 2006-275 бет.</ref> И. П. Павлов иттiң шартты рефлекстiк əрекет ерекшелiктерiн зерттей отырып, олардың қылық-əрекеттерiндегi даралық өзгешелiктердiң пайда болуына назар аударды. Мұндай айырмашылықтар ең алдымен иттердiң рефлекстiк қозулары мен сол қозулардың сөну теңдiгi мен дəлдiгiнен көрiнген. Бұл жағдайлардың көрiнуi жүйке процесiнде қалыптасатын тұрақты қасиеттер - қозу жəне тежелуге байланысты екендiгi жөнiнде эксперименттермен дəлелденген. И. П. Павлов темперамент типiнiң жүйке қасиеттерi ретiнде қозу мен тежелу күшiн, тепе-теңдiгiн жəне қозғалмалылығын атап көрсеттi. Қозу күшi мен тежелу күшi - бiр бiрiне тəуелсiз жүйке жүйесiнiң дербес қасиеттерi. Қозукүшi жүйке жасушаларының əрекетшеңдiк қабiлетiнiң белгiсi. Осы күшке орай жүйке төзiмдi, ұзақ не қысқа мерзiмдi əсерлi қозуды сақтай алады, тежелуге бейiмделедi. Ал тежелу күшi жүйке жүйесiндегi күштi əсерлердi басып, сөну жəне бiрiктiру шартты реакцияларын iске асыру қызметiн атқарады. Жүйке жүйесi процестерiнiң тепе-теңдiгi қозу мен тежелу құбылыстарының өзара бiрдейлiк сипатын көрсетедi. Осы екi процесс күштерiнiң аралық қатынастарынан, бiр процесс күшi екiншiсiнен басым болуынан тұлғаның ұстамды, байсалдылығы не ұстамсыз, ауыспалылығы туындайды. Жүйке жүйесiнiң үшiншi қасиетi - жүйке процесiнiң қозғалмалылығы - бiр жүйке процесiнiң екiншi түрiне ауысу жылдамдығында көрiнедi. Сонымен бiрге, жүйке процестерінiң қозғалмалылығы адам қылық-əрекетiнiң өмiр жағдайларының өзгеруiне сай қалыпқа ене алу қабiлетiн де танытады. Жүйке жүйесiнiң мұндай қасиетiнiң өлшемiн бiр əркеттен екiншiсiне, енжарлықтан белсендiлiкке немесе керi өту шапшаңдығымен бағалаймыз. Жүйке қозғалмалылығына қарсы құбылыс - жүйке жүйесiнiң селқостығы. Бiр процесс түрiнен екiншiсiне өту үшiн қаншалықты көп уақыт пен күш қажет болатын болса, жүйке жүйесiнiң селқостығы сонша үлкен болғаны. Аталған жүйке процестерiнiң қасиеттерi негiзiнде жүйке жүйесiнiң типi немесе жоғарғы жүйке қызметiнiң типi деп аталатын құрылым түзiледi. Бұл жүйе əр дара тұлғаның жүйке жүйесiне тəн негiзгi қасиеттер бiрлiгiнен құралады. Ол қасиеттер: қозу мен тежелу процестерiнiң күшi, тепе-теңдiгi, қозғалмалылығы. Осы үш қасиеттi негiзге ала отырып, И. П. Павлов жүйке процесiнiң күшiне орай жəне күштi тип пен əлсiз типтi айыра, дəстүрлi Гиппократ типологиясына жақын жүйке жүйесiнiң төрт негiзгi типiн ажыратты: * күштi, қозу мен тежелуi теңдей, қозғалмалы - [[сангвиник]]; * күштi, қозу мен тежелуi теңдей, салғырт - [[флегматик]]; * күштi, қозуы басым - [[холерик]]; * əлсiз тип - [[меланхолик]]. Сонымен, И. П. Павлов түсiнiгiнде, жүйке жүйесiнiң типi тума берiледi, тəрбие мен қоршаған орта ықпалынан өзгерiске келе бермейдi. Осыдан жүйке жүйесiнiң қасиеттерi - жүйке жүйесiнiң жалпы психикалық көрiнiсi болған темпераменттiң физиологиялық негiзiн қалайды, яғни адам темпераментi - жоғары жүйке жүйесiнiң сырттай əрекет қарқынында танылатын психикалық бейнесi. И. П. Павлов негiздеген типология темперамент психологиясы саласындағы көптеген лабораториялық зерттеулерге бастама бердi. 50-жылдары жүргiзiлген осындай iзденiс-тер нəтижесiнде И. П. Павловтың шəкiрттерi В. М. Теплов, кейiн В. Д. Небылицын темперамент типологиясын жаңа элементтермен толықтырды. Ересек адамның жүйке жүйесiн эксперименталды талдауға ала отырып, жүйке процесiне байланысты екi қасиеттi ашты: лабильдiк жəне динамикалық. Жүйке жүйесiнiң лабильдiгi - жүйке процесiнiң туындау жəне сөну шапшаңдығында көрiнедi де, ал динамикалылығы - қоздырғыш, ұнамды жəне керi əсерлi, тежегiш шартты рефлекстердiң оңай жəне жылдам түзiлуiнен байқалады. Көп зерттеулердiң нəтижесiнде осы заман психологиясының теориялық тоқтамы: əрқандай адам белгiлi типтi жүйке жүйесiне ие. Нақты жүйкелiк типке сай темперамент қасиетi дара психологиялық өзгешелiктердiң мазмұнын құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub:Заң}} [[Категория:Темпераменты|*]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Психофизилогия]] 85i7akyowhwm1xfzbsgpibpdq6p20im Санат:Қазақстан географиясы 14 93824 3586056 2460035 2026-04-16T16:35:03Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586056 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Қазақстан географиясы}} {{Commonscat|Maps of Kazakhstan}} [[Санат:Қазақстан]] [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Азия географиясы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] csorph46m7946n9vtljbtn4pg1fapog Фалькбеер контргамбиты 0 96988 3586152 3063558 2026-04-16T20:29:57Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Шағын қателер өңделдію 3586152 wikitext text/x-wiki {{Шахмат диаграммасы|= | tright | '''Фалькбеер контргамбиты''' |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | |= 5 | | | |pd|pd| | | |= 4 | | | | |pl|pl| | |= 3 | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl| | |pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h | '''Жүрістер'''<br>1.e4 e5 2.f4 d5<br>'''ECO'''<br>C31<br>'''Тармақ'''<br>[[Патшалық гамбит]] }} '''Фалькбеер контргамбиты''' (патшалық контргамбит) — [[Шахмат|шахмат]] [[дебюті (шахмат)|дебюті]], келесі жүрістерден басталады: '''1. e4 e5''' <br /> '''2. f4 d5''' [[Ашық дебюттер|ашық бастамаларға]] жатады. Негізгі мақсаты қараның сарбазын құрбан ету арқылы, ақтың патшасының әлсіздігін қолдану. Жиі ойналатын 3.exd5 тен кейін қара 3... exf4 ойнап қабылданған патшалық гамбитке көше алады, 3... e4, немесе заманауи 3... c6. Ақтардың жиі жіберетін қатесі 3.fxe5??. Бұл жүрістен кейін қаралар 3... Qh4+ 4.g3 Qxe4+ патша мен тураға бір уақытта шабуылдап материал жеңе алады немесе 4. Ke2 Qxe4+ 5.Kf2 Bc5+ арқылы патшаны одан сайын әлсіретеді. Бұл дебют Австриялық мастер [[Эрнст Фалькбеер|Эрнст Фалькбеердің]] атымен аталған. Ол бұл дебютті 1851 жылы [[Адольф Андерссен|Адольф Андерссенге]] қарсы ойнады. [[Шахмат дебюттерінің энциклопедиясы]] Фалькбеер контргамбитіне C31 және C32 кодтарын берді. == Ескі тармағы 3... e4 == Бұл тармақта, қара құрбан етілген пешкасы үшін дамуда озып, ақтардың патшасының әлсіретеді. Көп кездесетін тармақта : 4.d4 Nf6 5.dxe4 Nxe4 6.Nf3 Bc5, қаралар ақтың f2 шаршысының әлсіздігіне көзделеді. Остравада 1923 жылы [[Рудольф Шпильманн]] мен [[Зигберт Тарраш]] арасында ойналған ойын 7.Qe2 Bf5 8.g4?! 0-0! 9.gxf5 Re8 жүрістерімен жалғасты. Осы позицияда қаралар өте мықты, себебі қаралар материалды қайтарып, ақтардың позициялық кемшіліктерін сақтайды. Бұл тармақ қараларды көптеген қиыншылықтармен қалдырғандықтан [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғыстан]] соң барлығы осы тармақтан бас тартты. == Нимцович тармағы 3...c6 == Бұл 3.exd5 жүрісінен кейін көптеп ойналатын болды. Бұны [[Арон Нимцович]] 1906 жылы Мюнхенде Рудольф Шпильманға қарсы сәтті ойнады. Бірақ Франк Маршалл бұл жүрісті 1905 жылы Остендтте Ричард Тейхманнды 34 жүрісте жеңіп таныстырды. Өз жүрісін 1914 жылы Маршал "Инновация" деп атады. Қаралар екі ойында да жеңіске жеткенімен, 3...c6 жылдар бойы белгісіз болып қала барді. 1911 жылы Карлсбадтағы Пол Джонердің жас Алехинге қарсы жойқын жеңісіне қарамастан ақтар 4.Qe2 жүрісімен жауап бере алады. Бұл позиция заманауи Патша гамбитінің қорғанысына ұқсас, Ақтар өздерінің 4-2 пешкаларының көпшілігін пайдалануға тырысады, ал қара өз белсенді фигураларына және f4 пешкасы арқылы Ақ патшаға қарсы ойнауға тырысады. Теория нақты байламға келген жоқ, бірақ бұл позиция Қаралар үшін 3...e4-ке қарағанда көбірек мүмкіндік беретіні дәлелденген == Әдебиет == * Шахмат. Энциклопедиялық сөздік, беттер 176 * ''Панов В., Эстрин Я., Калиниченко Н.'' Курс дебютов. Т. 1 — М.: Андреевский флаг, 1993. Стр. 38—44 {{chess-stub}} {{Патшалық гамбит}} {{Дебюттер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ашық дебюттер]] [[Санат:Гамбиттер]] [[Санат:Патшалық гамбит]] 1a0c3rq7jj18eaq698k6m9mab8pacuf Қазақ әдебиетінің тарихы 0 100618 3586247 399886 2026-04-16T23:16:11Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қазақ әдебиетінің тарихы (1960-67)]] 3586247 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қазақ әдебиетінің тарихы (1960-67)]] bhrn3vdds5lohm8a226kgv6hca1eg5y Түркебаев көшесі (Алматы) 0 107067 3585933 3168444 2026-04-16T14:53:26Z Almatrkh 172335 3585933 wikitext text/x-wiki Көшеге [[Жетісу]] жерінде [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметін]] құруға қатысқан белсенділердің бірі, [[Азамат соғысы]]на қатысушы [[Айтжан Түркебаев]]тың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 28.11.1978 № 524 шешімі) берілген. Түркебаев Айтжан (1900-1937) Алматы облысы Кеген ауданында дүниеге келген. Көше Бостандық, Алмалы аудандарында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Жандосов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Айтжан Түркебаев көшесі.jpg|нобай]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] tnlt9edqxojxm9kgody9ihu9xqtio8v Рональд Рейган 0 123312 3586440 3370232 2026-04-17T08:21:52Z Гулмира Исатай 179201 /* Өмірбаян */ 3586440 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Рональд Уилсон Рейган | Шынайы есімі = Ronald Wilson Reagan | Суреті = Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Америка Құрама Штаттары| АҚШ-тың]] [[АҚШ президенті|40-президенті]] | Ту = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | Ту2 = Flag of the President of the United States.svg | Басқара бастады = [[20 қаңтар]] [[1981]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1989]] | Вице-президент = [[Джордж Герберт Уокер Буш|Үлкен Джордж Буш]] | Ізашары = [[Джимми Картер]] | Ізбасары = [[Джордж Герберт Уокер Буш|Үлкен Джордж Буш]] | Титулы_2 = 33-ші Калифорния губернаторы | Ту_2 = Flag of the Governor of California.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[3 қаңтар]] [[1967]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[7 қаңтар]] [[1975]] | Ізашары_2 = [[Пэт Браун]] | Ізбасары_2 = [[Джерри Браун]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 6.02.1911 | Туған жері = Тампико ауылы, Иллинойс, [[АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 5.06.2004 | Қайтыс болған жері = Лос-Анджелес, [[Калифорния]], [[АҚШ]] | Жерленді = Сими, [[Калифорния]] | Қызмет еткен жылдары = [[1937]]—[[1945]] | Құрамында болды = {{USA}} | Әскер түрі = АҚШ әскері<br />АҚШ әскери-әуе күштері | Атағы = [[Капитан]] | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = 1) [[Джейн Уайман]] (1940—1948)<br />2) [[Нэнси Рейган]] | Балалары = '''ұлдары:''' Майкл және Рон '''қыздары:'''Маурин және Патриция | Партиясы = АҚШ Республикалық партиясы | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = Reagan signature.png | Сайты = | Commons = Ronald Reagan | Марапаттары = }} '''Рональд Уилсон Рейган''' ({{lang-en|Ronald Wilson Reagan}}; {{Туғанкүні|6|2|1911}}, Тампико ауылы, Иллинойс, [[АҚШ]] — {{қайтысболғанкүні|5|6|2004}}, Лос-Анджелес, [[Калифорния]], АҚШ) — Америка Құрама Штатының Республикалық Партиясының 40-Президенті (1981–1985 және1985—1989 жылдар) == Өмірбаян== 1930 жылдары Рейган [[Лос Анжелес|Лос-Анжелеске]] (Калифорния) көшіп келді. Өз мансабын киноларға түсіп, актерліктен бастады, кейін теледидарда, одан соң 52 фильмге түсіп, танымал болды. <ref group="~">В основном в [[Фильм категории B|низкобюджетных]] фильмах</ref>. АҚШ киноактерлерінің гильдиінің президенті, кейін саяси мансаптағы қадамын бастауға жол ашқан General Electric корпорациясының өкілі болып сайланды. Алғашқы кездерде АҚШ Демократиялық партиясының мүшесі болды, бірақ 1962 жылы Республикалық партияға ауысып кетті. 1964 жылы партия конвенциясында республикалық президенттікке үміткер Барри Голдуотерді қолдауда өзінің «Таңдау уақыты ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''A Time for Choosing'')» атты танымал пікірін айтқан болатын, осы оқиғадан соң оған Калифорния губернаторлығы орнына үміткер болуды ұсынды. Ол 1966-170 жылдары губернаторлар сайлауында жеңіске жетті. Рейган АҚШ президенттігінің Республикалық партиясының ағашқы сайлауына (1968 және 1976 жылдары) өз үміткерлігін екі рет ұсынды, алайда екі ретінде де жеңіліс тапты. 1980 жылы алғашқы партиялық сайлауда Республикалық партияның президенттігіне үміткер болып және кезекті сайлауда Демократиялық партияның президенті [[Джимми Картер|Джимми Картерді]] жеңіп, жетістікке қол жеткізді. Қызметке 1981 жылдың қаңтарында кірісті. Өз мерзімінің алғашқы кезеңінде, 1981 жылдың 30 наурызында ойластырылған қастандықты басынан өткерді. Президенттік орында бірнеше саяси және экономикалық бастамаларды алға тартты. Сол уақытта губернатор орнындағыдай, Президент Рейган үкіметтің мемлекеттік шығынды қысқартудағы, салықты төмендетуде, [[инфляция]]ны бақылау сияқты экономикалық мәселелерді реттеуде алшақтық жолын ұстанды.(осы экономикалық саясат кейінгі уақыттарда «рейганомика» деген атауға ие болды.) Әуе диспетчерлері кәсіподағымен ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Professional Air Traffic Controllers Organization'' (1968)) болған қақтығыс уақытында қатаң тәртіпті қолға алып, бас көтерген жұмысшыларды жұмыстан шығарды. Алғашқы мерзімі Кеңес Одағына Батыс Еуропа елдеріне ядролық арсеналдарын орната отырып, теңдессіз қысым көрсетумен танылды. 1983 жылы қазан айында Гренадаға қарулы күшін басып кіруді жүзеге асырды. Ауғанстан республикасында кеңес әскерлерінің контингентіне қарсы қимыл жасаған оппозицияның бастырмалатқан күшін белсенді түрде жүзеге асырды. 1983 жылы наурыз айында КСРО-ны экономикалық тұрғыда ақсатуды көздеген өз мақсатында оларға космостық кеңістікте (СОИ немесе «Жұлдызды әскер» бағдарламасы.) әскери басымдыққа қол жеткізуге бағытталған ұзақ мерзімді және кең ауқымды бағдарлама жарияланды. Президенттік серіктестігі барысында 1984 жылы нәтижелі «Америка таңы ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Morning in America'')» теле ақпараттық серіктестігін шығарды және 1984 жылғы президенттік сайлауда, дауыс берушілердің 538 дауысынан 525 дауысын жинап, Мондейлдің туған жері мен Колумбия аймағындағыларға жол беріп, Демократиялық партияның үміткері Уолтер Мондейлден үстемдікпен жеңіске жетті. Президенттігінің екінші кезеңі суық соғыстың аяқталуына нақты аяқ басуымен белгілі болды, алайда, 1985-1986 жылдар аралығында советтік-американдық қарым-қатынас көптеген жансыздық жанжалдарды бастан өткерді. Рейган СОКП ОК басты секретары Михаил Горбачевпен келіссөзге келіп, бірнеше кездесулер (біріншісі - Женевада (1985-тің қарашасы) өткізді, 1987 жылы КСРО мен АҚШ арасындағы орта және аз қашықтықтағы ракеталарды істен шығару туралы Келісімге қол қойылуына алып келді. 1986 жылдың сәуірінде [[Ливия|Ливияға]] әуеден соққы беруге бұйрық етті. Президенттік әкімшілік бірнеше жанжалдарға қатысы бар болып шықты, солардың ауқымдысы «Иран-контрас» ісі болған. 1986 жылы Рейганның ішкі саясатымен байланыстырған мұнай бағасының опырылып төмендеуі басталды. Рейган Президенттік қызметті 1989 жылы тоқтатты. Оның ізбасары болып, Рейганның екі мерзімінде вице-президент болған Джордж Буш-үлкені келді. 1994 жылы Рейганға Альцгеймер сырқаты диагнозын қойды. 1995 жылы АҚШ қауіпсіздігі саяси орталығының «Хранитель огня» дипломымен марапатталды. Рейган 2004 жылы 5 шілдеде 93 жасында қайтыс болды. Ол туралы «Рейгандар» фильмі (''The Reagans'', 2003) түсірілді. ==Жастық шағы == [[Сурет:Ronald Reagan in Dixon, Illinois, 1920s.jpg|thumb|left|Рональд Рейган, Диксондағы жастық шағы]] Рональд Уилсон Рейган 1911 жылы 6 ақпанда Тампикода (Иллиноис штаты) жергілікті банктен бір қабат жоғарыда орналасқан пәтерде туды. Кейін ол «Жетпіс бес жыл бұрын Иллиноис штатындағы Тампикодағы бірінші қабатында банк орналасқан кішкене пәтерде дүниеге келгенмін. Басқа банктермен менің қарым-қатынасым болмады.» - деп еске алатын. Әкесі — Джон Эдвард «Джек» Рейган, анасы — Нелли Уилсон Рейган.<ref name="nrhp">Ward, Michael. [http://gis.hpa.state.il.us/hargis/PDFs/201351.pdf Main Street Historic District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807213939/http://gis.hpa.state.il.us/hargis/PDFs/201351.pdf |date=2007-08-07 }} National Register of Historic Places Nomination Form, сәуір 1, 1982, HAARGIS Database, Illinois Historic Preservation Agency. Retrieved шілде 27, 2007.</ref> Әкесі ирландық-католиктік тегінен болса<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=travel&res=980CE7DE103BF935A3575AC0A967948260|title=Village in Tipperary is Cashing In on Ronald Reagan's Roots|work=The New York Times|date=September 6, 1981|accessdate=May 23, 2009|format=fee required}}</ref>, ал анасы ағылшын және шотландық тамырдан болды.<ref>Kengor, Paul (2004), p. 4</ref> Рональдтың ағасы Нейл «Луна» Рейган (1908-1996) болды, ол жарнама беруші болды.<ref>{{cite news |title=Neil Reagan, 88, Ad Executive And Jovial Brother of President |author=Lynette Holloway |url=http://www.nytimes.com/1996/12/13/us/neil-reagan-88-ad-executive-and-jovial-brother-of-president.html |publisher=The New York Times |date=желтоқсан 13, 1996|accessdate=March 22, 2009}}</ref> Рональдтің үлкен ағасы - Нейл «Луна» Рейган, (1908—1996) хабарландыру таратушы. Жаңа ғана дүниеге келген ұлын көрген Джек Рейган «Құйып қойған жуан-голланд, қайдан білеміз, одан мүмкін болашақтан президент шығатын болар»<ref>[http://www.reaganlibrary.com/lifetimes.aspx?session_args=sMvW+Yv8Vy6IHL2Np97Y6AlkS1twe59JGJejVs3HR9bNI6r2c6PHzKRCvYvbVzCFllkSEE+JKGVbizQ0sNuIpvyEtckBjt/QkXbm5rnVkKxPFt+8gvFLfxzGQoqw5tyI&p=RR1001LT&tx=934&h1=936&h2=937&sw=0&lm=reagan&args_a=cms&args_b=1&argsb=N Ronald Reagan Presidential Library]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> деген екен. «Голландық»<ref name="RRfacts">{{cite web|url=http://www.reagan.utexas.edu/archives/reference/facts.html|title=Ronald Reagan Facts|accessdate=маусым 9, 2007|publisher=Ronald Reagan Presidential Foundation|archiveurl=http://www.webcitation.org/61INpgJ9I|archivedate=2011-08-29}}</ref> атауының сәтті болғаны соншалық, жақындары сәбиді Ронни деп атап кетті. Әкесінің тоқтамай ішімдікке салынуынан, жанұя ауыр күй кешіп, араққа құмартқан әкесіне қарап, болашақ президент өмірінің соңғы уақытына дейін спирттік ішмдікті арнайы отырыстарда әредікте ғана қолданды. Ауыр жағдайды басынан өткерген анасы ұлына адамды оның кім екеніне, өандай екеніне қарап бағалауға болмайтынын үнемі қайталап отырды. Рейгандар жанұясы біршама уақытқа Иллиноис штатының Монмаут, Гейлсбург және Чикагоны қосып алғанда әртүрлі қалаларына, қоныс аударды. Ақыр соңында [[1919 жыл]]ы олар Тампикоға қайта оралып, Питни әмбебап дүкенінің жоғарысындағы пәтерге орналасты. Президент болып [[Ақ үй]]ге орналасқанда әзілдеп, тағы да дүкеннің үстінде тұратынын айтты.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/06/06/reagan_all_american_dies_at_93/|title=Reagan, all-American, dies at 93|date=маусым 6, 2004|author=Schribman, David|work=The Boston Globe|accessdate=January 17, 2008}}</ref>. == Кино мен радиодағы мансабы == === Радио мен кино === [[Сурет:Ronald Reagan in Cowboy From Brooklyn trailer.jpg|thumb|left|1938 жылы ''Ковбой из Бруклина''фильміндегі Рейган]] Бала жасынан Рональд сахналық мансапты армандаған болатын, алайда [[Диксон]]нан [[Голливуд]]тың арасы қашық болғандықтан, бақытын радиодан іздеуге шешім қабылдады. [[1932 жыл]]ы колледжді тәмамдаған соң, көптеген кішкене радиостанцияларда жұмыс істеген Айова штатына көшіп келді. Айова университеті Рейганды радиодан Айов қырандары футбол тобының ойынын жариялау жұмысына қабылдады. (ағылш. Iowa Hawkeyes) Әрбір сеансқа 10 доллар ақы алып отырды. Кейін ол спорт коментаторы ретінде атқарған жұмыс кезеңі өмірінің жақсы тұсы екенін атап айтқан болатын. Оны [[Давенпорт қалашығы]]нда (Айова штаты) [[WOC радиостанциясы]]на айына 100 доллар айлық аалып отырған дикторлыққа шақырды.Өзінің ұнамды дауысының арқасында [[Де-Мойн штаты]]ның астанасындағы WHO радиостанциясына Чикаго Кабс бейсбол командасының радиожүргізушісі ретінде шақырылды. === Әскери қызметі === === Кәсіподақ === [[Сурет:Ronald Reagan in General Electric Theater.jpg|thumb|Теле актер Рональд Рейган телехикаяның жүргізушісі.]] == Неке мен балалары == [[Сурет:Ronald Reagan and Nancy Reagan aboard a boat in California 1964.jpg|left|thumb|Нэнси мен Рональд Калифорнияда кішкене кемеде, 1964]] == Ерте саяси мансабы == == 1967—1975 жылдарда Калифорния Губернаторы == [[Сурет:GOVREAGAN.jpg|thumb|left|Рональд мен Нэнси Рейганның губернатор сайлауында жеңіске жеткенін Балтимор (Лос-Анджелес) қонақүйінде атап өтуде.]] [[Сурет:Ronald Reagan, Nancy Reagan, Pat Nixon, and Richard Nixon in 1970.jpg|thumb|Шілде1970. Чета Рейган президент Никсон мен оның жұбайы Пат Никсонмен кездесуде.]] == 1976 жылғы Президенттік сайлау == [[Сурет:1976 Republican National Convention.jpg|thumb|left|Республикалық Партияның Ұлттық конвенциясы-1976. Солдан оңға:[[Боб Доул]], [[Рейган, Нэнси|Нэнси Рейган]], Рональд Рейган, [[Форд, Джеральд Рудольф|Джеральд Форд]], [[Рокфеллер, Нельсон Олдрич|Нельсон Рокфеллер]], [[Сюзан Форд]] и [[Бетти Форд]]. Рейган жаңа ғана өз жеңілісін мәлімдеді.]] == 1980 жылғы Президенттік сайлау == [[Сурет:Reagan 1980 campaign.jpg|thumb|Рональд және Нэнси Рейган, сенатор [[Тэрмонд, Стром|Стром Тэрмонд]] (оң жақта) Оңтүстік Каролинада серіктестер ортасында, 1980]] == Рейган Президенттігі 1981—1989 == [[Сурет:President Ronald Reagan lights candles during a visit to Danilov Monastery in Moscow.jpg|thumb|250px|1988 жыды мамырда Мәскеудегі Данилов шіркеуіне келіп-кетуі.]] === Бірінші мезгіл: 1981—1985 === [[Сурет:President Ronald Reagan and Nancy Reagan waving from the limousine during the Inaugural Parade (cropped).jpg|thumb|Реагандар президенттің инаугурациясынан кейін Пенсильвания даңғылының бойымен Ақ үйге барады.]] ==== Рейганға жасалған қастандық ==== {{main|Рейганға жасалған қастандық }} ==== Авиадиспетчерлердiң ереуiл жасауы ==== ==== Рейганомика ==== {{main|Рейганомика}} ==== Ливан ==== {{main|Бейруттағы келісімге келушілер казармаларының жарылыстары (1983)}} Келiсiмге келтiрушiлердiң казармаларының Бейрутындағы жарылыстары Бейруттағы келісімге келушілер казармаларының жарылыстары. ==== Гренадаға басып кiру==== {{main|Гренадаға басып кiру}} ==== Сұрапыл соғыстың өршуі ==== === Президенттік серіктестік-1984 === {{main|АҚШ-тағы Президенттік сайлау (1984)}} === Екінші мерзім: 1985—1989 === [[Сурет:President Ronald Reagan Being Sworn in for a Second Term by Chief Justice Warren Burger as Nancy Reagan Observes in the United States Capitol Rotunda.jpg|thumb|right|Рональд Рейган екінші мерзімінің алдында Капитолий ротунда ант береді.]] ==== Нашақорлармен күрес==== ==== Ливия бомбылаулары ==== {{main| «Каньон Эльдорадо» операциясы}} ==== АҚШ иммиграциясының реформасы және бақылауы туралы акт. ==== {{main|АҚШ иммиграциясының реформасы және бақылауы туралы Заңы. (1986)}} ==== «Иран-контрас» ісі ==== {{main|Иран-контрас}} [[Сурет:President Ronald Reagan receives the Tower Commission Report with John Tower and Edmund Muskie.jpg|thumb|Президент Рейган Ақ үйдің кабинетінде 1987 жылы мұнара комиссиясының есебін қабылдады.]] ==== Сұрапыл соғыстың аяқталуы ==== {{main|Сұрапыл соғыс}} [[Сурет:ReaganBerlinWall.jpg|thumb|Рональд Рейган Берлин қабырғасының Бранденбург қақпасында сөз сөйлеп, [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевке]]: «Бұл қабырғаны қират!»]] [[Сурет:Reagan and Gorbachev in western hats 1992.jpg|thumb|200px| Рональд Рейган мен Михаил Горбачев Калифорниядағы Рейган ранчосында демалады, 1992 ж]] == Президенттіктен кейінгі кезең (1989—2004) == [[Сурет:Reagans early 1990s.jpg|thumb|Рональд пен Нэнси Рейган 1990 жылдардың басында Ақ үйден кеткеннен кейін Лос-Анджелесте.]] === Альцгеймер сырқаты === == Қайтыс болуы == === Қайтыс болуы === === Рейганның өлiмiне әлемнің күйзелісі === === Жерлеу === == Марапаттары== ==Естелік == == Қызықты мәліметтер == == Жиылыстарда сөйлеген сөздері == * [[Империя зла]] (1983) * «[[Бомбардировка начнётся через пять минут]]» (1984) * [[Доктрина Рейгана|«Доктрина Рейгана»]] (1985) * [[Снесите эту стену|Речь у Берлинской стены]] (1987) == Дереккөздер == <references/> <references group="~"/> == Сілтемелер == * [http://ronaldreagan.hagbergmedia.com/ Ronald Reagan — Video & Audio | Biography | Speeches | Photos | Quotes — by Hagberg Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061028221606/http://ronaldreagan.hagbergmedia.com/ |date=2006-10-28 }} {{АҚШ Президенттері}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:АҚШ президенттері]] 9s740sesyese3yhj8qviuuu3b6v5965 МАБ 0 139234 3586244 2625041 2026-04-16T23:15:41Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Алматы менеджмент университеті]] 3586244 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Алматы менеджмент университеті]] am8uodf8rvwqfz3ujsz27iuj5hycueb ХБА 0 139235 3586245 2625042 2026-04-16T23:15:51Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Алматы менеджмент университеті]] 3586245 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Алматы менеджмент университеті]] am8uodf8rvwqfz3ujsz27iuj5hycueb Санат:Испания географиясы 14 162770 3586055 2573809 2026-04-16T16:34:59Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586055 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Spain}} {{Басты мақала}} [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Испания]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] qvlcnpu5orr0hnbcobpo7znk5zw3zoa Санат:Финляндия географиясы 14 196575 3586060 2738371 2026-04-16T16:35:19Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586060 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Finland}} {{Басты мақала}} [[Санат:Финляндия]] [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 0qubafd5jfq1dy15n7w9xbm3h5ix869 Кальций гипохлориті 0 202915 3586172 3557217 2026-04-16T21:10:50Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Сілтемелер мен грамматика дұрысталды. 3586172 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Calcium hypochlorite.png|thumb|Кальций гипохлориті]] '''Кальций гипохлориті''' — су тазарту жұмыстарында кеңінен қолданылатын және формуласы Ca(ClO)2 болып келетін химиялық қосылыс. Бұл химиялық қосылыс біршама тұрақты, құрамында [[Натрий гипохлориті|натрий гипохлоритіне]] қарағанда көбірек хлоры бар [[Бейорганикалық заттар|бейорганикалық зат]]. == Алу тәсілі == Кальций гипохлориті келесі реакциялардың арқасында алынады: ::<math>\mathsf{2Cl_2 + 2Ca(OH)_2\longrightarrow \ Ca(ClO)_2 + CaCl_2 + 2H_2O}</math> ::<math>\mathsf{Ca(OH)_2 + 2\ NaOH + 2\ Cl_2 \ \xrightarrow{\ }\ Ca(ClO)_2 + 2\ NaCl + 2\ H_2O }</math> ::<math>\mathsf{CaCl_2 + 2\ NaClO \ \xrightarrow{\ }\ Ca(ClO)_2 + 2\ NaCl }</math> == Физикалық қасиеттері == Кальций гипохлориті — құрамында көмірқышқыл газы CO2 жоқ атмосферада тұрақты болатын түссіз кристалды қосылыс. Сулы [[ерітінді]]<nowiki/>құрамынан бөлініп шыққанда, формуласы Сa(ClO)2•n H2O (n = 2, 3, 4) болып келетін кристалды гидраттар құрайды. == Химиялық қасиеттері == * Қыздырғанда бірнеше реакцияның арқасында бөлшектенеді: :: <math>~\mathsf{Ca(ClO)_2 \ \xrightarrow[\ ]{T^oC}\ \begin{matrix} \mathsf{{CaCl_2 + O_2}} \\ \mathsf{{Ca(ClO_3)_2 + CaCl_2}} \\ \mathsf{{CaO + Cl_2}} \end{matrix} }</math> * Ауадағы [[көмірқышқыл газ]]ымен реакцияға түскенде: ::<math>\mathsf{2\ Ca(ClO)_2 + CO_2 \ \xrightarrow{\ }\ CaCl_2 + CaCO_3 + Cl_2O\uparrow }</math> * [[Тұз қышқылы]]мен косылғанда хлор бөлініп шығады: ::<math>\mathsf{Ca(ClO)_2 + 4\ HCl \ \xrightarrow{\ }\ CaCl_2 + 2\ H_2O + 2\ Cl_2\uparrow }</math> == Қолданысы == * Мата және қағазды [[ағарту]]. * Газсыздандыру * Ағынды суды [[дезинфекция]]лау == Дереккөздер == * [http://www.inchem.org/documents/sids/sids/7778543.pdf Calcium Hypochlorite. CAS N°: 7778-54-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105004702/http://inchem.org/documents/sids/sids/7778543.pdf |date=2012-01-05 }} * {{кітап |тақырыбы = Химическая энциклопедия |жауапты = Редкол.: Кнунянц И.Л. и др. |орны = М. |баспасы = Советская энциклопедия |жыл = 1990 |томы = 2 |беттері = 671 |isbn = 5-82270-035-5 }} * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Справочник химика |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Редкол.: Никольский Б.П. и др. |басылым = 3-е изд., испр |орны = Л. |баспасы = Химия |жыл = 1971 |томы = 2 |барлық беті = 1168 }} [[Санат:Гипохлориттер|М]] {{inorganic-compound-stub}} jnu2nzlh3k9n8moyvdzmcq4ceqp1hmy 3586263 3586172 2026-04-17T03:49:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:Meyirim|Meyirim]] соңғы нұсқасына қайтарды 3557217 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Calcium hypochlorite.png|thumb|Кальций гипохлориті]] '''Кальций гипохлориті''' — су тазарту жұмыстарында кеңінен қолданылатын және формуласы Ca(ClO)2 болып келетін химиялық қосылыс. Бұл химиялық қосылыс біршама тұрақты, құрамында натрий гипохлоритіне қарағанда көбірек хлоры бар зат. == Алу тәсілі == Кальций гипохлориті келесі реакциялар бойынша алынады: ::<math>\mathsf{2Cl_2 + 2Ca(OH)_2\longrightarrow \ Ca(ClO)_2 + CaCl_2 + 2H_2O}</math> ::<math>\mathsf{Ca(OH)_2 + 2\ NaOH + 2\ Cl_2 \ \xrightarrow{\ }\ Ca(ClO)_2 + 2\ NaCl + 2\ H_2O }</math> ::<math>\mathsf{CaCl_2 + 2\ NaClO \ \xrightarrow{\ }\ Ca(ClO)_2 + 2\ NaCl }</math> == Физикалық қасиеттері == Кальций гипохлориті — құрамында көмірқышқыл газы CO2 жоқ атмосферада тұрақты болатын туссіз кристалды зат. Сулы ерітінді құрамынан бөлініп шыққанда, формуласы Сa(ClO)2•n H2O (n = 2, 3, 4) болып келетін кристалды гидраттар құралады. == Химиялық қасиеттері == * Қыздырғанда бірнеше реакция бойынша бөлшектенеді: :: <math>~\mathsf{Ca(ClO)_2 \ \xrightarrow[\ ]{T^oC}\ \begin{matrix} \mathsf{{CaCl_2 + O_2}} \\ \mathsf{{Ca(ClO_3)_2 + CaCl_2}} \\ \mathsf{{CaO + Cl_2}} \end{matrix} }</math> * Ауадағы [[көмірқышқыл газ]]ымен реакцияға түседі: ::<math>\mathsf{2\ Ca(ClO)_2 + CO_2 \ \xrightarrow{\ }\ CaCl_2 + CaCO_3 + Cl_2O\uparrow }</math> * [[Тұз қышқылы]]мен косылғанда хлор бөлініп шығады: ::<math>\mathsf{Ca(ClO)_2 + 4\ HCl \ \xrightarrow{\ }\ CaCl_2 + 2\ H_2O + 2\ Cl_2\uparrow }</math> == Қолдануы == * Мата және қағазды [[ағарту]]. * Газсыздандыру * Ағынды суды [[дезинфекция]]лау == Дереккөздер == * [http://www.inchem.org/documents/sids/sids/7778543.pdf Calcium Hypochlorite. CAS N°: 7778-54-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105004702/http://inchem.org/documents/sids/sids/7778543.pdf |date=2012-01-05 }} * {{кітап |тақырыбы = Химическая энциклопедия |жауапты = Редкол.: Кнунянц И.Л. и др. |орны = М. |баспасы = Советская энциклопедия |жыл = 1990 |томы = 2 |беттері = 671 |isbn = 5-82270-035-5 }} * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Справочник химика |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Редкол.: Никольский Б.П. и др. |басылым = 3-е изд., испр |орны = Л. |баспасы = Химия |жыл = 1971 |томы = 2 |барлық беті = 1168 }} [[Санат:Гипохлориттер|М]] {{inorganic-compound-stub}} n9w9u7kdhpahv32n3k7vh90yprz01wm Алматы (энциклопедиялық-анықтамалық 1938) 0 204538 3586243 956609 2026-04-16T23:15:31Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Алматы (энциклопедия, 1938)]] 3586243 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Алматы (энциклопедия, 1938)]] qqkp8cs50wxda9n830odlyl2qlbjd97 Массерберг 0 210657 3586275 3572467 2026-04-17T04:36:35Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Masserberg.png]] → [[File:DEU Masserberg COA.svg]] PNG → SVG 3586275 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Массерберг |шынайы атауы = Masserberg |сурет = [[Сурет:Schnett vom Eckartsberg aus.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Masserberg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=31 |lat_sec=12 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=58 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фридель Хаблитцель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 36,08 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 780 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2574 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036870 |пошта индексі = 98666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 061 |ортаққордағы санаты = Masserberg |сайты = http://www.masserberg.de/ |сайт тілі = de }} '''Массерберг''' ({{lang-de|Masserberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2574 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 36,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 061''. Муниципалитеттің басшысы — Фридель Хаблитцель. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.masserberg.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] mj527gb4cn7cog62vu9u9nj7i1g3vll NGC 2032 0 311349 3585925 2893658 2026-04-16T14:44:25Z CommonsDelinker 165 «[[:File:NGC_2032.png|NGC_2032.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] [[commons:File:NGC_2032.png|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:NGC 2032.png|]]. 3585925 wikitext text/x-wiki {{Галактика/Жұлдыздар шоғыры |Түрі = [[галактикалық тұмандық]] |Атауы = NGC 2032 |Сурет = |Сурет атауы = |Ашушы = [[Джон Гершель]] |Ашылу уақыты = [[2 қараша]] [[1834]] |Өзге атаулары = ESO 56-EN160, in LMC |Дәуірі = [[J2000.0]] |Шоқжұлдызы = Dorado |Тура шарықтауы = {{RA|05|35|00,0}} |Еңісуі = {{Dec|-67|34|36}} |Көрінерлік өлшемі = |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = |Типі = EN ([[эмиссиялық тұмандық]]) |Сәулелік жылдамдығы = |Сәулелік жылдамдығы қате = |Қызыл еңісуі = |Қызыл еңісуі қате = |Айналу жылдамдығы = |Айналу жылдамдығы қате = |Қашықтығы = |Бұрыштық орналасуы = |Жарықтығы = |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = |Салмағы = |Радиусы = |Қасиеттері = }} '''NGC 2032''' — [[Dorado (шоқжұлдыз)|Dorado]] шоқжұлдызында орналасқан EN ([[эмиссиялық тұмандық]]) типті [[галактикалық тұмандық]]. [[Жаңа жалпы каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. == Ашылуы == Бұл нысанды [[1834 жыл]]ы [[2 қараша]]да [[Джон Гершель]] астрономы ашқан болатын және [[Жаңа жалпы каталог|NGC]] каталогында 2032 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: ESO 56-EN160, in LMC. == Тағы қараңыз == * [[Мессье нысандарының тізімі]] * [[Жаңа жалпы каталог]] * [[Индекс каталог]] == Сыртқы сілтемелер == * «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?2032 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?2032 французша мәліметтер] * [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?NGC2032 мәліметтер]{{ref-en}} * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=NGC+2032 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC+2032 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+2032 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=NGC+2032&version=1 NGC 2032 нысанына арналған жарияланымдар] {{galaxy-stub}} {{NGC навигаторы|NGC 2028|NGC 2029|NGC 2030|NGC 2031|NGC 2032|NGC 2033|NGC 2034|NGC 2035|NGC 2036}} [[Санат:NGC нысандары]] [[Санат:Алтын балық (шоқжұлдыз)]] ar7q3lc4n7obeeo1gaxty8hcr881diu Дима Билан 0 490178 3586390 3534680 2026-04-17T07:14:20Z Ұшқын Жансая 179970 3586390 wikitext text/x-wiki '''Дима Николайұлы Билан''' - ресейлік әнші. 1981 жылы, 24-желтоқсанда, [[Усть-Джегута|Усть-Джегутада]], Московский ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты - Виктор Николайұлы Белан. 2008 жылы ол атын Дима Билан деп өзгертіп алған еді, алайда, 2012 жылы өз атын қайта алды. {{Тұлға |Есімі = Дима Николайұлы Билан |Шынайы есімі = Виктор Николайұлы Белан |Сурет = Dima Bilan 2008 Eurovision 2.jpg |Сурет ені =200 |Сурет атауы = Дима Билан |Туған кездегі есімі = Виктор Николайұлы Белан |Туған күні = 24.12.1981 |Туған жері = Московский ауылы, Усть-Джегута қаласы, [[Қарашай-Черкес автономиялы облысы]], Ставрополь өлкесі, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[КСРО]] |Мансабы =[[әнші]], [[композитор]], [[актер]] |Азаматтығы =[[РФ|Ресей]] |Ұлты =[[орыстар|орыс]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = {{URL|1=http://bilandima.ru/|2=bilandima.ru}} |Басқалары = |Commons = }} ==Ерте жылдары== 1981 жылы, [[Карачаево-Черкессия]] республикасында, Усть-Джегутада, Московский ауылында дүниеге келді. Бір жылдан соң отбасы Набержные Челны қаласына, кейін Май қаласына (Кабардино-Балкария республикасы) көшіп кетті. Май қаласында Витя 9 сынып бітіреді. Бесінші сыпта ол музыкалық мектепте оқып, оның аккордеон сыныбын бітіреді. Көптеген музыкалық фестивальдар мен сайыстарға қатыса бастайды. 1999 жылы "[[Чунга-чанга]]" атты балалар шығармашылығына және Юрий Энтин менен Давид Тухмановтың ортақ әрекетшілігіне арналған фестивальға қатысу үшін Мәскеуге көшіп келеді. Кішкентай Витя дипломды [[Йосиф Кобзон|Йосиф Кобзонның]] өзінің қолынын алады. ==Музыкалық білімі== 2000-2003 - [[Гнесиндер]] атындағы мемлекеттік музыкалық училище. Мамандығы - классикалық вокал. 2001-2002 жылдары "Фестос" фестивалінің лауреаты болды. 2003-2005 - Ресейлік театр өнері университеті ==Мансабының басталуы== 2000 жылы Диманың алғашқы бейне клипы жарық көреді. Ол бейнеклип әншінің алғашқы продюсері - Елена Канның қаражатына түсірілді. Түсірілімдер Фин шығанағында өткен еді. Бейне клип "Күз" әніне арналып жазылды. Студенттік шағында Дима өзінің болашақ продюсері - [[Юрий Айзеншпис|Юрий Айзеншписпен]] танысты. Юрий оның өнеріне қызығып, онымен жұмыс жасай бастайды. Әнші 2002 жылы Юрмалада өткен "[[Новая волна]]" фестивалінде өзінің "Бум" атты әнін алғаш орындап, 4-орынды иеленді. Бул фестивальдан кейін Дима "Бум", "Я ночной хулиган","Ты, только ты", "Я ошибся, я попал" жобаларына бейне клип түсірген еді. 2003 жылдың қазан айында алғашқы "Я ночной хулиган" атты альбомы жарық көрді. Ал 2004 жылы бул альбом өңделіп, әрі оған жаңа жобалар қосылып "Ночной хулиган+" деген атпен қайта шығарылды. 2004 жылы Виктордың "На берегу неба" атты екінші альбомы жарық көрді. 2005 жылдың соңында 3 тректен ("Новый год с новой строчки", "Between the sky and heaven" және "Новый год с новой строчки" әніне жазылған ремикс) тұратын сингл шықты. 2005 жылдың 20-қыркүйегінде Дима Биланның продюсері - Юрий Айзеншпис қайтыс болады. Көп ұзамай Дима "Үздік Ресейлік әнші" атағын иеленді. Юрий қайтыс болғаннан кейін Димаға бірлесіп жұмыс жасауға көптеген ұсыныстар келіп жатты. Ал Юрийдің орнына оның әйелі - Елена Львовна Ковригина отырған еді. Дима Билан Айзеншпистің компаниясымен контрактты бұзып, Яна Рудковская бастаған командаға қосылады. Осыдан кейін Айзеншпистің компаниясы әншіден "Дима Билан" лақап атын өзгертуді талап етті, себебі, бұл лақап ат компанияға тиесілі еді. Бұл мәселені Дима 2008 жылы "Дима Билан" лақап атын өзінің ресми атына өзгерту арқылы шеше елды. 2005 жылдың желтоқсанында Дима Билан "Ты должна быть рядом" әні үшін екі мәрте "Золотой Граммофон" сыйлығының иегері атанды (Санкт-Петербург, Алматы). Сол жылы Дима Билан "[[Rambler]]" зерттеу жүйесінің хабарлауы бойынша, жыл адамы болды. Дәл сол жылы, "Я тебя помню" атты лирикалык композицияға арналып ботаникалық бақта бейне клип түсірілген болатын. 2006 жылы "Золотая шарманка", [[Киев]] қаласында өткен "Халықаралық музыкалық марапаттауларға" қатысып, "Жыл әншісі" атағын иеленді. Оның кеңінен танылған "Never let you go" әні де осында алғаш рет шырқалған еді. ==Марапаттаулары== 2007 - "Үздік альбом" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік орындаушы" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" ("MTV Russia Music Awards"), "Үздік орындаушы" ("MTV Russia Music Awards"), "Жыл әртісі" ("MTV Russia Music Awards"); 2008 - екінші орын (31-желтоқсан, "Звездный лед"); 2009 - "Жыл әртісі" (31 желтоқсан, "ZD Awards 2008"), "Үздік ән", "Үздік бейне" (5-маусым, "Муз-ТВ 2009"), "Үздік халықаралық альбом" (24-қыркүйек, "TOP Glossy"), "Best Russian Act" ("MTV Europe Music Awards"), "Best European Act" (екінші орын, MTV Europe Music Awards); 2010 - "Жыл әншісі" ( "ZD Awards 2009"), "Жыл альбомы" ("ZD Awards 2009"), "Үздік орындаушы" ("Муз-ТВ 2010") ==Альбомдары== 2003 — Я ночной хулиган (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2004 — На берегу неба (Компакт-диск, кассета) 2006 — Время-река (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2008 — Против правил (Компакт-диск, CD+DVD) 2009 — Believe (Компакт-диск, CD+DVD, MicroSD) 2011 — Мечтатель (Компакт-диск, CD+DVD, Грампластинка) ==Синглдері== 2005 — Я тебя помню 2005 — Ты должна рядом быть (Not that simple) 2005 — Так устроен этот мир (Never let you go) 2006 — Это была любовь 2007 — Number one fan 2008 — Всё в твоих руках (Believe) 2008 — Тоска (Lonely) 2009 — Со мною (Dancing lady) 2009 — Lady 2009 — Больно (Changes) 2010 — По парам 2010 — Safety (совместно с Anastacia) 2010 — Я просто люблю тебя 2011 — Мечтатели 2011 — Задыхаюсь 2012 — Так не бывает 2013 — Дотянись ==Дуеттері== «Ты мне спой» ([[Лариса Долина|Лариса Долинамен]]) «Тоска» ([[Лена Кулецкая|Лена Кулецкаямен]]) «Can you get to heaven» ([[Нелли Фуртадо|Нелли Фуртадомен]]) «Number one fan» (Sebastian remix) ([[Sebastian]]) «Anything for love» ([[D.O.E]].) «Это была любовь» (R’n’B версиясы) ([[Amar]]) «Билаз» ([[Сергей Лазарев|Сергей Лазаревпен]]) «Если у Вас нету тёти» ([[Людмила Гурченко|Людмила Гурченкомен]]) «Песня о тревожной молодости» ([[Иосиф Кобзон|Иосиф Кобзонмен]]) «Safety» ([[Анастэйша|Анастэйшамен]]) «Слепая любовь» ([[Юлия Крылова|Юлия Крыловамен]]) «Звезда» (апасы [[Аня]]мен) «Кто выдумал любовь?» ([[Анита Цой|Анита Цоймен]]) «Без тебя я не смогу» ([[Дарина|Даринамен]]) «Обними меня», «Come Into My World» ([[Нигяр Джамал|Нигяр Джамалмен]]) ==Дереккөздер== <references/>[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Википедия] [[Санат:1981 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] 5aftnbzi3tt0fw1xgekr7e49ojeapg0 3586394 3586390 2026-04-17T07:19:46Z Ұшқын Жансая 179970 3586394 wikitext text/x-wiki '''Дима Николайұлы Билан''' - ресейлік әнші. 1981 жылы, 24-желтоқсанда, [[Усть-Джегута|Усть-Джегутада]], Московский ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты - Виктор Николайұлы Белан. 2008 жылы ол атын Дима Билан деп өзгертіп алған еді, алайда, 2012 жылы өз атын қайта алды. {{Тұлға |Есімі = Дима Николайұлы Билан |Шынайы есімі = Виктор Николайұлы Белан |Сурет = Dima Bilan 2008 Eurovision 2.jpg |Сурет ені =200 |Сурет атауы = Дима Билан |Туған кездегі есімі = Виктор Николайұлы Белан |Туған күні = 24.12.1981 |Туған жері = Московский ауылы, Усть-Джегута қаласы, [[Қарашай-Черкес автономиялы облысы]], Ставрополь өлкесі, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[КСРО]] |Мансабы =[[әнші]], [[композитор]], [[актер]] |Азаматтығы =[[РФ|Ресей]] |Ұлты =[[орыстар|орыс]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = {{URL|1=http://bilandima.ru/|2=bilandima.ru}} |Басқалары = |Commons = }} ==Ерте жылдары== 1981 жылы, [[Карачаево-Черкессия]] республикасында, Усть-Джегутада, Московский ауылында дүниеге келді. Бір жылдан соң отбасы Набержные Челны қаласына, кейін Май қаласына (Кабардино-Балкария республикасы) көшіп кетті. Май қаласында Витя 9 сынып бітіреді. Бесінші сыпта ол музыкалық мектепте оқып, оның аккордеон сыныбын бітіреді. Көптеген музыкалық фестивальдар мен сайыстарға қатыса бастайды. 1999 жылы "[[Чунга-чанга]]" атты балалар шығармашылығына және Юрий Энтин менен Давид Тухмановтың ортақ әрекетшілігіне арналған фестивальға қатысу үшін Мәскеуге көшіп келеді. Кішкентай Витя дипломды [[Йосиф Кобзон|Йосиф Кобзонның]] өзінің қолынын алады. ==Музыкалық білімі== 2000-2003 - [[Гнесиндер]] атындағы мемлекеттік музыкалық училище. Мамандығы - классикалық вокал. 2001-2002 жылдары "Фестос" фестивалінің лауреаты болды. 2003-2005 - Ресейлік театр өнері университеті ==Мансабының басталуы== 2000 жылы Диманың алғашқы бейне клипы жарық көреді. Ол бейнеклип әншінің алғашқы продюсері - Елена Канның қаражатына түсірілді. Түсірілімдер Фин шығанағында өткен еді. Бейне клип "Күз" әніне арналып жазылды. Студенттік шағында Дима өзінің болашақ продюсері - [[Юрий Айзеншпис|Юрий Айзеншписпен]] танысты. Юрий оның өнеріне қызығып, онымен жұмыс жасай бастайды. Әнші 2002 жылы Юрмалада өткен "[[Новая волна]]" фестивалінде өзінің "Бум" атты әнін алғаш орындап, 4-орынды иеленді. Бұл фестивальдан кейін Дима "Бум", "Я ночной хулиган","Ты, только ты", "Я ошибся, я попал" жобаларына бейне клип түсірген еді. 2003 жылдың қазан айында алғашқы "Я ночной хулиган" атты альбомы жарық көрді. Ал, 2004 жылы бұл альбом өңделіп, әрі оған жаңа жобалар қосылып "Ночной хулиган+" деген атпен қайта шығарылды. 2004 жылы Виктордың "На берегу неба" атты екінші альбомы жарық көрді. 2005 жылдың соңында 3 тректен ("Новый год с новой строчки", "Between the sky and heaven" және "Новый год с новой строчки" әніне жазылған ремикс) тұратын сингл шықты. 2005 жылдың 20-қыркүйегінде Дима Биланның продюсері - Юрий Айзеншпис қайтыс болады. Көп ұзамай Дима "Үздік Ресейлік әнші" атағын иеленді. Юрий қайтыс болғаннан кейін Димаға бірлесіп жұмыс жасауға көптеген ұсыныстар келіп жатты. Ал Юрийдің орнына оның әйелі - Елена Львовна Ковригина отырған еді. Дима Билан Айзеншпистің компаниясымен контрактты бұзып, Яна Рудковская бастаған командаға қосылады. Осыдан кейін Айзеншпистің компаниясы әншіден "Дима Билан" лақап атын өзгертуді талап етті, себебі, бұл лақап ат компанияға тиесілі еді. Бұл мәселені Дима 2008 жылы "Дима Билан" лақап атын өзінің ресми атына өзгерту арқылы шеше елды. 2005 жылдың желтоқсанында Дима Билан "Ты должна быть рядом" әні үшін екі мәрте "Золотой Граммофон" сыйлығының иегері атанды (Санкт-Петербург, Алматы). Сол жылы Дима Билан "[[Rambler]]" зерттеу жүйесінің хабарлауы бойынша, жыл адамы болды. Дәл сол жылы, "Я тебя помню" атты лирикалык композицияға арналып ботаникалық бақта бейне клип түсірілген болатын. 2006 жылы "Золотая шарманка", [[Киев]] қаласында өткен "Халықаралық музыкалық марапаттауларға" қатысып, "Жыл әншісі" атағын иеленді. Оның кеңінен танылған "Never let you go" әні де осында алғаш рет шырқалған еді. ==Марапаттаулары== 2007 - "Үздік альбом" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік орындаушы" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" ("MTV Russia Music Awards"), "Үздік орындаушы" ("MTV Russia Music Awards"), "Жыл әртісі" ("MTV Russia Music Awards"); 2008 - екінші орын (31-желтоқсан, "Звездный лед"); 2009 - "Жыл әртісі" (31 желтоқсан, "ZD Awards 2008"), "Үздік ән", "Үздік бейне" (5-маусым, "Муз-ТВ 2009"), "Үздік халықаралық альбом" (24-қыркүйек, "TOP Glossy"), "Best Russian Act" ("MTV Europe Music Awards"), "Best European Act" (екінші орын, MTV Europe Music Awards); 2010 - "Жыл әншісі" ( "ZD Awards 2009"), "Жыл альбомы" ("ZD Awards 2009"), "Үздік орындаушы" ("Муз-ТВ 2010") ==Альбомдары== 2003 — Я ночной хулиган (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2004 — На берегу неба (Компакт-диск, кассета) 2006 — Время-река (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2008 — Против правил (Компакт-диск, CD+DVD) 2009 — Believe (Компакт-диск, CD+DVD, MicroSD) 2011 — Мечтатель (Компакт-диск, CD+DVD, Грампластинка) ==Синглдері== 2005 — Я тебя помню 2005 — Ты должна рядом быть (Not that simple) 2005 — Так устроен этот мир (Never let you go) 2006 — Это была любовь 2007 — Number one fan 2008 — Всё в твоих руках (Believe) 2008 — Тоска (Lonely) 2009 — Со мною (Dancing lady) 2009 — Lady 2009 — Больно (Changes) 2010 — По парам 2010 — Safety (совместно с Anastacia) 2010 — Я просто люблю тебя 2011 — Мечтатели 2011 — Задыхаюсь 2012 — Так не бывает 2013 — Дотянись ==Дуеттері== «Ты мне спой» ([[Лариса Долина|Лариса Долинамен]]) «Тоска» ([[Лена Кулецкая|Лена Кулецкаямен]]) «Can you get to heaven» ([[Нелли Фуртадо|Нелли Фуртадомен]]) «Number one fan» (Sebastian remix) ([[Sebastian]]) «Anything for love» ([[D.O.E]].) «Это была любовь» (R’n’B версиясы) ([[Amar]]) «Билаз» ([[Сергей Лазарев|Сергей Лазаревпен]]) «Если у Вас нету тёти» ([[Людмила Гурченко|Людмила Гурченкомен]]) «Песня о тревожной молодости» ([[Иосиф Кобзон|Иосиф Кобзонмен]]) «Safety» ([[Анастэйша|Анастэйшамен]]) «Слепая любовь» ([[Юлия Крылова|Юлия Крыловамен]]) «Звезда» (апасы [[Аня]]мен) «Кто выдумал любовь?» ([[Анита Цой|Анита Цоймен]]) «Без тебя я не смогу» ([[Дарина|Даринамен]]) «Обними меня», «Come Into My World» ([[Нигяр Джамал|Нигяр Джамалмен]]) ==Дереккөздер== <references/>[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Википедия] [[Санат:1981 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] ttco42qpn4jzhaham4rqgn9upg5xqg0 Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3586447 3585656 2026-04-17T09:00:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3586447 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35079]||617||26||18||263||28||3||33948||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2140]||239||7||5||279||8||13||1578||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1150]||37||0||0||11||17||0||1074||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 437]||1||0||0||16||3||2||395||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 325]||15||0||7||13||4||1||270||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] ff91fueevyf9ddyl2ebw1k7slunqx6p Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3585811 3585064 2026-04-16T12:02:49Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3585811 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4127}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1493}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1225}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:879}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:655}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:451}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 9 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:214}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 10 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:192}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 12 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 13 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 14 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 15 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 16 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:121}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 17 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:112}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}} |- | 18 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 19 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}} |- | 20 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}} |- | 21 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}} |- | 22 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}} |- | 23 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 24 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}} |- | 25 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}} |- | 26 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}} |- | 27 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:96}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 28 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}} |- | 29 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:94}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 30 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}} |- | 31 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 32 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}} |- | 33 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}} |- | 34 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 35 || [[User:Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] || [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|Дәриға Жалынқызы}} |- | 36 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Aigul ao}} |- | 37 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}} |- | 38 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}} |- | 39 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}} |- | 40 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 41 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}} |- | 42 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 43 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Gulimaa}} |- | 44 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 45 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}} |- | 46 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}} |- | 47 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}} |- | 48 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}} |- | 49 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}} |- | 50 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 51 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}} |- | 52 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}} |- | 53 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}} |- | 54 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}} |- | 55 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 56 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}} |- | 57 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}} |- | 58 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 59 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 60 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 61 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}} |- | 62 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 63 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 64 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 65 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 66 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}} |- | 67 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 68 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 69 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}} |- | 70 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 71 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 72 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 73 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 74 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}} |- | 75 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Maktakyz}} |- | 76 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}} |- | 77 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 78 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}} |- | 79 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}} |- | 80 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} |- | 81 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 82 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Айбаса}} |- | 83 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Amherst99}} |- | 84 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}} |- | 85 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}} |- | 86 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}} |- | 87 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}} |- | 88 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}} |- | 89 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 90 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}} |- | 91 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}} |- | 92 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}} |- | 93 || [[User:Arystanbek|Arystanbek]] || [[Special:Contributions/Arystanbek|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Arystanbek}} |- | 94 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}} |- | 95 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 96 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 97 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}} |- | 98 || [[User:Everest Mountains|Everest Mountains]] || [[Special:Contributions/Everest Mountains|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Everest Mountains}} |- | 99 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}} |- | 100 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}} |- | 101 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 102 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}} |- | 103 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}} |- | 104 || [[User:Zhandos M|Zhandos M]] || [[Special:Contributions/Zhandos M|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhandos M}} |- | 105 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 106 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}} |- | 107 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}} |- | 108 || [[User:Dilnazavr|Dilnazavr]] || [[Special:Contributions/Dilnazavr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Dilnazavr}} |- | 109 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}} |- | 110 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 111 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}} {{/end}} 8je3r6j1r3frsn1qwn1rltsk4u16y9l Столыпин реформасы 0 508935 3586315 3567826 2026-04-17T06:01:46Z ~2026-23396-91 179933 Министірлі емес Министрлер (немесе Министрлер Кеңесі) 3586315 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Стольпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қо-ныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Стольпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусым-дық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] 7uvnkaxyo4o7rk9hnfbwtpgirxbsrsw 3586316 3586315 2026-04-17T06:02:54Z ~2026-23396-91 179933 Стольпиннің емес Столыпиннің (бірізді болуы керек) ы әріппен жаздым 3586316 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қо-ныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Стольпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусым-дық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] sv16lmsybcpk78d8tqany5yn68y81kb 3586320 3586316 2026-04-17T06:04:00Z ~2026-23396-91 179933 қо-ныс емес қоныс деп өзгерттім 3586320 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Стольпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусым-дық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] nfozna12plso3n0rlsac4rvrp2ghfks 3586321 3586320 2026-04-17T06:06:01Z ~2026-23396-91 179933 Ресей империясында әлеуметік емес Ресей империясында әлеуметтік т әріпін қостым 3586321 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Стольпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусым-дық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] 2m15d2x7lbz8taxlhie9ia7hbk7yr9l 3586323 3586321 2026-04-17T06:07:01Z ~2026-23396-91 179933 Столыпиннің аграрлық реформасы 3586323 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусым-дық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] rftwu1b3wlplrnspeevp2a5y15x0ah7 3586324 3586323 2026-04-17T06:08:09Z ~2026-23396-91 179933 көпшілігі маусым-дық тасымал дұрыс емес жөндедім 3586324 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақөлкесінде Орын-бор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] 789pk7ffpynro1ocjljinbhciafir3u 3586326 3586324 2026-04-17T06:09:18Z ~2026-23396-91 179933 Қазақөлкесінде Орын-бор сөздерін жөндедім Қазақ өлкесінде Орынбор, 3586326 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] g72oa5usk6v2x0ca91hqekfeuw65xdd 3586329 3586326 2026-04-17T06:11:07Z ~2026-23396-91 179933 әлеуметтік қүқықтарын бұзып отырды деген сөйлемде "құқық" сөзін өңдедім 3586329 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін бол-ды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] efkuyvdlzytezu4odidn4kpgdv9frc8 3586330 3586329 2026-04-17T06:14:12Z ~2026-23396-91 179933 жер берілетін бол-ды. Тасымал болмайды, "болды" деп өзгерттім 3586330 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін болды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Ісжүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] hxeagru100473mt2xvfwlymglsvewyi 3586332 3586330 2026-04-17T06:17:40Z ~2026-23396-91 179933 Ісжүзінде бұл өндіріс сөйлемінде "іс жүзінде" болып өңделді 3586332 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы езгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін болды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Іс жүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] 9e29v7s5dtgzwubv4cs9en3r1jox4rg 3586339 3586332 2026-04-17T06:21:14Z ~2026-23396-91 179933 Ресейде аграрлық саладағы "езгерістердің" емес "өзгерістердің" өңделді 3586339 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы өзгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға әзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін болды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Іс жүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] r3vjfdqqtucj6knav8mvaw9a53mi922 3586343 3586339 2026-04-17T06:23:02Z ~2026-23396-91 179933 Реформа бойынша шаруаларға "әзіне" емес өзіне деп өңдедім 3586343 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы өзгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға өзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл белді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін болды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Іс жүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] oqm1m0stt9wx955zkct9m4cyywm5okv 3586345 3586343 2026-04-17T06:24:30Z ~2026-23396-91 179933 Қазақ өлкесінде ерекше көңіл "белді" емес "бөлді" деп өңдедім 3586345 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П.А. Столыпин. [[Репин, Илья Ефимович|И. Репин суреті]] (1910)]] '''Столыпиннің аграрлық реформасы''' – патшалық [[Ресей]]дегі шаруалар үлесіндегі жер иелігіне жасалған реформа. 1906 жылы 9 қарашада патша жарлығымен басталып, Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 28 маусымдағы қаулысымен жойылды. Осы реформаны жүргізуге ұсыныс жасаған Министірлер Кеңесінің төрағасы П.А. Столыпиннің есімімен аталды. Столыпиннің аграрлық реформасында Ресейдің ішкі аудандарындағы жер тапшылығын шешумен қатар, орыс шаруаларын көшіру арқылы шалғайдағы отар аймақтарды игеру көзделді. Шалғайдағы отар аймақтарға қоныс аударған шаруаларға үкімет тарапынан көмек көрсетілетін болды. Бұл іс Қоныс аудару басқармасына жүктелді. Қоныс аударушыларға шет аймақтарда жер бөлу жұмыстары жүргізілді. 1906 – 15 жылдары аралығында Қазақстанда қоныс аударушылардың пайдасына қазақтардың иеліктеріндегі 21 млн. десятинадан астам шұрайлы жер бөлініп, қазақтар шөлейт, тастақты жерге қоныстана бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы негізінде Қазақстанға 700 мыңнан астам орыс және украин шаруалар қоныс тепті.<br /> XX ғасырдың басы Ресей империясында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен, Қазақстанда отарлық саясаттың күшеюімен ерекшеленді. Отарлық саясат, әсіресе аграрлық салада пәрменді жүргізілді. Өйткені аграрлық мәселе қоныстандыру саясатына тығыз байланысты еді. Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорын» (Переселенческий фонд) құру үшін Қазақ өлкесіндеп «артық» жерлерді анықтайтын қоныстандыру басқармаларын құрды. Қоныстандыру басқармалары әрбір казак отбасы 15 десятина жер үлесін алуға құқылы деген ереже енгізіліп, ал қалған жердің барлығы Мемлекеттік меншік министрлігі басқаратын қоғамдық жер қорына берілетін болды. Мұндай тәртіптер қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуіне әкеп соқтырды. Агроном А. Кауфманның есебі бойынша, мал шаруашылығының қалыпты өмір сүруі үшін, әрбір көшпелі шаруашылыққа, мысалы, Сырдария ауданында 145 десятина жер, ал Жетісуда 110 десятина жер қажет еді. «Қоныс аудару қорына» қазақтардың жайылым, суат, мал айдау жолдарын, қыстақтарын тартып ала бастады. Сонымен бірге, Қазақ өлкесінде Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак әскерлері де орналасқан болатын. XX ғасырдың басына қарай казактардың саны 1 миллион он бір мың адамға жетті және олар 15,6 миллион гектар ең құнарлы деген жерлерге иелік етті. Ресейде аграрлық саладағы өзгерістердің жаңа кезеңі «Столыпин реформаларымен» тығыз байланысты болды. 1906 жылы Ресейдің премьер-министрі болып тағайындалған П. Столыпин елде аграрлық реформа жүргізуді қолға алды. Столыпиннің аграрлық реформасының түпкі мәні селоларда аграрлық буржуазияны, яғни орта дәулетті кулактар тобын қалыптастыру арқылы Ресейде аграрлық мәселені шешу болатын. Реформа бойынша шаруаларға өзіне тиесілі жер үлесімен қауым құрамынан шығып, жеке хутор құруға рұқсат етілді. П. Столыпин Ресей империясының шеткі аймақтарына, соның ішінде астық өндіру үшін өте қолайлы Қазақ өлкесінде ерекше көңіл бөлді. Қазақ жеріне Ресейден келген шаруаларды қоныстандыру мен кулак шаруашылықтарын құру үшін оларға жеңілдіктер беру жүйесі енгізілді. Әрбір хуторға 45 десятина жарамды және 15 десятина егістік жер берілетін болды. Жер бөлуші мекемелерге жергілікті көшпелі қазақтардың жерін тартып алып, олардың орнына орыс шаруалары мен кулактарды орналастыруға рұқсат берілді. Осындай шаралар арқылы Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудару қозғалысына күшті серпін берді. Егер 1895-1905 жылдары Қазақ өлкесінің далалық облыстарына 294296 адам қоныстанса, ал 1906-1910 жылдар арасында қоныстанушылар саны 770 мың адамға жетіп. 1897 жылғы санақ бойынша Дала елкесінде орыстардың үлесі 20% құраса, ал 1917 жылы 1 қаңтардағы есеп бойынша олардың үлесі 42%-ға жетті. Түркістан өлкесінде орыс шаруаларының үлес салмағы 3,7%- дан 7,9% -ға дейін өсті. 1893-1905 жылдары қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, ал 1906-1912 жылдары 17 млн десятинаға, 1916 жылы 40 млн десятинаға, 1917 жылы 45 млн десятинаға жетті. Тартып алынған жерлер негізінен Семей, Ақмола, Орал, Торғай облыстарында болды. Бұл облыстардан 40,5 млн десятина, Жетісудан 4 млн десятина, Сырдария облысынан 500 мың десятина ең құнарлы жер алынды. XX ғасырдың басында Қазақ өлкесінде тау-кен өнеркәсібі даму үстінде болды. Өйткені, қазақ жерінің қазба байлығын игеруде жақсы жолға қойыла бастаған еді. 1902 жылы барлығы 18695 жұмысшы еңбек ететін 197 өндіріс орны жұмыс істеген. Тау-кен ендірісімен бірге өнім өңдейтін шағын кәсіп-орындар жүйесі де қалыптаса бастады. Бұл кезеңде өлкеде 690 кәсіпорын болса, ал онда 7297 адам жұмыс істеген. XX ғасырдың ең ірі деген өндіріс орындарына Қарағанды көмір шахталары, Қазақ өлкесінің шығыс және орталық аудандарындағы түсті металлургия, Орал-Ембі мұнай өңдеу кәсіп-орындары кірді. Іс жүзінде бұл өндіріс орындары шетел кәсіпкерлерінің, негізінен ағылшын, француз, американдықтардың қолында болды. «Спасск мыс кеніші» акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, ал төрағаның орынбасары Франция президентінің жиені Эрнест Жан Карно болды. Орыстық-Азиялық деп аталатын Риддер мен Екібастұз кеніштерінің корпорациясы ағылшын компаниясының иелігіне беріліп, оған болашақ АҚШ президенті Герберт Гувер мен ағылшын қаржыгері Уркварт қаржы салды. Қазақ жері арқылы өтетін теміржолдарды салу нәтижесінде теміржол жұмысшыларының саны өсе бастады. Мысалы, Орынбор-Ташкент темір жолының ұзындығы 1656 км құраса, ал онда істейтін жұмысшылардың саны 30 мыңға жетті. Бұл теміржол 1901-1905 жылдары салынып, Қазақ өлкесінде ең негізгі магистральге айналды. Жол бойында Шалқар, Қазалы, Перовск, Түркістан сияқты ірі бекеттер жұмыс істеді. XX ғасыр басында Ресейде болсын, Қазақ өлкесінде болсын жұмысшылардың әлеуметтік жағдайы өте ауыр еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының әлеуметтік жағдайы ешбір сын кетірмейтін дәрежеде болды. Олар жұмыстың ең ауыр түрлерін және жалақы аз төленетін беліктерінде істеді. Өйткені қазақ жұмысшыларының кәсіби мамандықтары болмады, көпшілігі маусымдық жүмыстарға жалданды. Өндіріс басшылары мен жергілікті патша әкімшілігі қазақ жұмысшыларының орыс тілінде еркін сөйлей алмайтындықтарын пайдаланып, үнемі олардың азаматтық әрі әлеуметтік құқықтарын бұзып отырды. Кәсіпорындар техникалық қауіпсіздік талаптарын орындамады, құрал­ жабдықтармен қамтылмаған күйде жұмыс істеді. Оның үстіне еңбекші халыққа шетел мамандары да астамшылық көрсетіп отырды. Мұның бәрі жұмысшылардың өз жағдайларын жақсарту үшін күреске шығуға итермеледі.<ref>Әдеб.: Дубровский С.М., Столыпинская земельная реформа, М., 1963; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2003. Қазақ энциклопедиясы</ref> == Пайдаланылған сілтемелер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:1906 жыл]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Ресей ауыл шаруашылығы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] r7kb2cur2kufmywnszi1nwl6vtyi4jk Хаббл эффектісі 0 511936 3586178 3556751 2026-04-16T21:14:15Z Мейіржан Ерсаинов 122545 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3586178 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hubble_sequence_photo.png|thumb|right|200px]] '''Хаббл эффектісі''' — галактилардың реттілігінің нұсқасы, 1936 жылы америкалық астроном Эдвин Хаббл ұсынған. == Галактикалардың негізгі сипаттамалары == В. Гершель XVIII ғасырда аспандағы бақыланатын мыңдаған тұман тәрізді дақтарды (тұмандықтарды) ашып, оларды каталогқа тіркеді. Кейініректе олардың көбінесе спиральды тұрпаты бар екені аңғарылды. Америкалық астроном [[Эдвин Хаббл|Э.Хаббл]] (1889-1953) [[Андромеда]] шоқжұлдызы ішіндегі тұмандықтың фотосуретін түсірді. Сонда оның сансыз көп жұлдыздардан тұратыны көрінді. Тұмандық ішінен ол жаңа жұлдыздардың оталысын, шашыранды және шар тәрізді шоғырларды және цефеидтерді байқады. Осы цефеидтердің айну периодтары мен көрінетін жұлдыздық шамаларын анықтап, Хаббл олардың бәрі дерлік біздің Галактикадан тысқары өте алыста екенін тағайындады. Осы тұмандыққа шейінгі қашықтықты және оның бұрыштық өлшемін біле отырып, оның диаметрін сызықтық бірліктермен оңай есептеп табуға болады екен. Сонда Андромеда шоқжұлдызындағы спиральды тұмандық үлкендігі, біздің Галактика шамалас, өте зор жұлдыздық жүйе болып шықты. Біз қазір оған шейінгі қашықтық 2 миллион жарық жылына тең екенін білеміз. Біздің Галактиканың ішіндегі сияқты, оның ішінде де газды және тозаңды тұмандықтар бар. Андромеда шоқжұлдызындағы [[галактика]]<nowiki/>ны біз оның осіне біршама көлбеу бұрышпен көреміз, сондықтан ол сопақтау болып көрінеді. Үшбұрыш шоқжұлдызы ішіндегі галактика да спиральды, көру сәулесіне оның көлбеулігі кемірек, сондықтан оның түрі бір басқа. Астрономдар біздің Галактиканың шегінен тысқарыдағы, өте көп ғаламат зор жұлдыздық жүйелерін тапты. Оларға біздің Галактикадан айырып, г а л а к т и к а л а р деген жалпы атау берді. Хаббл мынаны ашты: өте жарық жұлдыздарының көрінетін жарықтығы бойынша, қашықтықтағы бұрынырақ анықталған галактикалардың спектрлерінде сызықтар спектрдың қызыл жақ шетіне қарай ығысады екен. Осы қызыл ығысу галактикаға шейінгі қашықтыққа пропорционал болып өседі. Доплер эффектісіне сәйкес қызыл ығысу жарық көзінің бақылаушыдан қашықтап үдеп бара жатқанын көрсетеді. Қашықтау жылдамдығы ығысу шамасына, демек, қашықтыққа пропорционал. Галактикаларға дейінгі D қашықтық пен v жылдамдық арасындағы бақыланатын пропорционалдық [[Хаббл заңы]] деп аталады: Пропорционалдық коэффициент H Хаббл тұрақтысы деп аталады. H Хаббл тұрақтысының мәні шамамен екендігі тағайындалды, яғни әрбір миллион парсек санының қашықтау жылдамдығы 100км/с — қа артады. Сол себептен алыстағы галактикаға дейінгі аралықты оның спектріндегі сызықтардың қызыл ығысуы бойынша анықтауға болады Өздерінің сыртқы тұрпаттары бойынша галактикалар спиральды, қисық және эллипстік галактикалар болып бөлінеді. Бақыланатын галактикалардың көбі – спиральды болып табылады. Біздің Галактика және Андромеда шоқжұлдызындағы галактика ең ірі спиральды галактикаларға жатады. Спиральды галактикалардың бәрі де бірнеше жүз миллион жылдық периодпен айналады. Олардың массалары Күн массасына тең. Спиральды галактикалардың тармақтары, біздің галактиканыкі, ыстық жұлдыздардан, цефеидтерден, ерекше алыптардан, шашыранды жұлдыздық шоғырлар және газ тұмандықтардан тұрады. Галактикалар радиотолқындар шығарады. Радиосәулелер 21см-лік ұзындықта нейтрал сутегінен және де қылаң түсті тұмандықтардағы иондалған ыстық сутегінен шығады. Нейтралды сутегінің галактика массасының 10%-дей екенін тапты. Галактикаларда тозаң да бар. Олардың бар екені әсіресе бізге қырынан көрінетін, ұршыққа немесе жалпақ бұршаққа (жасымыққа) ұқсайтындарында жақсырақ байқалады. Галактика жазықтығының ұзына бойын қуалай қоңыр жолақ – тозаңды тұмандықтардың шоғыры өтеді. XVI ғасырдағы Магеллан экспедициясы кезінде аспанның оңтүстік жарты шарында байқалатын екі үлкен жұлдыздық бұлттарды Үлкен және Кіші [[Магеллан бұлттары|Магеллан Бұлттары]] деп атайды. Олардың тұрпатсыз түрі қисық бұрыс кейіпті Галактикаларға жатқызады. Олар біздің галатиканың серіктері болып табылады. Соларға шейінгі қашықтық 150000 жарық жылына жуық. Олардың жұлдыздық құрамы спиральды галактикалардың тармақтарындағыдай, ал ядросы жоқ. Қисық галактикалар спиральдан аз да, әредік қана ұшырайды. Көп ұшырайтын – эллипстік галактикалар. Бұлардың түрі шар тәрізді жұлдыз шоғырына ұқсайды, бірақ өлшемдері жөнінен олардан анағұрлым ірілеу. Олар тым баяу айналады, сондықтан, шапшаң айналатын спиральды галактикалардай емес, тіпті қабыспаған деуге болады. Эллипстік галактикаларда ерекше алып жұлдыздар да, диффузиялық тұмандықтар да жоқ. Галактикалардың жарқырауы сан алуан. Алып галактикалардың абсолют жұлдыздық шамасы – 21-ге жуық. Осылардан бір жарым мың есе бәсеңдеу ергежейлі-галактикалар бар. Олардың абсолют жұлдыздық шамасы – 13-ке шейін. Академик [[Виктор Амазаспович Амбарцумян|В. А. Амбарцумян]] көптеген спиральды және эллипстік галактикалардың орталық аймақтарында –олардың ядроларында қопарылыс түріндегі құбылыстар өтіп, зор мөлшерде энергия шығарылады деп тұңғыш рет көрсетті. Кейбір галактикалық ядролардың қуатты рентген сәулелері – олардың қимыл-әрекетінің жоғары екенінің куәсі В. А. Амбарцумян сондай-ақ галактикалар бір ерекше тығыз «жұлдызға шейінгі заттан» түзілген деген болжам айтты. Оның ойынша, ол затта өздігінен уатылып, жұлдызға шейінгі денелердің ассоциациясын туғызады, ал бұлар уатылып, жұлдыздарды да, диффузиялық материяны да туғызады. Ядроларында күшті әрекет байқалатын, қуатты радиосәуле шығаратын және газдарды мол мөлшерде лақтырып шығаратын, галактикаларды ол жас галактикалар деп есептейді. Дегенмен, ғалымдардың дені толығырақ тексерілген жұлдыздар мен галактикалар Метагалактикадағы сутегі-гелий ортаның жеке бұлттарға ыдырау нәтижесінде пайда болды деген гипотезаны жақтайды. Осыдан кейін бұл бұлттар тартылыс есесінен сығылады. Шар тәрізді және эллипстік галактикалардағы жұлдыздардың түзілу процесі әрқашан аяқталды. Олардың жұлдыздыры – ең кәрі жұлдыздыр. Спиральдық және бұрыс кейіпті галактикаларда жұлдыздардың түзілуі әлі де өтуде <ref>http://malimetter.kz/xabbl-effektisi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426202017/http://malimetter.kz/xabbl-effektisi/ |date=2014-04-26 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астрофизика]] [[Санат:Галактикалар]] b16oblpp2fnsba03cs4pqh6j6hlltrl 3586259 3586178 2026-04-17T03:49:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3524677 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hubble_sequence_photo.png|thumb|right|200px]] '''Хаббл эффектісі''' — галактилардың реттілігінің нұсқасы, 1936 жылы америкалық астроном Эдвин Хаббл ұсынған. == Галактикалардың негізгі сипаттамалары == В. Гершель XVIII ғасырда аспандағы бақыланатын мыңдаған тұман тәрізді дақтарды (тұмандықтарды) ашып, оларды каталогқа тіркеді. Кейініректе олардың көбінесе спиральды тұрпаты бар екені аңғарылды. Америкалық астроном [[Эдвин Хаббл|Э.Хаббл]] (1889-1953) [[Андромеда]] шоқжұлдызы ішіндегі тұмандықтың фотосуретін түсірді. Сонда оның сансыз көп жұлдыздардан тұратыны көрінді. Тұмандық ішінен ол жаңа жұлдыздардың оталысын, шашыранды және шар тәрізді шоғырларды және цефеидтерді байқады. Осы цефеидтердің айну периодтары мен көрінетін жұлдыздық шамаларын анықтап, Хаббл олардың бәрі дерлік біздің Галактикадан тысқары өте алыста екенін тағайындады. Осы тұмандыққа шейінгі қашықтықты және оның бұрыштық өлшемін біле отырып, оның диаметрін сызықтық бірліктермен оңай есептеп табуға болады екен. Сонда Андромеда шоқжұлдызындағы спиральды тұмандық үлкендігі, біздің Галактика шамалас, өте зор жұлдыздық жүйе болып шықты. Біз қазір оған шейінгі қашықтық 2 миллион жарық жылына тең екенін білеміз. Біздің Галактиканың ішіндегі сияқты, оның ішінде де газды және тозаңды тұмандықтар бар. Андромеда шоқжұлдызындағы галактиканы біз оның осіне біршама көлбеу бұрышпен көреміз, сондықтан ол сопақтау болып көрінеді. Үшбұрыш шоқжұлдызы ішіндегі галактика да спиральды, көру сәулесіне оның көлбеулігі кемірек, сондықтан оның түрі бір басқа. Астрономдар біздің Галактиканың шегінен тысқарыдағы, өте көп ғаламат зор жұлдыздық жүйелерін тапты. Оларға біздің Галактикадан айырып, г а л а к т и к а л а р деген жалпы атау берді. Хаббл мынаны ашты: өте жарық жұлдыздарының көрінетін жарықтығы бойынша, қашықтықтағы бұрынырақ анықталған галактикалардың спектрлерінде сызықтар спектрдың қызыл жақ шетіне қарай ығысады екен. Осы қызыл ығысу галактикаға шейінгі қашықтыққа пропорционал болып өседі. Доплер эффектісіне сәйкес қызыл ығысу жарық көзінің бақылаушыдан қашықтап үдеп бара жатқанын көрсетеді. Қашықтау жылдамдығы ығысу шамасына, демек, қашықтыққа пропорционал. Галактикаларға дейінгі D қашықтық пен v жылдамдық арасындағы бақыланатын пропорционалдық [[Хаббл заңы]] деп аталады: Пропорционалдық коэффициент H Хаббл тұрақтысы деп аталады. H Хаббл тұрақтысының мәні шамамен екендігі тағайындалды, яғни әрбір миллион парсек санының қашықтау жылдамдығы 100км/с — қа артады. Сол себептен алыстағы галактикаға дейінгі аралықты оның спектріндегі сызықтардың қызыл ығысуы бойынша анықтауға болады Өздерінің сыртқы тұрпаттары бойынша галактикалар спиральды, қисық және эллипстік галактикалар болып бөлінеді. Бақыланатын галактикалардың көбі – спиральды болып табылады. Біздің Галактика және Андромеда шоқжұлдызындағы галактика ең ірі спиральды галактикаларға жатады. Спиральды галактикалардың бәрі де бірнеше жүз миллион жылдық периодпен айналады. Олардың массалары Күн массасына тең. Спиральды галактикалардың тармақтары, біздің галактиканыкі, ыстық жұлдыздардан, цефеидтерден, ерекше алыптардан, шашыранды жұлдыздық шоғырлар және газ тұмандықтардан тұрады. Галактикалар радиотолқындар шығарады. Радиосәулелер 21см-лік ұзындықта нейтрал сутегінен және де қылаң түсті тұмандықтардағы иондалған ыстық сутегінен шығады. Нейтралды сутегінің галактика массасының 10%-дей екенін тапты. Галактикаларда тозаң да бар. Олардың бар екені әсіресе бізге қырынан көрінетін, ұршыққа немесе жалпақ бұршаққа (жасымыққа) ұқсайтындарында жақсырақ байқалады. Галактика жазықтығының ұзына бойын қуалай қоңыр жолақ – тозаңды тұмандықтардың шоғыры өтеді. XVI ғасырдағы Магеллан экспедициясы кезінде аспанның оңтүстік жарты шарында байқалатын екі үлкен жұлдыздық бұлттарды Үлкен және Кіші Магеллан Бұлттары деп атайды. Олардың тұрпатсыз түрі қисық бұрыс кейіпті Галактикаларға жатқызады. Олар біздің галатиканың серіктері болып табылады. Соларға шейінгі қашықтық 150000 жарық жылына жуық. Олардың жұлдыздық құрамы спиральды галактикалардың тармақтарындағыдай, ал ядросы жоқ. Қисық галактикалар спиральдан аз да, әредік қана ұшырайды. Көп ұшырайтын – эллипстік галактикалар. Бұлардың түрі шар тәрізді жұлдыз шоғырына ұқсайды, бірақ өлшемдері жөнінен олардан анағұрлым ірілеу. Олар тым баяу айналады, сондықтан, шапшаң айналатын спиральды галактикалардай емес, тіпті қабыспаған деуге болады. Эллипстік галактикаларда ерекше алып жұлдыздар да, диффузиялық тұмандықтар да жоқ. Галактикалардың жарқырауы сан алуан. Алып галактикалардың абсолют жұлдыздық шамасы – 21-ге жуық. Осылардан бір жарым мың есе бәсеңдеу ергежейлі-галактикалар бар. Олардың абсолют жұлдыздық шамасы – 13-ке шейін. Академик [[Виктор Амазаспович Амбарцумян|В. А. Амбарцумян]] көптеген спиральды және эллипстік галактикалардың орталық аймақтарында –олардың ядроларында қопарылыс түріндегі құбылыстар өтіп, зор мөлшерде энергия шығарылады деп тұңғыш рет көрсетті. Кейбір галактикалық ядролардың қуатты рентген сәулелері – олардың қимыл-әрекетінің жоғары екенінің куәсі В. А. Амбарцумян сондай-ақ галактикалар бір ерекше тығыз «жұлдызға шейінгі заттан» түзілген деген болжам айтты. Оның ойынша, ол затта өздігінен уатылып, жұлдызға шейінгі денелердің ассоциациясын туғызады, ал бұлар уатылып, жұлдыздарды да, диффузиялық материяны да туғызады. Ядроларында күшті әрекет байқалатын, қуатты радиосәуле шығаратын және газдарды мол мөлшерде лақтырып шығаратын, галактикаларды ол жас галактикалар деп есептейді. Дегенмен, ғалымдардың дені толығырақ тексерілген жұлдыздар мен галактикалар Метагалактикадағы сутегі-гелий ортаның жеке бұлттарға ыдырау нәтижесінде пайда болды деген гипотезаны жақтайды. Осыдан кейін бұл бұлттар тартылыс есесінен сығылады. Шар тәрізді және эллипстік галактикалардағы жұлдыздардың түзілу процесі әрқашан аяқталды. Олардың жұлдыздыры – ең кәрі жұлдыздыр. Спиральдық және бұрыс кейіпті галактикаларда жұлдыздардың түзілуі әлі де өтуде <ref>http://malimetter.kz/xabbl-effektisi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426202017/http://malimetter.kz/xabbl-effektisi/ |date=2014-04-26 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астрофизика]] [[Санат:Галактикалар]] 3iib1nn9bvhxudtivdnc15ko6yowx63 Өзектілік қағидасы 0 513244 3586176 3451258 2026-04-16T21:12:33Z Мейіржан Ерсаинов 122545 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3586176 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} Жердің затымен төмендегі негізгі үш түрлі ішкі процестер үнемі жүрген және қазір де орын алып отыр: *Біз атқылаған вулкандардан лава түрінде бақылайтын, балқыған тау жыныстарының (магмалардың), ыстық заттардың қозғалысы. *Біз жыныстардың жоғары, төмен немесе жан-жаққа қозғалыстары арқылы ой - қорытынды жасай алатын қатты жынытардың қозғалысы. *Жердің терең қабатында орналасқан жыныстардың аса жоғары қысым және температура әсерінен әртүрлі өзгерістерге ұшырауы (бір түрден екінші түрге айналуы). Сыртқы үрдістер Жердің қозғалмалы екі қабаты - [[гидросфера]] мен [[Атмосфера|атмосфераның]] әсерлерінен жүреді. Ауа мен судың әсерінен [[Тау жынысы|тау жыныстары]] мен судың арасында химиялық алмасу үрдістері жүріп, жыныстардың ішкі байланыстарына зақым келтіріп, олардың ыдырауына, бұзылуына әкеліп соғады. Бұл химиялық қарым - қатынас тау жыныстырында ауаның әсерінен үнемі жүріп отырады. Ауа мен су үздіксіз қозғалыста болады. Жердің бетімен қозғала отырып, олар бұзылған тау жыныстарын да қозғалысқа келтіреді. Тау жыныстарының бұзылу процестері ауырлық күшімен тікелей байланыста болғандықтан, ауа мен су оларды Жердің жоғары орналасқан аймақтарынан төмен орналасқан аймақтарына қарай тасымалдайды. Ерте ме, кеш пе, бұл бұзылу өнімдері бірінің үстіне бірі тұрған қабаттар түрінде қалыптасады. Ертерек түскен қабаттар кешірек түскен қабаттардың астында қалып, қысым мен ауырлық күшінің әсерінен көп шақырымдық шөгінді жыныстарды құрайды. Магмалық жыныстар сұйық магманың атылып шыққаннан кейін салқындап, суынуы нәтижесінде пайда болады. [[Метаморфоздық жыныстар]] - қатты жыныстардың балқымай, шөгінділерге айналуы нәтижесінде пайда болған қайта өңделген жыныстар. Жердің бетінде жыныстардың көрсетілген үш түрі – шөгінді, метаморфозданған және магмалық жыныстар кездеседі. Олар Жердің бетінде әртүрлі себептермен – вулкандардың атқылауы, таулардың түзілуі, сондай ақ балқыған магманың жердің терең қабаттарында орналасқан жыныстарды сыртқа шығаруы нәтижесінде пайда болады. '''Өзектілік''' ''(актуализм)'' қағидасы. Шотландиялық ғалым [[Джеймс Хаттон]] (1795) жыныстар құрамындағы заттардың айналымы жайлы теориясын негізге ала отырып, өзектілік қағидасын ойлап шығарып, оның мынадай екі ережесін ұсынды: *Табиғат заңдары Жердің бүкіл геологиялық тарихының басым көпшілік кезеңдерінде өзгерген жоқ. *Бүкіл Жер тарихында қазіргі күндері орын алып отырған үрдістер әрқашан жүріп отырды және олардың жылдамдықтары да қазіргі замандағыдай болды. Яғни, кез келген жыныстың жасын мұқият зерттейтін болсақ, біз олардың түзілуіне себеп болған үрдістерді анықтап, олардың негізінде осы жыныстардың түзілген уақыты мен орнында болатын құбылыстар мен жағдайларды анықтай аламыз. Актуализм қағидасының негізгі мәні осында. Бұл қағида зерттеушілерге Жердің тарихын қайта өңдеуге мүмкіндік береді. == Континенттер эволюциясы. Мобилизм теориясы. Литосфералық плиталар == Жер қатты деген түсінік адамдардың санасында берік орын тепкен, сол себепті болар материктердің алып мұздар секілді ағып жүретінін және үнемі қозғалыста болатындығы түйсіну қарапайым сана үшін әлі де өте күрделі. Дүние жүзінің географиялық картасына қарайтын болсақ, континеттердің жағалаулары үлкен су кеңістіктерімен қоршалғандығын және континенттерді бір біріне жақындатқанда жағалаулары дәлме – дәл келетінін байқауға болады. Шынымен де, жердің тарихының өте ертедегі кезеңдерінде бұл континенттер біртұтас болған деп айту да негізсіз емес. Кейінірек олар бөлініп, әлі күнге дейін Атлант мұхитын кеңейтіп жан-жаққа қарай жылжу үстінде. Материктердің қозғалатындығы туралы идеяны Х1Х ғасырдың екінші жартысында А.Снайдер-Пеллегрини, америкалық геолог Ф.Тейлор (1910) және неміс геофизигі А.Вегенер (1912) ұсынды. Жер эволюциясы теориясының ішінде мобилизм теориясының пайда болуы А.Вегенердің есімімен байланысты, ол бұл теорияны 20 жылдардың соңына дейн толыққанды зерттеп қалыптастырды. Мобилизм теориясының қазіргі кезде төрт түрлі – геоморфологиялық, геологиялық, палеонтологиялық және палеоклиматологиялық фактілер тобына негізделіп, дәлелденген. Қазіргі кезде, Жердің қабығы алты негізгі литосфералық плиталардан – Евроазиялық, Африкалық, Индо-Австралиялық, Тынық мұхиттық, Америкалық және Антарктикалық плиталардан тұратыны анықталды. Олардың араларында кішігірім плиталар орналасқан. Бұл плиталар салыстырмалы түрде тұрақты. Себебі олар тұтқыр жабысқақ мантияның үстінде сырғып қозғалады. Мантияның заттары терең қабаттардағы жоғары температуралардың әсерінен болатын '''конвекциялық ағыстардың''' нәтижесінде үнемі қозғалыста болып тұрады. Плиталар арасындағы шекаралар геологиялық белсенді аймақтар болып саналады. Олардың біреулері бір-біріне қарама-қарсы бағытта қозғалып жатса, екінші біреулері бірінің үсітіне бірі шығып, үшіншілері жан жаққа жылжып, тағы да басқалары бір - біріне қарама қарсы бағыттарда қозғалып жатады. Тап осы пангеяның [[палеозой]] эрасынын соңындағы құрлысы литосфералық плиталардың шекараларында жер сілкінулер мен вулкандар атқылауы байқалады.Литосфералық плиталардың ажырау жылдамдықтары әртүрлі, мысалға: Атлант және Тынық мұхиттың солтүстік бөліктерінде бұл жылдамдық жылына 2-2.5 см. болса, Тынық мұхиттың шығыс бөлігінде 10-12 см – ге тең. Геологтардың мәлімдеуі бойынша, осы тектоникалық белсенділіктің жоғары кезеңдерінде магматизм де жоғарылайды. Вулкандардан бөлінген жыныстардың жастарын анықтау арқылы қысқа миллиондаған жылға ғана созылған тектоникалық-магмалық кезеңдердің анағұрлым ұзақ, 150-500 млн жылға созылған салыстырмалы тыныштық күйдегі эралармен кезектесіп отыратындығы дәлелденді. Жердің алғашқы миллиард жылындағы тіршілігі (катархей эрасы) туралы ешқандай геологиялық мәліметтер жоқ. Болжамдар бойынша, катархей эрасында базальтты лавалар атқылаған күшті вулкандар нәтижесінде алғашқы атмосфера, мұхит және мұхитқа ұқсас жер қабығы пайда болған. Шөгінді жыныстардың граниттену процестері бұдан 3.5-2.7 млрд жыл бұрын болашақ континенттердің ядроларының түзілуіне себеп болған. == Континенттердің мезозой эрасының ортасындағы күйі == Келесі кезеңде, бұдан 2.7-1.7 млрд жыл бұрын жер қабығының гранитті-гнейсті қабаты және ертедегі платформалар пайда болған. Қазіргі кезде олар он түрлі блок түрінде– Европалық (Орыс), Шығыс Сібір, Қытай-Кореялық, Таримдік, ндістандық, Африко-Аравиялық, Солтүстік-Америкалық, Оңтүстік-Америкалық, Австралиялық және Шығыс-Антарктикалық болып сақталған. Бұдан 1.5 млрд жыл бұрын Мегагея атты суперконтинент пайда болған, ол қазіргі [[Бүкіләлемдік мұхит|Бүкіләлемдік мұхиттың]] 2/3 бөлігін құрайтын бір ғана мұхитпен қоршалған болатын. 1.4 млрд жыл бұрын Мегагеяның бөлінуі нәтижесінде жаңа қозғалмалы қабаттар пайда болып, платформалар шөгіп, теңіз құрылықты баса бастаған. == Литосфералық плиталардың козғалуы == Көнебайкалдык магмалық кезеңде (0.57-0.52 млрд жыл бұрын) '''[[Оңтүстік Америка|Оңтүстік-Америкалық,]] Африко-Аравиялық, Үндістан, Австралиялық және Антарктикалық''' платформалар оңтүстік суперконтинент – Гондвананы құрады, бұл кезде Европалық және Солтүстік-Америкалық платформалар теңіздермен шектелген болатын. Каледон тектоникалық-магмалық кезеңінде (0.46-0.41 млрд жыл бұрын) Евразия, [[Солтүстік Америка]] және Гренландия Гондванадан Палео-Тетис мұхиты арқылы бөлінген біртұтас суперконтинент - Лавразияны құрады. Лавразияға 0.33-0.23 млрд жыл бұрын азиялық платформалар қосылды, кейіннен Солтүстік – [[Батыс Африка]] Солтүстік Америкамен қосылып Палео – Тетисті мүлдем жауып тастады, ал өз кезегінде Гондвана мен Лавразия Пангеяны құрды. [[Пангея]] 90 млн жыл тіршілік етіп, мезозойдың соңына қарай (230-67 млн. жыл), яғни 170 млн жыл бұрын ыдырай бастады. Литосфералық плиталардың қозғалу жылдамдықтарын ескерген есептеулер бойынша, енді 250 млн жылдан соң материктер қайтадан қосылып, солтүстік полюсте аса ірі '''суперматерик''' құруы мүмкін деп жорамалдауға болады [[Санат:Биология]] byd5nikprj6e13ocgoh57hs8ttxks9p 3586261 3586176 2026-04-17T03:49:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[User talk:Мейіржан Ерсаинов|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3451258 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} Жердің затымен төмендегі негізгі үш түрлі ішкі процестер үнемі жүрген және қазір де орын алып отыр: *Біз атқылаған вулкандардан лава түрінде бақылайтын, балқыған тау жыныстарының (магмалардың), ыстық заттардың қозғалысы. *Біз жыныстардың жоғары, төмен немесе жан-жаққа қозғалыстары арқылы ой - қорытынды жасай алатын қатты жынытардың қозғалысы. *Жердің терең қабатында орналасқан жыныстардың аса жоғары қысым және температура әсерінен әртүрлі өзгерістерге ұшырауы (бір түрден екінші түрге айналуы). Сыртқы үрдістер Жердің қозғалмалы екі қабаты - [[гидросфера]] мен [[Атмосфера|атмосфераның]] әсерлерінен жүреді. Ауа мен судың әсерінен тау жыныстары мен судың арасында химиялық алмасу үрдістері жүріп, жыныстардың ішкі байланыстарына зақым келтіріп, олардың ыдырауына, бұзылуына әкеліп соғады. Бұл химиялық қарым - қатынас тау жыныстырында ауаның әсерінен үнемі жүріп отырады. Ауа мен су үздіксіз қозғалыста болады. Жердің бетімен қозғала отырып, олар бұзылған тау жыныстарын да қозғалысқа келтіреді. Тау жыныстарының бұзылу процестері ауырлық күшімен тікелей байланыста болғандықтан, ауа мен су оларды Жердің жоғары орналасқан аймақтарынан төмен орналасқан аймақтарына қарай тасымалдайды. Ерте ме, кеш пе, бұл бұзылу өнімдері бірінің үстіне бірі тұрған қабаттар түрінде қалыптасады. Ертерек түскен қабаттар кешірек түскен қабаттардың астында қалып, қысым мен ауырлық күшінің әсерінен көп шақырымдық шөгінді жыныстарды құрайды. Магмалық жыныстар сұйық магманың атылып шыққаннан кейін салқындап, суынуы нәтижесінде пайда болады. [[Метаморфоздық жыныстар]] - қатты жыныстардың балқымай, шөгінділерге айналуы нәтижесінде пайда болған қайта өңделген жыныстар. Жердің бетінде жыныстардың көрсетілген үш түрі – шөгінді, метаморфозданған және магмалық жыныстар кездеседі. Олар Жердің бетінде әртүрлі себептермен – вулкандардың атқылауы, таулардың түзілуі, сондай ақ балқыған магманың жердің терең қабаттарында орналасқан жыныстарды сыртқа шығаруы нәтижесінде пайда болады. '''Өзектілік''' ''(актуализм)'' қағидасы. Шотландиялық ғалым [[Джеймс Хаттон]] (1795) жыныстар құрамындағы заттардың айналымы жайлы теориясын негізге ала отырып, өзектілік қағидасын ойлап шығарып, оның мынадай екі ережесін ұсынды: *Табиғат заңдары Жердің бүкіл геологиялық тарихының басым көпшілік кезеңдерінде өзгерген жоқ. *Бүкіл Жер тарихында қазіргі күндері орын алып отырған үрдістер әрқашан жүріп отырды және олардың жылдамдықтары да қазіргі замандағыдай болды. Яғни, кез келген жыныстың жасын мұқият зерттейтін болсақ, біз олардың түзілуіне себеп болған үрдістерді анықтап, олардың негізінде осы жыныстардың түзілген уақыты мен орнында болатын құбылыстар мен жағдайларды анықтай аламыз. Актуализм қағидасының негізгі мәні осында. Бұл қағида зерттеушілерге Жердің тарихын қайта өңдеуге мүмкіндік береді. == Континенттер эволюциясы. Мобилизм теориясы. Литосфералық плиталар == Жер қатты деген түсінік адамдардың санасында берік орын тепкен, сол себепті болар материктердің алып мұздар секілді ағып жүретінін және үнемі қозғалыста болатындығы түйсіну қарапайым сана үшін әлі де өте күрделі. Дүние жүзінің географиялық картасына қарайтын болсақ, континеттердің жағалаулары үлкен су кеңістіктерімен қоршалғандығын және континенттерді бір біріне жақындатқанда жағалаулары дәлме – дәл келетінін байқауға болады. Шынымен де, жердің тарихының өте ертедегі кезеңдерінде бұл континенттер біртұтас болған деп айту да негізсіз емес. Кейінірек олар бөлініп, әлі күнге дейін Атлант мұхитын кеңейтіп жан-жаққа қарай жылжу үстінде. Материктердің қозғалатындығы туралы идеяны Х1Х ғасырдың екінші жартысында А.Снайдер-Пеллегрини, америкалық геолог Ф.Тейлор (1910) және неміс геофизигі А.Вегенер (1912) ұсынды. Жер эволюциясы теориясының ішінде мобилизм теориясының пайда болуы А.Вегенердің есімімен байланысты, ол бұл теорияны 20 жылдардың соңына дейн толыққанды зерттеп қалыптастырды. Мобилизм теориясының қазіргі кезде төрт түрлі – геоморфологиялық, геологиялық, палеонтологиялық және палеоклиматологиялық фактілер тобына негізделіп, дәлелденген. Қазіргі кезде, Жердің қабығы алты негізгі литосфералық плиталардан – Евроазиялық, Африкалық, Индо-Австралиялық, Тынық мұхиттық, Америкалық және Антарктикалық плиталардан тұратыны анықталды. Олардың араларында кішігірім плиталар орналасқан. Бұл плиталар салыстырмалы түрде тұрақты. Себебі олар тұтқыр жабысқақ мантияның үстінде сырғып қозғалады. Мантияның заттары терең қабаттардағы жоғары температуралардың әсерінен болатын '''конвекциялық ағыстардың''' нәтижесінде үнемі қозғалыста болып тұрады. Плиталар арасындағы шекаралар геологиялық белсенді аймақтар болып саналады. Олардың біреулері бір-біріне қарама-қарсы бағытта қозғалып жатса, екінші біреулері бірінің үсітіне бірі шығып, үшіншілері жан жаққа жылжып, тағы да басқалары бір - біріне қарама қарсы бағыттарда қозғалып жатады. Тап осы пангеяның [[палеозой]] эрасынын соңындағы құрлысы литосфералық плиталардың шекараларында жер сілкінулер мен вулкандар атқылауы байқалады.Литосфералық плиталардың ажырау жылдамдықтары әртүрлі, мысалға: Атлант және Тынық мұхиттың солтүстік бөліктерінде бұл жылдамдық жылына 2-2.5 см. болса, Тынық мұхиттың шығыс бөлігінде 10-12 см – ге тең. Геологтардың мәлімдеуі бойынша, осы тектоникалық белсенділіктің жоғары кезеңдерінде магматизм де жоғарылайды. Вулкандардан бөлінген жыныстардың жастарын анықтау арқылы қысқа миллиондаған жылға ғана созылған тектоникалық-магмалық кезеңдердің анағұрлым ұзақ, 150-500 млн жылға созылған салыстырмалы тыныштық күйдегі эралармен кезектесіп отыратындығы дәлелденді. Жердің алғашқы миллиард жылындағы тіршілігі (катархей эрасы) туралы ешқандай геологиялық мәліметтер жоқ. Болжамдар бойынша, катархей эрасында базальтты лавалар атқылаған күшті вулкандар нәтижесінде алғашқы атмосфера, мұхит және мұхитқа ұқсас жер қабығы пайда болған. Шөгінді жыныстардың граниттену процестері бұдан 3.5-2.7 млрд жыл бұрын болашақ континенттердің ядроларының түзілуіне себеп болған. == Континенттердің мезозой эрасының ортасындағы күйі == Келесі кезеңде, бұдан 2.7-1.7 млрд жыл бұрын жер қабығының гранитті-гнейсті қабаты және ертедегі платформалар пайда болған. Қазіргі кезде олар он түрлі блок түрінде– Европалық (Орыс), Шығыс Сібір, Қытай-Кореялық, Таримдік, ндістандық, Африко-Аравиялық, Солтүстік-Америкалық, Оңтүстік-Америкалық, Австралиялық және Шығыс-Антарктикалық болып сақталған. Бұдан 1.5 млрд жыл бұрын Мегагея атты суперконтинент пайда болған, ол қазіргі [[Бүкіләлемдік мұхит|Бүкіләлемдік мұхиттың]] 2/3 бөлігін құрайтын бір ғана мұхитпен қоршалған болатын. 1.4 млрд жыл бұрын Мегагеяның бөлінуі нәтижесінде жаңа қозғалмалы қабаттар пайда болып, платформалар шөгіп, теңіз құрылықты баса бастаған. == Литосфералық плиталардың козғалуы == Көнебайкалдык магмалық кезеңде (0.57-0.52 млрд жыл бұрын) '''[[Оңтүстік Америка|Оңтүстік-Америкалық,]] Африко-Аравиялық, Үндістан, Австралиялық және Антарктикалық''' платформалар оңтүстік суперконтинент – Гондвананы құрады, бұл кезде Европалық және Солтүстік-Америкалық платформалар теңіздермен шектелген болатын. Каледон тектоникалық-магмалық кезеңінде (0.46-0.41 млрд жыл бұрын) Евразия, Солтүстік Америка және Гренландия Гондванадан Палео-Тетис мұхиты арқылы бөлінген біртұтас суперконтинент - Лавразияны құрады. Лавразияға 0.33-0.23 млрд жыл бұрын азиялық платформалар қосылды, кейіннен Солтүстік – Батыс Африка Солтүстік Америкамен қосылып Палео – Тетисті мүлдем жауып тастады, ал өз кезегінде Гондвана мен Лавразия Пангеяны құрды. [[Пангея]] 90 млн жыл тіршілік етіп, мезозойдың соңына қарай (230-67 млн. жыл), яғни 170 млн жыл бұрын ыдырай бастады. Литосфералық плиталардың қозғалу жылдамдықтарын ескерген есептеулер бойынша, енді 250 млн жылдан соң материктер қайтадан қосылып, солтүстік полюсте аса ірі '''суперматерик''' құруы мүмкін деп жорамалдауға болады [[Санат:Биология]] 0sytcmxnqcieeqe0brxlbd3wcbtiy6k Губин Андрей Викторович 0 516562 3586385 3579301 2026-04-17T07:12:43Z Ұшқын Жансая 179970 3586385 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин Уфа қаласында дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын 200дана тиражымен өлендер дискісі шықты. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсына қатысып, сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000 нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа көшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губиннің 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттік бағдарламасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекстанда үлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жүргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Қазіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мүшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бірнеше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] nwcrgxhe64a9rnnkj056mrmuv8ndxiu Орион белдеуі 0 535796 3586095 2359971 2026-04-16T17:22:38Z Ерден Карсыбеков 3744 3586095 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Orion's Belt Panorama.jpg|нобай|Фотодағы қатарынан орналасқан үш ең жарық жұлдыз]] '''Орион Белдеуі''' — [[Орион (шоқжұлдыз)|Орион (Аңшы) шоқжұлдызындағы]] үш жарық [[жұлдыз]]. Орион Жердің кез келген түкпірінен жақсы көрінеді. Ол өзге жұлдыздарды табу үшін бағдар ретінде қызмет етеді. Орион Белдеуі бір бағытта [[Альдебаран]] жұлдызына, өзге бір бағытта [[Сүмбіле]] жұлдызына сілтейді. == Жұлдыздар == * [[Альнитак]] (ζ Orionis) [[араб тілі]]нен «мата белбеу» деп аударылады * [[Альнилам]] (ε Orionis) «маржан тізілген жіп» деп аударылады * [[Минтака]] (δ Orionis) «белдік» деп аударылады [[Санат:Астеризмдер]] [[Санат:Орион (шоқжұлдыз)]] c50txz1erq6n53t6utcjhk8w1qeuq0r Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3586287 3585526 2026-04-17T05:00:46Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3586287 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120020" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95105" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 105] | data-sort-value="1067" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1067] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86229" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 229] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="80340" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 80 340] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55502" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 502] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48067" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 067] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="21844" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 21 844] | data-sort-value="43" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 43] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21244" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 244] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17425" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 425] | data-sort-value="34" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 34] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16939" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 939] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16067" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 067] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="15559" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 15 559] | data-sort-value="103" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 103] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13715" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11037" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 037] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9907" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9907] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7896" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7896] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7520" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7520] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7219" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7219] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6841" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6841] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4321" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4160" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4160] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3328" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3328] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2788" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2788] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2382" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2382] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1980" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1980] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="1958" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1958] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1746" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1746] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1597" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1597] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1516" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1500" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1500] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1134" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1134] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="994" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 994] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="659" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 659] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] jxrpl96gsreuxt7v8slxsk7p3wlm7q6 Үлгі:Қазақстан сайлаулары 10 542835 3586286 3553052 2026-04-17T05:00:25Z Kaiyr 3134 3586286 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан сайлаулары |state = collapsed |сурет = |сурет_стиль = сурет_стиль |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Қазақстан Республикасындағы сайлаулар және референдумдар]] |тақырып_стиль = тақырып_стиль |дене_стиль = дене_стиль |үсті_стиль = үсті_стиль |тақ_стиль = тақ_стиль |жұп_стиль = жұп_стиль |бөлім_стиль = бөлім_стиль |тізім_стиль = тізім_стиль |бөлім1 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президенттік]] |тізім1 = [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |бөлім2 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Парламенттік]] |тізім2 = [[Қазақстандағы парламент сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы парламент сайлау (1995)|1995]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |бөлім3 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Жергілікті]] |тізім3 = [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2003)|2003]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)|2023]] |бөлім4 = [[Референдум]]дар |тізім4 = [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|29 сәуір 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (30 тамыз 1995)|30 тамыз 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022]] • [[Қазақстандағы АЭС туралы референдум|2024]] • [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026]] |асты = |асты_стиль = }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Сайлаулар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> 0yre3fgkegcnw879bt83n75q887tl7k Мартин Хайдеггер 0 545322 3586102 3472987 2026-04-16T18:05:53Z Дауткулова Ақмарал 158647 /* Төрткіл дүние (Тhe environed world) */ 3586102 wikitext text/x-wiki {{Философ |есімі = Мартин Хайдеггер |шынайы есімі = Martin Heidegger |сурет = Heidegger 4 (1960) cropped.jpg |ені = 200 |сурет атауы = Мартин Хайдеггер |Туылған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туылған жері = [[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.5.1976 |Қайтыс болған жері = [[Фрайбург]]тегі Брайсгау, [[Баден-Вюртемберг]], [[Германия Федеративтік Республикасы]] |Азаматтығы = {{DEU}} |Ұлты = [[неміс]] |Шығармалардың тілі == [[неміс тілі|немісше]] |Мектеп = [[феноменология]], [[герменевтика]], [[экзистенциализм]] |Бағыты = Батыс философиясы |Кезең = [[Қазіргі заман батыс философиясы]] |Қызығушылығы = [[Онтология]], [[Метафизика]], [[Эпистемология]], [[Ежелгі Грекия философиясы]], [[Технология]], [[Өнер]], [[Тіл]], [[Толғаныс]] |Пікірі = Болмыс (Sein), Осыболмыс ((Dasein)), Болушы, Түпнұсқа (authentic), Қаңқа (Gestell), Онтология, Онтологиялық өзгешелік (Ontologische Differenz), Ғұмыр (Existenzialien), Герменевтикалық шеңбер, Фундаменталды Алетейя (Aletheia Fundamental), Болмыстың ұмытылуы (Seinsvergessenheit), Күйрету (Destruktion) |Ізашарлары = [[Анаксимандр]], [[Парменид]], [[Гераклит]], [[Лао-цзы]], [[Платон]], [[Аристотель]], [[Дунс Скот]], [[Иммануил Кант|Кант]], [[Шеллинг]], [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]], [[Сёрен Кьеркегор|Кьеркегор]], [[Фридрих Ницше|Ницше]], [[Франц Брентано|Брентано]], [[Вильгельм Дильтей|Дильтей]], [[Эдмунд Гуссерль|Гуссерль]] |Мұрагерлері = [[Жан-Поль Сартр|Сартр]], [[Жак Деррида]], [[Морис Мерло-Понти]], [[Мишель Фуко]], [[Ханс-Георг Гадамер|Гадамер]], [[Ханна Арендт]], [[Герберт Маркузе]] |Сыйақылары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Heidegger Signature.jpg |сайт = |уикикітап = |уикидәйек = |Туған күні=26.9.1889|Туған жері=[[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]]}} '''Мартин Хайдеггер''' ({{lang-de|Martin Heidegger}}, 1889 жылы 26 қыркүйек－1976 жылы 26 мамыр) — неміс ойшылы, [[қазіргі заман батыс философиясы]]нда ең ықпалды [[философ]]тардың бірі, [[экзистенциализм]], [[Феноменология]], [[деконструкция]], [[герменевтика]], [[постмодернизм]], [[саясаттану]] теориясы, [[психология]] және [[теология]] салаларына айтарлықтай үлес қосқан ғұлама. Ол [[Құрлықтық философия]] (Continental philosophy) дәстүріне мұрагерлік етіп, өз ғұмырында таңдаулы, әрі таласқа толы еңбектер жазды. Әсіресе оның «[[Болмыс және уақыт]]» (Being and time) (1927) еңбегі ХХ ғасырдағы танымал бірегей туындылардың бірі есептеледі.<ref>Lackey, Douglas. 1999. "What Are the Modern Classics? The Baruch Poll of Great Philosophy in the Twentieth Century". ''Philosophical Forum''. 30 (4): 329-46</ref> == Жалпы түсіндірме == [[Сурет:Être et Temps.jpg|thumb|right|230px|«Болмыс және уақыт» (французша нұсқасы)]] Мартин Хайдеггер бойынша айтқанда, батыс философтары [[Платон]]нан бастап [[болмыс]]тың (Being) мәнін қате түсінумен болды. Олар болмыстың өзін тіке, арнайы зерттеуден адасып, кейбір болмысқа қатысты мәселелерді төңіректеуден шыға алмады. Болмысты танудың түйіні [[болушы]] (Beings) ретіндегі жеке затты – [[субстанция]]ны және оның қасиетін танумен ғана шектелді. Ал, бірақ болмысты танудың сенімді жолы – танылған болушының негізін тану, яғни болушыны нақты шындық өресіне көтерген артқы тиянақты тану болатын.<ref>Martin Heidegger, ''Being and Time'', pp. 25–26.</ref> Бірақ, философтар бұл болмыстық алғышартты ескермей, болмысты, әсіресе адам болмысын тануда шатасумен болды. Хайдеггердің ойынша, бұл қателікті түзету үшін жаңа [[әдіснама]] керек, яғни, [[философия]] өзінің әр қадамын қайта айқындап, болмысқа қайта назар аударуға тиіс.<ref>Hermann Philipse, ''Heidegger's Philosophy of Being'' p. 173, Notes to Chapter One, Martin Heidegger, ''Supplements'', trans. John Van Buren p. 183.</ref> ХХ ғасырдың 30 жылдарынан бастап, Хайдеггер батыстың философия тарихына жүйелі түрде қайта түсіндіру жасады. Ол феноменологиялық, герменевтикалық, экзистенциялизмдік тұрғылардан әйгілі философиялық кітаптарды ой таразыға салып, бұл кітаптардағы айқындалмаған алғышарттар мен шатасқан тұстарды көрсетіп берді. Хайдеггердің айтуынша, бүгінге дейінгі философия кестесі дүниені жалаң жағынан жалқы түсінуге негізделген, тоғыспалы толықтық пен жан-жақты қамту кем, яғни, философиялық жалаңдық метафизиканың негізгі белгісі болды. Хайдеггердің ойынша, метафизиканың осылай жалаң түрде дүниені түсіндіруі [[Қазіргі заман техникасы|қазіргі заман "технологиясы]]нда" шегіне жете көрініс тапты. "Технология" ұғымы мұнда "бейтарап тұрған, мақсатқа жеткізетін құрал" ғана емес, қайта біздің дүниені тануымызды өзгерткен нәрсе. Технология себебінен біз қасиетті қара жерді қолданылмалы мағынада түсіндік. Технологияның жаһандануына және оның табиғи байлықтарды тежемсіз пайдалануына қарап, Хайдеггер Технология бойынан қарсы тұру қиын жойқын қатерді көрді.<ref>''Poetry, Language, Thought'', p. 60.</ref> Хайдеггердің пікірінше, [[өнер]] қай-қашанда техниканың қарсы жағы есептелді. Әсіресе [[Гельдерлин]] өлеңдеріне сүйеніп, жалаң Технологиялық дүниемен байланысудан құтылудың жолын қарастырды.<ref>Heidegger, Martin. ''Poetry, Language, Thought''. (New York: Harper Modern Perennial Classics, 2001.), p. 8.</ref> Хайдеггер философтардың [[метафизика]] мен [[эпистемология]] мәселелерінен құтылып, таза [[онтология]]лық мәселеге беттеуінің әдіснамасын сынақ етті. Оның ойынша таза онтология мәселесі дәл "Болмыстың мәні" мәселесі есептеледі. Хайдеггер көптеген ойшылдарға ықпал етті. Олардың арасында [[Ханс-Георг Гадамер|Ганс Гадамер]] （Hans-Georg Gadamer), Ханс Йонас （Hans Jonas）, Эммануил Левинас (Emmanuel Levinas), Ханна Арендт （Hannah Arendt）, Ксавье Зубири （Xavier Zubiri）, Карл Левит （Karl Löwith）, Морис Мерло-Понти （Maurice Merleau-Ponty）, [[Жан-Поль Сартр]] （Jean-Paul Sartre）, [[Жак Деррида]] (Jacques Derrida), [[Мишель Фуко]] （Michel Foucault), Жан Люк Нанси （Jean-Luc Nancy）, Филипп Лаку-Лабарт （Philippe Lacoue-Labarthe） қатарлылар Хайдеггер шығармаларын зерттеумен арнайы шұғылданған болатын. 1934 жылы нацистер тағайындаған ректорлықтан бас тартып, [[нацизм]]нен бойын аулаққа салғанымен, бәрібір 1933 жылы мамырдан 1945 жылы мамырға дейін [[неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясы]]ның мүшесі болуы оның атына үлкен кір келтірді.<ref>Source: Hannah Arendt / Martin Heidegger by Elzbieta Ettinger, Yale University Press, New Haven, 1995, page 10</ref> Оның өз сөзімен айтқанда бұл іс оның "өміріндегі ең сорақы ақымақтық" (die größte Dummheit seines Lebens) есептеледі.<ref>Quoted by Heinrich Wiegand Petzet, ''Auf einen Stern zugehen. Begegnungen und Gespräche mit Martin Heidegger 1929-1976'', 1983 p. 43, and also by Frédéric de Towarnicki, ''A la rencontre de Heidegger. Souvenirs d'un messager de la Forêt-Noire'', Gallimard-Arcades p. 125</ref> Оны ақтап сөйлеген Ханна Арендт секілді жақтастар оның нацистерді қолдауын "пенделік жеке қателік" ретінде философиясымен қатысы жоқ іс деп есептеді.<ref>Hannah Arendt, ''Martin Heidegger At 80'', New York Review of Books, 17/6, (Oct. 21, 1971), 50-54; repr. in ''Heidegger and Modern Philosophy'' ed. M. Murray (New Haven: Yale University Press, 1978), 293-303</ref> Ал, оған сын айтқан Эммануил Левинас<ref>[http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf "Martin Heidegger, Emmanuel Levinas\, and the Politics of Dwelling"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223914/http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf |date=2016-03-03 }} by David J. Gauthier, Ph.D dissertation, Louisiana State University, 2004, page 156</ref> және Карл Левит<ref>Karl Löwith, ''Mein Leben in Deutschland vor und nach 1933: ein Bericht'' (Stuttgart: Metzler, 1986), p. 57, translated by Paula Wissing as cited by Maurice Blanchot in "Thinking the Apocalypse: a Letter from Maurice Blanchot to Catherine David," in ''Critical Inquiry'' 15:2, pp. 476-477.</ref> секілді оқушылары болса Хайдеггердің нацизммен байланысын кешіруге болмайтын моралдық қателік ретінде бағалап, бұл оның идеясының шикілігін көрсетеді деп есептеді. 1950 жылдардан кейінгі шығармашылығында ол тіл мәселесіна барынша назар аударады. Ол тілдің жетіліп-кемелдеуіндегі тарихи алуан қайнарларын анықтап, метафизикалық жалаңдықтан сақтану ыңғайын қарастырды. Оның әйгілі нақылы — "Тіл - болмыстың үйі" сөзі әлемде кең тараған философиялық тіркестердің бірі есептеледі. Хайдеггер адамды дүниенің орталық тұлғасы деп есептемейді, ол төрткіл дүниемен байланыстар тізбегінде тұрған буын деп есептейді. Адам осынау төрткіл дүниедегі уақыттық байыздаушы қонақ ретінде жер шарын тізгіндеуге берілмей, оны аялауға мән беруі керек. == Ғұмырбаяны == [[Сурет:Geburtshaus Heidegger Sonne.JPG|thumb|right|300px|Месскирхтегі Mesnerhaus, Хайдеггер осында туып өскен.]] Мартин Хайдеггер 1889 жылы 26 қыркүйекте Баден - Вюртембергтегі [[Месскирх]]та ([[Штутгарт]] қаласының оңтүстігінде 80 км қашықтықта) қарапайым [[католик]] отбасында дүниеге келген. Әкесі Фридрих Хайдеггер Месскирх қыстағындағы католик шіркеуінде төмен діни қызметкер болған. 1892 жылы қарындасы Мария, 1894 жылы бауыры туылды. Мартин Хайдеггер бала кезінде шіркеу мектебінде оқиды. 17 жасында ол шіркеу әкейінен [[Франц Брентано|Брентано]] жазған «[[Аристотель]] бойынша [[болмыс]]тың түрлі мән-мағынасы» атты кітапты алып оқып, болмыс мәні мәселесіне айырықша назары ауады. 1990 жылы [[Фрайбург университеті]]нде алғашында [[теология]] мамандығы бойынша екі жыл оқып, кейін философия мамандығына ауысады, гуманитарлық және жаратылыстану пәндеріне ден қояды. 1913 жылы [[Генрих Риккерт]] және Шнайдер секілді ғалымдардың ғылыми жетекшілігінде «[[Психологизм]]нің тұжырым ілімі» атты докторлық диссертация қорғады. Ал, оның оқытушылық біліктілігін айқындаған мақаласы «Дунс Скоттың категория және мәнділік ілімі» деп аталды. 1914 жылы ол докторлық атаққа ие болып, "[[Антика]]лық және [[схоластика]]лық философия мектептері желісі" тақырыбында Фрайбург университетінде сабақ бере бастады. І дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1914 жылы тамызда Мартин Хайдеггер әскерге қатысты. Бірақ, екі ай өткенде денсаулығы сыр беріп, қосыннан шегерілді. 1917 жылы І дүниежүзілік соғыстың соңғы жылы Хайдеггер Пруссиялық лютеран қыз Эльфриде Петриге үйленді<ref name=":0">{{Cite news|title = Es ist wieder da|url = http://www.zeit.de/2014/05/martin-heidegger-schwarze-hefte/komplettansicht|newspaper = Die Zeit|date = 30 January 2014|access-date = }}</ref> және тағы да әскерге алынды. 1919 жылы оның ұлы Йорг туылды.<ref>Note, however, that it was discovered later that one of the two main sources used by Heidegger was not by Scotus, but by [[Thomas of Erfurt]]. Thus Heidegger's 1916 doctoral thesis, ''Die Kategorien- und Bedeutungslehre des Duns Scotus'', should have been entitled, ''Die Kategorienlehre des Duns Scotus und die Bedeutungslehre des Thomas von Erfurt''. Source: [http://plato.stanford.edu/entries/erfurt Stanford Encyclopedia of Philosophy].</ref><ref>''Die Lehre vom Urteil im Psychologismus. Ein kritisch-theoretischer Beitrag zur Logik'' (1914). Source: Annemarie Gethmann-Siefert, "Martin Heidegger", ''Theologische Realenzyklopädie'', XIV, 1982, p. 562</ref> [[Сурет:Edmund Husserl 1900.jpg|thumb|right|200px|Гуссерль]] 1918 жылы соғыстан оралған соң, Хайдеггер [[феноменология]]ның негізін салған әйгілі философ [[Эдмунд Гуссерль]]дің ассистенті болды. Хайдеггер Гуссерльдің жетекшілігінде әрі өз білімін шыңдайды, әрі сабақ өтеді. Бұл кезде оның сабақ тақырыбы [[Аристотель]] төңірегінде өрбіді. Ол Гуссерль феноменологиясының ықпалына ұшырағанымен, бірақ сабақ мазмұны соншылық Гуссерльшіл емес болатын. 1920 жылы қазанда [[Фрайбург университеті]]ндегі сабақ сағаты жетіспеген соң Гуссерль Хайдеггерді [[Марбург мектебі]]нің үлкен өкілі, Марбург университетіндегі [[Пауль Герхард Наторп]]қа таныстырады. Ол кезде Хайдеггер Гуссерль бас болып құрастырған «Философия және феноменологиялық зерттеу жылнамасының» VII томында өзінің Аристотель туралы көлемді мақаласын басуға әзірленіп жатқан болатын. Ол 40 беттік қолжазбаны екі нұсқа етіп бастырып, біреуін Наторпқа жіберіп береді. Наторп қолжазбаны оқыған соң қатты таңырқап, жас философтың идеясына тәнті болады да, дереу Гуссерльге қабылдау туралы хабар жібереді.<ref>Richard Wolin, Heidegger’s Children: Hannah Arendt, Karl Löwith, Hans Jonas, and Herbert Marcuse (Princeton: Princeton University Press, 2001); Samuel Fleischacker (ed.) Heidegger's Jewish Followers: Essays on Hannah Arendt, Leo Strauss, Hans Jonas, and Emmanuel Levinas (Pittsburgh: Duquesne University Press, 2008)</ref> [[Сурет:Heideggerrundweg0009.JPG|thumb|left|200px|Хайдеггердің Тодтнаубергтегі тау лашығы, «Болмыс және уақыт» кітабы осы лашықта жазылған, өңделген]] 1923 жылы Хайдеггер [[Марбург университеті]]нің философия профессоры болады. Бұл кезде ол [[Тодтнауберг]]те өзінің Тау Лашығын （the Hütte） салдырып,<ref>[http://cabinetmagazine.org/issues/25/durantaye.php Being There], a Spring 2007 article on Heidegger's vacation home for ''[[Cabinet (magazine)|Cabinet]]'' magazine.</ref> «[[Болмыс және уақыт]]ты» жаза бастады. Сол жылы ол Марбург университетінде атағы асқақтаған жаңа профессор болып танылды. Теолог Рудольф Бультманн （Rudolf Bultmann）, Эрнст Фридлендер (Ernst Friedländer), Николай Гартман （Nicolai Hartmann）, неокантшыл философ Пауль Наторп （Paul Natorp） қатарлылар Хайдеггермен бірге жұмыс жасады. 1925 жылы жазда «Уақыт ұғымының тарихы» атты дәріс қолжазбасын таярлады. Бұл «Болмыс және уақыттың» алғашқы нұсқасы еді. 1925 жылы қыста Хайдеггер ресми профессор болуға ұсыныс жасады. Ол кездегі талап бойынша, ресми профессордың міндетті түрде монографиясы болуға тиіс болатын. Сөйтіп 1926 жылы қаңтардан сәуірге дейін ол тау лашығында оқшау жатып «Уақыт ұғымының тарихы» дәріс қолжазбасын «Болмыс және уақыт» кітабы етіп, алғашқы 240 бетін реттеп шықты. Бұл мезгілде Гуссерль де Тодтнаубергке келіп, оның "дүниедегілік" ұғымын талқылаған екен. Келесі жылы ақпанда «Болмыс және уақыт» «Феноменология жылнамасының» VIII томына енді және жеке кітап болып та басылып шықты. Жарты жылдан кейін [[Берлин]]нен ресми профессорлыққа бекіту мәлімдемесі келіп жетті. [[Сурет:Grab Heidegger.JPG|thumb|right|200px|Мартин Хайдеггердің Месскирхтағы құлыптасы]] 1928 жылы Гуссерль зейнетке шықты. Хайдеггер Марбург университетіндегі жұмыс орнынан бас тартып, Фрайбург университетіне барып Гуссерльдің орнына философия сабағын берді. 1931 жылдан бастап Хайдеггердің Германия нацистік партиясымен байланысы қоюлады.<ref>Charles Bambach, Heidegger’s Roots (Cornell University Press, 2003, page 82)</ref> 1933 жылы [[Адольф Гитлер]] құрған нацистік Неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясына мүше болды және Фрайбург университетінің ректоры болып тағайындалды. Оның ректорлық баяндамасында （Rektoratsrede） нацистік үгіт-нәсихат сөздері де мол болды. Ол университетте "еңбек ету міндеті, әскери міндет және білім-парасат міндеті" сынды үш міндет туралы айтты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3, page 11).</ref> Бір жылға жетпей 1934 жылы ректорлықтан бас тартса да нацистік партиядан тек соғыстан кейін ғана шықты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3)</ref><ref>[Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich (The Penguin Press, 2004, pages 419-422)]</ref><ref>{{cite news |title= Das vergiftete Erbe|author=Thomas Assheuer |url= http://www.zeit.de/2014/12/heidegger-schwarze-hefte-veroeffentlicht|newspaper=Die Zeit |work= |date=21 March 2014|language=German}}</ref> 1946 жылы Француз әскери билігі Хайдеггердің нацизммен байланысына бола оның университетте сабақ беруін шектеу бұйрығын жариялады.<ref>Provisional ruling 5 қазан 1946; final ruling желтоқсан 28, 1946; Hugo Ott, Martin Heidegger: A Political Life, (Harper Collins, 1993, page 348)</ref> Нацизмнен арылту 1949 жылға дейін жалғасты. Бірақ одан нацизмдік қылмыс дерегі табылмаған соң ақыры оны жазалау күшін жойды. Сөйтіп 1951 жылы құрмет мәртебесі беріліп, сабақ беруіне мүмкіндік туды.<ref>Rüdiger Safranski, Martin Heidegger: Between Good and Evil (Harvard University Press, 1998, page 373)</ref> 1951 жылдан 1958 жылға дейін Фрайбург университетінде тұрақты сабақ берді және 1967 жылдарға дейін ұсыныспен сабақ өтті. Соғыстан кейін ол [[экзистенциализм]]дік мағынада көптеген шығармалар жазды. 1976 жылы 26 мамырда адамзаттың ой-парасат тарихына бірегей идеяларымен үлкен ықпал еткен ойшыл Мартин Хайдеггер өз туған жері Месскирхта 86 жасында қайтыс болды және Католик шіркеуі дәстүрі бойынша жерленді.<ref>S.J. McGrath, Heidegger; A (Very) Critical Introduction (Cambridge, U.K.: Erdmans, 2008), p. 10</ref> == Философиясы == Мартин Хайдеггер ХХ ғасырдағы аса маңызды философтардың бірі есептеледі. Оның идеялары өмірдің түрлі салаларына терең әсер етті. Оның онтологиялық талдаулары оны экзистенциялизмнің аса маңызды жаратушыларының біріне айналдырды. Оның Осыболмыс (Dasein) ұғымын Сартрдың алғашқы шығармаларында айтылатын адам еркіндігінің субъективті өздігімен тең қарауға болмайды. Оның ой-толғаныстары көптеген философтарға ықпал етті. Мысалы Сартрдың өзі оның көптеген идеяларын тіке қабылдаған болатын. Оның кітаптары Германияда, Францияда, Жапонияда кең талқыланды. Тіпті 70 жылдардың өзінде Солтүстік Америка құрлығында оның ілесушілері көп болды. Ол заманауи мода болған ұғымдардан – шындық, құндылық секілді ұғымдардан ашық бас тартты. Ол өз идеялар жүйесін этикалық тұрғыдан тануға қарсы болды. Осы секілді жағдайлар ол туралы көптеген қате түсініктер туғызды. Әсіресе оның саяси ұстанымы мен жеке әрекеттері қоғамның, оқымыстылардың сын садағына көп ілікті. === Хайдеггер философиясының жалпы сипаты === [[Сурет:Sein-und-Zeit-Hauptbegriffe.svg|thumb|right|250px|«Болмыс және уақыт» кітабында пайымдалған идея жүйесі. (Немісше)]] Хайдеггердің ойынша, философияның ең басты мәселесі болмысты түсіну. Егер [[грек]] [[антика]]сы заманында философтар болмысқа жақындау болса, кейінгі замандарда одан ауытқып, мүлде басқа жаққа, жасанды философиялық жүйелер жасау жағына кетіп қалған. Ал философтың бір-ақ қана міндеті бар, ол болмысқа құлақ түру. Болмыс деген сөз болу етістігінен шыққан. Грек философиясына зер сала үңілген Хайдеггер «Дүние неге жоқ емес, бар?» деген сауалдан бастайды. Сөйтіп ол шынайы дүниенің қасиеті жоқ болу емес, бар болу деген түйінге келеді. Алайда бар болудың да түрлі түрлері бар ғой, мақұлық түрі, адамдық түрі, данышпандық үлгілері. Осыған қарап неміс философы бар болу аз дейді, әрбір бар нәрсенің өзінің болмысы болуға тиіс, ол адамның бар тірлігіне мән беретін нәрсе, сөйтіп ол тірлікті бар болу және мәнісі, болмысы бар бар болуға бөледі. Орысша айтқанда, бытие и сущее. Бұлар бір біріне қосылмайды дейді Хайдеггер. Тек хайуанның болмысы ғана жәй барболушылықпен шектеледі, ал адам мән іздеуші, болмысқа көтерілуші тұлға. Өйткені оның өмірі өлімге аяқ басқан өмір, немесе оның өмірі өлімге дайындық. Ал бұл адамды қамсыздықты қойып, қамдануға жетелейді. Орысша бұл термин забота деп айдарылады. Сөйтіп Хайдеггер философияны аспаннан жерге түсіріп, ол тек адамның өмір сүруіне, сол сүрген өмірін өзінің жеке санасымен сезінуіне байланысты дейді. Демек, [[Гегель]]дің пайымындағыдай ешқандай Абсолютті Рух жоқ, тек қана болмыстың мәнін түрлі түсінуші жеке адамның жеке санасы бар. Міне, осы жеке адамды Хайдеггер мындағы болмыс дейді. Осылай айтқанда ол бір жағынан болмысты жекелесе, екінші жағынан, жеке адамды жалпы болмысқа, космологияға сіңіріп жібергендей. Бұл тұрғыдан да ол біздің дала ойшылдарымызға жақын. Мысалы, [[Қорқыт туралы аңыз]]ды алсақ, ол Хайдеггердің ойларына тура иллюстрация сияқты. Аңыз бойынша, [[Қорқыт]] біраз жыл қамсыз жүреді, тек 40-қа толғасын ғана оған Әзірейлі келіп, оның жақында өлетінін айтады. Содан Қорқыт қамдана бастайды. Дүниенің төрт бұрышына қашады. Бірақ қайда барса да оны Қорқыттың көрі күтіп тұрады. Бұл Хайдеггердің адамның өмірі өлімге дайындық деген қағидасына келеді. Осындай қамсыздануы арқасында Қорқыт, адамның тек рухы ғана мәңгі екенін түсініп, [[қобыз]]ды ойлап табады. Ал қобыз деген [[өнер]] ғой, [[поэзия]] ғой. Бұл тұрғыда да екі ойшыл бірінің сөзін бірі сөйлегендей. Өйткені Хайдеггер кей тұрғыда поэзияны философиядан биік санаған. Себебі, ақынға болмысқа құлақ түру үшін, философиялық система жасаудың қажеті жоқ, не сезсе, соны жаза салады. Сосын философтар [[тіл]] жәй ғана инструмент, мен оны пайдаланам деп ойлайды, ал ақын өз-өзін тіл құралы ретінде сезінуге тиіс Хайдеггердің ойынша. Неміс ойшылының тіл туралы ілімі мүлде бөлек. Хайдеггер тілді [[лингвистика]]лық немесе тарихи құрылым деп ұғынбайды; оның ойынша тіл [[онтология]]лық статусқа ие, демек, ол өзі жатқан бір болмыс, өйткені тіл болмыспен тығыз байланыста, сөз о бастан болмысқа тән нәрсе. Болмыс тек тілдің ғана тұзағына түседі, болмаса оны ұстау, немесе елестету мүлде мүмкін емес, ол тек тіл арқылы ғана көрініс береді. Міне, сондықтан ғана Хайдеггер тілді болмыстың үйі дейді. Тіл болмыс өзін қауіпсіздікте сезінетін кеңістік, тіл ең жақын арадағы нәрсе. Ол өз-өзін басқаратын нәрсе. Тіл [[субъект]] - [[объект]]ке бөлінген адам орнатқан заңдылық емес. Тіл өзіндік әлемі бар дербес күш, адам тілде сөйлемейді, тілдің өзі сөйлейді.<ref>Әуезхан Қодар. Хайдеггер мен Қорқыт. http://tamyr.org/?p=1802 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407001027/http://tamyr.org/?p=1802 |date=2016-04-07 }}</ref> === Болмыс (Sein)=== [[Сурет:Universität Freiburg Kollegiengebäude I (Altbau).jpg|thumb|left|200px|[[Фрайбург университеті]]: М.Хайдеггер 1933 жылы 21 ақпаннан 1934 жылы 23 ақпанға дейін осында ректор болды.]] "Болмыс (немісше Sein, ағылшынша Being)- болушының (Beings) болуы." Болмыс сөзі "бар болу", "өмір сүру", "ғұмыр кешу", "шын болу" секілді мағыналарды беретін ең жалпылық философиялық [[категория]] есептеледі. «Болмыс және уақыт» кітабының бірінші бетінде Мартин Хайдеггер өзінің жазушылық жоспарын ұсынады: "нақты әрі нәзік түрде болмыс мәселесін айқындау – міне осы бұл кітаптың жазылу мақсаты." Хайдеггердің ойынша, дәстүрлі [[онтология]] бұл мәселеде шындықты шатастырған, тіпті олар бұл шатасуға назар аудармауға тырысып, болмыс мәселесін жалпылық көріп, "айтпаса да болады" дегендей шетке сыру мәмілесін ұстанған. Хайдеггер болмысты (Being) тануды нақты болушыны (нәрсе, Beings) танудан айқын ажыратады.<ref>In other words, being is distinguished from beings such as physical objects or even, as Heidegger explains in his discussion of the "worldhood of the World," that entire collection of things that constitutes the physical universe. To preserve Heidegger's distinction, translators usually render "Sein" as "being", the gerund of "to be", and "Seiend" (singlular) and "Seiendes" (plural) as the verb-derived noun "a being" and "beings," and occasionally, perhaps preferably, as "an entity" and "entities"."</ref> Болмыс мәлім болушы секілді нәрсе емес.<ref>"'Sein' ist nicht so etwas wie Seiendes." ''Sein und Zeit'', p. 4.</ref> "Болмыс болушыны болушы етіп белгілейді, әрі осы себепті болушы танылады, түсініледі."<ref>"...das Sein, das, was Seiendes als Seiendes bestimmt, das, woraufhin Seiendes, mag es wie immer erörtert werden, je schon verstanden ist," ibid., p. 6.</ref> Болмысты тану арқылы Хайдеггер нақты заттың болу өлшемі мен алғышартын нақты белгілеуге тырысады.<ref>In English, using the word "existence" instead of "being" might seem more natural and less confusing, but Heidegger, who stresses the importance of the origins of words, uses his understanding of grammar to assist in his investigation of "being," and he reserves the word "existence" to describe that defining type of being that Dasein (human consciousness) has.</ref> Егер болмыс түсінілсе, онда болмыстың мәні, немесе болмыс сезінісі (Sinn des Seins) де айқындалады. "Сезініс" сөзін Хайдеггер "зат сол арқылы түсініледі" деп анықтайды.<ref>"aus dem her etwas als etwas verständlich wird," ''Sein und Zeit'', p. 151.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты сезіну кез келген болушыны, затты сезінуден бұрын болады, мейлі бұл зат, не болушы қалай болса да, қандай үлгіде бар болса да, болмыс алғашқы ұғым дерлік, нақты тұжырымдауға келмейтін, ғылымнан бұрынғы шындық.<ref>Ibid., pp. 8–9.</ref> Сондықтан Хайдеггер [[фундаменталды онтология]]ны "түсінуді түсіндіру" ретінде бағалап, ол [[логика]], [[теория]], нақты [[онтология]]ның қолданылым<ref name="Ibid., p. 12">Ibid., p. 12.</ref>, толғаныс секілді басқа таным үлгілерінен де алғашқы деп есептеді. Болмыс арқылы ғана болмысқа тұтасуға болатындықтан, болмысты сұрастыру мәлім бір болмыстың болмысын негіз ету арқылы сұрастырудан дерек береді.<ref>Ibid., p. 7.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты шынайы тану ерекше болушыны алғышарт етеді. Демек, бұл болмысты танудың әдіснамасы [[герменевтика]]лық қайталаным шеңберінен ажырай алмайтынымызды көрсетеді. Яғни, болмысты тану қайталану барысында алға жылжитын әрекет болып, ол методологиялық мағынада феноменологиялық түсіндіруді қайта түсіндіруі тиіс.<ref>"der methodische Sinn der Phänomenologischen Deskription ist ''Auslegung,''" ibid., p. 37.</ref> Хайдеггер бойынша, болмысты танитын болмыс тек адам - Осыболмыс болып, адам болмысы өзі болмыс ретінде болмысты тануға қабілетті, онтологиялық қабатта өмір сүре алатын болмыс болғандықтан, болмысты тану адам болмысын - Осыболмысты тануға бағытталу арқылы орындалуға тиіс. === Осыболмыс (Dasein) === [[Сурет:Heideggers Feldweg.JPG|thumb|right|200px|Месскирхтағы (Meßkirch) атыз. Хайдеггер осында жиі серуенге шығады. «Оңаша соқпақ» кітабына қараңыз.]] “Осыболмыс” (немісше "dasein", ағылшынша "being—here") Хайдеггер бойынша адамды және адамның өмір сүру, бар болу үлгісін көрсететін арнайы философиялық категория есептеледі. Неміс тілінде "Dasein" делінетін, Хайдеггер өзі құрастырып жасаған бұл ұғымның тіке мағынасы "осында бар болушы", "мұнда өмір сүруші" есептеледі. Хайдеггер бұл сөзді тіке адамға қаратып қолданған. Оның адам болмысын осы ұғым арқылы айқындауы адам болмысының дүниедегі басқа болмыстардан айқын өзгешелігі себебінен болды. "Осыболмыс – болмыстың өзі үшін болатын болмыс". Хайдеггер тағы былай дейді: "Осыболмыстың мәні оның ғұмырында. [[Субстанция]] бойында көрнекіленген түрлі қасиеттер субстанцияның қалыптасуын іске асырған қасиеттер емес. Бұл субстанция қарамаққа әу бастан орындалып қойылғандай көрінгенімен, бұл қасиеттер түрлі жағдайда болмыстың түрлі мүмкіндіктерін іске асыра береді. Сондықтан, біз Осыболмысты оның не нәрсе екенін айқындау үшін емес, қайта оның бар екендікті білдіруі үшін қолданамыз."<ref name="Ibid., p. 12"/> === Түпнұсқа (authentic) және Таусылу (Verfallen) === Хайдеггер бойынша, әркімде өзіне ғана тән, іске асырылуды күткен астыртын әлеует бар және әркім өз ажалымен жекеде бетпе-бет келеді. Әркім Хайдеггер бойынша Осыболмыс (dasein, ағылшынша be there) ретінде осынау жалғыздық халде кескін мәміле ұстанып, өзінің бірден-бірлігін, жеке даралығын батыл қабылдаса, онда бұл адам Түпнұсқа (authentic) тіршілік күйіне өтеді және тіршілік күйінің "өзі болу" кезіндегі мәнін түйсінеді. Түпнұсқалық (authenticity）әр адамның жеке өмірінің болашағы мен өткеніне бірдей ұласып жатыр және ол Менді жалғасымды етіп отыр. Ол осы байланыстар желісінде ажалды жылы қабылдауды да талап етеді. Хайдеггердің айтуынша, адам өз ажалына бетпе-бет ұшырасқанда өзіне ғана тән нағыз Мені ашыққа ақтарылып шығады. Өз Меніне ғана тән күйде "Мен" басым орында тұрады, бірақ бұл таза "Мен" күйі дәстүрлі философиядағы "[[субъект]]" ұғымымен бірдей емес. Егер әлдекімді Үрей езіп жіберсе, онда ол ешкім емес біреу ретінде жұртқа жұтылады және "Оларға", "Тобырға" (They，das Man) сүйеніп өзін қорғауға тырысады. Сөйтіп ол "Түпнұсқасыз" (inauthentic) тіршілік күйіне енеді. Түпнұсқасыздықта (inauthenticity）"Олар", "Тобыр" алға шығады да, адам өзінің болмыстық бар болу мәнділігін тонатады. Бұл күй, немесе жағдай Хайдеггер бойынша Осыболмыстың азғындап "таусылуы" (fallingness，Verfallen) болып, ондай жағдайда Осыболмыс өзінен адасып, өзін күнделік өмірдің күйкі тірлігіне тұншықтырады, өзін жалған дүниемен бірге азғындатады. === Ынта (Care) === Хайдеггер бойынша, ынта (Care) дегеніміз сондай бір күй – Осыболмыстың (Dasein) өз болмысына мейірі түсуі. Өйткені, Осыболмыстың негізі оның ғұмыры (existence), яғни оның мүмкіндікті шындыққа айналдыруы есептеледі. Әрбір кезектегі шындықтан болашақтық күйге өтуде сондай бір сұрақ көлденеңдейді: "Енді не істеуім керек?" Міне бұл ынта (Care) есептеледі. Ынта негізі Осыболмыстың өз болмысын таңдау (Choice) қабілетіне сай болады. Ынта — Осыболмыс (Dasein) пен дүние арасындағы негіздік байланыс ретінде, Осыболмысты дүниеде мәнді етеді. Ол Осыболмыс тәжірибесінің негіздік күйі есептеледі. Барлық Таңдау (Choice) дүниеде жасалатындықтан, ынта "осы дүниеде бар болатын" Осыболмыс болуының негізгі қасиеті есептеледі. Ынта — Ғұмыр (өзінен ілгері өмір сүретін), Нақтылық (... ішінде өмір сүретін), Таусылу (... күйде өмір сүретін), Сөйлесу қатарлылардан құралады, және осылар жиналып келіп Осыболмысты (Dasein) бүтіндікте паш етеді. Ол уақыттылықпен – адамзат тұрмысының уақыт құрылымымен тығыз байланысқа ие. «Болмыс және уақыт» кітабындағы "Осыболмыс және уақыттылық" бөлімінде уақыттылықты (Temporality) ынтаның барлық факторларының негізі деп түсіндіреді. === Ажал === Ажал Хайдеггер бойынша нақты жарық өмірдің терістелуі. Адам баласы ажалға беттегенде барып дүниеге алаңдауы мен абыржуын тоқтатып, құлдырау барысында өзін оқшаулап, шынайы болмысын табады. Ажал жеке адамның жұмысы, ешкімдікін ешкім өтей алмайды. Ажал әрқашан болуы мүмкін, ол қай кезде болса да ақылға қонымды есептеледі. Өйткені ешкімнің қанша өмір сүретіні туралы күні бұрын келісім жоқ. Сондықтан адам ажалға таярлық күйінде болуға тиіс. Демек, Хайдеггердің ойынша, адам ажалға тура қарап, үрей ішінде өз өмір сүруінің маңызын сезінуге тиіс. Өз өмірінің болашағын жоспарлағанда, ажалды да ескеруі керек. Адам тек өмірді ғана қабылдап, ажалдан бас тартуға қақысы жоқ. === Өзгешелік (distantaility) === Мәлім бір адамның іс-әрекетіне назар аударған кезде, біз оны тек күзетіп қана қоймай, өзіміз бен оның айырмашылығына да мән береміз және сол айырмашылықты жоюға (squashed) тырысамыз. Адам әрқашан басқалардан өзгеше екенін түйсінген күйде өмір сүреді және бұл көбінесе санасыз айқындылық болып сезіледі. Адамның өз болмысындағы осынау бөтендікті сезіну мен оған мән беруін Хайдеггер өзгешелік деп атаған. Адам өзгешелікке қарата санасыз болған сайын өзгешеліктің адам өміріндегі тізгіндеу рөлі арта береді екен. === Біркелкілену === Басқалармен бірге жүрсек те өзіміздің олардан айырмашылығымызға мән береміз, бұл біздің тағы бір қасиетіміз – біркелкілену себебінен туады. Яғни, күнделік өмірде біз "адамдармен біркелкі" болуға тырысып, орташалықты күйттейміз. Біздің өз-өзімізді табысты сезінуіміз Оларға (They) байланысты. Солар табыстысың десе табысты боламыз. Олар жеңді десе шын жеңгендей боламыз, жеңілді десе жеңіліс табамыз. Біз дербес, өзгеше идеяда болуды емес, орташа пікірде болуды қалаймыз. Жаңа идеялар туса оны жаншып, қателігін бетіне басып тастауға тырысамыз. Біз ылғида Оларға қарап бой түзеп, Оларға сәйкесіп, өзіміздің оқшау өзгешелігімізді үгітіп, біркелкілесуге тырысамыз. Осындай біркелкілесуді күйттеген өмір сүру тәсілін Хайдеггер майдалану (leveling down) деп атаған. Хайдеггердің ойынша, біз Олардың жетегінде бар болғанымызда өз өзгешелігіміз есімізге түсіп, соны біркелкілестіру мен майдалауға кірісеміз, міне бұл ересектерде жаппай кездесетін әлеуметтену. Бұл бойынша, адам ендігі жерде өзі болмайды, әлеуметке (public) айналады. Әлеуметтілік біздің адам және ол жасап отырған дүниеге деген көзқарасымызды тізгіндейді, біздің пікіріміз бен таңдау жасауымызды белгілейді. Бұл біздің дүние-өмірге қарата терең түсінікте болғанымыздың емес, қайта ой-пікіріміздің таязданып, тоғышарланып кеткеніміздің дерегі. Хайдеггердің күнделік тұрмысты зерттеуі Осыболмысқа (Dasein) талдау жасау болғанымен, бірақ ол күнделік өмірдің болмыстық үлгісін танытумен шектелмейді. Біз күнделік өмір түріндегі өмір сүру үлгісінде өз болмысымыз бен ғаламдық шындықты айқын, ашық тани алмаймыз. Былайша айтқанда, бұл түрдегі болмыс үлгісі болмысты, ғұмырды қате түсіндіреді. Әрине, сондай сұрақ тууы мүмкін: Не үшін Олардың (әлеуметтескен тобырдың) идеясы сандыраққа толы, нәрсе туралы пікірі жалаң болып келеді? Мұнда қандай сыр бар? Өйткені, біз Олар жағынан тізгінделген кезде олардың пікіріне өз болмысымызды айырбастаймыз да, өз болмысымызға өзіміз жауап бермейміз, [[ақиқат]], [[әділет]] секілді ұғымдар да күңгірт тартады. Олар біздің түпнұсқа болмысымызды жойып, өмір мен дүниеге әділ көзбен анық тігілуге мұрса бермейді, өзімізді өзімізге ұмыттырады, тіпті өзіміздің бар, не жоқ екенімізге де мән бермейтін сондай бір шекке жетіп барамыз. Демек, Олар Олар жағынан тізгінделген біз секілді осындай іші жоқ қаңқа мүшелерден құралады. === Орташа күнделік күй (average everydayness) === Хайдеггердің айтуынша, біз осыболмыспен тұтасуда және оны түсіндіруде өз болмысын өздігінен әйгілейтін ерекше болушыны (Beings) таңдауға (choose) тиіспіз. Яғни, бұл үлгіде осыболмыс өзін әдетте қалай болушы етіп әйгілейтіні көрінуі керек, осыболмыс орташа күнделік күйде (everydayness) болушыны (Being) көрсетуге тиіс. Біздің күнделік күйіміз (everydayness) бейнелеген нәрсе кездейсоқ қалыптасқан құрылым емес, мәндік құрылым есептеледі. Осыболмыс қандай болмыс үлгісінде болса да, бұл құрылым осыболмыстың болмыстық құрылымын құрауға тиіс. Хайдеггердің көрсетуінше, осыболмыстың күнделік күйінің (everydayness) қайталанбалы ұқсастықтары болушының (Being) құбылыстық мәнін бейнелейді. Барша осылай болған ғұмыр қозғалыстары осы түрдегі болмыс үлгісінен басталып, соған қайтады. Біз осыболмыстың бұл түрдегі күнделік қайталанбалы ұқсастықтарын орташа күй (Averageness) деп атауымызға болады. Дәл осы орташа күнделік күй (average everdayness) болушының болушы қабатындағы күйін құрайды да, онда өткен мен қазір осыболмыстан айнып, алыстап кетеді. Бұл болушы қабатына ең жақын және таныс нәрсе онтология (Ontology) тұрғысынан ең алыс, адамдарға ең бейтаныс нәрсе болып, онтология мәні тұрғысынан ылғи да ескеріле бермейді. Бірақ, осыболмыстың орташа күнделік күйін (Dasein 's average everydayness) жай ғана бір "тарап" (жақ, қиыр) деуге болмайды. Орташа күнделік күйдің мәнсіз (inauthentic) үлгісінде де экзистенциалді (ғұмырлық) құрылым бар. Хайдеггердің ойынша, орташа күнделік күйде осыболмыс мәлім тәсілмен өз болмысы үшін болады, тек мұндағы осыболмыс (Dasein) орташа күнделік күй үлгісінде болғандықтан, ол өз болмысынан жалтару, қашу, ауытқу, ұмыту, ескермеу секілді күйге енеді-халас. === Төрткіл дүние (Тhe environed world) === Хайдеггердің пікірінше, осы болмысқа күнделікті ең жақын нәрсе – оның айналасындағы Төрткіл дүние. Біз әдетте төрткіл дүние ішінде болу арқылы болушыны онтологиялық түсіндіреміз, төрткіл дүниенің дүниелік сипатын біртіндеп қарастырамыз. Төрткіл дүниенің төңіректік сипаты оның кеңістіктік мағынасына қаратылған. Бірақ, төрткіл дүниені құраған төңіректің өзінде кеңістіктік мән жоқ. Кеңістік төрткіл дүниеге тән және ол төрткіл дүниенің дүние болу құрылымы арқылы ғана айқындалады. Хайдеггердің ойынша, "төрткіл дүние" алдын ала бекітілген кеңістікте тұрған жоқ, тек төрткіл дүниенің өзіндік дүниелік қасиеті орын және осы сәттегі бүтіндікпен себептік байланысқа ие болып отыр. Ал, бұл орын айқындаушы үшін әрқашан тұрақты болады. Хайдеггердің ойынша, кезектегі дүние – дүние кеңістігінің "кеңістіктік қасиеті" арқылы түсіндіріліп келді. Осы болмыстың өзі дүние тұрғысынан тек "кеңістіктік қасиетке ие нәрсе" құсап көрінеді. Сондықтан, болушы қабатынан айтқанда, қолға алған нәрсеміз төрткіл дүниенің кеңістіктік салыстырмасы арқылы айқындалады. Бірақ осы болмыстың өз болмысы бұлай кеңістік арқылы түсіндірілмейді. === Болмыс-ішілік (In-Sein) === Хайдеггердің айтуынша, біз "болмыс-ішілік" (немісше: In-Sein, ағылшынша: Being-in) ұғымын қолдану арқылы дүниеделігімізді айтуды толықтаймыз. Төрткіл дүниеделік – болушы-ішілік арқылы ".... ішінделікті" (бірдеңенің ішінде) түйсіндіреді. Бұл сөйлеу әдеті болушының (Beings) болмыс (Being) тәсілін көрсетеді, яғни мәлім бір болушы келесі бір болушының ішінде екенін, мысалы су кесе "ішінде" екенін, киім шкаф "ішінде" екенін білдіреді. Демек, болушылар (Beings) біреуі келесінің ішінде "болу" арқылы өмір сүреді. Олар дүние ішінде тізілген нәрселер ретінде іске асқан, орындалған, болып жатқан болмыс үлгілері есептеледі. Ал, бірақ болмыс-ішілік – осыболмыстың айырықша боллмыстық құрылымын көрсететін онтологиялық ғұмырлық сипатқа ие. Бұл деген сөз, мәлім зат (мысалы адам денесі) орындалған болушылар "ішіндегі" орындалған болмыс дегендік емес. Болмыс-ішілік орындалған, іске асқан нәрселердің кеңістіктегі "бірінің ішінде бірі болуы" емес. Түпнұсқа мағынасынан айтқанда, болмыс-ішілік кеңістіктік байланысты білдіріп тұрған жоқ. Біз болмыс-ішіліктегі болушыны өзіміз қай-қашанда солай болатын болушылық деуімізге болады. Хайдеггер былай дейді: мен дүниедемін, бірақ дүние маған осыншалық таныс болуының артында мүлде байтаныс жасырын тылсымат жатыр. "Болмыс-ішілік" осыболмыс болуының онтологиялық қабатын айғақтайтын термин. Ал, осыболмыс дүние-ішілікпен мәнді құрылымға ие болады. Дүниені саялаған болмыс – бейне өзен сағалаған балық секілді дүниеде байыздаған, дүниеге қонақтаған болмыс. Бұл тұрғыда "дүниені саялау" болмыс-ішілікке онтологиялық орнығу есептеледі. "Дүниеде болу", "өмірде бар болу", "шын болу" дегеніміз дәл осы болмыс-ішілік арқылы "дүниеде бар болуды (Being-in-the-world) көрсетеді. === Олар және Оларласу (Тhey and Тhey-self) === == Ықпалы == == Негізгі Еңбектері == {| class="wikitable" ! Жылы ! Немісшесі ! Қазақша |- | 1927 | ''Sein und Zeit'', Gesamtausgabe Volume 2 | ''[[Болмыс және уақыт]]'' |- | 1929 | ''Kant und das Problem der Metaphysik'', Gesamtausgabe Volume 3 | ''Кант және метафизика мәселелері'' |- | 1935 | ''Einführung in die Metaphysik'' (1935, published 1953), Gesamtausgabe Volume 40 | ''Метафизикаға кіріспе'' |- | 1936–8 | ''Beiträge zur Philosophie Ereignis (Vom Ereignis)'' (1936–1938, published 1989), Gesamtausgabe Volume 65 | ''Философияға үлес (Іс арқылы)'' |- | 1942 | ''Hölderlins Hymne »Der Ister«'' (1942, published 1984), Gesamtausgabe Volume 53 | ''Гёльдерлин гимні: "Истар"'' |- | 1949 | "Die Frage nach der Technik", in Gesamtausgabe Volume 7 | ''Технология туралы сұрақ'' |- | 1950 | ''Holzwege'', Gesamtausgabe Volume 5. This collection includes "Der Ursprung des Kunstwerkes" (1935–1936) |''Оңаша соқпақ'', "Өнердің тууы" қамтылған топтама. |- | 1955–56 | ''Der Satz vom Grund'', Gesamtausgabe Volume 10 | ''Себеп қағидаты'' |- | 1955–57 | ''Identität und Differenz'', Gesamtausgabe Volume 11 | ''Біркелкілену және өзгешелену'' |- | 1959 | ''Gelassenheit'', in Gesamtausgabe Volume 16 | ''Ойталқы'' (немесе "Тұндыр тыныштық") |- | 1959 | ''Unterwegs zur Sprache'', Gesamtausgabe Volume 12 | ''Тілге жол тарту'' |- |} == Нацизммен байланысы == == Кино == == Сыртқы сілтемелер == [https://www.youtube.com/watch?v=A04RhtR0imY Мартин Хайдеггер (12 минуттық сабақ, ағылшын тілінде)] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Философтар]] [[Санат:Тілтанушылар]] [[Санат:Германия тілтанушылары]] [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:Неміс ақындары]] [[Санат:Германия педагогтары]] [[Санат:Германия филологтары]] 7jkamdc0nqql5tgz8djrpc7ye3wcatv 3586103 3586102 2026-04-16T18:07:14Z Дауткулова Ақмарал 158647 /* Орташа күнделік күй (average everydayness) */ 3586103 wikitext text/x-wiki {{Философ |есімі = Мартин Хайдеггер |шынайы есімі = Martin Heidegger |сурет = Heidegger 4 (1960) cropped.jpg |ені = 200 |сурет атауы = Мартин Хайдеггер |Туылған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туылған жері = [[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.5.1976 |Қайтыс болған жері = [[Фрайбург]]тегі Брайсгау, [[Баден-Вюртемберг]], [[Германия Федеративтік Республикасы]] |Азаматтығы = {{DEU}} |Ұлты = [[неміс]] |Шығармалардың тілі == [[неміс тілі|немісше]] |Мектеп = [[феноменология]], [[герменевтика]], [[экзистенциализм]] |Бағыты = Батыс философиясы |Кезең = [[Қазіргі заман батыс философиясы]] |Қызығушылығы = [[Онтология]], [[Метафизика]], [[Эпистемология]], [[Ежелгі Грекия философиясы]], [[Технология]], [[Өнер]], [[Тіл]], [[Толғаныс]] |Пікірі = Болмыс (Sein), Осыболмыс ((Dasein)), Болушы, Түпнұсқа (authentic), Қаңқа (Gestell), Онтология, Онтологиялық өзгешелік (Ontologische Differenz), Ғұмыр (Existenzialien), Герменевтикалық шеңбер, Фундаменталды Алетейя (Aletheia Fundamental), Болмыстың ұмытылуы (Seinsvergessenheit), Күйрету (Destruktion) |Ізашарлары = [[Анаксимандр]], [[Парменид]], [[Гераклит]], [[Лао-цзы]], [[Платон]], [[Аристотель]], [[Дунс Скот]], [[Иммануил Кант|Кант]], [[Шеллинг]], [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]], [[Сёрен Кьеркегор|Кьеркегор]], [[Фридрих Ницше|Ницше]], [[Франц Брентано|Брентано]], [[Вильгельм Дильтей|Дильтей]], [[Эдмунд Гуссерль|Гуссерль]] |Мұрагерлері = [[Жан-Поль Сартр|Сартр]], [[Жак Деррида]], [[Морис Мерло-Понти]], [[Мишель Фуко]], [[Ханс-Георг Гадамер|Гадамер]], [[Ханна Арендт]], [[Герберт Маркузе]] |Сыйақылары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Heidegger Signature.jpg |сайт = |уикикітап = |уикидәйек = |Туған күні=26.9.1889|Туған жері=[[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]]}} '''Мартин Хайдеггер''' ({{lang-de|Martin Heidegger}}, 1889 жылы 26 қыркүйек－1976 жылы 26 мамыр) — неміс ойшылы, [[қазіргі заман батыс философиясы]]нда ең ықпалды [[философ]]тардың бірі, [[экзистенциализм]], [[Феноменология]], [[деконструкция]], [[герменевтика]], [[постмодернизм]], [[саясаттану]] теориясы, [[психология]] және [[теология]] салаларына айтарлықтай үлес қосқан ғұлама. Ол [[Құрлықтық философия]] (Continental philosophy) дәстүріне мұрагерлік етіп, өз ғұмырында таңдаулы, әрі таласқа толы еңбектер жазды. Әсіресе оның «[[Болмыс және уақыт]]» (Being and time) (1927) еңбегі ХХ ғасырдағы танымал бірегей туындылардың бірі есептеледі.<ref>Lackey, Douglas. 1999. "What Are the Modern Classics? The Baruch Poll of Great Philosophy in the Twentieth Century". ''Philosophical Forum''. 30 (4): 329-46</ref> == Жалпы түсіндірме == [[Сурет:Être et Temps.jpg|thumb|right|230px|«Болмыс және уақыт» (французша нұсқасы)]] Мартин Хайдеггер бойынша айтқанда, батыс философтары [[Платон]]нан бастап [[болмыс]]тың (Being) мәнін қате түсінумен болды. Олар болмыстың өзін тіке, арнайы зерттеуден адасып, кейбір болмысқа қатысты мәселелерді төңіректеуден шыға алмады. Болмысты танудың түйіні [[болушы]] (Beings) ретіндегі жеке затты – [[субстанция]]ны және оның қасиетін танумен ғана шектелді. Ал, бірақ болмысты танудың сенімді жолы – танылған болушының негізін тану, яғни болушыны нақты шындық өресіне көтерген артқы тиянақты тану болатын.<ref>Martin Heidegger, ''Being and Time'', pp. 25–26.</ref> Бірақ, философтар бұл болмыстық алғышартты ескермей, болмысты, әсіресе адам болмысын тануда шатасумен болды. Хайдеггердің ойынша, бұл қателікті түзету үшін жаңа [[әдіснама]] керек, яғни, [[философия]] өзінің әр қадамын қайта айқындап, болмысқа қайта назар аударуға тиіс.<ref>Hermann Philipse, ''Heidegger's Philosophy of Being'' p. 173, Notes to Chapter One, Martin Heidegger, ''Supplements'', trans. John Van Buren p. 183.</ref> ХХ ғасырдың 30 жылдарынан бастап, Хайдеггер батыстың философия тарихына жүйелі түрде қайта түсіндіру жасады. Ол феноменологиялық, герменевтикалық, экзистенциялизмдік тұрғылардан әйгілі философиялық кітаптарды ой таразыға салып, бұл кітаптардағы айқындалмаған алғышарттар мен шатасқан тұстарды көрсетіп берді. Хайдеггердің айтуынша, бүгінге дейінгі философия кестесі дүниені жалаң жағынан жалқы түсінуге негізделген, тоғыспалы толықтық пен жан-жақты қамту кем, яғни, философиялық жалаңдық метафизиканың негізгі белгісі болды. Хайдеггердің ойынша, метафизиканың осылай жалаң түрде дүниені түсіндіруі [[Қазіргі заман техникасы|қазіргі заман "технологиясы]]нда" шегіне жете көрініс тапты. "Технология" ұғымы мұнда "бейтарап тұрған, мақсатқа жеткізетін құрал" ғана емес, қайта біздің дүниені тануымызды өзгерткен нәрсе. Технология себебінен біз қасиетті қара жерді қолданылмалы мағынада түсіндік. Технологияның жаһандануына және оның табиғи байлықтарды тежемсіз пайдалануына қарап, Хайдеггер Технология бойынан қарсы тұру қиын жойқын қатерді көрді.<ref>''Poetry, Language, Thought'', p. 60.</ref> Хайдеггердің пікірінше, [[өнер]] қай-қашанда техниканың қарсы жағы есептелді. Әсіресе [[Гельдерлин]] өлеңдеріне сүйеніп, жалаң Технологиялық дүниемен байланысудан құтылудың жолын қарастырды.<ref>Heidegger, Martin. ''Poetry, Language, Thought''. (New York: Harper Modern Perennial Classics, 2001.), p. 8.</ref> Хайдеггер философтардың [[метафизика]] мен [[эпистемология]] мәселелерінен құтылып, таза [[онтология]]лық мәселеге беттеуінің әдіснамасын сынақ етті. Оның ойынша таза онтология мәселесі дәл "Болмыстың мәні" мәселесі есептеледі. Хайдеггер көптеген ойшылдарға ықпал етті. Олардың арасында [[Ханс-Георг Гадамер|Ганс Гадамер]] （Hans-Georg Gadamer), Ханс Йонас （Hans Jonas）, Эммануил Левинас (Emmanuel Levinas), Ханна Арендт （Hannah Arendt）, Ксавье Зубири （Xavier Zubiri）, Карл Левит （Karl Löwith）, Морис Мерло-Понти （Maurice Merleau-Ponty）, [[Жан-Поль Сартр]] （Jean-Paul Sartre）, [[Жак Деррида]] (Jacques Derrida), [[Мишель Фуко]] （Michel Foucault), Жан Люк Нанси （Jean-Luc Nancy）, Филипп Лаку-Лабарт （Philippe Lacoue-Labarthe） қатарлылар Хайдеггер шығармаларын зерттеумен арнайы шұғылданған болатын. 1934 жылы нацистер тағайындаған ректорлықтан бас тартып, [[нацизм]]нен бойын аулаққа салғанымен, бәрібір 1933 жылы мамырдан 1945 жылы мамырға дейін [[неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясы]]ның мүшесі болуы оның атына үлкен кір келтірді.<ref>Source: Hannah Arendt / Martin Heidegger by Elzbieta Ettinger, Yale University Press, New Haven, 1995, page 10</ref> Оның өз сөзімен айтқанда бұл іс оның "өміріндегі ең сорақы ақымақтық" (die größte Dummheit seines Lebens) есептеледі.<ref>Quoted by Heinrich Wiegand Petzet, ''Auf einen Stern zugehen. Begegnungen und Gespräche mit Martin Heidegger 1929-1976'', 1983 p. 43, and also by Frédéric de Towarnicki, ''A la rencontre de Heidegger. Souvenirs d'un messager de la Forêt-Noire'', Gallimard-Arcades p. 125</ref> Оны ақтап сөйлеген Ханна Арендт секілді жақтастар оның нацистерді қолдауын "пенделік жеке қателік" ретінде философиясымен қатысы жоқ іс деп есептеді.<ref>Hannah Arendt, ''Martin Heidegger At 80'', New York Review of Books, 17/6, (Oct. 21, 1971), 50-54; repr. in ''Heidegger and Modern Philosophy'' ed. M. Murray (New Haven: Yale University Press, 1978), 293-303</ref> Ал, оған сын айтқан Эммануил Левинас<ref>[http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf "Martin Heidegger, Emmanuel Levinas\, and the Politics of Dwelling"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223914/http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf |date=2016-03-03 }} by David J. Gauthier, Ph.D dissertation, Louisiana State University, 2004, page 156</ref> және Карл Левит<ref>Karl Löwith, ''Mein Leben in Deutschland vor und nach 1933: ein Bericht'' (Stuttgart: Metzler, 1986), p. 57, translated by Paula Wissing as cited by Maurice Blanchot in "Thinking the Apocalypse: a Letter from Maurice Blanchot to Catherine David," in ''Critical Inquiry'' 15:2, pp. 476-477.</ref> секілді оқушылары болса Хайдеггердің нацизммен байланысын кешіруге болмайтын моралдық қателік ретінде бағалап, бұл оның идеясының шикілігін көрсетеді деп есептеді. 1950 жылдардан кейінгі шығармашылығында ол тіл мәселесіна барынша назар аударады. Ол тілдің жетіліп-кемелдеуіндегі тарихи алуан қайнарларын анықтап, метафизикалық жалаңдықтан сақтану ыңғайын қарастырды. Оның әйгілі нақылы — "Тіл - болмыстың үйі" сөзі әлемде кең тараған философиялық тіркестердің бірі есептеледі. Хайдеггер адамды дүниенің орталық тұлғасы деп есептемейді, ол төрткіл дүниемен байланыстар тізбегінде тұрған буын деп есептейді. Адам осынау төрткіл дүниедегі уақыттық байыздаушы қонақ ретінде жер шарын тізгіндеуге берілмей, оны аялауға мән беруі керек. == Ғұмырбаяны == [[Сурет:Geburtshaus Heidegger Sonne.JPG|thumb|right|300px|Месскирхтегі Mesnerhaus, Хайдеггер осында туып өскен.]] Мартин Хайдеггер 1889 жылы 26 қыркүйекте Баден - Вюртембергтегі [[Месскирх]]та ([[Штутгарт]] қаласының оңтүстігінде 80 км қашықтықта) қарапайым [[католик]] отбасында дүниеге келген. Әкесі Фридрих Хайдеггер Месскирх қыстағындағы католик шіркеуінде төмен діни қызметкер болған. 1892 жылы қарындасы Мария, 1894 жылы бауыры туылды. Мартин Хайдеггер бала кезінде шіркеу мектебінде оқиды. 17 жасында ол шіркеу әкейінен [[Франц Брентано|Брентано]] жазған «[[Аристотель]] бойынша [[болмыс]]тың түрлі мән-мағынасы» атты кітапты алып оқып, болмыс мәні мәселесіне айырықша назары ауады. 1990 жылы [[Фрайбург университеті]]нде алғашында [[теология]] мамандығы бойынша екі жыл оқып, кейін философия мамандығына ауысады, гуманитарлық және жаратылыстану пәндеріне ден қояды. 1913 жылы [[Генрих Риккерт]] және Шнайдер секілді ғалымдардың ғылыми жетекшілігінде «[[Психологизм]]нің тұжырым ілімі» атты докторлық диссертация қорғады. Ал, оның оқытушылық біліктілігін айқындаған мақаласы «Дунс Скоттың категория және мәнділік ілімі» деп аталды. 1914 жылы ол докторлық атаққа ие болып, "[[Антика]]лық және [[схоластика]]лық философия мектептері желісі" тақырыбында Фрайбург университетінде сабақ бере бастады. І дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1914 жылы тамызда Мартин Хайдеггер әскерге қатысты. Бірақ, екі ай өткенде денсаулығы сыр беріп, қосыннан шегерілді. 1917 жылы І дүниежүзілік соғыстың соңғы жылы Хайдеггер Пруссиялық лютеран қыз Эльфриде Петриге үйленді<ref name=":0">{{Cite news|title = Es ist wieder da|url = http://www.zeit.de/2014/05/martin-heidegger-schwarze-hefte/komplettansicht|newspaper = Die Zeit|date = 30 January 2014|access-date = }}</ref> және тағы да әскерге алынды. 1919 жылы оның ұлы Йорг туылды.<ref>Note, however, that it was discovered later that one of the two main sources used by Heidegger was not by Scotus, but by [[Thomas of Erfurt]]. Thus Heidegger's 1916 doctoral thesis, ''Die Kategorien- und Bedeutungslehre des Duns Scotus'', should have been entitled, ''Die Kategorienlehre des Duns Scotus und die Bedeutungslehre des Thomas von Erfurt''. Source: [http://plato.stanford.edu/entries/erfurt Stanford Encyclopedia of Philosophy].</ref><ref>''Die Lehre vom Urteil im Psychologismus. Ein kritisch-theoretischer Beitrag zur Logik'' (1914). Source: Annemarie Gethmann-Siefert, "Martin Heidegger", ''Theologische Realenzyklopädie'', XIV, 1982, p. 562</ref> [[Сурет:Edmund Husserl 1900.jpg|thumb|right|200px|Гуссерль]] 1918 жылы соғыстан оралған соң, Хайдеггер [[феноменология]]ның негізін салған әйгілі философ [[Эдмунд Гуссерль]]дің ассистенті болды. Хайдеггер Гуссерльдің жетекшілігінде әрі өз білімін шыңдайды, әрі сабақ өтеді. Бұл кезде оның сабақ тақырыбы [[Аристотель]] төңірегінде өрбіді. Ол Гуссерль феноменологиясының ықпалына ұшырағанымен, бірақ сабақ мазмұны соншылық Гуссерльшіл емес болатын. 1920 жылы қазанда [[Фрайбург университеті]]ндегі сабақ сағаты жетіспеген соң Гуссерль Хайдеггерді [[Марбург мектебі]]нің үлкен өкілі, Марбург университетіндегі [[Пауль Герхард Наторп]]қа таныстырады. Ол кезде Хайдеггер Гуссерль бас болып құрастырған «Философия және феноменологиялық зерттеу жылнамасының» VII томында өзінің Аристотель туралы көлемді мақаласын басуға әзірленіп жатқан болатын. Ол 40 беттік қолжазбаны екі нұсқа етіп бастырып, біреуін Наторпқа жіберіп береді. Наторп қолжазбаны оқыған соң қатты таңырқап, жас философтың идеясына тәнті болады да, дереу Гуссерльге қабылдау туралы хабар жібереді.<ref>Richard Wolin, Heidegger’s Children: Hannah Arendt, Karl Löwith, Hans Jonas, and Herbert Marcuse (Princeton: Princeton University Press, 2001); Samuel Fleischacker (ed.) Heidegger's Jewish Followers: Essays on Hannah Arendt, Leo Strauss, Hans Jonas, and Emmanuel Levinas (Pittsburgh: Duquesne University Press, 2008)</ref> [[Сурет:Heideggerrundweg0009.JPG|thumb|left|200px|Хайдеггердің Тодтнаубергтегі тау лашығы, «Болмыс және уақыт» кітабы осы лашықта жазылған, өңделген]] 1923 жылы Хайдеггер [[Марбург университеті]]нің философия профессоры болады. Бұл кезде ол [[Тодтнауберг]]те өзінің Тау Лашығын （the Hütte） салдырып,<ref>[http://cabinetmagazine.org/issues/25/durantaye.php Being There], a Spring 2007 article on Heidegger's vacation home for ''[[Cabinet (magazine)|Cabinet]]'' magazine.</ref> «[[Болмыс және уақыт]]ты» жаза бастады. Сол жылы ол Марбург университетінде атағы асқақтаған жаңа профессор болып танылды. Теолог Рудольф Бультманн （Rudolf Bultmann）, Эрнст Фридлендер (Ernst Friedländer), Николай Гартман （Nicolai Hartmann）, неокантшыл философ Пауль Наторп （Paul Natorp） қатарлылар Хайдеггермен бірге жұмыс жасады. 1925 жылы жазда «Уақыт ұғымының тарихы» атты дәріс қолжазбасын таярлады. Бұл «Болмыс және уақыттың» алғашқы нұсқасы еді. 1925 жылы қыста Хайдеггер ресми профессор болуға ұсыныс жасады. Ол кездегі талап бойынша, ресми профессордың міндетті түрде монографиясы болуға тиіс болатын. Сөйтіп 1926 жылы қаңтардан сәуірге дейін ол тау лашығында оқшау жатып «Уақыт ұғымының тарихы» дәріс қолжазбасын «Болмыс және уақыт» кітабы етіп, алғашқы 240 бетін реттеп шықты. Бұл мезгілде Гуссерль де Тодтнаубергке келіп, оның "дүниедегілік" ұғымын талқылаған екен. Келесі жылы ақпанда «Болмыс және уақыт» «Феноменология жылнамасының» VIII томына енді және жеке кітап болып та басылып шықты. Жарты жылдан кейін [[Берлин]]нен ресми профессорлыққа бекіту мәлімдемесі келіп жетті. [[Сурет:Grab Heidegger.JPG|thumb|right|200px|Мартин Хайдеггердің Месскирхтағы құлыптасы]] 1928 жылы Гуссерль зейнетке шықты. Хайдеггер Марбург университетіндегі жұмыс орнынан бас тартып, Фрайбург университетіне барып Гуссерльдің орнына философия сабағын берді. 1931 жылдан бастап Хайдеггердің Германия нацистік партиясымен байланысы қоюлады.<ref>Charles Bambach, Heidegger’s Roots (Cornell University Press, 2003, page 82)</ref> 1933 жылы [[Адольф Гитлер]] құрған нацистік Неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясына мүше болды және Фрайбург университетінің ректоры болып тағайындалды. Оның ректорлық баяндамасында （Rektoratsrede） нацистік үгіт-нәсихат сөздері де мол болды. Ол университетте "еңбек ету міндеті, әскери міндет және білім-парасат міндеті" сынды үш міндет туралы айтты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3, page 11).</ref> Бір жылға жетпей 1934 жылы ректорлықтан бас тартса да нацистік партиядан тек соғыстан кейін ғана шықты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3)</ref><ref>[Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich (The Penguin Press, 2004, pages 419-422)]</ref><ref>{{cite news |title= Das vergiftete Erbe|author=Thomas Assheuer |url= http://www.zeit.de/2014/12/heidegger-schwarze-hefte-veroeffentlicht|newspaper=Die Zeit |work= |date=21 March 2014|language=German}}</ref> 1946 жылы Француз әскери билігі Хайдеггердің нацизммен байланысына бола оның университетте сабақ беруін шектеу бұйрығын жариялады.<ref>Provisional ruling 5 қазан 1946; final ruling желтоқсан 28, 1946; Hugo Ott, Martin Heidegger: A Political Life, (Harper Collins, 1993, page 348)</ref> Нацизмнен арылту 1949 жылға дейін жалғасты. Бірақ одан нацизмдік қылмыс дерегі табылмаған соң ақыры оны жазалау күшін жойды. Сөйтіп 1951 жылы құрмет мәртебесі беріліп, сабақ беруіне мүмкіндік туды.<ref>Rüdiger Safranski, Martin Heidegger: Between Good and Evil (Harvard University Press, 1998, page 373)</ref> 1951 жылдан 1958 жылға дейін Фрайбург университетінде тұрақты сабақ берді және 1967 жылдарға дейін ұсыныспен сабақ өтті. Соғыстан кейін ол [[экзистенциализм]]дік мағынада көптеген шығармалар жазды. 1976 жылы 26 мамырда адамзаттың ой-парасат тарихына бірегей идеяларымен үлкен ықпал еткен ойшыл Мартин Хайдеггер өз туған жері Месскирхта 86 жасында қайтыс болды және Католик шіркеуі дәстүрі бойынша жерленді.<ref>S.J. McGrath, Heidegger; A (Very) Critical Introduction (Cambridge, U.K.: Erdmans, 2008), p. 10</ref> == Философиясы == Мартин Хайдеггер ХХ ғасырдағы аса маңызды философтардың бірі есептеледі. Оның идеялары өмірдің түрлі салаларына терең әсер етті. Оның онтологиялық талдаулары оны экзистенциялизмнің аса маңызды жаратушыларының біріне айналдырды. Оның Осыболмыс (Dasein) ұғымын Сартрдың алғашқы шығармаларында айтылатын адам еркіндігінің субъективті өздігімен тең қарауға болмайды. Оның ой-толғаныстары көптеген философтарға ықпал етті. Мысалы Сартрдың өзі оның көптеген идеяларын тіке қабылдаған болатын. Оның кітаптары Германияда, Францияда, Жапонияда кең талқыланды. Тіпті 70 жылдардың өзінде Солтүстік Америка құрлығында оның ілесушілері көп болды. Ол заманауи мода болған ұғымдардан – шындық, құндылық секілді ұғымдардан ашық бас тартты. Ол өз идеялар жүйесін этикалық тұрғыдан тануға қарсы болды. Осы секілді жағдайлар ол туралы көптеген қате түсініктер туғызды. Әсіресе оның саяси ұстанымы мен жеке әрекеттері қоғамның, оқымыстылардың сын садағына көп ілікті. === Хайдеггер философиясының жалпы сипаты === [[Сурет:Sein-und-Zeit-Hauptbegriffe.svg|thumb|right|250px|«Болмыс және уақыт» кітабында пайымдалған идея жүйесі. (Немісше)]] Хайдеггердің ойынша, философияның ең басты мәселесі болмысты түсіну. Егер [[грек]] [[антика]]сы заманында философтар болмысқа жақындау болса, кейінгі замандарда одан ауытқып, мүлде басқа жаққа, жасанды философиялық жүйелер жасау жағына кетіп қалған. Ал философтың бір-ақ қана міндеті бар, ол болмысқа құлақ түру. Болмыс деген сөз болу етістігінен шыққан. Грек философиясына зер сала үңілген Хайдеггер «Дүние неге жоқ емес, бар?» деген сауалдан бастайды. Сөйтіп ол шынайы дүниенің қасиеті жоқ болу емес, бар болу деген түйінге келеді. Алайда бар болудың да түрлі түрлері бар ғой, мақұлық түрі, адамдық түрі, данышпандық үлгілері. Осыған қарап неміс философы бар болу аз дейді, әрбір бар нәрсенің өзінің болмысы болуға тиіс, ол адамның бар тірлігіне мән беретін нәрсе, сөйтіп ол тірлікті бар болу және мәнісі, болмысы бар бар болуға бөледі. Орысша айтқанда, бытие и сущее. Бұлар бір біріне қосылмайды дейді Хайдеггер. Тек хайуанның болмысы ғана жәй барболушылықпен шектеледі, ал адам мән іздеуші, болмысқа көтерілуші тұлға. Өйткені оның өмірі өлімге аяқ басқан өмір, немесе оның өмірі өлімге дайындық. Ал бұл адамды қамсыздықты қойып, қамдануға жетелейді. Орысша бұл термин забота деп айдарылады. Сөйтіп Хайдеггер философияны аспаннан жерге түсіріп, ол тек адамның өмір сүруіне, сол сүрген өмірін өзінің жеке санасымен сезінуіне байланысты дейді. Демек, [[Гегель]]дің пайымындағыдай ешқандай Абсолютті Рух жоқ, тек қана болмыстың мәнін түрлі түсінуші жеке адамның жеке санасы бар. Міне, осы жеке адамды Хайдеггер мындағы болмыс дейді. Осылай айтқанда ол бір жағынан болмысты жекелесе, екінші жағынан, жеке адамды жалпы болмысқа, космологияға сіңіріп жібергендей. Бұл тұрғыдан да ол біздің дала ойшылдарымызға жақын. Мысалы, [[Қорқыт туралы аңыз]]ды алсақ, ол Хайдеггердің ойларына тура иллюстрация сияқты. Аңыз бойынша, [[Қорқыт]] біраз жыл қамсыз жүреді, тек 40-қа толғасын ғана оған Әзірейлі келіп, оның жақында өлетінін айтады. Содан Қорқыт қамдана бастайды. Дүниенің төрт бұрышына қашады. Бірақ қайда барса да оны Қорқыттың көрі күтіп тұрады. Бұл Хайдеггердің адамның өмірі өлімге дайындық деген қағидасына келеді. Осындай қамсыздануы арқасында Қорқыт, адамның тек рухы ғана мәңгі екенін түсініп, [[қобыз]]ды ойлап табады. Ал қобыз деген [[өнер]] ғой, [[поэзия]] ғой. Бұл тұрғыда да екі ойшыл бірінің сөзін бірі сөйлегендей. Өйткені Хайдеггер кей тұрғыда поэзияны философиядан биік санаған. Себебі, ақынға болмысқа құлақ түру үшін, философиялық система жасаудың қажеті жоқ, не сезсе, соны жаза салады. Сосын философтар [[тіл]] жәй ғана инструмент, мен оны пайдаланам деп ойлайды, ал ақын өз-өзін тіл құралы ретінде сезінуге тиіс Хайдеггердің ойынша. Неміс ойшылының тіл туралы ілімі мүлде бөлек. Хайдеггер тілді [[лингвистика]]лық немесе тарихи құрылым деп ұғынбайды; оның ойынша тіл [[онтология]]лық статусқа ие, демек, ол өзі жатқан бір болмыс, өйткені тіл болмыспен тығыз байланыста, сөз о бастан болмысқа тән нәрсе. Болмыс тек тілдің ғана тұзағына түседі, болмаса оны ұстау, немесе елестету мүлде мүмкін емес, ол тек тіл арқылы ғана көрініс береді. Міне, сондықтан ғана Хайдеггер тілді болмыстың үйі дейді. Тіл болмыс өзін қауіпсіздікте сезінетін кеңістік, тіл ең жақын арадағы нәрсе. Ол өз-өзін басқаратын нәрсе. Тіл [[субъект]] - [[объект]]ке бөлінген адам орнатқан заңдылық емес. Тіл өзіндік әлемі бар дербес күш, адам тілде сөйлемейді, тілдің өзі сөйлейді.<ref>Әуезхан Қодар. Хайдеггер мен Қорқыт. http://tamyr.org/?p=1802 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407001027/http://tamyr.org/?p=1802 |date=2016-04-07 }}</ref> === Болмыс (Sein)=== [[Сурет:Universität Freiburg Kollegiengebäude I (Altbau).jpg|thumb|left|200px|[[Фрайбург университеті]]: М.Хайдеггер 1933 жылы 21 ақпаннан 1934 жылы 23 ақпанға дейін осында ректор болды.]] "Болмыс (немісше Sein, ағылшынша Being)- болушының (Beings) болуы." Болмыс сөзі "бар болу", "өмір сүру", "ғұмыр кешу", "шын болу" секілді мағыналарды беретін ең жалпылық философиялық [[категория]] есептеледі. «Болмыс және уақыт» кітабының бірінші бетінде Мартин Хайдеггер өзінің жазушылық жоспарын ұсынады: "нақты әрі нәзік түрде болмыс мәселесін айқындау – міне осы бұл кітаптың жазылу мақсаты." Хайдеггердің ойынша, дәстүрлі [[онтология]] бұл мәселеде шындықты шатастырған, тіпті олар бұл шатасуға назар аудармауға тырысып, болмыс мәселесін жалпылық көріп, "айтпаса да болады" дегендей шетке сыру мәмілесін ұстанған. Хайдеггер болмысты (Being) тануды нақты болушыны (нәрсе, Beings) танудан айқын ажыратады.<ref>In other words, being is distinguished from beings such as physical objects or even, as Heidegger explains in his discussion of the "worldhood of the World," that entire collection of things that constitutes the physical universe. To preserve Heidegger's distinction, translators usually render "Sein" as "being", the gerund of "to be", and "Seiend" (singlular) and "Seiendes" (plural) as the verb-derived noun "a being" and "beings," and occasionally, perhaps preferably, as "an entity" and "entities"."</ref> Болмыс мәлім болушы секілді нәрсе емес.<ref>"'Sein' ist nicht so etwas wie Seiendes." ''Sein und Zeit'', p. 4.</ref> "Болмыс болушыны болушы етіп белгілейді, әрі осы себепті болушы танылады, түсініледі."<ref>"...das Sein, das, was Seiendes als Seiendes bestimmt, das, woraufhin Seiendes, mag es wie immer erörtert werden, je schon verstanden ist," ibid., p. 6.</ref> Болмысты тану арқылы Хайдеггер нақты заттың болу өлшемі мен алғышартын нақты белгілеуге тырысады.<ref>In English, using the word "existence" instead of "being" might seem more natural and less confusing, but Heidegger, who stresses the importance of the origins of words, uses his understanding of grammar to assist in his investigation of "being," and he reserves the word "existence" to describe that defining type of being that Dasein (human consciousness) has.</ref> Егер болмыс түсінілсе, онда болмыстың мәні, немесе болмыс сезінісі (Sinn des Seins) де айқындалады. "Сезініс" сөзін Хайдеггер "зат сол арқылы түсініледі" деп анықтайды.<ref>"aus dem her etwas als etwas verständlich wird," ''Sein und Zeit'', p. 151.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты сезіну кез келген болушыны, затты сезінуден бұрын болады, мейлі бұл зат, не болушы қалай болса да, қандай үлгіде бар болса да, болмыс алғашқы ұғым дерлік, нақты тұжырымдауға келмейтін, ғылымнан бұрынғы шындық.<ref>Ibid., pp. 8–9.</ref> Сондықтан Хайдеггер [[фундаменталды онтология]]ны "түсінуді түсіндіру" ретінде бағалап, ол [[логика]], [[теория]], нақты [[онтология]]ның қолданылым<ref name="Ibid., p. 12">Ibid., p. 12.</ref>, толғаныс секілді басқа таным үлгілерінен де алғашқы деп есептеді. Болмыс арқылы ғана болмысқа тұтасуға болатындықтан, болмысты сұрастыру мәлім бір болмыстың болмысын негіз ету арқылы сұрастырудан дерек береді.<ref>Ibid., p. 7.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты шынайы тану ерекше болушыны алғышарт етеді. Демек, бұл болмысты танудың әдіснамасы [[герменевтика]]лық қайталаным шеңберінен ажырай алмайтынымызды көрсетеді. Яғни, болмысты тану қайталану барысында алға жылжитын әрекет болып, ол методологиялық мағынада феноменологиялық түсіндіруді қайта түсіндіруі тиіс.<ref>"der methodische Sinn der Phänomenologischen Deskription ist ''Auslegung,''" ibid., p. 37.</ref> Хайдеггер бойынша, болмысты танитын болмыс тек адам - Осыболмыс болып, адам болмысы өзі болмыс ретінде болмысты тануға қабілетті, онтологиялық қабатта өмір сүре алатын болмыс болғандықтан, болмысты тану адам болмысын - Осыболмысты тануға бағытталу арқылы орындалуға тиіс. === Осыболмыс (Dasein) === [[Сурет:Heideggers Feldweg.JPG|thumb|right|200px|Месскирхтағы (Meßkirch) атыз. Хайдеггер осында жиі серуенге шығады. «Оңаша соқпақ» кітабына қараңыз.]] “Осыболмыс” (немісше "dasein", ағылшынша "being—here") Хайдеггер бойынша адамды және адамның өмір сүру, бар болу үлгісін көрсететін арнайы философиялық категория есептеледі. Неміс тілінде "Dasein" делінетін, Хайдеггер өзі құрастырып жасаған бұл ұғымның тіке мағынасы "осында бар болушы", "мұнда өмір сүруші" есептеледі. Хайдеггер бұл сөзді тіке адамға қаратып қолданған. Оның адам болмысын осы ұғым арқылы айқындауы адам болмысының дүниедегі басқа болмыстардан айқын өзгешелігі себебінен болды. "Осыболмыс – болмыстың өзі үшін болатын болмыс". Хайдеггер тағы былай дейді: "Осыболмыстың мәні оның ғұмырында. [[Субстанция]] бойында көрнекіленген түрлі қасиеттер субстанцияның қалыптасуын іске асырған қасиеттер емес. Бұл субстанция қарамаққа әу бастан орындалып қойылғандай көрінгенімен, бұл қасиеттер түрлі жағдайда болмыстың түрлі мүмкіндіктерін іске асыра береді. Сондықтан, біз Осыболмысты оның не нәрсе екенін айқындау үшін емес, қайта оның бар екендікті білдіруі үшін қолданамыз."<ref name="Ibid., p. 12"/> === Түпнұсқа (authentic) және Таусылу (Verfallen) === Хайдеггер бойынша, әркімде өзіне ғана тән, іске асырылуды күткен астыртын әлеует бар және әркім өз ажалымен жекеде бетпе-бет келеді. Әркім Хайдеггер бойынша Осыболмыс (dasein, ағылшынша be there) ретінде осынау жалғыздық халде кескін мәміле ұстанып, өзінің бірден-бірлігін, жеке даралығын батыл қабылдаса, онда бұл адам Түпнұсқа (authentic) тіршілік күйіне өтеді және тіршілік күйінің "өзі болу" кезіндегі мәнін түйсінеді. Түпнұсқалық (authenticity）әр адамның жеке өмірінің болашағы мен өткеніне бірдей ұласып жатыр және ол Менді жалғасымды етіп отыр. Ол осы байланыстар желісінде ажалды жылы қабылдауды да талап етеді. Хайдеггердің айтуынша, адам өз ажалына бетпе-бет ұшырасқанда өзіне ғана тән нағыз Мені ашыққа ақтарылып шығады. Өз Меніне ғана тән күйде "Мен" басым орында тұрады, бірақ бұл таза "Мен" күйі дәстүрлі философиядағы "[[субъект]]" ұғымымен бірдей емес. Егер әлдекімді Үрей езіп жіберсе, онда ол ешкім емес біреу ретінде жұртқа жұтылады және "Оларға", "Тобырға" (They，das Man) сүйеніп өзін қорғауға тырысады. Сөйтіп ол "Түпнұсқасыз" (inauthentic) тіршілік күйіне енеді. Түпнұсқасыздықта (inauthenticity）"Олар", "Тобыр" алға шығады да, адам өзінің болмыстық бар болу мәнділігін тонатады. Бұл күй, немесе жағдай Хайдеггер бойынша Осыболмыстың азғындап "таусылуы" (fallingness，Verfallen) болып, ондай жағдайда Осыболмыс өзінен адасып, өзін күнделік өмірдің күйкі тірлігіне тұншықтырады, өзін жалған дүниемен бірге азғындатады. === Ынта (Care) === Хайдеггер бойынша, ынта (Care) дегеніміз сондай бір күй – Осыболмыстың (Dasein) өз болмысына мейірі түсуі. Өйткені, Осыболмыстың негізі оның ғұмыры (existence), яғни оның мүмкіндікті шындыққа айналдыруы есептеледі. Әрбір кезектегі шындықтан болашақтық күйге өтуде сондай бір сұрақ көлденеңдейді: "Енді не істеуім керек?" Міне бұл ынта (Care) есептеледі. Ынта негізі Осыболмыстың өз болмысын таңдау (Choice) қабілетіне сай болады. Ынта — Осыболмыс (Dasein) пен дүние арасындағы негіздік байланыс ретінде, Осыболмысты дүниеде мәнді етеді. Ол Осыболмыс тәжірибесінің негіздік күйі есептеледі. Барлық Таңдау (Choice) дүниеде жасалатындықтан, ынта "осы дүниеде бар болатын" Осыболмыс болуының негізгі қасиеті есептеледі. Ынта — Ғұмыр (өзінен ілгері өмір сүретін), Нақтылық (... ішінде өмір сүретін), Таусылу (... күйде өмір сүретін), Сөйлесу қатарлылардан құралады, және осылар жиналып келіп Осыболмысты (Dasein) бүтіндікте паш етеді. Ол уақыттылықпен – адамзат тұрмысының уақыт құрылымымен тығыз байланысқа ие. «Болмыс және уақыт» кітабындағы "Осыболмыс және уақыттылық" бөлімінде уақыттылықты (Temporality) ынтаның барлық факторларының негізі деп түсіндіреді. === Ажал === Ажал Хайдеггер бойынша нақты жарық өмірдің терістелуі. Адам баласы ажалға беттегенде барып дүниеге алаңдауы мен абыржуын тоқтатып, құлдырау барысында өзін оқшаулап, шынайы болмысын табады. Ажал жеке адамның жұмысы, ешкімдікін ешкім өтей алмайды. Ажал әрқашан болуы мүмкін, ол қай кезде болса да ақылға қонымды есептеледі. Өйткені ешкімнің қанша өмір сүретіні туралы күні бұрын келісім жоқ. Сондықтан адам ажалға таярлық күйінде болуға тиіс. Демек, Хайдеггердің ойынша, адам ажалға тура қарап, үрей ішінде өз өмір сүруінің маңызын сезінуге тиіс. Өз өмірінің болашағын жоспарлағанда, ажалды да ескеруі керек. Адам тек өмірді ғана қабылдап, ажалдан бас тартуға қақысы жоқ. === Өзгешелік (distantaility) === Мәлім бір адамның іс-әрекетіне назар аударған кезде, біз оны тек күзетіп қана қоймай, өзіміз бен оның айырмашылығына да мән береміз және сол айырмашылықты жоюға (squashed) тырысамыз. Адам әрқашан басқалардан өзгеше екенін түйсінген күйде өмір сүреді және бұл көбінесе санасыз айқындылық болып сезіледі. Адамның өз болмысындағы осынау бөтендікті сезіну мен оған мән беруін Хайдеггер өзгешелік деп атаған. Адам өзгешелікке қарата санасыз болған сайын өзгешеліктің адам өміріндегі тізгіндеу рөлі арта береді екен. === Біркелкілену === Басқалармен бірге жүрсек те өзіміздің олардан айырмашылығымызға мән береміз, бұл біздің тағы бір қасиетіміз – біркелкілену себебінен туады. Яғни, күнделік өмірде біз "адамдармен біркелкі" болуға тырысып, орташалықты күйттейміз. Біздің өз-өзімізді табысты сезінуіміз Оларға (They) байланысты. Солар табыстысың десе табысты боламыз. Олар жеңді десе шын жеңгендей боламыз, жеңілді десе жеңіліс табамыз. Біз дербес, өзгеше идеяда болуды емес, орташа пікірде болуды қалаймыз. Жаңа идеялар туса оны жаншып, қателігін бетіне басып тастауға тырысамыз. Біз ылғида Оларға қарап бой түзеп, Оларға сәйкесіп, өзіміздің оқшау өзгешелігімізді үгітіп, біркелкілесуге тырысамыз. Осындай біркелкілесуді күйттеген өмір сүру тәсілін Хайдеггер майдалану (leveling down) деп атаған. Хайдеггердің ойынша, біз Олардың жетегінде бар болғанымызда өз өзгешелігіміз есімізге түсіп, соны біркелкілестіру мен майдалауға кірісеміз, міне бұл ересектерде жаппай кездесетін әлеуметтену. Бұл бойынша, адам ендігі жерде өзі болмайды, әлеуметке (public) айналады. Әлеуметтілік біздің адам және ол жасап отырған дүниеге деген көзқарасымызды тізгіндейді, біздің пікіріміз бен таңдау жасауымызды белгілейді. Бұл біздің дүние-өмірге қарата терең түсінікте болғанымыздың емес, қайта ой-пікіріміздің таязданып, тоғышарланып кеткеніміздің дерегі. Хайдеггердің күнделік тұрмысты зерттеуі Осыболмысқа (Dasein) талдау жасау болғанымен, бірақ ол күнделік өмірдің болмыстық үлгісін танытумен шектелмейді. Біз күнделік өмір түріндегі өмір сүру үлгісінде өз болмысымыз бен ғаламдық шындықты айқын, ашық тани алмаймыз. Былайша айтқанда, бұл түрдегі болмыс үлгісі болмысты, ғұмырды қате түсіндіреді. Әрине, сондай сұрақ тууы мүмкін: Не үшін Олардың (әлеуметтескен тобырдың) идеясы сандыраққа толы, нәрсе туралы пікірі жалаң болып келеді? Мұнда қандай сыр бар? Өйткені, біз Олар жағынан тізгінделген кезде олардың пікіріне өз болмысымызды айырбастаймыз да, өз болмысымызға өзіміз жауап бермейміз, [[ақиқат]], [[әділет]] секілді ұғымдар да күңгірт тартады. Олар біздің түпнұсқа болмысымызды жойып, өмір мен дүниеге әділ көзбен анық тігілуге мұрса бермейді, өзімізді өзімізге ұмыттырады, тіпті өзіміздің бар, не жоқ екенімізге де мән бермейтін сондай бір шекке жетіп барамыз. Демек, Олар Олар жағынан тізгінделген біз секілді осындай іші жоқ қаңқа мүшелерден құралады. === Орташа күнделік күй (average everydayness) === Хайдеггердің айтуынша, біз осы болмыспен тұтасуда және оны түсіндіруде өз болмысын өздігінен әйгілейтін ерекше болушыны (Beings) таңдауға (choose) тиіспіз. Яғни, бұл үлгіде осыболмыс өзін әдетте қалай болушы етіп әйгілейтіні көрінуі керек, осы болмыс орташа күнделік күйде (everydayness) болушыны (Being) көрсетуге тиіс. Біздің күнделік күйіміз (everydayness) бейнелеген нәрсе кездейсоқ қалыптасқан құрылым емес, мәндік құрылым есептеледі. Осы болмыс қандай болмыс үлгісінде болса да, бұл құрылым осыболмыстың болмыстық құрылымын құрауға тиіс. Хайдеггердің көрсетуінше, осы болмыстың күнделік күйінің (everydayness) қайталанбалы ұқсастықтары болушының (Being) құбылыстық мәнін бейнелейді. Барша осылай болған ғұмыр қозғалыстары осы түрдегі болмыс үлгісінен басталып, соған қайтады. Біз осы болмыстың бұл түрдегі күнделік қайталанбалы ұқсастықтарын орташа күй (Averageness) деп атауымызға болады. Дәл осы орташа күнделік күй (average everdayness) болушының болушы қабатындағы күйін құрайды да, онда өткен мен қазір осыболмыстан айнып, алыстап кетеді. Бұл болушы қабатына ең жақын және таныс нәрсе онтология (Ontology) тұрғысынан ең алыс, адамдарға ең бейтаныс нәрсе болып, онтология мәні тұрғысынан ылғи да ескеріле бермейді. Бірақ, осы болмыстың орташа күнделік күйін (Dasein 's average everydayness) жай ғана бір "тарап" (жақ, қиыр) деуге болмайды. Орташа күнделік күйдің мәнсіз (inauthentic) үлгісінде де экзистенциалді (ғұмырлық) құрылым бар. Хайдеггердің ойынша, орташа күнделік күйде осыболмыс мәлім тәсілмен өз болмысы үшін болады, тек мұндағы осыболмыс (Dasein) орташа күнделік күй үлгісінде болғандықтан, ол өз болмысынан жалтару, қашу, ауытқу, ұмыту, ескермеу секілді күйге енеді-халас. === Төрткіл дүние (Тhe environed world) === Хайдеггердің пікірінше, осы болмысқа күнделікті ең жақын нәрсе – оның айналасындағы Төрткіл дүние. Біз әдетте төрткіл дүние ішінде болу арқылы болушыны онтологиялық түсіндіреміз, төрткіл дүниенің дүниелік сипатын біртіндеп қарастырамыз. Төрткіл дүниенің төңіректік сипаты оның кеңістіктік мағынасына қаратылған. Бірақ, төрткіл дүниені құраған төңіректің өзінде кеңістіктік мән жоқ. Кеңістік төрткіл дүниеге тән және ол төрткіл дүниенің дүние болу құрылымы арқылы ғана айқындалады. Хайдеггердің ойынша, "төрткіл дүние" алдын ала бекітілген кеңістікте тұрған жоқ, тек төрткіл дүниенің өзіндік дүниелік қасиеті орын және осы сәттегі бүтіндікпен себептік байланысқа ие болып отыр. Ал, бұл орын айқындаушы үшін әрқашан тұрақты болады. Хайдеггердің ойынша, кезектегі дүние – дүние кеңістігінің "кеңістіктік қасиеті" арқылы түсіндіріліп келді. Осы болмыстың өзі дүние тұрғысынан тек "кеңістіктік қасиетке ие нәрсе" құсап көрінеді. Сондықтан, болушы қабатынан айтқанда, қолға алған нәрсеміз төрткіл дүниенің кеңістіктік салыстырмасы арқылы айқындалады. Бірақ осы болмыстың өз болмысы бұлай кеңістік арқылы түсіндірілмейді. === Болмыс-ішілік (In-Sein) === Хайдеггердің айтуынша, біз "болмыс-ішілік" (немісше: In-Sein, ағылшынша: Being-in) ұғымын қолдану арқылы дүниеделігімізді айтуды толықтаймыз. Төрткіл дүниеделік – болушы-ішілік арқылы ".... ішінделікті" (бірдеңенің ішінде) түйсіндіреді. Бұл сөйлеу әдеті болушының (Beings) болмыс (Being) тәсілін көрсетеді, яғни мәлім бір болушы келесі бір болушының ішінде екенін, мысалы су кесе "ішінде" екенін, киім шкаф "ішінде" екенін білдіреді. Демек, болушылар (Beings) біреуі келесінің ішінде "болу" арқылы өмір сүреді. Олар дүние ішінде тізілген нәрселер ретінде іске асқан, орындалған, болып жатқан болмыс үлгілері есептеледі. Ал, бірақ болмыс-ішілік – осыболмыстың айырықша боллмыстық құрылымын көрсететін онтологиялық ғұмырлық сипатқа ие. Бұл деген сөз, мәлім зат (мысалы адам денесі) орындалған болушылар "ішіндегі" орындалған болмыс дегендік емес. Болмыс-ішілік орындалған, іске асқан нәрселердің кеңістіктегі "бірінің ішінде бірі болуы" емес. Түпнұсқа мағынасынан айтқанда, болмыс-ішілік кеңістіктік байланысты білдіріп тұрған жоқ. Біз болмыс-ішіліктегі болушыны өзіміз қай-қашанда солай болатын болушылық деуімізге болады. Хайдеггер былай дейді: мен дүниедемін, бірақ дүние маған осыншалық таныс болуының артында мүлде байтаныс жасырын тылсымат жатыр. "Болмыс-ішілік" осыболмыс болуының онтологиялық қабатын айғақтайтын термин. Ал, осыболмыс дүние-ішілікпен мәнді құрылымға ие болады. Дүниені саялаған болмыс – бейне өзен сағалаған балық секілді дүниеде байыздаған, дүниеге қонақтаған болмыс. Бұл тұрғыда "дүниені саялау" болмыс-ішілікке онтологиялық орнығу есептеледі. "Дүниеде болу", "өмірде бар болу", "шын болу" дегеніміз дәл осы болмыс-ішілік арқылы "дүниеде бар болуды (Being-in-the-world) көрсетеді. === Олар және Оларласу (Тhey and Тhey-self) === == Ықпалы == == Негізгі Еңбектері == {| class="wikitable" ! Жылы ! Немісшесі ! Қазақша |- | 1927 | ''Sein und Zeit'', Gesamtausgabe Volume 2 | ''[[Болмыс және уақыт]]'' |- | 1929 | ''Kant und das Problem der Metaphysik'', Gesamtausgabe Volume 3 | ''Кант және метафизика мәселелері'' |- | 1935 | ''Einführung in die Metaphysik'' (1935, published 1953), Gesamtausgabe Volume 40 | ''Метафизикаға кіріспе'' |- | 1936–8 | ''Beiträge zur Philosophie Ereignis (Vom Ereignis)'' (1936–1938, published 1989), Gesamtausgabe Volume 65 | ''Философияға үлес (Іс арқылы)'' |- | 1942 | ''Hölderlins Hymne »Der Ister«'' (1942, published 1984), Gesamtausgabe Volume 53 | ''Гёльдерлин гимні: "Истар"'' |- | 1949 | "Die Frage nach der Technik", in Gesamtausgabe Volume 7 | ''Технология туралы сұрақ'' |- | 1950 | ''Holzwege'', Gesamtausgabe Volume 5. This collection includes "Der Ursprung des Kunstwerkes" (1935–1936) |''Оңаша соқпақ'', "Өнердің тууы" қамтылған топтама. |- | 1955–56 | ''Der Satz vom Grund'', Gesamtausgabe Volume 10 | ''Себеп қағидаты'' |- | 1955–57 | ''Identität und Differenz'', Gesamtausgabe Volume 11 | ''Біркелкілену және өзгешелену'' |- | 1959 | ''Gelassenheit'', in Gesamtausgabe Volume 16 | ''Ойталқы'' (немесе "Тұндыр тыныштық") |- | 1959 | ''Unterwegs zur Sprache'', Gesamtausgabe Volume 12 | ''Тілге жол тарту'' |- |} == Нацизммен байланысы == == Кино == == Сыртқы сілтемелер == [https://www.youtube.com/watch?v=A04RhtR0imY Мартин Хайдеггер (12 минуттық сабақ, ағылшын тілінде)] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Философтар]] [[Санат:Тілтанушылар]] [[Санат:Германия тілтанушылары]] [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:Неміс ақындары]] [[Санат:Германия педагогтары]] [[Санат:Германия филологтары]] 4cgd9hnt7nv82xbb3borbh8vibgjayp 3586104 3586103 2026-04-16T18:08:27Z Дауткулова Ақмарал 158647 /* Ынта (Care) */ 3586104 wikitext text/x-wiki {{Философ |есімі = Мартин Хайдеггер |шынайы есімі = Martin Heidegger |сурет = Heidegger 4 (1960) cropped.jpg |ені = 200 |сурет атауы = Мартин Хайдеггер |Туылған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туылған жері = [[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.5.1976 |Қайтыс болған жері = [[Фрайбург]]тегі Брайсгау, [[Баден-Вюртемберг]], [[Германия Федеративтік Республикасы]] |Азаматтығы = {{DEU}} |Ұлты = [[неміс]] |Шығармалардың тілі == [[неміс тілі|немісше]] |Мектеп = [[феноменология]], [[герменевтика]], [[экзистенциализм]] |Бағыты = Батыс философиясы |Кезең = [[Қазіргі заман батыс философиясы]] |Қызығушылығы = [[Онтология]], [[Метафизика]], [[Эпистемология]], [[Ежелгі Грекия философиясы]], [[Технология]], [[Өнер]], [[Тіл]], [[Толғаныс]] |Пікірі = Болмыс (Sein), Осыболмыс ((Dasein)), Болушы, Түпнұсқа (authentic), Қаңқа (Gestell), Онтология, Онтологиялық өзгешелік (Ontologische Differenz), Ғұмыр (Existenzialien), Герменевтикалық шеңбер, Фундаменталды Алетейя (Aletheia Fundamental), Болмыстың ұмытылуы (Seinsvergessenheit), Күйрету (Destruktion) |Ізашарлары = [[Анаксимандр]], [[Парменид]], [[Гераклит]], [[Лао-цзы]], [[Платон]], [[Аристотель]], [[Дунс Скот]], [[Иммануил Кант|Кант]], [[Шеллинг]], [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]], [[Сёрен Кьеркегор|Кьеркегор]], [[Фридрих Ницше|Ницше]], [[Франц Брентано|Брентано]], [[Вильгельм Дильтей|Дильтей]], [[Эдмунд Гуссерль|Гуссерль]] |Мұрагерлері = [[Жан-Поль Сартр|Сартр]], [[Жак Деррида]], [[Морис Мерло-Понти]], [[Мишель Фуко]], [[Ханс-Георг Гадамер|Гадамер]], [[Ханна Арендт]], [[Герберт Маркузе]] |Сыйақылары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Heidegger Signature.jpg |сайт = |уикикітап = |уикидәйек = |Туған күні=26.9.1889|Туған жері=[[Месскирх]], [[Баден]], [[Германия империясы]]}} '''Мартин Хайдеггер''' ({{lang-de|Martin Heidegger}}, 1889 жылы 26 қыркүйек－1976 жылы 26 мамыр) — неміс ойшылы, [[қазіргі заман батыс философиясы]]нда ең ықпалды [[философ]]тардың бірі, [[экзистенциализм]], [[Феноменология]], [[деконструкция]], [[герменевтика]], [[постмодернизм]], [[саясаттану]] теориясы, [[психология]] және [[теология]] салаларына айтарлықтай үлес қосқан ғұлама. Ол [[Құрлықтық философия]] (Continental philosophy) дәстүріне мұрагерлік етіп, өз ғұмырында таңдаулы, әрі таласқа толы еңбектер жазды. Әсіресе оның «[[Болмыс және уақыт]]» (Being and time) (1927) еңбегі ХХ ғасырдағы танымал бірегей туындылардың бірі есептеледі.<ref>Lackey, Douglas. 1999. "What Are the Modern Classics? The Baruch Poll of Great Philosophy in the Twentieth Century". ''Philosophical Forum''. 30 (4): 329-46</ref> == Жалпы түсіндірме == [[Сурет:Être et Temps.jpg|thumb|right|230px|«Болмыс және уақыт» (французша нұсқасы)]] Мартин Хайдеггер бойынша айтқанда, батыс философтары [[Платон]]нан бастап [[болмыс]]тың (Being) мәнін қате түсінумен болды. Олар болмыстың өзін тіке, арнайы зерттеуден адасып, кейбір болмысқа қатысты мәселелерді төңіректеуден шыға алмады. Болмысты танудың түйіні [[болушы]] (Beings) ретіндегі жеке затты – [[субстанция]]ны және оның қасиетін танумен ғана шектелді. Ал, бірақ болмысты танудың сенімді жолы – танылған болушының негізін тану, яғни болушыны нақты шындық өресіне көтерген артқы тиянақты тану болатын.<ref>Martin Heidegger, ''Being and Time'', pp. 25–26.</ref> Бірақ, философтар бұл болмыстық алғышартты ескермей, болмысты, әсіресе адам болмысын тануда шатасумен болды. Хайдеггердің ойынша, бұл қателікті түзету үшін жаңа [[әдіснама]] керек, яғни, [[философия]] өзінің әр қадамын қайта айқындап, болмысқа қайта назар аударуға тиіс.<ref>Hermann Philipse, ''Heidegger's Philosophy of Being'' p. 173, Notes to Chapter One, Martin Heidegger, ''Supplements'', trans. John Van Buren p. 183.</ref> ХХ ғасырдың 30 жылдарынан бастап, Хайдеггер батыстың философия тарихына жүйелі түрде қайта түсіндіру жасады. Ол феноменологиялық, герменевтикалық, экзистенциялизмдік тұрғылардан әйгілі философиялық кітаптарды ой таразыға салып, бұл кітаптардағы айқындалмаған алғышарттар мен шатасқан тұстарды көрсетіп берді. Хайдеггердің айтуынша, бүгінге дейінгі философия кестесі дүниені жалаң жағынан жалқы түсінуге негізделген, тоғыспалы толықтық пен жан-жақты қамту кем, яғни, философиялық жалаңдық метафизиканың негізгі белгісі болды. Хайдеггердің ойынша, метафизиканың осылай жалаң түрде дүниені түсіндіруі [[Қазіргі заман техникасы|қазіргі заман "технологиясы]]нда" шегіне жете көрініс тапты. "Технология" ұғымы мұнда "бейтарап тұрған, мақсатқа жеткізетін құрал" ғана емес, қайта біздің дүниені тануымызды өзгерткен нәрсе. Технология себебінен біз қасиетті қара жерді қолданылмалы мағынада түсіндік. Технологияның жаһандануына және оның табиғи байлықтарды тежемсіз пайдалануына қарап, Хайдеггер Технология бойынан қарсы тұру қиын жойқын қатерді көрді.<ref>''Poetry, Language, Thought'', p. 60.</ref> Хайдеггердің пікірінше, [[өнер]] қай-қашанда техниканың қарсы жағы есептелді. Әсіресе [[Гельдерлин]] өлеңдеріне сүйеніп, жалаң Технологиялық дүниемен байланысудан құтылудың жолын қарастырды.<ref>Heidegger, Martin. ''Poetry, Language, Thought''. (New York: Harper Modern Perennial Classics, 2001.), p. 8.</ref> Хайдеггер философтардың [[метафизика]] мен [[эпистемология]] мәселелерінен құтылып, таза [[онтология]]лық мәселеге беттеуінің әдіснамасын сынақ етті. Оның ойынша таза онтология мәселесі дәл "Болмыстың мәні" мәселесі есептеледі. Хайдеггер көптеген ойшылдарға ықпал етті. Олардың арасында [[Ханс-Георг Гадамер|Ганс Гадамер]] （Hans-Georg Gadamer), Ханс Йонас （Hans Jonas）, Эммануил Левинас (Emmanuel Levinas), Ханна Арендт （Hannah Arendt）, Ксавье Зубири （Xavier Zubiri）, Карл Левит （Karl Löwith）, Морис Мерло-Понти （Maurice Merleau-Ponty）, [[Жан-Поль Сартр]] （Jean-Paul Sartre）, [[Жак Деррида]] (Jacques Derrida), [[Мишель Фуко]] （Michel Foucault), Жан Люк Нанси （Jean-Luc Nancy）, Филипп Лаку-Лабарт （Philippe Lacoue-Labarthe） қатарлылар Хайдеггер шығармаларын зерттеумен арнайы шұғылданған болатын. 1934 жылы нацистер тағайындаған ректорлықтан бас тартып, [[нацизм]]нен бойын аулаққа салғанымен, бәрібір 1933 жылы мамырдан 1945 жылы мамырға дейін [[неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясы]]ның мүшесі болуы оның атына үлкен кір келтірді.<ref>Source: Hannah Arendt / Martin Heidegger by Elzbieta Ettinger, Yale University Press, New Haven, 1995, page 10</ref> Оның өз сөзімен айтқанда бұл іс оның "өміріндегі ең сорақы ақымақтық" (die größte Dummheit seines Lebens) есептеледі.<ref>Quoted by Heinrich Wiegand Petzet, ''Auf einen Stern zugehen. Begegnungen und Gespräche mit Martin Heidegger 1929-1976'', 1983 p. 43, and also by Frédéric de Towarnicki, ''A la rencontre de Heidegger. Souvenirs d'un messager de la Forêt-Noire'', Gallimard-Arcades p. 125</ref> Оны ақтап сөйлеген Ханна Арендт секілді жақтастар оның нацистерді қолдауын "пенделік жеке қателік" ретінде философиясымен қатысы жоқ іс деп есептеді.<ref>Hannah Arendt, ''Martin Heidegger At 80'', New York Review of Books, 17/6, (Oct. 21, 1971), 50-54; repr. in ''Heidegger and Modern Philosophy'' ed. M. Murray (New Haven: Yale University Press, 1978), 293-303</ref> Ал, оған сын айтқан Эммануил Левинас<ref>[http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf "Martin Heidegger, Emmanuel Levinas\, and the Politics of Dwelling"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223914/http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-11052004-163310/unrestricted/Gauthier_dis.pdf |date=2016-03-03 }} by David J. Gauthier, Ph.D dissertation, Louisiana State University, 2004, page 156</ref> және Карл Левит<ref>Karl Löwith, ''Mein Leben in Deutschland vor und nach 1933: ein Bericht'' (Stuttgart: Metzler, 1986), p. 57, translated by Paula Wissing as cited by Maurice Blanchot in "Thinking the Apocalypse: a Letter from Maurice Blanchot to Catherine David," in ''Critical Inquiry'' 15:2, pp. 476-477.</ref> секілді оқушылары болса Хайдеггердің нацизммен байланысын кешіруге болмайтын моралдық қателік ретінде бағалап, бұл оның идеясының шикілігін көрсетеді деп есептеді. 1950 жылдардан кейінгі шығармашылығында ол тіл мәселесіна барынша назар аударады. Ол тілдің жетіліп-кемелдеуіндегі тарихи алуан қайнарларын анықтап, метафизикалық жалаңдықтан сақтану ыңғайын қарастырды. Оның әйгілі нақылы — "Тіл - болмыстың үйі" сөзі әлемде кең тараған философиялық тіркестердің бірі есептеледі. Хайдеггер адамды дүниенің орталық тұлғасы деп есептемейді, ол төрткіл дүниемен байланыстар тізбегінде тұрған буын деп есептейді. Адам осынау төрткіл дүниедегі уақыттық байыздаушы қонақ ретінде жер шарын тізгіндеуге берілмей, оны аялауға мән беруі керек. == Ғұмырбаяны == [[Сурет:Geburtshaus Heidegger Sonne.JPG|thumb|right|300px|Месскирхтегі Mesnerhaus, Хайдеггер осында туып өскен.]] Мартин Хайдеггер 1889 жылы 26 қыркүйекте Баден - Вюртембергтегі [[Месскирх]]та ([[Штутгарт]] қаласының оңтүстігінде 80 км қашықтықта) қарапайым [[католик]] отбасында дүниеге келген. Әкесі Фридрих Хайдеггер Месскирх қыстағындағы католик шіркеуінде төмен діни қызметкер болған. 1892 жылы қарындасы Мария, 1894 жылы бауыры туылды. Мартин Хайдеггер бала кезінде шіркеу мектебінде оқиды. 17 жасында ол шіркеу әкейінен [[Франц Брентано|Брентано]] жазған «[[Аристотель]] бойынша [[болмыс]]тың түрлі мән-мағынасы» атты кітапты алып оқып, болмыс мәні мәселесіне айырықша назары ауады. 1990 жылы [[Фрайбург университеті]]нде алғашында [[теология]] мамандығы бойынша екі жыл оқып, кейін философия мамандығына ауысады, гуманитарлық және жаратылыстану пәндеріне ден қояды. 1913 жылы [[Генрих Риккерт]] және Шнайдер секілді ғалымдардың ғылыми жетекшілігінде «[[Психологизм]]нің тұжырым ілімі» атты докторлық диссертация қорғады. Ал, оның оқытушылық біліктілігін айқындаған мақаласы «Дунс Скоттың категория және мәнділік ілімі» деп аталды. 1914 жылы ол докторлық атаққа ие болып, "[[Антика]]лық және [[схоластика]]лық философия мектептері желісі" тақырыбында Фрайбург университетінде сабақ бере бастады. І дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1914 жылы тамызда Мартин Хайдеггер әскерге қатысты. Бірақ, екі ай өткенде денсаулығы сыр беріп, қосыннан шегерілді. 1917 жылы І дүниежүзілік соғыстың соңғы жылы Хайдеггер Пруссиялық лютеран қыз Эльфриде Петриге үйленді<ref name=":0">{{Cite news|title = Es ist wieder da|url = http://www.zeit.de/2014/05/martin-heidegger-schwarze-hefte/komplettansicht|newspaper = Die Zeit|date = 30 January 2014|access-date = }}</ref> және тағы да әскерге алынды. 1919 жылы оның ұлы Йорг туылды.<ref>Note, however, that it was discovered later that one of the two main sources used by Heidegger was not by Scotus, but by [[Thomas of Erfurt]]. Thus Heidegger's 1916 doctoral thesis, ''Die Kategorien- und Bedeutungslehre des Duns Scotus'', should have been entitled, ''Die Kategorienlehre des Duns Scotus und die Bedeutungslehre des Thomas von Erfurt''. Source: [http://plato.stanford.edu/entries/erfurt Stanford Encyclopedia of Philosophy].</ref><ref>''Die Lehre vom Urteil im Psychologismus. Ein kritisch-theoretischer Beitrag zur Logik'' (1914). Source: Annemarie Gethmann-Siefert, "Martin Heidegger", ''Theologische Realenzyklopädie'', XIV, 1982, p. 562</ref> [[Сурет:Edmund Husserl 1900.jpg|thumb|right|200px|Гуссерль]] 1918 жылы соғыстан оралған соң, Хайдеггер [[феноменология]]ның негізін салған әйгілі философ [[Эдмунд Гуссерль]]дің ассистенті болды. Хайдеггер Гуссерльдің жетекшілігінде әрі өз білімін шыңдайды, әрі сабақ өтеді. Бұл кезде оның сабақ тақырыбы [[Аристотель]] төңірегінде өрбіді. Ол Гуссерль феноменологиясының ықпалына ұшырағанымен, бірақ сабақ мазмұны соншылық Гуссерльшіл емес болатын. 1920 жылы қазанда [[Фрайбург университеті]]ндегі сабақ сағаты жетіспеген соң Гуссерль Хайдеггерді [[Марбург мектебі]]нің үлкен өкілі, Марбург университетіндегі [[Пауль Герхард Наторп]]қа таныстырады. Ол кезде Хайдеггер Гуссерль бас болып құрастырған «Философия және феноменологиялық зерттеу жылнамасының» VII томында өзінің Аристотель туралы көлемді мақаласын басуға әзірленіп жатқан болатын. Ол 40 беттік қолжазбаны екі нұсқа етіп бастырып, біреуін Наторпқа жіберіп береді. Наторп қолжазбаны оқыған соң қатты таңырқап, жас философтың идеясына тәнті болады да, дереу Гуссерльге қабылдау туралы хабар жібереді.<ref>Richard Wolin, Heidegger’s Children: Hannah Arendt, Karl Löwith, Hans Jonas, and Herbert Marcuse (Princeton: Princeton University Press, 2001); Samuel Fleischacker (ed.) Heidegger's Jewish Followers: Essays on Hannah Arendt, Leo Strauss, Hans Jonas, and Emmanuel Levinas (Pittsburgh: Duquesne University Press, 2008)</ref> [[Сурет:Heideggerrundweg0009.JPG|thumb|left|200px|Хайдеггердің Тодтнаубергтегі тау лашығы, «Болмыс және уақыт» кітабы осы лашықта жазылған, өңделген]] 1923 жылы Хайдеггер [[Марбург университеті]]нің философия профессоры болады. Бұл кезде ол [[Тодтнауберг]]те өзінің Тау Лашығын （the Hütte） салдырып,<ref>[http://cabinetmagazine.org/issues/25/durantaye.php Being There], a Spring 2007 article on Heidegger's vacation home for ''[[Cabinet (magazine)|Cabinet]]'' magazine.</ref> «[[Болмыс және уақыт]]ты» жаза бастады. Сол жылы ол Марбург университетінде атағы асқақтаған жаңа профессор болып танылды. Теолог Рудольф Бультманн （Rudolf Bultmann）, Эрнст Фридлендер (Ernst Friedländer), Николай Гартман （Nicolai Hartmann）, неокантшыл философ Пауль Наторп （Paul Natorp） қатарлылар Хайдеггермен бірге жұмыс жасады. 1925 жылы жазда «Уақыт ұғымының тарихы» атты дәріс қолжазбасын таярлады. Бұл «Болмыс және уақыттың» алғашқы нұсқасы еді. 1925 жылы қыста Хайдеггер ресми профессор болуға ұсыныс жасады. Ол кездегі талап бойынша, ресми профессордың міндетті түрде монографиясы болуға тиіс болатын. Сөйтіп 1926 жылы қаңтардан сәуірге дейін ол тау лашығында оқшау жатып «Уақыт ұғымының тарихы» дәріс қолжазбасын «Болмыс және уақыт» кітабы етіп, алғашқы 240 бетін реттеп шықты. Бұл мезгілде Гуссерль де Тодтнаубергке келіп, оның "дүниедегілік" ұғымын талқылаған екен. Келесі жылы ақпанда «Болмыс және уақыт» «Феноменология жылнамасының» VIII томына енді және жеке кітап болып та басылып шықты. Жарты жылдан кейін [[Берлин]]нен ресми профессорлыққа бекіту мәлімдемесі келіп жетті. [[Сурет:Grab Heidegger.JPG|thumb|right|200px|Мартин Хайдеггердің Месскирхтағы құлыптасы]] 1928 жылы Гуссерль зейнетке шықты. Хайдеггер Марбург университетіндегі жұмыс орнынан бас тартып, Фрайбург университетіне барып Гуссерльдің орнына философия сабағын берді. 1931 жылдан бастап Хайдеггердің Германия нацистік партиясымен байланысы қоюлады.<ref>Charles Bambach, Heidegger’s Roots (Cornell University Press, 2003, page 82)</ref> 1933 жылы [[Адольф Гитлер]] құрған нацистік Неміс ұлттық-социалисттік жұмысшы партиясына мүше болды және Фрайбург университетінің ректоры болып тағайындалды. Оның ректорлық баяндамасында （Rektoratsrede） нацистік үгіт-нәсихат сөздері де мол болды. Ол университетте "еңбек ету міндеті, әскери міндет және білім-парасат міндеті" сынды үш міндет туралы айтты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3, page 11).</ref> Бір жылға жетпей 1934 жылы ректорлықтан бас тартса да нацистік партиядан тек соғыстан кейін ғана шықты.<ref>Julian Young, Heidegger, Philosophy, Nazism (Cambridge University Press, 1997, page 3)</ref><ref>[Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich (The Penguin Press, 2004, pages 419-422)]</ref><ref>{{cite news |title= Das vergiftete Erbe|author=Thomas Assheuer |url= http://www.zeit.de/2014/12/heidegger-schwarze-hefte-veroeffentlicht|newspaper=Die Zeit |work= |date=21 March 2014|language=German}}</ref> 1946 жылы Француз әскери билігі Хайдеггердің нацизммен байланысына бола оның университетте сабақ беруін шектеу бұйрығын жариялады.<ref>Provisional ruling 5 қазан 1946; final ruling желтоқсан 28, 1946; Hugo Ott, Martin Heidegger: A Political Life, (Harper Collins, 1993, page 348)</ref> Нацизмнен арылту 1949 жылға дейін жалғасты. Бірақ одан нацизмдік қылмыс дерегі табылмаған соң ақыры оны жазалау күшін жойды. Сөйтіп 1951 жылы құрмет мәртебесі беріліп, сабақ беруіне мүмкіндік туды.<ref>Rüdiger Safranski, Martin Heidegger: Between Good and Evil (Harvard University Press, 1998, page 373)</ref> 1951 жылдан 1958 жылға дейін Фрайбург университетінде тұрақты сабақ берді және 1967 жылдарға дейін ұсыныспен сабақ өтті. Соғыстан кейін ол [[экзистенциализм]]дік мағынада көптеген шығармалар жазды. 1976 жылы 26 мамырда адамзаттың ой-парасат тарихына бірегей идеяларымен үлкен ықпал еткен ойшыл Мартин Хайдеггер өз туған жері Месскирхта 86 жасында қайтыс болды және Католик шіркеуі дәстүрі бойынша жерленді.<ref>S.J. McGrath, Heidegger; A (Very) Critical Introduction (Cambridge, U.K.: Erdmans, 2008), p. 10</ref> == Философиясы == Мартин Хайдеггер ХХ ғасырдағы аса маңызды философтардың бірі есептеледі. Оның идеялары өмірдің түрлі салаларына терең әсер етті. Оның онтологиялық талдаулары оны экзистенциялизмнің аса маңызды жаратушыларының біріне айналдырды. Оның Осыболмыс (Dasein) ұғымын Сартрдың алғашқы шығармаларында айтылатын адам еркіндігінің субъективті өздігімен тең қарауға болмайды. Оның ой-толғаныстары көптеген философтарға ықпал етті. Мысалы Сартрдың өзі оның көптеген идеяларын тіке қабылдаған болатын. Оның кітаптары Германияда, Францияда, Жапонияда кең талқыланды. Тіпті 70 жылдардың өзінде Солтүстік Америка құрлығында оның ілесушілері көп болды. Ол заманауи мода болған ұғымдардан – шындық, құндылық секілді ұғымдардан ашық бас тартты. Ол өз идеялар жүйесін этикалық тұрғыдан тануға қарсы болды. Осы секілді жағдайлар ол туралы көптеген қате түсініктер туғызды. Әсіресе оның саяси ұстанымы мен жеке әрекеттері қоғамның, оқымыстылардың сын садағына көп ілікті. === Хайдеггер философиясының жалпы сипаты === [[Сурет:Sein-und-Zeit-Hauptbegriffe.svg|thumb|right|250px|«Болмыс және уақыт» кітабында пайымдалған идея жүйесі. (Немісше)]] Хайдеггердің ойынша, философияның ең басты мәселесі болмысты түсіну. Егер [[грек]] [[антика]]сы заманында философтар болмысқа жақындау болса, кейінгі замандарда одан ауытқып, мүлде басқа жаққа, жасанды философиялық жүйелер жасау жағына кетіп қалған. Ал философтың бір-ақ қана міндеті бар, ол болмысқа құлақ түру. Болмыс деген сөз болу етістігінен шыққан. Грек философиясына зер сала үңілген Хайдеггер «Дүние неге жоқ емес, бар?» деген сауалдан бастайды. Сөйтіп ол шынайы дүниенің қасиеті жоқ болу емес, бар болу деген түйінге келеді. Алайда бар болудың да түрлі түрлері бар ғой, мақұлық түрі, адамдық түрі, данышпандық үлгілері. Осыған қарап неміс философы бар болу аз дейді, әрбір бар нәрсенің өзінің болмысы болуға тиіс, ол адамның бар тірлігіне мән беретін нәрсе, сөйтіп ол тірлікті бар болу және мәнісі, болмысы бар бар болуға бөледі. Орысша айтқанда, бытие и сущее. Бұлар бір біріне қосылмайды дейді Хайдеггер. Тек хайуанның болмысы ғана жәй барболушылықпен шектеледі, ал адам мән іздеуші, болмысқа көтерілуші тұлға. Өйткені оның өмірі өлімге аяқ басқан өмір, немесе оның өмірі өлімге дайындық. Ал бұл адамды қамсыздықты қойып, қамдануға жетелейді. Орысша бұл термин забота деп айдарылады. Сөйтіп Хайдеггер философияны аспаннан жерге түсіріп, ол тек адамның өмір сүруіне, сол сүрген өмірін өзінің жеке санасымен сезінуіне байланысты дейді. Демек, [[Гегель]]дің пайымындағыдай ешқандай Абсолютті Рух жоқ, тек қана болмыстың мәнін түрлі түсінуші жеке адамның жеке санасы бар. Міне, осы жеке адамды Хайдеггер мындағы болмыс дейді. Осылай айтқанда ол бір жағынан болмысты жекелесе, екінші жағынан, жеке адамды жалпы болмысқа, космологияға сіңіріп жібергендей. Бұл тұрғыдан да ол біздің дала ойшылдарымызға жақын. Мысалы, [[Қорқыт туралы аңыз]]ды алсақ, ол Хайдеггердің ойларына тура иллюстрация сияқты. Аңыз бойынша, [[Қорқыт]] біраз жыл қамсыз жүреді, тек 40-қа толғасын ғана оған Әзірейлі келіп, оның жақында өлетінін айтады. Содан Қорқыт қамдана бастайды. Дүниенің төрт бұрышына қашады. Бірақ қайда барса да оны Қорқыттың көрі күтіп тұрады. Бұл Хайдеггердің адамның өмірі өлімге дайындық деген қағидасына келеді. Осындай қамсыздануы арқасында Қорқыт, адамның тек рухы ғана мәңгі екенін түсініп, [[қобыз]]ды ойлап табады. Ал қобыз деген [[өнер]] ғой, [[поэзия]] ғой. Бұл тұрғыда да екі ойшыл бірінің сөзін бірі сөйлегендей. Өйткені Хайдеггер кей тұрғыда поэзияны философиядан биік санаған. Себебі, ақынға болмысқа құлақ түру үшін, философиялық система жасаудың қажеті жоқ, не сезсе, соны жаза салады. Сосын философтар [[тіл]] жәй ғана инструмент, мен оны пайдаланам деп ойлайды, ал ақын өз-өзін тіл құралы ретінде сезінуге тиіс Хайдеггердің ойынша. Неміс ойшылының тіл туралы ілімі мүлде бөлек. Хайдеггер тілді [[лингвистика]]лық немесе тарихи құрылым деп ұғынбайды; оның ойынша тіл [[онтология]]лық статусқа ие, демек, ол өзі жатқан бір болмыс, өйткені тіл болмыспен тығыз байланыста, сөз о бастан болмысқа тән нәрсе. Болмыс тек тілдің ғана тұзағына түседі, болмаса оны ұстау, немесе елестету мүлде мүмкін емес, ол тек тіл арқылы ғана көрініс береді. Міне, сондықтан ғана Хайдеггер тілді болмыстың үйі дейді. Тіл болмыс өзін қауіпсіздікте сезінетін кеңістік, тіл ең жақын арадағы нәрсе. Ол өз-өзін басқаратын нәрсе. Тіл [[субъект]] - [[объект]]ке бөлінген адам орнатқан заңдылық емес. Тіл өзіндік әлемі бар дербес күш, адам тілде сөйлемейді, тілдің өзі сөйлейді.<ref>Әуезхан Қодар. Хайдеггер мен Қорқыт. http://tamyr.org/?p=1802 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407001027/http://tamyr.org/?p=1802 |date=2016-04-07 }}</ref> === Болмыс (Sein)=== [[Сурет:Universität Freiburg Kollegiengebäude I (Altbau).jpg|thumb|left|200px|[[Фрайбург университеті]]: М.Хайдеггер 1933 жылы 21 ақпаннан 1934 жылы 23 ақпанға дейін осында ректор болды.]] "Болмыс (немісше Sein, ағылшынша Being)- болушының (Beings) болуы." Болмыс сөзі "бар болу", "өмір сүру", "ғұмыр кешу", "шын болу" секілді мағыналарды беретін ең жалпылық философиялық [[категория]] есептеледі. «Болмыс және уақыт» кітабының бірінші бетінде Мартин Хайдеггер өзінің жазушылық жоспарын ұсынады: "нақты әрі нәзік түрде болмыс мәселесін айқындау – міне осы бұл кітаптың жазылу мақсаты." Хайдеггердің ойынша, дәстүрлі [[онтология]] бұл мәселеде шындықты шатастырған, тіпті олар бұл шатасуға назар аудармауға тырысып, болмыс мәселесін жалпылық көріп, "айтпаса да болады" дегендей шетке сыру мәмілесін ұстанған. Хайдеггер болмысты (Being) тануды нақты болушыны (нәрсе, Beings) танудан айқын ажыратады.<ref>In other words, being is distinguished from beings such as physical objects or even, as Heidegger explains in his discussion of the "worldhood of the World," that entire collection of things that constitutes the physical universe. To preserve Heidegger's distinction, translators usually render "Sein" as "being", the gerund of "to be", and "Seiend" (singlular) and "Seiendes" (plural) as the verb-derived noun "a being" and "beings," and occasionally, perhaps preferably, as "an entity" and "entities"."</ref> Болмыс мәлім болушы секілді нәрсе емес.<ref>"'Sein' ist nicht so etwas wie Seiendes." ''Sein und Zeit'', p. 4.</ref> "Болмыс болушыны болушы етіп белгілейді, әрі осы себепті болушы танылады, түсініледі."<ref>"...das Sein, das, was Seiendes als Seiendes bestimmt, das, woraufhin Seiendes, mag es wie immer erörtert werden, je schon verstanden ist," ibid., p. 6.</ref> Болмысты тану арқылы Хайдеггер нақты заттың болу өлшемі мен алғышартын нақты белгілеуге тырысады.<ref>In English, using the word "existence" instead of "being" might seem more natural and less confusing, but Heidegger, who stresses the importance of the origins of words, uses his understanding of grammar to assist in his investigation of "being," and he reserves the word "existence" to describe that defining type of being that Dasein (human consciousness) has.</ref> Егер болмыс түсінілсе, онда болмыстың мәні, немесе болмыс сезінісі (Sinn des Seins) де айқындалады. "Сезініс" сөзін Хайдеггер "зат сол арқылы түсініледі" деп анықтайды.<ref>"aus dem her etwas als etwas verständlich wird," ''Sein und Zeit'', p. 151.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты сезіну кез келген болушыны, затты сезінуден бұрын болады, мейлі бұл зат, не болушы қалай болса да, қандай үлгіде бар болса да, болмыс алғашқы ұғым дерлік, нақты тұжырымдауға келмейтін, ғылымнан бұрынғы шындық.<ref>Ibid., pp. 8–9.</ref> Сондықтан Хайдеггер [[фундаменталды онтология]]ны "түсінуді түсіндіру" ретінде бағалап, ол [[логика]], [[теория]], нақты [[онтология]]ның қолданылым<ref name="Ibid., p. 12">Ibid., p. 12.</ref>, толғаныс секілді басқа таным үлгілерінен де алғашқы деп есептеді. Болмыс арқылы ғана болмысқа тұтасуға болатындықтан, болмысты сұрастыру мәлім бір болмыстың болмысын негіз ету арқылы сұрастырудан дерек береді.<ref>Ibid., p. 7.</ref> Хайдеггердің ойынша, болмысты шынайы тану ерекше болушыны алғышарт етеді. Демек, бұл болмысты танудың әдіснамасы [[герменевтика]]лық қайталаным шеңберінен ажырай алмайтынымызды көрсетеді. Яғни, болмысты тану қайталану барысында алға жылжитын әрекет болып, ол методологиялық мағынада феноменологиялық түсіндіруді қайта түсіндіруі тиіс.<ref>"der methodische Sinn der Phänomenologischen Deskription ist ''Auslegung,''" ibid., p. 37.</ref> Хайдеггер бойынша, болмысты танитын болмыс тек адам - Осыболмыс болып, адам болмысы өзі болмыс ретінде болмысты тануға қабілетті, онтологиялық қабатта өмір сүре алатын болмыс болғандықтан, болмысты тану адам болмысын - Осыболмысты тануға бағытталу арқылы орындалуға тиіс. === Осыболмыс (Dasein) === [[Сурет:Heideggers Feldweg.JPG|thumb|right|200px|Месскирхтағы (Meßkirch) атыз. Хайдеггер осында жиі серуенге шығады. «Оңаша соқпақ» кітабына қараңыз.]] “Осыболмыс” (немісше "dasein", ағылшынша "being—here") Хайдеггер бойынша адамды және адамның өмір сүру, бар болу үлгісін көрсететін арнайы философиялық категория есептеледі. Неміс тілінде "Dasein" делінетін, Хайдеггер өзі құрастырып жасаған бұл ұғымның тіке мағынасы "осында бар болушы", "мұнда өмір сүруші" есептеледі. Хайдеггер бұл сөзді тіке адамға қаратып қолданған. Оның адам болмысын осы ұғым арқылы айқындауы адам болмысының дүниедегі басқа болмыстардан айқын өзгешелігі себебінен болды. "Осыболмыс – болмыстың өзі үшін болатын болмыс". Хайдеггер тағы былай дейді: "Осыболмыстың мәні оның ғұмырында. [[Субстанция]] бойында көрнекіленген түрлі қасиеттер субстанцияның қалыптасуын іске асырған қасиеттер емес. Бұл субстанция қарамаққа әу бастан орындалып қойылғандай көрінгенімен, бұл қасиеттер түрлі жағдайда болмыстың түрлі мүмкіндіктерін іске асыра береді. Сондықтан, біз Осыболмысты оның не нәрсе екенін айқындау үшін емес, қайта оның бар екендікті білдіруі үшін қолданамыз."<ref name="Ibid., p. 12"/> === Түпнұсқа (authentic) және Таусылу (Verfallen) === Хайдеггер бойынша, әркімде өзіне ғана тән, іске асырылуды күткен астыртын әлеует бар және әркім өз ажалымен жекеде бетпе-бет келеді. Әркім Хайдеггер бойынша Осыболмыс (dasein, ағылшынша be there) ретінде осынау жалғыздық халде кескін мәміле ұстанып, өзінің бірден-бірлігін, жеке даралығын батыл қабылдаса, онда бұл адам Түпнұсқа (authentic) тіршілік күйіне өтеді және тіршілік күйінің "өзі болу" кезіндегі мәнін түйсінеді. Түпнұсқалық (authenticity）әр адамның жеке өмірінің болашағы мен өткеніне бірдей ұласып жатыр және ол Менді жалғасымды етіп отыр. Ол осы байланыстар желісінде ажалды жылы қабылдауды да талап етеді. Хайдеггердің айтуынша, адам өз ажалына бетпе-бет ұшырасқанда өзіне ғана тән нағыз Мені ашыққа ақтарылып шығады. Өз Меніне ғана тән күйде "Мен" басым орында тұрады, бірақ бұл таза "Мен" күйі дәстүрлі философиядағы "[[субъект]]" ұғымымен бірдей емес. Егер әлдекімді Үрей езіп жіберсе, онда ол ешкім емес біреу ретінде жұртқа жұтылады және "Оларға", "Тобырға" (They，das Man) сүйеніп өзін қорғауға тырысады. Сөйтіп ол "Түпнұсқасыз" (inauthentic) тіршілік күйіне енеді. Түпнұсқасыздықта (inauthenticity）"Олар", "Тобыр" алға шығады да, адам өзінің болмыстық бар болу мәнділігін тонатады. Бұл күй, немесе жағдай Хайдеггер бойынша Осыболмыстың азғындап "таусылуы" (fallingness，Verfallen) болып, ондай жағдайда Осыболмыс өзінен адасып, өзін күнделік өмірдің күйкі тірлігіне тұншықтырады, өзін жалған дүниемен бірге азғындатады. === Ынта (Care) === Хайдеггер бойынша, ынта (Care) дегеніміз сондай бір күй – Осы болмыстың (Dasein) өз болмысына мейірі түсуі. Өйткені, Осы болмыстың негізі оның ғұмыры (existence), яғни оның мүмкіндікті шындыққа айналдыруы есептеледі. Әрбір кезектегі шындықтан болашақтық күйге өтуде сондай бір сұрақ көлденеңдейді: "Енді не істеуім керек?" Міне бұл ынта (Care) есептеледі. Ынта негізі Осы болмыстың өз болмысын таңдау (Choice) қабілетіне сай болады. Ынта — Осы болмыс (Dasein) пен дүние арасындағы негіздік байланыс ретінде, Осы болмысты дүниеде мәнді етеді. Ол Осы болмыс тәжірибесінің негіздік күйі есептеледі. Барлық Таңдау (Choice) дүниеде жасалатындықтан, ынта "осы дүниеде бар болатын" Осы болмыс болуының негізгі қасиеті есептеледі. Ынта — Ғұмыр (өзінен ілгері өмір сүретін), Нақтылық (... ішінде өмір сүретін), Таусылу (... күйде өмір сүретін), Сөйлесу қатарлылардан құралады, және осылар жиналып келіп Осы болмысты (Dasein) бүтіндікте паш етеді. Ол уақыттылықпен – адамзат тұрмысының уақыт құрылымымен тығыз байланысқа ие. «Болмыс және уақыт» кітабындағы "Осы болмыс және уақыттылық" бөлімінде уақыттылықты (Temporality) ынтаның барлық факторларының негізі деп түсіндіреді. === Ажал === Ажал Хайдеггер бойынша нақты жарық өмірдің терістелуі. Адам баласы ажалға беттегенде барып дүниеге алаңдауы мен абыржуын тоқтатып, құлдырау барысында өзін оқшаулап, шынайы болмысын табады. Ажал жеке адамның жұмысы, ешкімдікін ешкім өтей алмайды. Ажал әрқашан болуы мүмкін, ол қай кезде болса да ақылға қонымды есептеледі. Өйткені ешкімнің қанша өмір сүретіні туралы күні бұрын келісім жоқ. Сондықтан адам ажалға таярлық күйінде болуға тиіс. Демек, Хайдеггердің ойынша, адам ажалға тура қарап, үрей ішінде өз өмір сүруінің маңызын сезінуге тиіс. Өз өмірінің болашағын жоспарлағанда, ажалды да ескеруі керек. Адам тек өмірді ғана қабылдап, ажалдан бас тартуға қақысы жоқ. === Өзгешелік (distantaility) === Мәлім бір адамның іс-әрекетіне назар аударған кезде, біз оны тек күзетіп қана қоймай, өзіміз бен оның айырмашылығына да мән береміз және сол айырмашылықты жоюға (squashed) тырысамыз. Адам әрқашан басқалардан өзгеше екенін түйсінген күйде өмір сүреді және бұл көбінесе санасыз айқындылық болып сезіледі. Адамның өз болмысындағы осынау бөтендікті сезіну мен оған мән беруін Хайдеггер өзгешелік деп атаған. Адам өзгешелікке қарата санасыз болған сайын өзгешеліктің адам өміріндегі тізгіндеу рөлі арта береді екен. === Біркелкілену === Басқалармен бірге жүрсек те өзіміздің олардан айырмашылығымызға мән береміз, бұл біздің тағы бір қасиетіміз – біркелкілену себебінен туады. Яғни, күнделік өмірде біз "адамдармен біркелкі" болуға тырысып, орташалықты күйттейміз. Біздің өз-өзімізді табысты сезінуіміз Оларға (They) байланысты. Солар табыстысың десе табысты боламыз. Олар жеңді десе шын жеңгендей боламыз, жеңілді десе жеңіліс табамыз. Біз дербес, өзгеше идеяда болуды емес, орташа пікірде болуды қалаймыз. Жаңа идеялар туса оны жаншып, қателігін бетіне басып тастауға тырысамыз. Біз ылғида Оларға қарап бой түзеп, Оларға сәйкесіп, өзіміздің оқшау өзгешелігімізді үгітіп, біркелкілесуге тырысамыз. Осындай біркелкілесуді күйттеген өмір сүру тәсілін Хайдеггер майдалану (leveling down) деп атаған. Хайдеггердің ойынша, біз Олардың жетегінде бар болғанымызда өз өзгешелігіміз есімізге түсіп, соны біркелкілестіру мен майдалауға кірісеміз, міне бұл ересектерде жаппай кездесетін әлеуметтену. Бұл бойынша, адам ендігі жерде өзі болмайды, әлеуметке (public) айналады. Әлеуметтілік біздің адам және ол жасап отырған дүниеге деген көзқарасымызды тізгіндейді, біздің пікіріміз бен таңдау жасауымызды белгілейді. Бұл біздің дүние-өмірге қарата терең түсінікте болғанымыздың емес, қайта ой-пікіріміздің таязданып, тоғышарланып кеткеніміздің дерегі. Хайдеггердің күнделік тұрмысты зерттеуі Осыболмысқа (Dasein) талдау жасау болғанымен, бірақ ол күнделік өмірдің болмыстық үлгісін танытумен шектелмейді. Біз күнделік өмір түріндегі өмір сүру үлгісінде өз болмысымыз бен ғаламдық шындықты айқын, ашық тани алмаймыз. Былайша айтқанда, бұл түрдегі болмыс үлгісі болмысты, ғұмырды қате түсіндіреді. Әрине, сондай сұрақ тууы мүмкін: Не үшін Олардың (әлеуметтескен тобырдың) идеясы сандыраққа толы, нәрсе туралы пікірі жалаң болып келеді? Мұнда қандай сыр бар? Өйткені, біз Олар жағынан тізгінделген кезде олардың пікіріне өз болмысымызды айырбастаймыз да, өз болмысымызға өзіміз жауап бермейміз, [[ақиқат]], [[әділет]] секілді ұғымдар да күңгірт тартады. Олар біздің түпнұсқа болмысымызды жойып, өмір мен дүниеге әділ көзбен анық тігілуге мұрса бермейді, өзімізді өзімізге ұмыттырады, тіпті өзіміздің бар, не жоқ екенімізге де мән бермейтін сондай бір шекке жетіп барамыз. Демек, Олар Олар жағынан тізгінделген біз секілді осындай іші жоқ қаңқа мүшелерден құралады. === Орташа күнделік күй (average everydayness) === Хайдеггердің айтуынша, біз осы болмыспен тұтасуда және оны түсіндіруде өз болмысын өздігінен әйгілейтін ерекше болушыны (Beings) таңдауға (choose) тиіспіз. Яғни, бұл үлгіде осыболмыс өзін әдетте қалай болушы етіп әйгілейтіні көрінуі керек, осы болмыс орташа күнделік күйде (everydayness) болушыны (Being) көрсетуге тиіс. Біздің күнделік күйіміз (everydayness) бейнелеген нәрсе кездейсоқ қалыптасқан құрылым емес, мәндік құрылым есептеледі. Осы болмыс қандай болмыс үлгісінде болса да, бұл құрылым осыболмыстың болмыстық құрылымын құрауға тиіс. Хайдеггердің көрсетуінше, осы болмыстың күнделік күйінің (everydayness) қайталанбалы ұқсастықтары болушының (Being) құбылыстық мәнін бейнелейді. Барша осылай болған ғұмыр қозғалыстары осы түрдегі болмыс үлгісінен басталып, соған қайтады. Біз осы болмыстың бұл түрдегі күнделік қайталанбалы ұқсастықтарын орташа күй (Averageness) деп атауымызға болады. Дәл осы орташа күнделік күй (average everdayness) болушының болушы қабатындағы күйін құрайды да, онда өткен мен қазір осыболмыстан айнып, алыстап кетеді. Бұл болушы қабатына ең жақын және таныс нәрсе онтология (Ontology) тұрғысынан ең алыс, адамдарға ең бейтаныс нәрсе болып, онтология мәні тұрғысынан ылғи да ескеріле бермейді. Бірақ, осы болмыстың орташа күнделік күйін (Dasein 's average everydayness) жай ғана бір "тарап" (жақ, қиыр) деуге болмайды. Орташа күнделік күйдің мәнсіз (inauthentic) үлгісінде де экзистенциалді (ғұмырлық) құрылым бар. Хайдеггердің ойынша, орташа күнделік күйде осыболмыс мәлім тәсілмен өз болмысы үшін болады, тек мұндағы осыболмыс (Dasein) орташа күнделік күй үлгісінде болғандықтан, ол өз болмысынан жалтару, қашу, ауытқу, ұмыту, ескермеу секілді күйге енеді-халас. === Төрткіл дүние (Тhe environed world) === Хайдеггердің пікірінше, осы болмысқа күнделікті ең жақын нәрсе – оның айналасындағы Төрткіл дүние. Біз әдетте төрткіл дүние ішінде болу арқылы болушыны онтологиялық түсіндіреміз, төрткіл дүниенің дүниелік сипатын біртіндеп қарастырамыз. Төрткіл дүниенің төңіректік сипаты оның кеңістіктік мағынасына қаратылған. Бірақ, төрткіл дүниені құраған төңіректің өзінде кеңістіктік мән жоқ. Кеңістік төрткіл дүниеге тән және ол төрткіл дүниенің дүние болу құрылымы арқылы ғана айқындалады. Хайдеггердің ойынша, "төрткіл дүние" алдын ала бекітілген кеңістікте тұрған жоқ, тек төрткіл дүниенің өзіндік дүниелік қасиеті орын және осы сәттегі бүтіндікпен себептік байланысқа ие болып отыр. Ал, бұл орын айқындаушы үшін әрқашан тұрақты болады. Хайдеггердің ойынша, кезектегі дүние – дүние кеңістігінің "кеңістіктік қасиеті" арқылы түсіндіріліп келді. Осы болмыстың өзі дүние тұрғысынан тек "кеңістіктік қасиетке ие нәрсе" құсап көрінеді. Сондықтан, болушы қабатынан айтқанда, қолға алған нәрсеміз төрткіл дүниенің кеңістіктік салыстырмасы арқылы айқындалады. Бірақ осы болмыстың өз болмысы бұлай кеңістік арқылы түсіндірілмейді. === Болмыс-ішілік (In-Sein) === Хайдеггердің айтуынша, біз "болмыс-ішілік" (немісше: In-Sein, ағылшынша: Being-in) ұғымын қолдану арқылы дүниеделігімізді айтуды толықтаймыз. Төрткіл дүниеделік – болушы-ішілік арқылы ".... ішінделікті" (бірдеңенің ішінде) түйсіндіреді. Бұл сөйлеу әдеті болушының (Beings) болмыс (Being) тәсілін көрсетеді, яғни мәлім бір болушы келесі бір болушының ішінде екенін, мысалы су кесе "ішінде" екенін, киім шкаф "ішінде" екенін білдіреді. Демек, болушылар (Beings) біреуі келесінің ішінде "болу" арқылы өмір сүреді. Олар дүние ішінде тізілген нәрселер ретінде іске асқан, орындалған, болып жатқан болмыс үлгілері есептеледі. Ал, бірақ болмыс-ішілік – осыболмыстың айырықша боллмыстық құрылымын көрсететін онтологиялық ғұмырлық сипатқа ие. Бұл деген сөз, мәлім зат (мысалы адам денесі) орындалған болушылар "ішіндегі" орындалған болмыс дегендік емес. Болмыс-ішілік орындалған, іске асқан нәрселердің кеңістіктегі "бірінің ішінде бірі болуы" емес. Түпнұсқа мағынасынан айтқанда, болмыс-ішілік кеңістіктік байланысты білдіріп тұрған жоқ. Біз болмыс-ішіліктегі болушыны өзіміз қай-қашанда солай болатын болушылық деуімізге болады. Хайдеггер былай дейді: мен дүниедемін, бірақ дүние маған осыншалық таныс болуының артында мүлде байтаныс жасырын тылсымат жатыр. "Болмыс-ішілік" осыболмыс болуының онтологиялық қабатын айғақтайтын термин. Ал, осыболмыс дүние-ішілікпен мәнді құрылымға ие болады. Дүниені саялаған болмыс – бейне өзен сағалаған балық секілді дүниеде байыздаған, дүниеге қонақтаған болмыс. Бұл тұрғыда "дүниені саялау" болмыс-ішілікке онтологиялық орнығу есептеледі. "Дүниеде болу", "өмірде бар болу", "шын болу" дегеніміз дәл осы болмыс-ішілік арқылы "дүниеде бар болуды (Being-in-the-world) көрсетеді. === Олар және Оларласу (Тhey and Тhey-self) === == Ықпалы == == Негізгі Еңбектері == {| class="wikitable" ! Жылы ! Немісшесі ! Қазақша |- | 1927 | ''Sein und Zeit'', Gesamtausgabe Volume 2 | ''[[Болмыс және уақыт]]'' |- | 1929 | ''Kant und das Problem der Metaphysik'', Gesamtausgabe Volume 3 | ''Кант және метафизика мәселелері'' |- | 1935 | ''Einführung in die Metaphysik'' (1935, published 1953), Gesamtausgabe Volume 40 | ''Метафизикаға кіріспе'' |- | 1936–8 | ''Beiträge zur Philosophie Ereignis (Vom Ereignis)'' (1936–1938, published 1989), Gesamtausgabe Volume 65 | ''Философияға үлес (Іс арқылы)'' |- | 1942 | ''Hölderlins Hymne »Der Ister«'' (1942, published 1984), Gesamtausgabe Volume 53 | ''Гёльдерлин гимні: "Истар"'' |- | 1949 | "Die Frage nach der Technik", in Gesamtausgabe Volume 7 | ''Технология туралы сұрақ'' |- | 1950 | ''Holzwege'', Gesamtausgabe Volume 5. This collection includes "Der Ursprung des Kunstwerkes" (1935–1936) |''Оңаша соқпақ'', "Өнердің тууы" қамтылған топтама. |- | 1955–56 | ''Der Satz vom Grund'', Gesamtausgabe Volume 10 | ''Себеп қағидаты'' |- | 1955–57 | ''Identität und Differenz'', Gesamtausgabe Volume 11 | ''Біркелкілену және өзгешелену'' |- | 1959 | ''Gelassenheit'', in Gesamtausgabe Volume 16 | ''Ойталқы'' (немесе "Тұндыр тыныштық") |- | 1959 | ''Unterwegs zur Sprache'', Gesamtausgabe Volume 12 | ''Тілге жол тарту'' |- |} == Нацизммен байланысы == == Кино == == Сыртқы сілтемелер == [https://www.youtube.com/watch?v=A04RhtR0imY Мартин Хайдеггер (12 минуттық сабақ, ағылшын тілінде)] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Философтар]] [[Санат:Тілтанушылар]] [[Санат:Германия тілтанушылары]] [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:Неміс ақындары]] [[Санат:Германия педагогтары]] [[Санат:Германия филологтары]] qhuiedx4fjd6fg8mvdku7tctcy7swpw Үлгі:Алтын Орда хандары 10 547358 3586202 3464071 2026-04-16T21:40:23Z Sagzhan 29953 3586202 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Алтын Орда хандары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |сурет = |тақырып = [[Алтын Орда]] хандары |үсті = |titlestyle = background:#C6C9FF |groupstyle = background:#C6C9FF |abovestyle = background:#C6C9FF |oddstyle = |бөлім1 = |тізім1 = {{nobr|[[Бату хан]] •}} {{nobr|[[Сартақ хан]] •}} {{nobr|[[Ұлақшы хан]] •}} {{nobr|[[Берке хан]] •}} {{nobr|[[Меңгу Темір хан]] •}} {{nobr|[[Туда Меңгу хан]] •}} {{nobr|[[Төле Бұқа хан]] •}} {{nobr|[[Тоқта хан]] •}} {{nobr|[[Өзбек хан]] •}} {{nobr|[[Тыныбек хан]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бердібек хан]] •}} {{nobr|[[Құлпа хан]] •}} {{nobr|[[Наурыз хан]] •}} {{nobr|[[Қызыр хан]] •}} {{nobr|[[Темір Қожа хан]] •}} {{nobr|[[Ордамәлік хан]] •}} {{nobr|[[Келдібек хан]] •}} {{nobr|[[Мұрад хан]] •}} {{nobr|[[Мір Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әзіз Шейх хан]] •}} {{nobr|[[Хасан хан]] •}} {{nobr|[[Абдулла хан]] •}} {{nobr|[[Тұлынбек ханым]] •}} {{nobr|[[Мұхаммед Бұлақ хан]] •}} {{nobr|[[Ұрыс хан]] •}} {{nobr|[[Шеркес хан]] •}} {{nobr|[[Қағанбек хан]] •}} {{nobr|[[Арабшах хан]] •}} {{nobr|[[Тоқтамыс хан]] •}} {{nobr|[[Қойыршақ хан]] •}} {{nobr|[[Темір Құтлық хан]] •}} {{nobr|[[Шәдібек хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]] •}} {{nobr|[[Темір хан]] •}} {{nobr|[[Жәлеләддин хан]] •}} {{nobr|[[Керімберді хан]] •}} {{nobr|[[Кепек хан]] •}} {{nobr|[[Шөкре хан]] •}} {{nobr|[[Жаппарберді хан]] •}} {{nobr|[[Дервиш хан]] •}} {{nobr|[[Қадырберді хан]] •}} {{nobr|[[Қажы Мұхаммед хан]] •}} {{nobr|[[Ұлық Мұхаммед хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан]] •}} |бөлім2 = |тізім2 = |бөлім3 = |тізім3 = |асты = }} <noinclude>[[Санат:Навигациялық үлгілер:Монархтар]]</noinclude> htzbcj83xffu6k3q74tsrglq830krzi Гранад университеті 0 558257 3586179 3568321 2026-04-16T21:14:44Z Мейіржан Ерсаинов 122545 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3586179 wikitext text/x-wiki '''Гранад университет''' ({{Үлгі:Lang-es|Universidad de Granada}}, қысқ. '''UGR''') — Гранадағы мемлекеттік университеті. Қазіргі уақытта университетте 80мыңнан астам студент оқиды және 3641 мұғалім жұмыс істейді. == Құрылым және факультеттер == Гранад университеттің факультеттері қаланың түрлі аудандарындағы 5 кампуста орналасқан. * Азаматтық Инженерия мектебі * Сәулет мектебі * Инженерлік мектебі * Ақпараттық технологиялар және телекоммуникациялар мектебі * Бейнелеу өнері факультеті (1986) * Ғылымдар факультеті * Спорт ғылым факультеті * Білім беру факультеті * Бизнес және [[экономика]] факультеті * Саясаттану және әлеуметтану факультеті (1988) * Денсаулық ғылымдар факультеті * Еңбек зерттеулер факультеті * Байланыс және құжаттама факультеті (1982) * Заң факультеті (1859) * Фармация факультеті * Гуманитарлық және Философия факультеті * Медицина факультеті * Стоматология факультеті (1986) * Психология факультет (1992) * Әлеуметтік жұмыс факультеті (1962) * Аударма факультеті == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] dlqc1ex0ljtjn9ddg3zkgxa7stp8j3s 3586180 3586179 2026-04-16T21:15:09Z Мейіржан Ерсаинов 122545 [[Арнайы:Үлесі/Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] ([[Қатысушы талқылауы:Мейіржан Ерсаинов|талқылауы]]) істеген нөмір 3586179 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3586180 wikitext text/x-wiki '''Гранад университет''' ({{Үлгі:Lang-es|Universidad de Granada}}, қысқ. '''UGR''') — Гранадағы мемлекеттік университеті. Қазіргі уақытта университетте 80мыңнан астам студент оқиды және 3641 мұғалім жұмыс істейді. == Құрылым және факультеттер == Гранад университеттің факультеттері қаланың түрлі аудандарындағы 5 кампуста орналасқан. * Азаматтық Инженерия мектебі * Сәулет мектебі * Инженерлік мектебі * Ақпараттық технологиялар және телекоммуникациялар мектебі * Бейнелеу өнері факультеті (1986) * Ғылымдар факультеті * Спорт ғылым факультеті * Білім беру факультеті * Бизнес және экономика факультеті * Саясаттану және әлеуметтану факультеті (1988) * Денсаулық ғылымдар факультеті * Еңбек зерттеулер факультеті * Байланыс және құжаттама факультеті (1982) * Заң факультеті (1859) * Фармация факультеті * Гуманитарлық және Философия факультеті * Медицина факультеті * Стоматология факультеті (1986) * Психология факультет (1992) * Әлеуметтік жұмыс факультеті (1962) * Аударма факультеті == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] 1z5hiatuoyt29hmo2v3rlw0uex67nx9 Мұз бен от жыры 0 559783 3586181 3581408 2026-04-16T21:27:53Z Sagzhan 29953 /* Кітаптар */ 3586181 wikitext text/x-wiki '''Мұз бен от жыры''' немесе '''Мұз бен алау жыры''' ({{lang-en|A Song of Ice and Fire}}) — америкалық жазушы және сценарийші [[Джордж Р. Р. Мартин]]ның эпикалық фэнтези-романдарының циклы. Дж. Р. Р. Мартин оны [[1991 жыл|1991 жылы]] жаза бастаған. Басында трилогия болатын, алайда қазір бес кітапқа жетті, жоспарда тағы да екі кітап бар. Бірінші үш кітап «Локус» сыйлығына [[1997 жыл|1997]], [[1999 жыл|1999]], [[2001 жыл|2001 жылы]] ие болды. [[2015 жыл|2015 жылы]] сәуірде сатылған кітаптардың саны 60 миллионға жетті, олар 45 тілге аударылды. [[The New York Times]] бестселлер тізімінде төртінші мен бесінші томдар бірінші орынға көтерілді. [[HBO]] телекомпаниясы осы роман бойынша түсірілген "[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]" телехикаясын шығарады (2017 ж. декре бойынша 7 маусым жарық көрді). == Сюжет == «Мұз бен от жыры» романның оқиғасы ойдан шығарылған әлемде өтеді. Осы романда қыс пен жаз бірнеше жылға созылады. == Кітаптар == # Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]] ([[1996 жыл|1996]]) (358 бет) # [[Патшалар шайқасы]] ([[1998 жыл|1998]]) (365 бет) # [[Қылыштар дауылы]] ([[2000 жыл|2000]]) (473 бет) # [[Құзғындар думаны]] ([[2005 жыл|2005]]) (338 бет) # [[Айдаһарлармен би]] ([[2011 жыл|2011]]) (511 бет) # Қысқы желдер ([[2018 жыл|2018]]) # Көктем арманы ([[2023 жыл|2023]])<ref> {{кітап |авторы = [[Джордж Р. Р. Мартин|Джордж Мартин]] |бөлімі = |сурет = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = A Song of Ice and Fire |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = АҚШ |баспасы = |жыл = тамыз 1996 — қазіргі уақыт |томы = |беттері = |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] duxi8d974mxoru4s7v68bpa1erl8r6o 3586182 3586181 2026-04-16T21:28:11Z Sagzhan 29953 /* Кітаптар */ 3586182 wikitext text/x-wiki '''Мұз бен от жыры''' немесе '''Мұз бен алау жыры''' ({{lang-en|A Song of Ice and Fire}}) — америкалық жазушы және сценарийші [[Джордж Р. Р. Мартин]]ның эпикалық фэнтези-романдарының циклы. Дж. Р. Р. Мартин оны [[1991 жыл|1991 жылы]] жаза бастаған. Басында трилогия болатын, алайда қазір бес кітапқа жетті, жоспарда тағы да екі кітап бар. Бірінші үш кітап «Локус» сыйлығына [[1997 жыл|1997]], [[1999 жыл|1999]], [[2001 жыл|2001 жылы]] ие болды. [[2015 жыл|2015 жылы]] сәуірде сатылған кітаптардың саны 60 миллионға жетті, олар 45 тілге аударылды. [[The New York Times]] бестселлер тізімінде төртінші мен бесінші томдар бірінші орынға көтерілді. [[HBO]] телекомпаниясы осы роман бойынша түсірілген "[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]" телехикаясын шығарады (2017 ж. декре бойынша 7 маусым жарық көрді). == Сюжет == «Мұз бен от жыры» романның оқиғасы ойдан шығарылған әлемде өтеді. Осы романда қыс пен жаз бірнеше жылға созылады. == Кітаптар == # [[Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]] ([[1996 жыл|1996]]) (358 бет) # [[Патшалар шайқасы]] ([[1998 жыл|1998]]) (365 бет) # [[Қылыштар дауылы]] ([[2000 жыл|2000]]) (473 бет) # [[Құзғындар думаны]] ([[2005 жыл|2005]]) (338 бет) # [[Айдаһарлармен би]] ([[2011 жыл|2011]]) (511 бет) # Қысқы желдер ([[2018 жыл|2018]]) # Көктем арманы ([[2023 жыл|2023]])<ref> {{кітап |авторы = [[Джордж Р. Р. Мартин|Джордж Мартин]] |бөлімі = |сурет = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = A Song of Ice and Fire |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = АҚШ |баспасы = |жыл = тамыз 1996 — қазіргі уақыт |томы = |беттері = |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] dr7xaxk8ijbxvrmx7gy3c6hl5tsdatp Ғарышкерлер күні 0 561520 3586479 3574265 2026-04-17T10:16:10Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586479 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Opening of exhibition on Museum of Cosmonautics April 2021 28.jpg|нобай|360px|Ғарыш игеру мұражайында]] [[Сурет:Soviet_Union-1965-Stamp-0.12._Cosmonautics_Day.jpg|нобай|180px|1965 жылғы марка]] '''Ғарышкерлер күні''' — алғаш адамның [[ғарыш]]қа аттануына байланысты Ресейде және басқа да постсоветтік елдерде [[12 сәуір]]де тойланатын мереке. == Тарихы мен маңызы == Совет ғарышкері [[Юрий Алексеевич Гагарин|Юрий Гагарин]] 1961 жылдың 12 сәуірінде «[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]<nowiki/>» ғарыш айлағында «[[Восток (ғарыш кемесі)|Восток-1]]<nowiki/>» атты ғарыш кемесімен алғаш жердің орбитасын айналып ұшқан болатын. Кеңістіктегі бұл шолу 108 минутқа созылған. Кеңес өкіметі кезінде бұл мереке 1962 жылы 9 сәуірде Жоғарғы совет президентімен тағайындалған. Ғарышкерлер күні атты атаумен аталып өтеді. Бұл мерекені екінші ғарышкер, ұшқыш [[Герман Титов]]тың ұсынысы бойынша орнатылған және де Герман Титов ОК [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]-қа бұл орнықты идеясына 1962 жылдың 26 наурызында назар аудартқан болатын.  Әлемдік авиация федерациясының генералды конференциясында (п. 17) 61-протоколына байланысты, дәл осы күні Бүкіл әлемдік авиация мен ғарышкерлер күні мерекесі тойланады. Бұл шешімді 1968 жылдағы қараша айында өткен жиналыста қарастырып, 1969 жылдың 30 сәуірінде қабылдаған және Авиация спорты федерациясында жарыққа шыққан. Ресейдегі ғарышкерлер күні 13 наурыз 1995 жылдың федерал заңдарына  № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» сай аталынып өтіледі. == Әлемдік адамның ғарышқа ұшу күні == [[Сурет:50-th_years_jubilee_of_Cosmonautics_Day_salute.ogv|нобай|Ғарышкерлердің 50 жылдығына арнайып атылған фейерверк]] 2011 жылдың 7-наурызында арнайы пленарлы отырыста БҰҰ Генерал Ассамблеясымен резолюция қабылданып, ресми түрде Әлемдік адамның ғарышқа ұшу күні аталынды. == Осы күннің басқа да оқиғалары == Алғаш адамның ғарышқа ұшуынан кейін 20 жылдан соң 1981 жылдың 12 сәуірінде «[[Спейс Шаттл]]» америка жобасымен алғаш пилотталатын ұшу жүзеге асты. Осы оқиғалардың екеуіне де 2001 жылдан бері әлемнің көптеген қалаларында құрмет көрсетіліп, «Юрьева ночь» мерекелік іс-шарасы өткізілді. Ұйымдастырушы ғарыштық ұрпақ кеңес беру кеңесі болып табылады (Space Generation Advisory Council), үкіметтік емес ұйым. Ол әлемнің 60-тан астам елдерінің қатысушыларын біріктіреді. == Филателияда == <gallery mode="packed" heights=160> 1981 5175.jpg| 2011. Марка России 1468 bl.jpg| Russia stamp 2001 № 676-677ml.jpg| </gallery> <gallery> 1977 4693.jpg| Stamp of Kazakhstan 316.jpg| Stamp of Kazakhstan 251.jpg| Stamp of Kazakhstan 276.jpg| 1985 CPA 5611.jpg| 1984 CPA 5495.jpg| 1986 CPA 5712.jpg| Почтовая марка СССР № 5819. 1987. День космонавтики.jpg| Почтовая марка СССР № 5820. 1987. День космонавтики.jpg| Почтовый блок СССР № 5384. 1983. День космонавтики.jpg| Почтовая марка СССР № 5283. 1982. День космонавтики.jpg| Stamp 2011 Gagarin (1).JPG| The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg| Stamps of Kazakhstan, 2011-01.jpg| Russia stamp 2023 № 3050.jpg| </gallery> == Нумизматикада == <gallery> RR5111-0210R.png|Күміс 3 рубль, 2011 ж. RR5015-0057 25 рублей 2021 60 лет первого полета человека в космос.png|25 рубль, 2021 ж. RR5115-0156 25 рублей 2021 серебро 60 лет первого полета человека в космос.png|Күміс 25 рубль, 2021 ж. RR3111-0009R.png|Күміс 3 рубль, 1991 ж. 500 tenge Gagarin b.jpg|Күміс 500 теңге, 2011 ж. Coin of Kazakhstan 50Space-r.jpg|50 теңге, 2006 ж. RR5111-0092R 40-летие космического полета Ю. А. Гагарина.gif|Күміс 3 рубль, 2001 ж. </gallery> == Сілтемелер == * [http://yurisnight.ru Русский сайт Yuri’s Night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816110810/http://yurisnight.ru/ |date=2011-08-16 }} * [http://mapsssr.ru/dvflot.html История праздников День авиации и День космонавтики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326061724/http://mapsssr.ru/dvflot.html |date=2013-03-26 }} * [http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/380 День космонавтики в официальных документах СССР] [[Санат: Мерекелер 12 сәуір]] [[Санат:Халықаралық күндер]] [[Санат:КСРО мейрамдары]] [[Санат:1962 жылы пайда болғандар]] [[Санат: БҰҰ-ның халықаралық күндері]] [[Санат:Ресей мейрамдары]] jl8xl89mi3qpb7g9ijozvvxbtr7yqbx Чимборасо (шет аймақ) 0 563282 3586230 2449460 2026-04-16T22:23:26Z Milenioscuro 18230 ([[c:GR|GR]]) [[File:Chimborazo.JPG]] → [[File:Mapa de la provincia de Chimborazo (político 2020).svg]] svg 3586230 wikitext text/x-wiki '''Чимборасо''' ([[Испан тілі|исп.]]&nbsp;<span lang="es" contenteditable="false">''Chimborazo''</span>) — [[Эквадор|Эквадордағы]] ауданы 6 072 км² шет аймағы, эквадорлық Анд тауларының орталық бөлігінде орналасқан. Провинция солтүстігінде Тунгурауа шет аймағымен,батысында Боливармен, оңтүстігінде Гуаяс және Каньярмен, ал шығысында Морона-Сантьяго шет аймақтарымен шектеседі. Шет аймақта Сангай ұлттық саябағының бөлігі орналасқан ([[Испан тілі|исп.]]&nbsp;<span lang="es" contenteditable="false">''[[:es:Parque Nacional Sangay|Parque Nacional Sangay]]''</span>). == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mapa de la provincia de Chimborazo (político 2020).svg|солға|нобай|332x332 нүкте|Чимборасо шет аймақтарының кантондары.]] Шет аймақ 10 кантонға бөлінген: {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! № ! Кантон !Халқы,<br> адам. (2010) !Ауданы,<br> км² !Әкімшілік орталығы |- | 1 | Алауси | align="right" |44 089 | align="right" |1 644 | Алауси |- | 2 | Чамбо | align="right" |11 885 | align="right" |163 | Чамбо |- | 3 | Чунчи | align="right" |12 685 | align="right" |273 | Чунчи |- | 4 | Кольта | align="right" |44 971 | align="right" |829 | Каябамба |- | 5 | Куманда | align="right" |12 922 | align="right" |159 | Куманда |- | 6 | Гуамоте | align="right" |45 153 | align="right" |1 216 | Гуамоте |- | 7 | Гуано | align="right" |42 851 | align="right" |460 | Гуано |- | 8 | Паллатанга | align="right" |11 544 | align="right" |377 | Паллатанга |- | 9 | Пенипе | align="right" |6 739 | align="right" |370 | Пенипе |- | 10 | Риобамба | align="right" |225 741 | align="right" |980 | [[Риобамба]] |} nghps0lo955j0a66j4ecc6ndwzjgbio Санат:Украина географиясы 14 563492 3586059 2537234 2026-04-16T16:35:15Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586059 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Ukraine}} [[Санат:Украина]] [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] da8ub2fc3kt8y3z5yjtcwu2ddy895ed Месси-Роналду қарсыластығы 0 564834 3586404 3477487 2026-04-17T07:36:22Z Арманова Айсұлу 179971 /* Лионель Месси */ 3586404 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|thumb|[[Криштиану Роналду]] мен [[Лионель Месси|Леонель Месси]] 2011 жылы 9 ақпанда [[Женева]]да Аргентина мен Португалия матчының алдында]] '''Месси-Роналду қарсыластығы''' әлемдегі танымал қарсыластардың бірі. Бұл [[Аргентина]] және [[Португалия]] футболшылары [[Леонель Месси]] мен [[Криштиану Роналду]] қарсыластығы. == Өмірбаяндары == === Лионель Месси === {{main|Лионель Месси}} '''Лионель Андрес Месси ''' ({{lang-es|Lionel Andrés Messi}}) — [[Аргентина|Аргентиналық футболшы]] және «[[Барселона]]» командасының шабуылшысы. Месси [[1987 жыл]]ы [[24 маусым]]да [[Росарио]]да дүниеге келген. Әкесі – Хорхе Месси, анасы – Силия Месси (қыз кезіндегі тегі – Кусситини). Оның атасы Анджело Месси 1883 жылы [[Италия]]ның [[Анкона қаласы]]нан [[Аргентина]]ға ауысады. Оның Родриго мен Матиас атты екі ағасы жене Мария Соль атты апасы бар. Месси [[футбол]]ды өз әкесінің [[Grandoli|Грандоли]] клубында 5 жасынан ойнай бастайды. [[1995]] жылы Месси «[[Ньюэллз Олд Бойз]]» командасына көшеді. 11 жасында Лионельге соматотропин (өсу гармоны ) жетіспеушілігі диагнозы қойылады. «[[Ривер Плейт]]» командасы оған қызығушылық көрсеткенімен, оның емдеуіне жеткілікті қаражат таппады. «[[Барселона (футбол клубы)|Барселонаның»]] спорттық [[директор]]ы [[Рексач, Карлес|Карлес Рексач]] Мессиді 13 жасында байқаған соң жас дарын оған қатты әсер етеді. Сондықтан ол клуб басшылығынан, Мессиді және оның отбасын Испанияға көшіріп әкелуі мен сырқатын емдеуге, қаражат бөлетін келісіміне қол жеткізді. Содан бері Месси «[[Барселона (футбол клубы)|Барселонаның»]] жасөспірімдер құрамында ойнай бастайды. === Криштиану Роналду === {{main|Криштиану Роналду}} '''Криштиану Роналду душ Сантуш Авейру''' (португалша Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro, [[5 ақпан]], [[1985 жыл]]) - Криштиану Роналду атымен танылған португалиялық [[футбол]]шы. [[Португалия]] құрама командасында капитан ретінде және [[Реал Мадрид]] клубында [[жартылай қорғаушы]], шабуылшы ретінде өнер көрсетеді. [[Манчестер Юнайтед]] клубынан Реал Мадридқа өту үшін 83 млн. артық [[фунт стерлинг]] төленгенде футбол тарихындағы ең қымбат футболшы атанған еді. Одан тысқары, келісім-шарт бойынша, Реал Мадрид клубы Роналдуға жылына 12 млн. еуро жалақы төлейді. 2010 жылы [[Жозе Моуринью]]: «Мен — ең үздік жаттықтырушылардың бірімін, ал Роналду әлемнің ең мықты футболшысы». 2012 жылы [[Диего Марадона]] Роналдуны "әлемдегі ең мықты футболшы" деп атады. == Жетістіктері == [[Сурет:Cristiano Ronaldo - Ballon d'Or (cropped).jpg|thumb|[[Криштиану Роналду]] 15 қаңтарда Алтын добын Сантьяго Бернабеу аланында көрсетуі]] <center> === Жыл ойыншысы === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse;" |+ ! Жыл ! 1 орын ! 2 орын ! 3 орын |- |[[2007 жыл|2007]] |{{flagicon|Brazil}} [[Кака]] |{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]''' |{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]''' |- |[[2008 жыл|2008]] |{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]''' |{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]''' |{{flagicon|Spain}} [[Фернандо Торрес]] |- |[[2009 жыл|2009]] |{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]''' |{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]''' |{{flagicon|Spain}} [[Хави]] |- |- |} === ФИФА Алтын добы === {| class="wikitable" !Жыл !Орын !Ойыншы !Мемлекет !Клуб !Ұпай үлесі |- | rowspan="4" |2010 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 22,65 % |- | 2-ші || [[Андрес Иньеста]] || {{flagicon|Spain}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 17,36% |- | 3-ші || [[Хави]] || {{flagicon|Spain}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 16,48% |- | rowspan="4" |2011 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 44,78 % |- | 2-ші || '''[[Криштиану Роналду]]''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия Ұлттық футбол құрама командасы|Португалия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]] || 21,60 % |- | 3-ші || [[Хави]] || {{flagicon|Spain}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 9,23 % |- | rowspan="4" |2012 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 41,6 % |- | 2-ші || '''[[Криштиану Роналду]]''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия Ұлттық футбол құрама командасы|Португалия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]] || 23,68% |- | 3-ші || [[Андрес Иньеста]] || {{flagicon|Spain}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 10,91% |- | rowspan="4" |2013 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Криштиану Роналду]]''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия Ұлттық футбол құрама командасы|Португалия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]] || 27,99 % |- | 2-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона(футбол клубы)|Барселона]] || 24,72 % |- | 3-ші || [[Франк Рибери]] || {{flagicon|France}} [[Франция Ұлттық футбол құрама командасы|Франция]]|| {{flagicon|Germany}} [[Бавария ФК|Бавария]] || 23,39 % |- | rowspan="4" |2014 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Криштиану Роналду]]''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия Ұлттық футбол құрама командасы|Португалия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]] || 27,99 % |- | 2-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона(футбол клубы)|Барселона]] || 24,72 % |- | 3-ші || [[Мануэль Нойер]] || {{flagicon|Germany}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]|| {{flagicon|Germany}} [[Бавария ФК|Бавария]] || 23,39 % |- | rowspan="4" |2015 |- bgcolor="#FFF68F" | 1-ші || '''[[Лионель Месси]]''' || {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрама командасы|Аргентина]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 41,33 % |- | 2-ші || '''[[Криштиану Роналду]]''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия Ұлттық футбол құрама командасы|Португалия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]] || 27,76% |- | 3-ші || [[Неймар]] || {{flagicon|Brazil}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрама командасы|Бразилия]]|| {{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] || 7,86% |- |} === Алтын бутсы === {| class="wikitable" !Маусым !Ойыншы !Клуб !Гол |- |2007/08||{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]'''||{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]||31 |- |2009/10||{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]||34 |- |2010/11||{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]]||40 |- |2011/12||{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]||50 |- |2012/13||{{flagicon|Argentina}} '''[[Лионель Месси]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] ||46 |- | rowspan="2" |2013/14||{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]]||31 |- |{{flagicon|Uruguay}} [[Луис Суарес]]||{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]||31 |- |2014/15||{{flagicon|Portugal}} '''[[Криштиану Роналду]]'''||{{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]]||48 |} [[Санат:Криштиану Роналду]] [[Санат:Леонель Месси]] s1xrtx3ppxp0yi40nswe287hibdvadt Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер 14 564873 3586044 3531917 2026-04-16T16:29:43Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586044 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өзбекстан тарихи географиясы]] [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] bp2dollth3to3jbdcswvvvrii39qz7n Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер 14 564924 3586043 3369313 2026-04-16T16:29:40Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586043 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан аумағының өзгеруі]] b4r8zjok2c8fvfafiuyhxjcxfmyf9y8 Молекулалық кристалдық тор 0 567792 3586489 2849195 2026-04-17T11:14:56Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586489 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Молекулалық кристалдық тор.''' Кристалдық торының түйіндерінде заттың нейтрал [[молекула]]лары орналасқан. Олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштері [[атом]]дардың электрондық қабықшаларындағы электрондардың аз ығысуынан пайда болатын кристалл торы. Оған түйіндерінде полюсті және полюссіз байланысты молекулалар болатын [[тор]] жатады. === Байланыс түрі === Кристалдық тордың түйіндерінде белгілі түрде бағдарланған нейтрал молекулалар орналасады. Кристалдағы молекулалардың арасындағы байланыс күштерінің тегі де газдарды идеалдықтан ауытқытатын молекулалар арасындағы [[тартылыс күш]]терімен бірдей. Сол себебтен оларды Ван-дер-вальстық күштер деп атайды. Олар әлсіз болып келеді. Мысалы, мына заттардың молекулалық торлары болады: H<sub>2</sub>, N<sub>2</sub>, O<sub>2</sub>, CO<sub>2</sub>, H<sub>2</sub>, O. Мұз да, құрғақ мұз да (қатты көмір қышқыл) молекулалық кристаллдар болып табылады . === Қасиеті === * қаттылығы, мықтылығы төмен; * t<sub>қ</sub>, t<sub>б</sub> төмен; * бөлме температурасында газ және сүйық күйінде кездеседі; * ұшқыш келеді; === Мысалы === Молекулалық кристалға H<sub>2</sub>, N<sub>2</sub>, O<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, P<sub>4</sub>, S<sub>8</sub>, Ne, He сияқты жай заттар және күрделі заттар (СО<sub>2</sub>, H<sub>2</sub>O, қант С<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub> және т.б.) жатады. <ref>tarbie.org</ref> <ref>sanatez.net</ref> === Дереккөз === <references/> [[Санат:Молекулалар]] [[Санат:Кристалдық тор]] 2e77qzyrj529uwejq0qk9ab0d2c6a3p Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар 14 570664 3586037 2954823 2026-04-16T16:29:12Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586037 wikitext text/x-wiki [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] 8l0jk3dj1fidhq9ev2pkfkst9n8i7h4 3586040 3586037 2026-04-16T16:29:33Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] бетін [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3586037 wikitext text/x-wiki [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] 8l0jk3dj1fidhq9ev2pkfkst9n8i7h4 Санат:Португалия географиясы 14 572056 3586058 3448209 2026-04-16T16:35:11Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586058 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{commonscat|Geography of Portugal}} [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Португалия]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] qzgpqhfpi4pk37ks6kk1awkgaekzt24 Апокрифтер 0 573178 3586460 3546987 2026-04-17T09:31:15Z Айдос Қаракөз 179976 3586460 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Апокрифтер'''({{lang-grc|ἀπόκρυφος}}— жасырын, құпия)— шіркеу зиянды және жалған деп жариялаған көне өсиеттік және жаңа өсиеттік шығармалар.Мазмұны жөнінен Апокрифтер [[шіркеу]] мойындаған қасиетті жазу кітабынан принципті өзгешелігі жоқ.Таураттық әдебиеттердің біраз бөлігінің Апокрифтерге жатқызылуы шіркеу ішіндегі кескілескен күресті көрсетті.Жеңілген діни топтар күпірлер деп жарияланды,ал сонымен бірге олар аса қызығып оқитын шығармалар да осының кебін киді.Көне өсиеттерді заңдастыру кезінде одан көпшілігі апокалиптік мазмұнда болып келетін әлденеше ондаған кітаптар шығарылып тасталды.Бізге көне өсиеттік Апокрифтердің аздаған бөлігі ғана жетті. Олардың фрагмент түріндегі біраз бөлігі 1947 жылы Өлі теңіздегі үңгірлерден табылды.Жаңа өсиеттерді 364 жылы Лаодикей соборының түпкілікті заңдастыруы кезінде отыз шамалы інжіл,онға жуық сыр ашулар,бірқатар үндеу хаттар,сөздер және басқа да шығармалар Апокрифтерге қосылды.Жаңа өсиеттік Апокрифтердің үлкен бөлігі сақталмаған.4 ғасырдан бастап оларды дін басылары жойып отырған,сондықтан олардың шіркеу әкейлерінің шығармаларында келтірілген атаулары мен үзінділері ғана белгілі.Біздің Апокрифтер жөніндегі мәліметтеріміз 1946 жылғы Хенобоскионда (Египет) гностиктер сектасының қолжазбалар жинағы ашылғаннан кейін байи түсті. Сондай-ақ орта ғасырларда Апокрифтер көбінесе таураттық сюжеттер негізінде (Русьте бас тарту деп аталатын кітаптар) жасалды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref><ref> Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lxr3awmpbs2nmguhexdzg8tsvjf4ihn Балтабек 0 574051 3586254 3574287 2026-04-17T03:21:04Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586254 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Балтабек''' بالتابەك (қазақ. балта — балта) — қазақ халқындағы ер есімі. Өзбек-ұйғырдаағы Палта, хакас — Малта есімдерге сәйкес келеді. Балтабеков — кең таралған тек. Балтабек Мұқанұлы Қуандықов — ҰК "Қазақойл" президенті. Балтабек Құмарұлы Мұқашев — "Чаралтын" компаниясының президенті. == Сілтемелер == [[Санат:Қазақ есімдері]] 1ply600odg5g8mhkudrdhykh11b6f1u Абнер 0 574439 3586127 3555425 2026-04-16T18:51:40Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586127 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} '''Абнер Фелипе Соуза де Алмейда''' (порт. Abner Felipe Souza de Almeida; 30 мамыр 1996 ж. Лондрина) — бразилия футболшысы, "Реал Мадрид Кастилья" клубының қорғаушысы. == Клубтық мансабы == Абнер өз мансабын Бразилияда бастаған, оның бірінші клубы қарапайым ПТСЦ болды, ал кейінірек ол атағы көбірек "Коритибу" клубына өтті. Осы команда үшін ол тек бір жарыс өткізді.<ref>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2344148 |title=Протокол матча |access-date=2014-07-26 |archive-date=2014-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809101530/http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2344148 |url-status=live }}</ref> 2014/15 маусымда жас ойыншы "Кастилье" клубына қосылды. == Құрамадағы мансабы == Жасөспірімдер құрамасының құрамында 2013 жылы футболдан өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты. 2013 жылы Бразилия жастар құрамасы үшін Абнер дебютке шықты және төрт кездесу өткізді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9fme1xwma3zzrc8rlbv1dy5l03oab1w 3586128 3586127 2026-04-16T18:53:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3555425 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} '''Абнер Фелипе Соуза де Алмейда''' (порт. Abner Felipe Souza de Almeida; 30 мамыр 1996, Лондрина) — бразилия футболшысы, "Реал Мадрид Кастилья" клубының қорғаушысы. == Клубтық мансабы == Абнер өз мансабын туған Бразилияда бастаған, оның бірінші клубы қарапайым ПТСЦ болды, ал кейінірек ол атағы көбірек "Коритибу" клубына өтті. Осы команда үшін ол тек бір жарыс өткізді.<ref>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2344148 |title=Протокол матча |access-date=2014-07-26 |archive-date=2014-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809101530/http://www.transfermarkt.co.uk/spielbericht/index/spielbericht/2344148 |url-status=live }}</ref> 2014/15 маусымда жас ойыншы "Кастилье" клубына қосылды. == Құрамадағы мансабы == Жасөспірімдер құрамасының құрамында 2013 жылы футболдан өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты. 2013 жылы Бразилия жастар құрамасы үшін Абнер дебютке шықты және төрт кездесу өткізді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} snxrgdv5c7pun8q3ioe8jeg9v005aei Нэнси Рейган 0 574663 3586443 3446039 2026-04-17T08:29:04Z Гулмира Исатай 179201 /* АҚШ-тың Бірінші ханымы */ 3586443 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі =Нэнси Рейган | Шынайы есімі = Nancy Reagan | Суреті = Nancy Reagan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = АҚШ-тың Бірінші Ханымы | Лақап аты = | Ту = Flag of the United States.svg | Басқара бастады =[[20 қаңтар]] [[1981 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1989 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Розалин Картер]] | Ізбасары = [[Барбара Буш]] | Туған күні = 6.07.1921 | Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}} | Қайтыс болған күні = 06.03.2016 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}} | Туған кездегі есімі = | Анасы = | Әкесі = | Жұбайы = [[Рональд Рейган]] | Балалары = Патрисия Анна Рейган, Рональд Прескотт Рейган | Өмірлік ұстанымы = | Марапаттары = | Қолтаңбасы =NReagansignature.jpg | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Нэнси Дэвис Рейган''' ({{lang-en|Nancy Davis Reagan}}, тумысында '''Анна Фрэнсис Роббинс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Anne Frances Robbins''), [[6 шілде]] [[1921 жыл]], [[Нью-Йорк]] – [[6 наурыз]] [[2016 жыл|2016]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]) – [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] 40-ші президенті [[Рональд Рейган|Рональд Рейганның]] әйелі және [[1981 жыл|1981]]-[[1989 жыл|1989 жылдары]] аралығында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы. == Жас кезі == [[Сурет:Newlyweds Ronald Reagan and Nancy Reagan 1952.jpg|солға|нобай|225x225 нүкте|Рональд пен Нэнси]] [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] актриса мен көлік сатушының отбасында дүниеге келді. Қыз туылған соң, ата-анасы ажырасып кетті. Анасы жұмыс іздеп ел аралап жүргенде, Нэнси [[Мэриленд|Мэрилендте]] ағасы мен тәтесінің қолында өсті. Кейін анасы белгілі нейрохирург Лойал Дэвиске тұрмысқа шыққан соң, Нэнси ата-анасымен бірге [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол орта мектепті аяқтайды. Кішкентай кезінен бастап бәрі оны Нэнси деп атады, [[1935 жыл|1935 жылы]] өгей әкесі оны асырап алғанда ол оның тегі Дэвис пен Нэнси деген атты алады. Осы атпен ол киноға түсіп, оны тұрмысқа шыққаннан кейін сақтап қойды. [[1939 жыл|1939]]-[[1943 жыл|1943 жылдары]] аралығынла [[Массачусетс|Массачусетсте]] ағылшын драма факультетінде оқыды. [[Сурет:President Bush and Nancy Reagan.jpg|солға|нобай|188x188 нүкте]] == Мансабы == Колледжі аяқтағаннан кейін Дэвис [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол Маршалл Филд универмагында сатушы болып және медбикенің көмекшісі болып жұмыс істеді. Анасының әріптестері Цасу, Питтс, Уолтер Хьюстен мен Спенсер Трейсидің ақылын тыңдап, ол кәсіби актрисаның мансабын таңдайды. Өзінің бірінші рөлін ол [[1949 жыл|1949 жылы]] ''Ramshackle Inn'' фильмінде алады. [[1940 жыл|1940]]-[[1950 жыл|1950 жылдары]] ол [[Голливуд|Голливудта]] бірнеше басты рөлдерді сомдайды. Барлығы он бір фильмде ойнайды, актерлік мансабы кезінде Нэнси Дэвис лақап атын қолданады, ол оны өмір бойына сақтайды.  == Неке мен отбасы == [[1952 жыл|1952 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] болашақ президенті [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] тұрмысқа шығады. Рональд сол кезде актерлер гильдиясының президенті болған. [[Рональд Рейган]] үшін бұл екінші неке болған, бірінші реттен оның екі баласы болды. [[Сурет:Photograph of Governor Ronald Reagan, Ron Junior, Mrs. Reagan, and Patti Davis - NARA - 198603.jpg|солға|нобай|196x196 нүкте|Нэнси және оның отбасысы]] Нэнси Рейган мен Рональд Рейганда барлығы екі бала болды. [[1952 жыл|1952 жылы]] [[21 қазан|21 қазанда]] оларда Патрисия Анна Рейган (Пэтти Дэвис экранды лақап атымен танымал болды). Нэнси Рейган [[1958 жыл|1958 жылы]] [[20 мамыр|20 мамырда]] ұлын Рональд Прескотт Рейганды дүниеге әкеледі. Балалары мен Нэсидің арасында қарым-қатынас өте қиын болды. Әсіресе республикандық консервативті ата-анасын Пэтти Дэвис түсінбеді. Пэтти Дэвис көптеген мемлекетке қарсы шараларға қатыстын.  == Калифорнияның Бірінші ханымы == [[Сурет:Nancy Reagan 2004.jpg|солға|нобай|203x203 нүкте]] Нэнси Рейган күйеуінің губернаторлығы кезінде [[Калифорния|Калифорнияның]] Бірінші ханымы ретінде танылған. Ол сынға ұшыраса да, жалпы штаттың адамдары ол туралы жақсы пікірде.  == АҚШ-тың Бірінші ханымы == [[1976 жыл|1976 жылы]] [[Рональд Рейган]] президенттік сайлауға қатысу туралы шешкеннен кейін, Нэнси бұған қарсы болды. Ол президенттік кампания жұбайлардың отбасылық қарым-қатынасына кедергі келтіреді деп ойлады. Алайда ақыры ол күйеуін белсенді қолдады. Президенттік кампания кезінде көптеген процесстері басқарды, баспасөз конференцияларын ұйымдастырды. Осыған қарамастан Рейган өзінің бірінші кампаниясы [[Джеральд Форд|Джераль Фордқа]] жеңіліп қалады. Келесі [[1980 жыл|1980 жылғы]] кампанияда [[Рональд Рейган]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті атанып, жеңеді. Сарапшылардың ойынша күйеуінің жеңісіне көп үлес қосқан адамдарды бірі Нэнси Рейган. Күйеуінің президенттілігі кезінде Бірінші ханымның кәдімгі міндеттерін атқарады. Оның кампанияларының біріні нашақорлықпен күресі, ол «Жоқ де» деп аталды. Бұл үшін ол мемлекеттік қаражатты көп жұмсағаны үшін сынға түсті. Күйеуінің екінші президенттілігі кезінде кампанияны халықаралық деңгейге жеткізіп, басқа елдердің Бірінші ханымдарын қатыстырды. [[Суық соғыс|Суық соғысы]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] Бірінші ханымы Раиса Максимовна Горбчевамен көп кездесті. Күйеулерімен салыстырғанда олардың арасында жылы қарым-қатынас қалыптаспады. Нэнси Рейган Раиса Максимовнаны тілдесуде қиын деп санады. Көргендердің сөзінше Нэнси Рейганға Горбчеваның [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] тарихын және [[Ақ Үй|Ақ үйдің]] құрылысын білуі ұнмады, себебі ол оның Ақ үйдегі экскурсияда сөзін көп бөлетін.  == Қалған өмірі == Президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін Рональд Нэнсимен бірге Калифорнияға көшеді. [[1989 жыл|1989 жылы]] Нэнси өз атынан қайырымдылық қорын ашады. [[1994 жыл|1994 жылы]] [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер]] диагнозы қойылады. Осыдан кейін Нэнси өмірін күйеуіне күтім жасауға арнайды.   [[2000 жыл|2000 жылы]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сыйы Конгресстің алтын медалімен марапатталады. [[2011 жыл|2011 жылы]] сауалнама бойынша АҚШ-тың ең танымал Бірінші ханымы атанады. Нэнси Рейган [[2016 жыл|2016 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] тоқсан бес жасында [[Жүрек жетіспеушілігі|жүрек жетіспеушілігінен]] қайтыс болады. == Фильмография == * ''The Crippler'' (1940) * ''Дәрігер және қыз'' (1949) * ''Ист-Сайд, Вестсайд'' (1949) * ''Қабырғадағы көлеңке'' (1950) * ''Келесі дауыс...''(1950) * ''Таңертенгі түн'' (1951) * ''Бұл үлкен ел''  (1951) * ''Бейтаныс''  (1952) * ''Аспандағы көлеңке'' (1952) * ''Донованның миі'' (1953) * ''Теңіз мыстандары'' (1957) * ''Шұғыл қону'' (1958) == Сілтемелер == * [http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan Өмірбаян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801211341/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan |date=2014-08-01 }} * [http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217032856/http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx |date=2011-02-17 }} {{АҚШ Бірінші ханымдары}} bsxdk7co5el1no1g2ij4oocfmpoz6on 3586445 3586443 2026-04-17T08:31:53Z Гулмира Исатай 179201 /* АҚШ-тың Бірінші ханымы */ 3586445 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі =Нэнси Рейган | Шынайы есімі = Nancy Reagan | Суреті = Nancy Reagan.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = АҚШ-тың Бірінші Ханымы | Лақап аты = | Ту = Flag of the United States.svg | Басқара бастады =[[20 қаңтар]] [[1981 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1989 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Розалин Картер]] | Ізбасары = [[Барбара Буш]] | Туған күні = 6.07.1921 | Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}} | Қайтыс болған күні = 06.03.2016 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}} | Туған кездегі есімі = | Анасы = | Әкесі = | Жұбайы = [[Рональд Рейган]] | Балалары = Патрисия Анна Рейган, Рональд Прескотт Рейган | Өмірлік ұстанымы = | Марапаттары = | Қолтаңбасы =NReagansignature.jpg | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Нэнси Дэвис Рейган''' ({{lang-en|Nancy Davis Reagan}}, тумысында '''Анна Фрэнсис Роббинс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Anne Frances Robbins''), [[6 шілде]] [[1921 жыл]], [[Нью-Йорк]] – [[6 наурыз]] [[2016 жыл|2016]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]) – [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] 40-ші президенті [[Рональд Рейган|Рональд Рейганның]] әйелі және [[1981 жыл|1981]]-[[1989 жыл|1989 жылдары]] аралығында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы. == Жас кезі == [[Сурет:Newlyweds Ronald Reagan and Nancy Reagan 1952.jpg|солға|нобай|225x225 нүкте|Рональд пен Нэнси]] [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] актриса мен көлік сатушының отбасында дүниеге келді. Қыз туылған соң, ата-анасы ажырасып кетті. Анасы жұмыс іздеп ел аралап жүргенде, Нэнси [[Мэриленд|Мэрилендте]] ағасы мен тәтесінің қолында өсті. Кейін анасы белгілі нейрохирург Лойал Дэвиске тұрмысқа шыққан соң, Нэнси ата-анасымен бірге [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол орта мектепті аяқтайды. Кішкентай кезінен бастап бәрі оны Нэнси деп атады, [[1935 жыл|1935 жылы]] өгей әкесі оны асырап алғанда ол оның тегі Дэвис пен Нэнси деген атты алады. Осы атпен ол киноға түсіп, оны тұрмысқа шыққаннан кейін сақтап қойды. [[1939 жыл|1939]]-[[1943 жыл|1943 жылдары]] аралығынла [[Массачусетс|Массачусетсте]] ағылшын драма факультетінде оқыды. [[Сурет:President Bush and Nancy Reagan.jpg|солға|нобай|188x188 нүкте]] == Мансабы == Колледжі аяқтағаннан кейін Дэвис [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол Маршалл Филд универмагында сатушы болып және медбикенің көмекшісі болып жұмыс істеді. Анасының әріптестері Цасу, Питтс, Уолтер Хьюстен мен Спенсер Трейсидің ақылын тыңдап, ол кәсіби актрисаның мансабын таңдайды. Өзінің бірінші рөлін ол [[1949 жыл|1949 жылы]] ''Ramshackle Inn'' фильмінде алады. [[1940 жыл|1940]]-[[1950 жыл|1950 жылдары]] ол [[Голливуд|Голливудта]] бірнеше басты рөлдерді сомдайды. Барлығы он бір фильмде ойнайды, актерлік мансабы кезінде Нэнси Дэвис лақап атын қолданады, ол оны өмір бойына сақтайды.  == Неке мен отбасы == [[1952 жыл|1952 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] болашақ президенті [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] тұрмысқа шығады. Рональд сол кезде актерлер гильдиясының президенті болған. [[Рональд Рейган]] үшін бұл екінші неке болған, бірінші реттен оның екі баласы болды. [[Сурет:Photograph of Governor Ronald Reagan, Ron Junior, Mrs. Reagan, and Patti Davis - NARA - 198603.jpg|солға|нобай|196x196 нүкте|Нэнси және оның отбасысы]] Нэнси Рейган мен Рональд Рейганда барлығы екі бала болды. [[1952 жыл|1952 жылы]] [[21 қазан|21 қазанда]] оларда Патрисия Анна Рейган (Пэтти Дэвис экранды лақап атымен танымал болды). Нэнси Рейган [[1958 жыл|1958 жылы]] [[20 мамыр|20 мамырда]] ұлын Рональд Прескотт Рейганды дүниеге әкеледі. Балалары мен Нэсидің арасында қарым-қатынас өте қиын болды. Әсіресе республикандық консервативті ата-анасын Пэтти Дэвис түсінбеді. Пэтти Дэвис көптеген мемлекетке қарсы шараларға қатыстын.  == Калифорнияның Бірінші ханымы == [[Сурет:Nancy Reagan 2004.jpg|солға|нобай|203x203 нүкте]] Нэнси Рейган күйеуінің губернаторлығы кезінде [[Калифорния|Калифорнияның]] Бірінші ханымы ретінде танылған. Ол сынға ұшыраса да, жалпы штаттың адамдары ол туралы жақсы пікірде.  == АҚШ-тың Бірінші ханымы == [[1976 жыл|1976 жылы]] [[Рональд Рейган]] президенттік сайлауға қатысу туралы шешкеннен кейін, Нэнси бұған қарсы болды. Ол президенттік кампания жұбайлардың отбасылық қарым-қатынасына кедергі келтіреді деп ойлады. Алайда ақыры ол күйеуін белсенді қолдады. Президенттік кампания кезінде көптеген процесстері басқарды, баспасөз конференцияларын ұйымдастырды. Осыған қарамастан Рейган өзінің бірінші кампаниясы [[Джеральд Форд|Джераль Фордқа]] жеңіліп қалады. Келесі [[1980 жыл|1980 жылғы]] кампанияда [[Рональд Рейган]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті атанып, жеңеді. Сарапшылардың ойынша күйеуінің жеңісіне көп үлес қосқан адамдардың бірі Нэнси Рейган. Күйеуінің президенттілігі кезінде Бірінші ханымның кәдімгі міндеттерін атқарады. Оның кампанияларының біріні нашақорлықпен күресі, ол «Жоқ де» деп аталды. Бұл үшін ол мемлекеттік қаражатты көп жұмсағаны үшін сынға түсті. Күйеуінің екінші президенттілігі кезінде кампанияны халықаралық деңгейге жеткізіп, басқа елдердің Бірінші ханымдарын қатыстырды. [[Суық соғыс|Суық соғысы]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] Бірінші ханымы Раиса Максимовна Горбчевамен көп кездесті. Күйеулерімен салыстырғанда олардың арасында жылы қарым-қатынас қалыптаспады. Нэнси Рейган Раиса Максимовнаны тілдесуде қиын деп санады. Көргендердің сөзінше Нэнси Рейганға Горбчеваның [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] тарихын және [[Ақ Үй|Ақ үйдің]] құрылысын білуі ұнмады, себебі ол оның Ақ үйдегі экскурсияда сөзін көп бөлетін.  == Қалған өмірі == Президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін Рональд Нэнсимен бірге Калифорнияға көшеді. [[1989 жыл|1989 жылы]] Нэнси өз атынан қайырымдылық қорын ашады. [[1994 жыл|1994 жылы]] [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер]] диагнозы қойылады. Осыдан кейін Нэнси өмірін күйеуіне күтім жасауға арнайды.   [[2000 жыл|2000 жылы]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сыйы Конгресстің алтын медалімен марапатталады. [[2011 жыл|2011 жылы]] сауалнама бойынша АҚШ-тың ең танымал Бірінші ханымы атанады. Нэнси Рейган [[2016 жыл|2016 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] тоқсан бес жасында [[Жүрек жетіспеушілігі|жүрек жетіспеушілігінен]] қайтыс болады. == Фильмография == * ''The Crippler'' (1940) * ''Дәрігер және қыз'' (1949) * ''Ист-Сайд, Вестсайд'' (1949) * ''Қабырғадағы көлеңке'' (1950) * ''Келесі дауыс...''(1950) * ''Таңертенгі түн'' (1951) * ''Бұл үлкен ел''  (1951) * ''Бейтаныс''  (1952) * ''Аспандағы көлеңке'' (1952) * ''Донованның миі'' (1953) * ''Теңіз мыстандары'' (1957) * ''Шұғыл қону'' (1958) == Сілтемелер == * [http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan Өмірбаян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801211341/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan |date=2014-08-01 }} * [http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217032856/http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx |date=2011-02-17 }} {{АҚШ Бірінші ханымдары}} tp03v7026vwscr8sey5muo4wovwaf7f Деруэнт өзені 0 575151 3585881 3582939 2026-04-16T13:20:12Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3585881 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Деруэнт''' — Тасмания аралындағы өзен. Сент-Клэр өзенінен бастау алып, оңтүстік-шығыс бағытта Хобарт жеріне қарай құяды. Өзеннің ұзындығы 215 км-ді қамтиды.<ref name="abs">{{cite web |author = |url = https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/2f762f95845417aeca25706c00834efa/509E9088E1E80537CA2573C5000DA6D6?opendocument |title = Length of major rivers, Tasmania |publisher = Australian Bureau of Statistics — www.abs.gov.au |date = |access-date = 2014-06-07 |lang = en |archive-date = 2014-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140306213859/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/2f762f95845417aeca25706c00834efa/509E9088E1E80537CA2573C5000DA6D6?opendocument |url-status = live }}</ref> Нью-Норфолк қаласының төменінде өзен үлкейіп, біртіндеп эстуарийге айнала бастайды. Өзеннің зерттелу тарихы Тасманияның тарихымен тікелей байланысты. Себебі, ХІХ ғасырда еуропалық аралға қоныстанушылар осы жерге алғаш көшіп келген. Содан кейін жақын арада Хобарт қаласы пайда болып, қазірде ол Тасманияның астанасына айналған. Деруэнт өзені өзінің маңайындағы халықты ауыз сумен қамтиды және 1930-1960 жылдары салынған гидроэлектростанцияларда энергия өндіріп, халық үшін энергия көзі болып табылады. == Тарихы == ===ХVІІІ ғасыр және одан да ерте уақыт=== Көп жылдар бұрын, өзеннің жағасы ормандарға толы болып, онда тек тасмандықтар өмір сүрді. Олар бұл жерде британдық қоныстар пайда болғанша, 8 000 жыл бойы өмір сүрді.<ref name="australian_travel">{{cite web |author = |url = http://www.australian-travel-guide.com/travel-destinations/hobart.html |title = Exploring Hobart and Tasmania |publisher = www.australian-travel-guide.com |date = |access-date = 2014-06-07 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120704072320/http://www.australian-travel-guide.com/travel-destinations/hobart.html |archive-date = 2012-07-04 }}</ref> 1793 жылдың қаңтар-желтоқсан айлар аралығында Сторм ағысының жанында Жозеф Антуан де Брюни д’Антркасто атты француз теңіз саяхатшысы экспидиция жүргізді. Ағыстың солтүстік бөлігін зерттеу арқылы экспидиция офицері д’Антркасто Шарль-Франсуа Ботан-Бопре және оның көмекшілері үлкен өзеннің келіп құятынын аңғарған. Олар оны Rivière du Nord («солтүстік өзен») деп атаған. 1793 жылы бірнеше айдан соң , осы жерді ағылшын теңіз жүзушісі Джон Хейз зерттеп, Камбриядағы Деруэнт өзенінің құрметіне оны да Деруэнт деп атайды. Ағылшын тілінде Derwent сөзінің көптеген нұсқалары бар. Оның бірі, бұл сөз кельт тілінде «мөлдір су» дегенді білдіреді деп болжаса, бірі бриттік тіл бойынша "еменге толы аумақ" дегенді білдіреді деп болжайды. == Дереккөздер == {{ Дереккөздер }} [[Санат:Алфавит бойынша өзендер]] [[Санат:Аустралия географиясы]] 233s2fua8yu9sg0cyw90wd4iaddp7yp Рик Риордан 0 575527 3585937 3560252 2026-04-16T14:59:52Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585937 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rick Riordan (cropped).jpg|нобай|alt= Rick Riordan (cropped).jpg| Rick Riordan (cropped).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Рик Риордан''' — американдық жазушы,көбінесе "Перси Джексон", "Құдай ұрпақтары" кітаптарымен белгілі == Өмірбаяны == Рик Риордан 1964 жылы АҚШ-тың Сан-Антонио қаласында, мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Оның анасы суретші және музыкант болса, әкесі мүсінші болды. Сондықтан да отбасыда әрқашан шығармашылық атмосфера болған. Ол Сан-Антонияда мектеп бітірді, бірақ гитарист болғысы келіп, Солтүстік Техас мектебіне түсті. Рик тұңғыш романын 1997 жылы жазды. Бұл кітап - «Қан-қызыл Текила» (түпнұсқа атауы - "Үлкен қызыл Текила") болды. 2005 жылы "Перси Джексон және Олимпшілер", яғни, "Перси Джексон және найзағайды ұрлаушы". Кітаптың басты кейіпкері - он екі жасар бала, грек құдайы ұлы. Жазушының әр жаңа жұмысы үнемі «Нью-Йорк Таймс» алады. 2010 жылы "Перси Джексон және найзағайды ұрлаушы" кітабінің фильмі «ХХ ғасырдың Фокс» киностудиясымен шықты. 2006 жылы келесі кітабы «Перси Джексон және құбыжықтар теңіз» АҚШ-та балаларға арналған ең үздік кітап аталды. Төртінші роман циклы үшін миллионнан астам көшірмелері сатылды. 2008 жылы, Рик Риордан «39 кілттер» романын жазды. Ол сондай-ақ үлкен табысқа ие болды. == Шығармалары == «Перси Джексон и Олимпиадашылар» Перси Джексон және найзағайды ұрлаушы (Перси Джексон и Похититель молний 1 шілде 2005) Перси Джексон және құбыжықтар теңіз (Перси Джексон и Море чудовищ 1 сәуір 2006) Перси Джексон және титан қарғысы (Перси Джексон и Проклятие титана 11 мамыр 2007) Перси Джексон және өлім шытырманы (Перси Джексон и Лабиринт смерти 6 мамыр 2008) Перси Джексон және соңғы пайғамабар (Перси Джексон и Последнее пророчество 5 мамыр 2009) «Олимп батырлары» Жоғалған батыр (Пропавший герой 12 қазан 2010) Нептун ұлы (Сын Нептуна 4 октября 2011) Афинаның белгісі (Метка Афины 2 октября 2012) Аидтің үйі (Дом Аида 8 октября 2013) Олимп қаны (Кровь Олимпа 14 октября 2014) == Дереккөздер == "Перси Джексон және найзағайды ұрлаушы" кітабы http://rickriordan.com/ сайты https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD,_%D0%A0%D0%B8%D0%BA орысша уикипедия 7478sbsd8xwyurmi5a0n6u0abs4403n Тяньаньмэнь алаңы 0 576231 3585939 2532387 2026-04-16T15:01:48Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585939 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg|нобай|alt= Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg| Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Тяньаньмэнь алаңы- Қытай Халық Республикасының астанасы- [[Бейжің]] қаласында орналасқан 20- ғасырдағы көлемі ауқымды алаң. Ауданы- 440 мың кв. м. Алаңның ішінде ультразамандық Үлкен ұлттық опера театры және ұлттық жиналыстар үйі орналасқан. '''Оқиғалар''' Тяньаньмэ́нь алаңы [[Қытай тарихы|қытай]] халқының ұлттық [[символ]]<nowiki/>икалық жүрегі болып табылады. 1989 жылы студенттердің атылуымен осы алаң қайғылы атаққа ие болған еді. Тяньаньмэ́нь алаңында 1949- жылы 1-қазанда Мао Цзэдун «[[Қытай Халық Республикасы]]<nowiki/>н» салтанатты түрде жария етті. [[2011 жыл|2011]]- жылы алаңда 8 метрлік [[Құң-зы|Конфуций]]<nowiki/>дің мүсіні орнатылған.Алайда, 2011- жылдың 22- сәуірінде белгісіз себептермен демонтаждалған. '''Дереккөздер''' Орысша Уикипедиядан аударылған. 2vl3mc6ov6wkw4lflx4p6svownynn5c Балаларды құтқару 0 576261 3586118 3582952 2026-04-16T18:34:15Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586118 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} '''Балаларды құтқару''' — бүкіл әлем бойынша балалар құқықтарын қорғау үшін арналған халықаралық ұйым. Тарихи ақпарат. Ұйымды Ұлыбританияда 1919 жылы Eglantine Jebb, оның сіңлісі Дороти Букстон құрды. Оның негізгі міндеттері - балалардың құқықтарын қорғау (білім, денсаулық сақтау, экономикалық мүмкіндіктерін қорғау), зорлық-зомбылық және табиғи апаттардан балаларды қорғау, сондай-ақ басқа да қызмет түрлерін жақсарту болып табылады. Ұйым қызметкерлерінің айтуынша, қайырымдылық негізінде балаларды сақтауға болады. Алты айдан кейін, «Балаларды құтқару» Швецияда негізделген болатын. Бастапқыда оларға журналистер мен Елин Герд Маркус Вагнер арасында Эллен Palmstierna және бірнеше белсенділері төрағалығымен өтті. Бастапқы жұмыс Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін балаларға арналған Кедейшілік жұмсартуға бағытталған. Соғыстар арасындағы, фокус ғана Швецияда балалардың болды, бірақ швед тек олардың жер жоқ, балалардың түсінігі өсті, сонымен қатар әлемнің түрлі бөліктеріндегі кезде барлық Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өзгерді. 1970 жылы «Балаларды құтқару» жылы дамушы елдерде балалардың жағдайын дамыту және өзгерту үшін қазіргі заманғы агенттігі болып қайта құрылды. Ұйым Еділ (1921-1922 жж.) Вьетнам соғысы, Нигерия және басқа да апаттар мен қақтығыстарға, азаматтық соғыс ашаршылық бала зардап шеккендерге көмек берген. Жақында, сегіз миллион балаларға сапалы білім беру ұйымы бағдарлама жиі қарулы қақтығыстарға бейім елдерде іске қосылды. Аналар индексі Rankings Ұйымдастыру аналар және бүкіл әлем бойынша балалардың жағдайына кешенді бағалау үшін беріледі, ол жыл сайынғы рейтингінде аналар индексі Rankings, жариялайды. Рейтинг бойынша 2014 жылы ана мен бала үшін әлемдегі ең үздік ел Финляндия болып табылады; екінші орында - үшінші - Норвегия, Швеция; Беларусь - 72 м - 62-ші, Украина - 26-ші орын, Ресей. Финляндия рейтингінде бірінші орын екінші жыл қатарынан табылады.<ref>Save the Children:спасение жизней детей- не такое дорогое дело, BBC Russian(05.10.2009).</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Құтқару]] [[Санат:Балаларды қорғау]] n0dbjf3wy8c3j8wdh2ltimbmr7bfua3 Қытай батпырауығы 0 576268 3585944 2974907 2026-04-16T15:08:26Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585944 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg|нобай|alt= Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg| Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} '''Қытай батпырауығы'''- Қытайдың ең алғаш ұшар құралы. Сона ықылым ерте заманнан- әлемнің әр түкпіріндегі адамдар бейне құс сияқты көк жүзінде емін-еркін самғауды армандай бастаған. Қытайда мынадай бір аңыз бар: Чаң Ы деген ару өлместің дәрісін ішіп қойғандықтан, денесі жеңілдейді де, айға ұшып кетеді. Ежелгі Грецияда Икар деген адам әкесі байлап берген қанатпен ұшып күнді қуыпты деген әңгіме тараған. Арабтар болса, қалаған жеріне жеткізетін ұшар кілемді қиялдапты. Жер бетінде, ұшу қиялын болмысқа айналдырғандар Қытайлықтар еді. Қытай әдеби деректерінде жазылуынша, 2000 неше жылдың алдында Лубан атты ағаш шебері қырғидың қалықтап ұшуынан шабыт алып жасаған сауысқан тәрізді ұшар заты “Жасап болып самғап ұшқаннан, үш күн бойы жерге түспепті”- делінген. Лубанмен тұстас жасаған Қытайдың ойшылы және ғалымы Мо Жай деген адам да үш жыл уақыт жұмсап, ұша алатын ағаш кезқұйрық жасап шығыпты. Кейін қытайлықтар қағазды тапқырлағандықтан, бамбук шырпыға қағазды қарғашалап бояулы сурет сызып, шыжым байлап жел күшімен қалқытып ұшырған. Адамдар алғашында оны “қағаз кезқұйрық”- деп атаған, әрі сол арқылы хат-хабар жеткізетін болған. Одан да кейінірек, Ли Йе деген адам “қағаз кезқұйрықтың” басына сыбызғы байлап ұшырғанда, желеміктің үрлеуімен жыңның (Қытайдың күрделі саз аспабы-ред.) дауысы сияқты дауыс шығарған. Соған сай оны қытайлар “фыңжың” (“жел саз”мағынасында-ред.) деп атап кеткен. Мың жылдан астам уақыттан бері, қытайлықтар батпырауықты дәстүрлі халықтық өнер туындысы деп қарайды. Оның қаңқасының құрастырылуы, жарғағының желімделуі, сурет өрнегі және ұшыру әдісі жағында әртүрлі технология және өнер үлгісі қалыптасқан. Сонымен бірге, оның өн бойында би, өлең, сурет, опера, дін қатарлы мәдениет факторлары өзара қауышып, біте қайнасып жатады. Батпырауық ұшыру бір түрлі халықтық думан есептеледі. Алайда, кейбіреулер оны ғылыми тәжірибеге және әскери мақсаттарға да пайдаланған. Сұңдинастиясыныңадамдарыжарылғышдәрінібатпырауыққатаңып, білтесіне от тамызыпұшыруарқылыжаушебіне ойрансалған. Бұл түрдегі батпырауықты адамдар “киелі от қарға”депатаған. Миңдинастиясы кезінде Уан Ху деген адам батпырауық арқылы әуеде самғауды қиялдаған. Ол бір арқалы орындыққа 47 тал оталғыш дәрі толтырылған жебе түтікше (бұл яғни кәдімгі зымыранның бастауыш түрі-ред.) таңып, екі қолына батпырауық ұстап түтікшені от алдыру арқылы дәрі мен батпырауықтың күшіне сүйеніп, кеңістікке көтерілмекші болады. Уан Худың сынағы сәтсізая қталды. Дегенмен, ол адамзаттың тұңғыш реткі қозғаушы күш арқылы ұшу сынағы болғандықтан, бәрібір ұлы маңызға ие болып қала берді. Уан Худың еңбегін мәңгілік есте қалдыру үшін, Халықаралық астрономия бірлестігі айдың арғы бетіндегі бір сақина тәрізді тауға “Уан Ху тауы” деген атберді. ХІІІ ғасырдаиталиялық Марко Поло Қытайда 17 жылтұрыпелінеқайтқанда, ҚытайдыңбатпырауықжасауөнерінБатысқатаныстырды. БатпырауықБатысқатаралғансоң, еуропалықтардыңұшутуралыізденісісоданшабыталыптуындайбастады. Олардыңназараударғаныбатпырауықтыңкөркемөнерлікформасыемес, қайтаауаданауырзаттың да кеңістіккекөтерілеалатындығысияқтыфизикалықпринциптер мен басқа да ғылымитәжірибелерболды. 1752 жылы, жаздыңбірнажағайлыкешінде, америкалықәкелі-балалыФранклиндер, Филаделфия қаласыныңсыртында металл сым мен жібектенжасалғанбатпырауықұшырып, нажағайтогынылғалданғаншыжымдыбойлатыпжербетіненбиіктеубайлапқойғанкілттізбесінежеткізбекшіболды. Кілттізбегіндеадамдыәсерлендірерліктейжарқылтудырып, нажағайдыңбіртүрліэлектртаралуқұбылысыекендігідәлелденді. Франклин осы құбылысқанегізделіп, “жайтартқышты”ойлаптапты . 1794 жылы, Британиялық астроном Уелсонтәжірибеаспабынбатпырауыққақондырыпұшыруарқылыжоғарыкеңістіктегі температура, желжылдамдығы, ауақысымысияқтылардыөлшеп, әлемдетұңғыш кеңістіктегіметрологиялықөлшегіштіжасапшықты. 1804 жылы, Британиялықақсүйек Жорж Грей жасаған планер формалықжақтантұқыртпабатпырауыққамүлдеұқсайды. Батпырауықсоныменбірге, ұшудыреттеусаласынбағалысандықмәліметтерменжәнетәжірибелікәдістерменқамдады. 1877 жылыресейлікМожайски ерекшеүлкенбатпырауықтыңүстіндеотырады, ат-арбабатпырауықты тасжолдасүйрепшапқылайды, осы арқылыбатпырауықтыңқалқукүші мен көлбеубұрышыарасындағытәуелділіктіөлшеп, ұшақжасауғакөптегенқұндысандымәліметтержинады. ҰшақтытапқырлаушыағайындыРайттарзерттеукезінде, үнемібатпырауықұшыруәдісіарқылытәжірибежасапотырған. Сондықтан да, батпырауықұшуқұралдарыныңарғыатасыболмақ. Адам баласыныңұшуарманыдәлбатпырауықтыңтапқырлануынанбасталып, өзініңалғашқықадамынаттағанеді. АҚШ-тың ғарыш және әуеге ұшу көрмесіне Сүн У-кұңның суреті салынған бір батпырауық қойылып, оның қасына үлкен әріптермен бадырайта: “Ең алғашқы ұшар құрал – Қытайдың батпырауығы мен отты жебесі”- деп жазылған.<ref>http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323122353/http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm |date=2017-03-23 }}</ref> 0qqhvcex42nqo95d87g0kopbeufg7kp Микадо 0 576475 3585941 2996174 2026-04-16T15:04:55Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585941 wikitext text/x-wiki [[Сурет:William Danforth and Marguerite Namara in the Mikado, 1925 drawing by Edwin Marcus.png|нобай|alt= William Danforth and Marguerite Namara in the Mikado, 1925 drawing by Edwin Marcus.png| William Danforth and Marguerite Namara in the Mikado, 1925 drawing by Edwin Marcus.png]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} {{Нихонго|'''Мика́до'''<ref>{{Книга:Зарва М. В.: Русское словесное ударение|статья=микадо}}</ref>|帝(御門)|4=}}([[Жапон тілі|жапон.]] <span lang="ja">帝(御門)</span><span class="noprint">[[Уикипедия:Жапон тілі|<sup style="color:#00e; font:bold 80% sans-serif; text-decoration:none; padding-left:.1em">?</sup>]]</span>,(үлкен қақпалар) — ескірген [[Жапония]] императорының атағы, қазіргі уақытта жиі деп аталатын "''тэнно''" (аспан ұлы). Терминнің  мағынасы монархты ғана емес және де оның үйін,сарайын тіпті мемлекетті де солай атаған.  124-нші Жапония императоры Хирокито, Екінші Дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың жарғысы бойынша императорлық рескрипт бойынша императордың таңғажайыптылығы өтірік деп саналды. == Сондай-ақ == * Жоғары Портаның ұқсас термині, Осман империсының үкіметі туралы ұғым. Сэссэй — регент (кугэ), баланың атынан басқаратын адам * Инсэй — билеуші император-буддалық монах қабылдаған постриг орнына дәстүрлі отрешения, сондықтан бар жоғары мәртебесі, ол сэссэй, номиналды билеуші атынан жас балаға императорының; * [[Сегунат|Сегун]] — бас қолбасшы,жапондық генералдардың император атынан басқаратындардың түрі<br> * Сиккэн — регент, кіші жастағы сегунның атынан басқаратын адам * Кугэ — ежелгі самурайлық емес император сарайының адамдары. * Фудзивара-сэссэй әулелеті(регент),тағы да император сарайында дәстүрлі келін әкелуші<br> * Нинген-сэнген-жапондық императордың құдіреттілігіне емес, табиғаты туралы декларация. * Тыйым салынған түс- жапондық әдет-ғұрыпты түс, ол түстегі киімді тек қана мемлекттік қызметкер немесе шектеулі ғана адамдар киетін киім түсі.<br> == Ескертпелер == {{примечания}} == Әдебиет == * Asakawa, Kan'ichi. (1903). ''The Early Institutional Life of Japan,'' Tokyo: Shueisha. [New York: Paragon Book Reprint Corp., 1963] * {{ЭСБЕ}} [[Санат:Титулдар]] fyoxz74k5m218zbq0qav3t5ic9pb8gr Перси Джексон 0 576567 3585936 3582348 2026-04-16T14:58:08Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585936 wikitext text/x-wiki [[Сурет:6483e4f50b9d5d42bee8a1bccc38005722f47430e6cdb715b3d3fe48808574ea - Kopie.jpg|нобай|alt= 6483e4f50b9d5d42bee8a1bccc38005722f47430e6cdb715b3d3fe48808574ea - Kopie.jpg| 6483e4f50b9d5d42bee8a1bccc38005722f47430e6cdb715b3d3fe48808574ea - Kopie.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Перси Джексон''' — Американдық жазушы Рик Риордан жазған қиял-ғажайып оқиғалары туралы кітаптар жиынтығы. Бұл жиынтық 6 кітаптан түрады."Перси Джексон және Найзағай ұрысы" - ең алғаш жарық көрген кітап. Осы кітаптың сюжетіне байланысты режиссер Крис Колумбус "Перси Джексон және Найзағай ұрысы" атты фильм түсірген болатын. Тұсаукесері 2010 жылдың 11 ақпанында жасалды. Басты кейіпкер - Перси Джексон, ол, осы кітап желісіне сүйенсек, көп ұзамай өзінің ежелгі гректердің су құдайы Посейдонның баласы екенін біледі. Ежелгі гректердің өздерінің құдайлары жайлы айтқандарының бәрі шын екен. Және Перси - Посейдонның адамнан туған соңғы баласы. Оқиға қазіргі Америкада орын алады. Рик Риордан мұны "Ежелгі құдайлар уақыт өте өзі мекен еткен жерлерін алмастырады" деп түсіндіреді. Егер, 2000 жыл бұрын құдайлардың мекен ету орталығы — Греция болса, қазір АҚШ. Рик Риорданның кітаптарында осылай Олимп тауы Эмпайр-Стейт-Билдингке көшсе, Аидтың мекені — Лос-Анджелес қаласының астына көшкен. === Кітаптар === 1. Перси Джексон және найзағай ұрысы. 2. Перси Джексон және құбыжықтар теңізі. 3. Перси Джексон және Титан қарғысы 4. Перси Джексон және Ажал лабиринті 5. Перси Джексон және Олимптіктер. Құпия мәлеметтер. 6. Перси Джексон және соңғы сөз. === Кейіпкерлер === 1. Жартықұдайлар 2. Құдайлар 3. Титандар 4. Адамдар === Шығу тарихы және дамуы === === Перси Джексон және найзағай ұрлықшысы === Ең алғашқы кітап. Бұл бөлімде Перси бар шындықты біледі. Өзіне төніп тұрған қауіптердің кесірінен "Жартықұдайлар лагеріне" келуге мәжбүр болады. Бұл қадам оның өміріне түгел өзгеріс әкеледі. Басты үштіктің қатарына кіретін Зевс Персиге өзінің қаруын ұрлап кетті деп жала жабады. Перси бұл лагерде өзіне жаңа достар табады. Оларға Гроувер атты сатри және Афинаның қызы Аннабет жатады. Енді олардың алдында қиын, жауапкершілікті жұмыс күтіп тұр. Оларға бұл жұмыстарында Посейдон да көмектеседі. Ақыр соңында, олар Зевс найзағайын Аидтың қара түнегінде табады. === Перси Джексон және құбыжықтар өзені === Жиынтықтың екінші кітабы. Мұнда Перси Аннабетпен және өзінің жаңа бауыры Тайсонмен Полифем циклоптың мекеніне досы Гроуверді құтқаруға аттанады. Оларды өте күрделі, қиын жол күтіп тұрады. Олар тек Гроуверді ғана емес, лагерлерін де құтқаруы қажет. Өйткені, қасиетті Талия ағашын біреу әдейі улаған көрінеді. Бұл жағдай лагердің жақын арада қоршаусыз қалатынын баяндайды. Жалғыз Алтын жүн ғана уға қарсы күш бола алады. Ал, ол Поифем аралында тығылған. Межелеген жерге жету үшін Құбыжықтар өзенінен өтіп, тұрғындарымен күресу қажет. === Перси Джексон және Титан қарғысы === Жиынтықтың үшіншісі. Келесі кезекте, Перси, Аннабет, Талия қарапайым мектепте оқитын Нико мен Бьянка ди Анджело атты ағалы-қарындасты құтқару қажет. Сол уақытта, Крон өзінің күшін көбейту үшін үшеуіне қарсы күш жұмсайды. Мысалы, Аннабетпен бірге Артемида құдайды да Атлас ұрлап, жұмысқа салып қояды. Бұл жағдай Тамалпаис тауында болады. Бар қиындықтан өткен Перси өзіне жаңа жау, Аидты табады. === Перси Джексон және өлім лабиринті === Кезекті төртінші жарық көрген кітап. Бұл кітапта, Перси әдетінше жазда "Жартықандар лагерінде" болады. Осы жазда оракул жаңа сөз айтады. Және бұл Аннабетке қатысты. Лука Кроносқа көмектесу үшін лабиринт арқылы оның әскерін өткізбекші. Бұл арқылы ол "Жартықандар лагерін" түбегейлі жоқ қылмақшы. "Өлім лабиринтінің" құркаушысы әйгілі архитектор Дедал. Мұнда да достарды жаңа қиындықтар мен кедергілер жайына қалдырмайды. === Перси Джексон және Олимптіктер. Құпия материалдар === Рик Риорданның бесінші кітабы. Перси Джексон және Олимпіктер. Құпия материалдар - кітаптар жиынтығының қосымша бөлігі. Алайда, бұл кітапты өзімен Перси Джексонның санқилы саяхатында алып жүреді. Мысалы, Перси Джексон және ұрланған күйме, қола айдаһар, Аид семсері. === Перси Джексон және соңғы сөз === Кітаптар жиынтығының соңғы бөлімі. Мұнда күшін қалпына келтірген Кронның жорығы жайында және "Жартықандар лагерінің" бар мүшесінің соғысы баяндалады. === Кейіпкерлер === Жартықұдайлар - бойында құдайдың да, адамның да қаны кездесетін жаратылыстар. Құдайлар - бар әлемді жаратқан және басқара алатын жаратылыстар. Титандар - құдайларға дейінгі әлемді билеген жаратылыстар. Адамдар - қарапайым пенделер. === Шығу тарихы және дамуы === Перси Джексон жайлы кітаптар Рик Риорданның әңгімелерінен басталды. Рик ежелгі грек пәнінің оқытушысы болатын. Ол алғашқы әңгімелерін ауру баласына ертегі ретінде құрастырып, Перси Джексонды басты кейіпкер ретінде бейнелеп айтқан. <ref>Перси Джексон и Олимпийцы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nglb5z4q9puczp14jnczuhoqxp1oj21 Санат:Еуропа елдері бойынша география 14 577488 3586049 3502614 2026-04-16T16:34:40Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] бетін [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3502614 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Europe by country}} [[Санат:Еуропа географиясы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша география|Еуропа]] 7va2gocmsrxrjwsxulca7hpyp4ehoxy 3586065 3586049 2026-04-16T16:36:32Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша география]] → [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география]] 3586065 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Europe by country}} [[Санат:Еуропа географиясы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|Еуропа]] 1zd1jh5kpj8hch77j18cc8i5j1j5qbo Ричард Брэнсон 0 578825 3586424 3583402 2026-04-17T07:52:13Z Арманова Айсұлу 179971 /* Бизнес-бастамалар */ 3586424 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Тұлға |Есімі = Ричард Брэнсон |Шынайы есімі = Richard Branson |Сурет = Richard_Branson.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Ричард Чарльз Николас Брэнсон |Толық есімі = |Туған күні = 18.7.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |Ұлты = |Мансабы = [[кәсіпкер]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = Richard_Branson }} '''Ричард Чарльз Николас Брэнсон''' ({{lang-en|Richard Charles Nicholas Branson}}; [[18 шілде]] [[1950 жыл|1950]], {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}}, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[кәсіпкер]], әртүрлі 400-ге жуық [[Компания|компанияларды]] қамтитын '''Virgin Group''' [[Корпорация|корпорациясының]] негізін қалаған, әрі Ұлыбританияның ең бай тұрғындарының бірі<ref>[http://www.forbes.com/profile/richard-branson/ Ричард Брэнсон Forbes рейтингінде]{{ref-en}}</ref>. Ричард Брэнсон жұртшылыққа өзінің әдеттен тыс қылықтарымен, және бірнеше рет [[Әлемдік рекорд|әлемдік рекордтар]] жаңартуға жасаған талпыныстармен кең танымал. == Жастық шағы == Брэнсон [[лондон|лондондық]] {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}} ауданында, барристер Эдвард Джеймс Брэнсон<ref>({{Lang-en|Edward James Branson}}</ref> мен Хауа Брэнсон<ref>({{Lang-en|Eve Branson}}</ref>(қыз күнінде Хантли Флиндттың<ref>({{Lang-en|Huntley Flindt}}</ref>) отбасында дүниеге келген. 4 баланың үлкені. Інісі мен өзінен басқа отбасында екі қарындасы бар: Линди ({{Lang-en|Lindi}}) және Ванесса ({{Lang-en|Vanessa}}). Оның інісі Тед әкесінің жолын қуып, [[адвокат]] мансабын құрған. Брэнсонның анасы [[Театр|театрда]] жұмыс істеген, ұшқыш планерлер мен ұшуда ілесіп жүруші адамдардың нұсқаушысы болған. Атасы, құрметті {{Iw|Джордж Артур Харвин Брэнсон|Джордж Артур Харвин Брэнсон||G. A. H. Branson}} мырза, [[Англия]] мен [[Уэльс|Уэлстің]] Жоғарғы сотының соты және жасырын кеңесінің мүшесі болған. 13 жасқа дейін Брэнсон Скейтклифф "Эгама" бастауыш мектебінде [[Суррей]]де (қазіргі — Бишопсгейт мектебі) оқыған. 13-15 жасқа дейін — Бакингемширдегі Стоу мектебінің оқушысы болған. Оқудағы қиындықтары мен өзінің төмен бағаларын Брэнсон [[Легастения|дислексияның]] кесірі деп түсіндіреді. Бала кезінен ол кәсіпкер болуға ұмтылған. Оның сәтсіздікке ұшыраған екі идеясы белгілі: рождестволық шыршаларды өсіру және толқынды [[Тотытәрізділер|тотықұстарды]] өсіру. Брэнсон он алты жасында мектепті тастап, [[Лондон]]ға көшіп келіп, алғашқы табысты бизнесін — ''Student'' журналын ашады, оған атақты суретші Джеральд Скарф бірнеше иллюстрация жасаған. Журналда бұдан басқа, [[Джон Леннон]], Мик Джаггер және кейбір басқа да жұлдыздар тегін басылған. Бұл оның жеті жылда бірінші қайырымдылық ұйымын — ''Student Advisory Centre'' ашуына себеп болды. == Дыбыс жазу бизнесі == Брэнсон өзінің бірінші бизнесін [[Ла-Манш]]қа саяхаттағаннан кейін бастады, ол дыбыс жазумен және ақаулық ретінде танылған жазбалардың қораптарын алып-сатумен байланысты болатын. Ол бұл жазбаларды өз машинасымен Лондон бөлшек сауда орталықтарында сатты. 1970 жылы ол жарамсыз жазбаларды почтамен таратып сатуды жалғастырды. Ол жазбаларды ''Virgin'' атауымен сата жүріп орталық дүкендер көшесіндегіден кішкене ғана азырақ сата бастады (мысалы, {{Iw|WHSmith}} желісі). Virgin атауы жөнелту нүктесі болды, өйткені жазбалар жаңа талаптар бойынша сатылды (басқа да дүкендерден айырмашылығы, онда жазбаларды дүңгіршектерде тыңдау үшін қолжетімді болды). Сол кездерде көптеген өнімдер қатаң [[Маркетинг|маркетингтік]] келісімдерді сақтай отырып сатылды, олар жеңілдіктерді шектеді, 1950-ші және 1960-шы жетістіктерге қарамастан қолдау деп аталатын қайта сату бағалары шектелді<ref>Тағы бір мысал «Кітап бағасының ең төменгі келісімі» болды, оған сәйкес баспагерлер кітаптарды сатудың ең төменгі (таза) бағасын белгіледі.</ref>. Нәтижесінде Брэнсон бірнеше өзгерістер сериясының негізінде жазылған музыкаға жалпылама жеңілдіктер әкелді. Брэнсон әріптестерімен жаңа бизнес атын талқылағанда, біреу Virgin деп атауды ұсынды, өйткені олар бизнесте жаңашылдар еді. Нәтижесінде Брэнсон, Лондонда [http://ludinovo-life.ru Оксфорд-стрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203242/http://ludinovo-life.ru/ |date=2015-08-01 }} 2015 жылы 1 тамызда жазбалар дүкенін ашты, ал содан кейін көп ұзамай {{Iw|Ник Пауэлл (продюсер)|Ник Пауэллмен||Nik Powell}} Virgin Records дыбыс лейблін іске қосты. Брэнсон дүкенде тапқан ақшасы, жер иелігін сатып алуға жеткілікті болды, онда [[Дыбысжазба студиясы|дыбыс жазу студиясын]] орналастырды. Студия мультиинструменталист Майк Олдфилд сияқты бастаушы музыканттарға жалға берілді. 1971 жылы Брэнсон қамауға алынып, Virgin дүкендерінде жазбалар сатқаны үшін айыпталды, олар экспорттық тауарлар ретінде жарияланды. Ол Англия Кеденімен сот ісін реттеп, акциздік басқармаға төленбеген баждар мен айыппұлдарды төлеу туралы келісімге келді. Брэнсонның анасы отбасылық үйді қайтадан алынатын соманы төлеуге көмектесу үшін кепілге қойды. ''Virgin Records'' бірінші жазған Майк Олдфилдың ''Tubular Bells'' альбомы еді, миллион данамен тарап, UK Album Album Chart-ында № 1 орынға шықты және үздік инструменталды жұмыс үшін [[Грэмми]] сыйлығына ие болды<ref>[http://mike-oldfield.ru/oldfield-1.html Tubular Bells альбомының мақаласы]</ref>. Tubular Bells арқасында табысқа жеткен, Virgin Records одан әрі даму үшін қаражат алды. Компания сол уақытта күмәнді, [[Sex Pistols]] сияқты топтармен келісім-шарттар жасасты, ал ол кезде олармен басқа компаниялар жұмыс істеуге құлықсыз еді. Компанияның еңбегі көпшілікке аз танымал авангардтық стилінде краут-рок жанрында белгілі Faust және Can ретінде шыққан топтарды ұсынуында еді. Virgin Records, сондай-ақ музыкалық әлемге Culture Club-ты ұсынды. 1991 жылы Ричард Брэнсон Дэвид Фростпен консорциумымен құрып ITV атауы үшін CPV-TV үш франшизасын сатып алуға сәтсіз талпыныс жасады. 1992 жылы Брэнсон Virgin Atlantic Airways авиакомпаниясын дамытуды жалғастыру үшін компанияның Virgin лейблін EMI-ға сатты — бұл бір көбірек консервативті компания еді, осыдан кейін бұлар [[Sex Pistols]]-пен 1 миллион АҚШ долларлық келісім-шартты бұзды. Кейін Брэнсон сату туралы шешіміне өкінді, себебі дыбыс жазу Virgin империясының негізі еді. Кейінірек ол музыкалық бизнесті V2 Records атауымен қайтадан негізін қалады. == Бизнес-бастамалар == [[Сурет:Jenson_Button_2009_Turkey_7.jpg|нобай|250x250 нүкте|Brawn GP болидесіне — [[Формула-1]]-дің 2009 жылғы ең табысты командасына арналған Virgin логотипі.]] Брэнсон Virgin Atlantic Airways-ты 1984 жылы құрды, Virgin Mobile-ды 1999 жылы, ал Virgin Blue Аустралияда — 2000 жылы іске қосты, содан кейін 2000 жылы National Lottery-ді сатып алу туралы ұсыныста сәтсіз аяқталды. 1997 жылы Брэнсон бұл көптеген адамдар үшін тәуекелді бизнес-бастамалар болып көрінген [[Темір жол көлігі|теміржол]] бизнесін қолға алды. Virgin Trains компаниясы British Rail темір жол компаниялары жүйесінде Intercity және West Coast ауылды мекендерінде темір жол секторларын құруға салуға франшизаны жеңіп алды. Аздан соң Virgin Trains-тің British Rail-дан қалған жылжымалы құрамдармен және инфрақұрылыммен проблемалары басталды. Virgin 1996 жылы еуропалық қысқа қашықтыққа қатынайтын Euro Belgian Airlines тасымалдаушы-[[әуе компания]]сын сатып алды және оның атын Virgin Express деп өзгертті. 2006 жылы SN Brussels Airlines әуе желісі, бұрынғы Sabena-мен біріктірілді. Біріккен компания Brussels Airlines атауын алды. Ол сондай-ақ [[Нигерия]]да орналасқан ұлттық әуе желісін құрды, оны Virgin Nigeria деп атады. Virgin America атты тағы бір компания, San Francisco International Airport әуежайынан 2007 жылдың тамыз айында ұша бастады. Брэнсон, сондай-ақ ''Virgin Cola'', тіпті ''Virgin Vodka'' брендтерін әзірледі, олар аса ерекще табысты бастама бола алмады. Кейін "лас трюктер" деп аталатын науқанда (Virgin Atlantic Airways тармақталған сілтемесін қараңыз), Брэнсон, 1992 жылы лейблді иелену үшін, бәсекелесімен, [[British Airways]] әуе желісімен соттасты. British Airways төрағасы Джон Кинг кейіннен, қарсы арызбен жауап берді және содан іс 1993 жылы қосымша тергеуге жіберілді. British Airways сотта жеңіліп, Брэнсонге £500 000 және болашақта оның авиакомпаниясына £110 000 төледі. Брэнсон өтемақысымен өз персоналының арасындағы бөлісті ("BA бонусы" деп аталады). [[2004 жыл]]ы [[25 қыркүйек]]те Брэнсон мәміле жасасқаны туралы жариялады, ол бойынша жаңа Virgin Galactic компаниясы, SpaceShipOne кемесінің негізінде жататын ғарыштық туризм бойынша технологияны лицензиялайды — оны сондай-ақ [[Microsoft]]-ты бірге құрған [[Пол Аллен]] қаржыландырды және бұл [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] аты аңызға айналған аэронавтика бойынша инженері және визионері Берт Рутан, суборбиталық ғарыштық биіктікке жолаушыларды коммерциялық тасымалдау үшін әзірледі. Virgin Galactic (Virgin Group-қа толығымен тиесілі) ұшуға {{iw|Scaled Composites White Knight Two|Scaled Composites White Knight Two}}-ті пайдалануды жоспарлаған, ол жұртшылыққа 2009 жылдың аяғына билет құны шамамен $200 мыңға қол жетімді болды. Брэнсонның Virgin Group-пен келесі бастамасы, Virgin Fuels, ол [[ғаламдық жылыну]] мен отын бағасының шарықтауына тұспа-тұс жауап болуы тиіс, автомобильдер үшін және жақын болашақта ұшақтарға жаңа арзан отын ұсынады. Брэнсон, бұрын осы жаһандық жылыну мәселесінде скептик болғанын атап өтті және бұл шешімге [[Аль Гор]]мен бір таңғы ас барысында рухтанған<ref>[http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2477400 ABC News: Breakfast With Al Gore Persuades Branson to Pledge Billions to Global Warming]</ref>. Брэнсон "трансформация" көшбасшысы деген лақап ат алды, оның тәуелсіз стратегиялары және бейресмилікке және ақпаратқа негізделген Virgin Group-қа ұйым ретінде басымдық беруі, жоғарыдан тұншықтырғыш менеджментке қарағанда, тек бір ісі әлдеқайда нық іргетас қалайды. 2012 жылғы жағдай бойынша әлемдегі ең бай адамдардың Sunday Times Rich List тізімінде [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] 16-шы орынға жайғасты. [[2006 жыл]]ы [[21 қыркүйек]]те Брэнсон Virgin Atlantic және Virgin Trains кірістерін экологиялық қауіпсіз отын саласындағы зерттеулерге инвестициялауға уәде берді. Болжам бойынша, бұл инвестициялар $3 миллиардтан астам АҚШ долларын құрайды<ref>{{Cite web|title=Come fly with me, come give it away|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=1&subID=770|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U04AmZI|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|title=Virgin Group to Invest $3 Billion in Renewable Energy|url=http://renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=46071|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U05IyW0|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-10-12}}</ref>. [[2006 жыл]]ы [[4 шілде]]де, Брэнсон өзінің Ұлыбританиядағы Virgin Mobile, NTL/NTL:Telewest кең жолақты қолжетімділік және телефония қызметтерін ұсынушы, кабель желісі компаниясын £1 миллиардқа сатты. Мәміленің бөлігінде, компания Virgin атын пайдаланғаны үшін жылына кем дегенде £8,5 миллион төлейтін болатын шарттары бар. Жаңа компания Virgin Media атымен одан да үлкен сән-салтанатпен және жұртшылыққа жария етілу аясында [[8 ақпан]] [[2007 жыл]]ғы іске қосылды<nowiki/>. Virgin Media мен NTL компанияларын біріктіру шешімі компаниялардың коммерциялық үйлесімді бөлігін интеграциялау мақсатында қабылданды. Брэнсон Virgin Mobile-дың төрттен үші меншігінде еді, ал енді ол жаңа Virgin Media компаниясының 15 пайызына иелік етеді<ref name="Perry">{{Cite news|title=Uma Thurman to promote Virgin Media|last=Fryer|first=Pat|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/23001.html|publisher=earthtimes.org|date=[[23 January]] [[2007]]|accessdate=2007-02-02}}</ref>. [[2006 жыл]]ы Брэнсон ғаламдық ойын-сауық аудиториясы үшін жаңа әңгімелер мен кейіпкерлерді құруға бағытталған Virgin Comic және Virgin Animation компанияларының негізін қалады. Компанияны автор Дипак Чопро, режиссер Шекхар Капур және жеке кәсіпкерлер Шарад Девараджан және Готхам Чопрамен бірлесіп құрды. Брэнсон, сондай-ақ [[2007 жыл]]ы [[1 ақпан]]да Virgin Health Bank ашты, ол болашақ ата-аналарға балалардың кіндік қандағы дің жасушаларын бала туған соң жеке және жария банктерінде сақтау ұсынысынан туған. 2006 жылдың маусымында Virgin Atlantic үстінен шағым АҚШ және Ұлыбританияның монополияға қарсы тергеулер комитеттерін Virgin Atlantic және British Airways арасындағы бағаларды орнату талпыныстары бойынша тергеу жүргізуге мәжбүр етті. 2007 жылдың тамыз айында British Airways-қа 271 млн £ айыппұлға салынды, өйткені кінәлі деп табылды. Virgin Atlantic билік тарапына жәрдемдескені үшін иммунитет көрсетті, оған да айыппұл салынбады<ref>[http://www.guardian.co.uk/airlines/story/0,,2141647,00.html ''OFT defends 'snitch' policy'', Ruth Sunderland, The Guardian, Sunday August 5, 2007]</ref>. [[2007 жыл]]ы [[9 ақпан]]да Брэнсон Жаһандық ғылыми технологиялар үшін — Virgin Earth Challenge жүлдесін жария етті, мұндай түрдегі сыйлықтар адамзаттың игілігі үшін технологиялық жақсартуларды ынталандырады. Virgin Earth Challenge жүлдесі 25 млн. долл. жеке адамға немесе адамдар тобына табысталады, олар жылыжай эффектісіне әкеп соғатын антропогендік атмосфералық газдарды жою бойынша коммерциялық өміршеңдігін көрсете алатын жобаны әзірлеуі тиіс. Мұндай жоба жыл сайын кем дегенде, он жыл бойы қатарынан, қоршаған ортаға зиянды әсерін көрсетпей отырып газдарды жоюы керек. Бұл тазалағыш ұзақ әсері болуы керек және Жер ахуалын тұрақтылығына тиімді үлес қосуы қажет. Сондай-ақ, Брэнсон, өзінің облыстарда дүниежүзілік беделі бар жүлде беретін бес соттың тізіміне қосылуды қалайтынын жариялады, олар мыналар: [[Альберт Гор|Эл Гор]], сэр {{Iw|Криспин Тикелл|Криспин Тикелл||Crispin Tickell}}, {{Iw|Тим Фланнери|Тим Фланнери||Tim Flannery}}, Джеймс Хансен және Джеймс Лавлок. Соттар құрамына шешім шығаруға Virgin Earth Prize сотының арнайы көмекшісі Стив Ховард көмектесетін болады. Ричард Брэнсон [[футбол]]ға да қызықты, бір жолы "Нанитон Боро" клубын 2006 жылғы қаңтардағы "Мидлсброға" қарсы үшінші раундтағы ойынына демеушілік етті. Ойын 1:1 есебімен аяқталды. 2007 жылғы тамызда Брэнсон, [[Малайзия|малайзиялық]] AirAsia X компаниясының 20 % үлесін сатып сатып алғанын айтты. [[2007 жыл]]ғы [[13 қазан]]да Брэнсонның Virgin Group-ы өз империясына Northern Rock банкін қосу тәсілін тапты, келісімге қол қойылғаннан кейін, нәтижесінде Брэнсон өзі компания акцияларының 30% иесі болды, Northern Rock атауын Virgin Money деп ауыстырды<ref>[http://money.guardian.co.uk/news_/story/0,,2190411,00.html Branson dangles offer for Northern Rock.]</ref>. Сонда Daily Mail газеті оның ұсынысы бойынша бұл мәмілеге қарсы науқан бастады. Vince Cable Қауымдар палатасына, бұл Брэнсонның салық төлеуден жалтарудың түріндегі қылмысы деп болжады, бұл кейбір қоғамдық ақшаларды оған сеніп тапсыруға болмайтын жеткілікті бұлтартпас себеп болуы мүмкін екенін айтты<ref>[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/13/northernrock.creditcrunch Northern Rock bidder threatens to pull out unless takeover date set.] </ref>. [[2008 жыл]]ғы [[10 қаңтар]]да Virgin Healthcare емдеу клиникаларының желісін ашайын деп жатқанын жариялады, олар медициналық көмекпен бірге гомеопатия және қосымша терапия түрлерін ұсынады<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/7f5d8f32-bfa0-11dc-8052-0000779fd2ac.html FT.com / World — Branson launches healthcare business]</ref>. Financial Times, Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі Бен Брэдшоу, ланчке шақырылғанын хабарлады. "Маған, Virgin Healthcare министрлікпен жұмыс істейін деп жатқаны жақсы, пациенттерге көбірек интеграцияланған қызмет көрсетуді дамытуға көмектесу үшін". 2009 жылдың наурыз айында Virgin компаниясы [[Формула-1]] жаңа Brawn GP ойыншы командасының демеушісі болды<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/7969435.stm] [[Би-Би-Си|BBC]] SPORT Virgin to sponsor Brawn F1 team</ref>, бірақ команда жеңе бастады және демеушілік келісім-шарттың да бағасы айтарлықтай өсті. Қорытындысында — серіктестік тек бір кезеңмен шектелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Motorsport.com<ref>[http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=345110&FS=F1 http://www.motorsport.com/news/article.asp?]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> қайнаркөзі Ричард Брэнсонның 2010 жылдың маусымында басқа жаңа ойыншы команданы сатып алу туралы ақпаратын жариялады, сол таңдағы Manor командасы Virgin F1 болып қайта аталды. 2010 жылдың соңында Virgin F1-дің 49% үлесін Николай Фоменко басқаратын ресейлік Marussia Motors автомобиль компаниясы сатып алды. Жаңа альянс Marussia Virgin Racing деп аталды. 2017 жылдың соңында ол Sherpa Ventures венчурлық қорынан Hyperloop вакуумдық пойыз жобасын жүзеге асыру үшін [[Hyperloop One]]-ға инвестиция салды. Жаңа серіктестік аясында компания Virgin Hyperloop One деп өзгертіледі. 2021 жылдың шілдесінде 70 жастағы Ричард алты адамнан тұратын экипажмен бірге суборбитальды сынақ рейсін жасады. Алдымен, тасымалдаушы ұшақ Жерден шамамен 15 км биіктікке көтерілді, содан кейін одан Unity зымыран ұшағы шығып, реактивті қозғалтқышты пайдалана отырып, тағы 80 км өз бетінше ұшуды жалғастырды. Салмақсыздықта аз уақыт болғаннан кейін ғарыш ұшағы жеке ғарыш айлағына аман-есен оралды. Ұшуды Брэнсонға тиесілі Virgin Galactic компаниясы жүзеге асырды. == Гуманитарлық бастамалар == 2007 жылы 18 шілдеде [[Нельсон Мандела]] [[Йоханнесбург]]те (ОАР) өзінің 89 жасқа толуына орай жұртшылық алдында сөйлеген сөзінде «Ақсақалдар» атты жаңа ұйымның құрылғанын жариялады. Бұл топтың негізін қалаушылар Десмонд Туту, Граса Машел, [[Кофи Аннан]], Эла Бхатт, Гру Харлем Брундтланд, [[Джимми Картер]], [[Ли Чжаосин]], Мэри Робинсон және [[Мұхаммед Юнус]] болды. Ақсақалдарды Брэнсон мен Габриэлді қоса алғанда, Құрылтайшылар тобымен дербес қаржыландырылады. Десмонд Туту тәжірибесін ұзаққа созылған қақтығыстарда бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін пайдалана отырып, көптеген адамдарға зиян тигізетін немесе зардап шегуі мүмкін жаһандық қақтығыстарда мақсаттар қоя отырып, өзінің даналығын бүкіл әлем бойынша дауыстарды біріктіруге көмектесу үшін пайдалана отырып, топтың төрағасы болады. Олар алдағы бірнеше ай ішінде қандай қақтығыстарды шешетінін нақты шешу үшін бірге жұмыс істейді. 2007 жылдың қыркүйегінде Ричард Брэнсон Dutch Postcode Lottery мен PICNIC желісі ұйымдастырған, шығармашылық кәсіпқойлардан құралған қазылар алқасына, ең жақсы жаңа жасыл бастама үшін 500 000 еуро көлеміндегі алғашқы {{Iw|Picnic Green Challenge}} конкурсына, төрағалық етті. Бірінші Green Challenge жеңімпазы Qbox-тан Qurrent болды. 2008 жылдың наурыз айында Брэнсон Кариб теңізіндегі өзінің жеке {{Iw|Некер (Британдық Виргин аралдары)|Некер||Necker Island (British Virgin Islands)}} аралында бірнеше танымал кәсіпкерлермен, атақты адамдармен және әлемдік көшбасшылармен экологиялық кездесу өткізді. Олар жаһандық жылынудың әлем алдында тұрған қиындықтарын талқылады, бұл кездесу осыған ұқсас мәселелерге қатысты көптеген тақырыптық талқылауларға негіз болады деп үміттенді. Сондай-ақ оған Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Тони Блэр, [[Уикипедия|Wikipedia]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] және [[Google]] компаниясынан [[Ларри Пейдж]] де қатысты<ref>{{Cite web|title=Thinking Green While Sifting Through the Sand|url=http://www.nytimes.com/2008/03/22/business/worldbusiness/22deal.html|author=Andrew Ross Sorkin|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2008-03-22|accessdate=2015-04-30}}</ref>. Ол ең терең ойпаттарға түсуге қабілетті құрылғыларды жасайтын Virgin Aquatic (қазіргі — Virgin Oceanic) компаниясын ұйымдастырушыларының бірі. Ол атмосферадан көмірқышқыл газын қалпына келтіру технологиясына 25 миллион доллар сыйақы жариялады.<blockquote>Шамамен 8 000 адам өтінім берді, олардың ішінен біз үлкен қызығушылықпен ұстанатын ондаған идеяны таңдадық. Жақын арада жүлде алуға ешкім жақын деп айта алмаймын. Өйткені атмосферадан бір жылда бүкіл Еуропа өндіретін сонша көміртекті жинай білуі керек, әйтпесе климаттың өзгеруін тоқтату мүмкін емес. — РБК журналына берген сұхбаттан.</blockquote>Ол өндіріс шығарындыларындағы парниктік газдардың мөлшерін есептейтін {{Iw|Carbon War Room}} компаниясын құрды, онда олар бұл мәселені бизнес үшін тым ауыр болмайтын шешудің жолдарын табуға тырысады. Есірткі саясаты жөніндегі жаһандық комиссияның (GCDP) жұмысына қатысады. Оның құрамында 15 бұрынғы президент пен Кофи Аннан бар, олар есірткіге қарсы соғыс туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізеді. 2018 жылы ол журналист Жамал Хашоггиді өлтірді деген күдікпен Сауд Арабиясының бизнес жобасына қатысуын тоқтатты. === Украинадағы соғыс === 2022 жылдың маусым айының соңында Киевке келіп, жойылған Ан - 225 "Мрия" ұшағын қалпына келтіруге көмектесуге уәде берді. Ол сапарының мақсаты Украинаны барынша тиімді қолдау үшін азаматтық қоғаммен және билікпен серіктестікте бизнестің не істей алатынын білуге деген ұмтылысты атады. Украина президенті Владимир Зеленскиймен кездесті. == Оның әлемдік рекордтар орнату әрекеттері == [[Сурет:Balloon_crash_Hawaii.jpg|нобай|Брэнсон, Фоссет және Линдстрандтың Тынық мұхиттағы әуе шарында ұшу әрекеті сәтсіз аяқталды, 25 желтоқсан 1998.]] Ричард Брэнсон 1985 жылдан бастап Атлант мұхитын ең жылдам кесіп өту үшін Атлант мұхитының көгілдір лентасын жеңіп алуға тырысқаннан бері әлемдік рекордтарды жаңартуға бірнеше әрекет жасады. Оның Virgin Atlantic Challenger катамаранындағы алғашқы әрекеті катамаранды британдық суларда жарылып, Корольдік Әуе күштерінің ({{Lang-en|RAF}}) тікұшағымен құтқарылды, бұл әрекет баспасөзде көп жарияланды. Кейбір газеттер үкіметтен оны құтқаруға кеткен барлық шығындарды өтеуді талап етіп, Брэнсонға жүгінді. 1986 жылы ағылшындардың қолбасшылығымен жеке Virgin Atlantic Challenger II кемесі. Дэниел МакКарти қашықтықты екі сағатқа тез бағындырып, әлемдік рекордты жаңартты. Бір жылдан кейін оның ыстық газ шары Virgin Atlantic Flyer [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитын]] кесіп өтті. Бұл 2,3 миллион текше фут (65 000 м³) болатын ең үлкен шар және Атлант мұхитынан өткен алғашқы ыстық газ шары болды. Ол сағатына 130 миль (209 км / сағ) жылдамдықты дамытты. 1991 жылдың қаңтарында Брэнсон [[Тынық мұхит|Тынық мұхитынан]] [[Жапония|Жапониядан]] Арктикалық Канадаға дейін 2,6 миллион текше фут (74 000 м³) шармен 6 700 миль (10 800 км) өтті. Осылайша ол сағатына 245 миль (392 км/сағ) жылдамдықпен жаңа рекорд орнатып, әлемдік рекордты жаңартты. 1995 жылдан 1998 жылға дейін Пер Линдстрэнд пен Стив Фоссетт әуе шарымен жер шарын айналып ұшуға әрекеттенді. 1998 жылдың соңында олар Мароккодан Гавайиге ұшып, жаңа рекорд орнатты, бірақ 1999 жылдың наурызында Бертран Пиккар мен {{Iw|Джонс, Брайан (воздухоплаватель)|Брайан Джонс||Brian Jones (aeronaut)}} өздерінің ''{{Iw|Breitling Orbiter|Breitling Orbiter 3}}''-те жасағанға дейін жер шарын толық айналып өте алмады. 2004 жылдың наурыз айында Брэнсон Гиббс аквадасымен Дуверден [[Кале (Франция)|Калеге]] дейін 1 сағат 40 минут 6 секундта жүзіп, [[Ла-Манш]] амфибиялық ең жылдам өту рекордын орнатты. Алдыңғы рекордты – 6 сағат – екі француз<ref name="Rick">{{Cite web|title=Branson sets cross-Channel record|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/coventry_warwickshire/3805275.stm|lang=en|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2004-06-14|accessdate=2014-12-25}}</ref>. 2008 жылдың қыркүйегінде Брэнсон және оның ұлы Атлант мұхиты арқылы 99 фут (30 м) Virgin Money шұңқырымен жүзуде Истборн рекордын орнатуға әрекет жасады<ref>{{Cite web|title=Richard Branson sets out to crack transatlantic sail record|url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=158|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U06n4kN|archivedate=2012-02-16|publisher=www.meeja.com.au|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-03}}</ref>. Жылдам қайық деп те аталатын қайық {{Iw|Нью-йорк яхт-клубы|Нью-йорк яхт-клубының||New York Yacht Club}}(NYYC) мүшесі Алекс Джексонға тиесілі, ол осы сапарда Брансон және Майк Сандерсонмен бірге скиппер болған. Қатты дауылда желкені сынғаннан кейін қайық Бермуд аралында тоқтаған кезде әрекет сәтсіз аяқталды<ref>{{Cite web|title=Virgin Money Is Attempting to Break Transatlantic Passage Record|url=http://www.nyyc.org/|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U08HmAr|archivedate=2012-02-16|publisher=www.nyyc.org|date=2008-10-23|accessdate=2008-10-23}}</ref>. == Теледидар, фильм және баспасы == [[Сурет:ETalk2008-Sir_Richard_Branson.jpg|нобай|Брэнсон [[Торонто кинофестивалі|Toronto International Film Festival]] фестивалінде, 2008.]] Брэнсон қонақ актер болды, әдетте өзін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде "Достар", "Малибуды құтқарушылар", "Бір алқаптың құстары", "Ақымақтардың жолы болғыш", "Бүгінгі күн" және Goodness Gracious Me комедиясының, сондай-ақ "Адасқандар" ({{Lang-en|Tripping Over}}) арнайы эпизодында ойнады. Брэнсон 1990 жылдары BBC арнасында сенбі күнгі таңертеңгілік ''Live & Kicking'' шоуында бірнеше рет өнер көрсетті, онда ол Тревор Нил мен Саймон Хиксонның (британдық тағам бренді Брэнстонның ({{Lang-en|Branston}}) атымен аталған) комедиялық актінде «маринадталған адамды» бейнеледі <ref>[http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&number=LCKW533F on saturdaymornings.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716104401/http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&number=LCKW533F|date=2011-07-16}}</ref>. Брэнсон сонымен қатар XTC ''Generals and Majors'' бейнебаянында эпизодтық рөлді сомдады. Ол сонымен қатар Fox реалити-шоуының «Бүлікші миллиардер: Брэнсонның ең жақсыға ұмтылуы» (''The Rebel Billionaire: Branson's Quest for the Best'', 2004) жұлдызы болды, онда он алты қатысушы кәсіпкерлік рух пен шытырман рухта жарысты. Бұл [[Дональд Трамп]]тың «Кандидат» шоуы сияқты сәтті болмады және тек бір маусымға созылды. Оның жоғары қоғамдық беделі оны [[сатира]] үшін ашық нысанаға айналдырады. Zenith комиксті шығарушысы 2000 AD комикс сериясында Брэнсонға пародиялары бар және үздік дистрибьюторы Virgin Group-пен бәсекеге түскендіктен, ол супер зұлым ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ «[[Симпсондар]]<nowiki/>» фильмінде «Монти маған махаббатты сатып ала алмайды» деп аталатын эпизодта карикатураланған, онда ол Arthur Fortune есімді магнат ретінде және «Ештеңеге сенбе» (Believe Nothing) деп аталатын эпизодта мегаломаниялық шарда мінген Richard Chutney ретінде (Брэнсон Пиклдегі сияқты Брэнсонның тегіне қатысты сөз тіркесі) бейнеленген. [[Терри Пратчетт]]тің "Қанаттарындағы" (Wings) Grandson Richard 39 кейіпкері Брэнсонға негізделген. == Жеке өмірі == Брэнсон екінші рет Джоан Темплманге ({{Lang-en|Joan Templeman}}) үйленген, олардың екі баласы бар — Холли ({{Lang-en|Holly}}), дәрігер болып жұмыс істейді, және Сэм Брэнсон ({{Lang-en|Sam Branson}}). Жұп сегіз жасар Холлидің келісімімен Некер аралында 1989 жылы үйленді. Брэнсон ауданы 300 мың м2 (74 [[акр]]) [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин аралдары]] құрамындағы Некер және Нуса өзені жағасында орналасқан {{iw|Мейкпис|||Makepeace Island}} ({{iw|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд||South East Queensland}} [[Квинсленд]], [[Аустралия]]) аралдарына иелік етеді. Сондай-ақ, ол Кариб аралында [[Антигуа және Барбуда]] мемлекетіне жататын жылжымайтын мүлікті иемденеді. 1998 жылы Брэнсон өмірбаянын шығарды, оны "Пәктікті жоғалта" ({{Lang-en|Losing My Virginity}}) деп атады, ол халықаралық бестселлер атанды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол "Жалаңаш шешкен бизнес" ({{Lang-en|Business Stripped Bare}}) кітабын шығарды, онда оның кейбір тәуекелді және ең батыл іскерлік шешімдерінің сахна артындағы құпияларын ашады. Екі кітапты да Virgin Books жариялады. 2006 жылы «Бәрі құрсын! Қолға ал да істе» атты өмірбаяндық кітабын шығарды. Онда Брэнсон өмірден алынған оқиғалармен өз ұранын нығайта отырып, берілмеуге және алға ұмтылуға итермелейді. Брэнсон 2007 жылғы қыркүйекте досы-саяхатшы Стив Фоссеттаның қаза тапқаны туралы қатты қайғырды және 2007 жылдың қазан айында [[Time]] журналында, "Менің досым Стив Фоссетт" атты жазған мақаласында, ол оның досы үшін мінажат етуді сұрап аяқтайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Әдебиет == * "Losing My Virginity, Revised Edition First Published in Great Britain by Virgin Books Limited", 2002 * "Sir Richard Branson, the Autobiography", 2002 == Сілтемелер == * {{YouTube user|richardbranson|Ричард Брэнсон}} * [http://www.virgin.com/richard-branson Ричард Брэнсон өз компаниясының сайтында] * [http://btimes.ru/brenson-richard Ричард Брэнсон БизнесТаймста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011085007/http://btimes.ru/brenson-richard |date=2011-10-11 }} * [http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html Ричард Бренсонмен сұхбаттың бейнелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106190456/http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html |date=2011-11-06 }} * [http://www.peoples.ru/finans/undertake/brenson/ Ричард Брэнсонге арналған peoples.ru] * [http://www.virgingalactic.com Virgin Galactic компаниясының ресми сайты] * [http://www.youtube.com/user/virgingalactic Virgin Galactic компаниясының YouTube.com арнасы] * [http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html Д. Бебенин. Ричард Бренсон және Берт Рутан: баламалы болашаққа ғарыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120123101/http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html |date=2017-11-20 }} (Контрабанда, 18 қазан 2011 жыл) * [http://saratov.kp.ru/daily/25892.4/2852449/ Миллиардер әйел-премьерге серуендеуге ұсыныс жасады!] [[Санат:Ұлыбритания саяхатшылары]] rwxq6ehxbfk7r9akrcdthigxgwcrsbf Данила Валерьевич Козловский 0 578937 3585959 3580523 2026-04-16T15:22:22Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585959 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Данила Козловский 2017 (1).jpg|нобай|alt= Данила Козловский 2017 (1).jpg| Данила Козловский 2017 (1).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дани́ла Вале́рьевич Козло́вский''' (тұғ. 3 мамырда 1985 жылы, Мәскеу, КСРО) — театр мен киноның ресей актеры. «Ника» (2016) мен «Золотой орёл» (2013) сыйлықтың иегері. == Биография == Ол 1985 жылдың 3 мамырында Мәскеуде дүниеге келген. Отбасында өзінен басқа екі ағасы бар, олар: үлкен ағасы Егор мен кішісі Иван.Оның әкесі Валерий Иванович Козловский (1946 ж.т.),— РФ-ның мәдениетінің лайықты жұмыскері, философия ғылымдарының докторы, МГИК-ның профессоры болған. Сонымен қатар осы университетте жарнама құру кафедрасында қатысқан. Анасы — Надежда Звенигородская, актрисаға оқыған. Данил кішкентай кезіінде ата-анасы ажырасып кеткен. Данил балалық шағында балет мектебінде көп оқымады. 6 жыл бойы Крондштаттық теңіз кадет корпусында оқыған және 2002 жылы аяқтаған. Әртіс 1998 жылдан бастап киноларда түскен. Оның алғашқы рөлі - «Простые истины» сериалында бұзақы болған Екінші курстан бастап әртіс киноға жиі түсе бастады. 2006 жылы Данила Козловский Ресейдің кинокритик пен кинопресстің Лауреат атағын «Белый слон» рөліне «Garpastum» фильміне алған. == Жеке өмірі == 2008 жылдың күзінде актер Уршула Магдалена Малкаға үйленді. 2011 жылда актер ажырасты. 2013 жылдың ақпанның басында «жеті кун» журналы Козловскийдің Юлия Снигирьдің романын жария етті Жозе Дайан режиссердің «Распутин» тарихи драмасында онымен бірге түскен. 2015 жылы Данилдың әртіс әрі модель Ольга Зуевамен қарым-қатынасы жария болды. == Фильмографиясы == Жылы Аты Рөлі 1999 Простые истины алтыншы сыныптың оқушысы Денис Селивёрстов 2003 Улицы разбитых фонарей Менты-5 солдат-дезертир Попов 2003 Я всё решу сама: Танцующая на волнах Валера 2004 Сисси — мятежная императрица юный Франц Иосиф 2004 На Верхней Масловке Модильяни 2005 Гарпастум Николай 2006 Алька Лёня Астахов 2006 Преступление и погода Виктор 2007 Завещание Ленина Сергей, брат Шаламова 2008 Мы из будущего Сергей Филатов (Борман) 2009 А. Д. Даниил Агеев 2009 Весельчаки Люся (Люся Мохнатая), Дима, травести 2009 Гамлет. XXI век Лаэрт 2010 Покушение Евгений Костин 2010 Москва, я люблю тебя такси жүргізуші 2010 Одиночка Андрей Громов 2011 Гольфстрим под айсбергом Ари Брыльский 2011 Мишень Митя 2011 Пять невест Алексей Каверин 2011 Распутин Дмитрий Павлович 2011 Шхера-18 Андрей Егоров 2012 Духless Макс Андреев 2012 Шпион Егор Дорин 2013 Всё началось в Харбине Борис Эйбоженко 2013 Легенда № 17 Валерий Харламов 2013 Привычка расставаться Вадим 2014 Академия вампиров Дмитрий Беликов 2014 Дубровский Владимир Дубровский 2015 Духless 2 Макс Андреев 2016 Викинг Владимир Святославич 2016 Пятница Михаил Бондарь 2016 Статус: Свободен Никита 2016 Хардкор Акан 2016 Экипаж Алексей Гущин 2017 Декоратор Эраст Фандорин 2017 Довлатов Акула 2017 Матильда Воронцов 2017 На районе Киса 2018 Тренер Юрий Столешников == Сілтеме == [http://www.imdb.com/name/nm1572716/ Данила Козловский] [http://www.sobaka.ru/oldmagazine/glavnoe/15722 Лидия Маслова. Данила Козловский] 49ur6amo24ezpbkfutlxydal8hmqlxw Викингтер (телехикая) 0 579194 3585957 3575836 2026-04-16T15:20:59Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585957 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cast of Vikings - GFCC Babelsberg 2024.jpg|нобай|alt= Cast of Vikings - GFCC Babelsberg 2024.jpg| Cast of Vikings - GFCC Babelsberg 2024.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Телесериал | Қазақша атауы = Викингтер | Шынайы атауы = Vikings | суреті = Vikings-logo.png | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = Тарихи драма<ref>[https://www.film.ru/movies/vikingi-1]</ref> | формат = | авторы = | желісі = | өндіріс = | рөлдерде = Трэвис Фиммел Кэтрин Винник Клайв Стэнден Джессалин Гилсиг Густаф Скарсгорд Джордж Благден Гэбриэл Бирн Александр Людвиг Алисса Сазерленд Донал Лог Бен Робсон Кевин Дюранд Лотер Блюто Лайнас Роуч Джон Кавана Петер Францен Яспер Пяаккёнен Алекс Хог Марко Илсо Дэвид Линдстрём Джордан Патрик Смит | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Тревор Моррис | мемлекет = {{IRL}} {{CAN}} | тілі = ағылшын | маусымдар = | сериялар саны = | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = Майкл Хёрст Джон Уэбер Джеймс Флинн Шерри Марш Алан Гасмер Шейла Хокин Морган О’Салливан | продюсері = Стив Уайкфилд Кит Томпсон Элиза Меллор | режиссёрі = Йохан Ренк Ciaran Donnelly Кен Джиротти Джефф Вулнаф Кари Скогланд Келли Макин Хелен Шейвер Daniel Grou | операторы = Джон С. Бартли | сценарист = Майкл Хёрст | түсірілім орны = | ұзақтығы = 45 минут | студия = MGM Television | статусы = | телеарна = History | бейне форматы = 16:9 | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 3 наурыз 2013 | соңғы рет көрсетілді = | алдыңғы = | келесі = | байланысы бар шоу = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''«Викингтер»''' (ағыл. Vikings)—Майкл Херстың арнайы History<ref>[http://www.irishfilmboard.ie/irish_film_industry/news/VIKINGS_Tops_The_Ratings_With_83_Million_Viewers/2149] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328133730/http://www.irishfilmboard.ie/irish_film_industry/news/VIKINGS_Tops_The_Ratings_With_83_Million_Viewers/2149 |date=2013-03-28 }}</ref> телеарнасы үшін дайындаған канада-ирландиялық тарихи драма. Тұсаукесері 2013 жылдың 3 наурызына<ref>[http://www.history.com/shows/vikings]</ref> сәйкес келді. Алғашқы тек бір ғана маусым болады деп жоспарланған. Бірақ кейін көрермендердің қолдауымен екінші маусым түсіріле бастады. Әр бөліммен танымалдылығы да артып келеді. Соған орай бесінші, тіпті алтыншы маусымдар жоспарлануда. == Сюжеті == Фильмнің сюжеті тікелей тарихқа қатысты емес, скандинавиялық дастандар мен викингтердің Британия мен Франктердің жерлеріне шапқыншылықтары туралы. Басты кейіпкер викингтердің аңыз көсемі Рагнар Лодброк болып саналады. ===== 1 маусым (2013) ===== 793-жыл, Скандинавия. Каттегат шығанағындағы Каттегат қалашығы. Жас болса да соғысқұмар дандықтар тайпасының ярлы Рагнар ярл Харльдсонға шығысқа шабуды доғарып, теңіз асып әлі барып көрмеген Англияға бару туралы айтады. Рагнарды қандас бауыры батыр Ролло қолдайды. Ролло Рагнарды әйелі Лагертаға сырттай ғашық болады. Дарынды ұста Флокидің көмегімен олар жылдам кеме жасап ярлдың рұқсатынсыз Англияға аттанады. Толқындар жауынгерлерді Британия Нортумбрия атты жерінің жағалауына әкеледі. Онда викингтер жергілікті шіркейлерді тонайды. Жорықтан кейін Рагнар өзімен бірге тұтқынға түскен оқымысты монахты ала кетеді. Ярл Харльдсонмен Рагнардың арасындағы араздық арта түсті және ол ярлдың өлімімен аяқталды. Осылайша Рагнар Лодброк жаңа ярл атанып өзіне көп қолдау тапты. Кейін викингтер Англияға шапқыншылықтарын жалғастырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} ==Сілтемелер== *[http://vikingi-online.com/ Сериал сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425070751/http://vikingi-online.com/ |date=2017-04-25 }} llpohfqyydwiy4r8cyxizj5blnhpinu Ландшафт архитектурасы 0 588645 3585874 3581305 2026-04-16T13:00:50Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3585874 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ландшафты архитектура''' — бұл жер учаскелерін табиғи немесе ұйымдастырылған элементтер арқылы эстетикалық жоспармен сәндеу. Мұнда топографиялық объектілер ғана қамтылып қоймай, өзен-көл немесе теңіз сулары сияқты өсімдіктер, ағаштар, бұтақтар, шөптер,гүлдер, террасалар, жолдар, көпірлер, фонтандар мен мүсіндерді де қамтиды. Географиялық орналасуына байланысты ландшафты архитектура әртүрлі салаларға бөлінеді. Ландшафты архитектура бұрындары ландшафты бақша деп аталды және жеке үй-жайларға арналып жасалды. Бүгінгі күні ландшафтық архитектура сәулет ескерткіштері, бақшалар мен парктер, сауда орталықтары мен автокөлік жолдары үшін де қолданылады. Олар өз кезегінде үйлесімді және дизайнерлік ландшафтық архитекторияға сәйкес гүлдермен әсемделуге тиіс. Ландшафты жоспарлайтын сәулетші осы салада үздіксіз білім алып жүрсе, болашақта кәсіби сәулетші немесе инженер ретінде өзін көрсете алады. Ландшафты сәулетші жеке кәсіпкер немесе жай ғана қызығушылығы бар адам бола алады. Бірақ үлкен бау-бақша өсімдіктердің архитектуралары жоспарланып жасалуы тиіс. Мұндай жобалар көптеген сұрыптауларды қажет етеді. Жоба қандай болмасын, мейлі көлік жолы немесе үлкен мекеменің сыртқы дизайны болсын, ландшафты архитектурасындағы ең маңызды нәрсе сол жердің климатын, географиялық орналасуындағы ерекшеліктері, топырағының құнарлылығы және тағы сол сияқты артықшылықтарының толық зерттеліп барып жоспардың құрылуы. Осыдан кейін ғана оны іс жүзінде жүзеге асыруға болады. Жалпы жоспар құрылғаннан соң, негізінен геометриялық симметриялы орналасуға мән беріледі. Кейде ол симметриалды болмауы да мүмкін (жаңа заман үлгілеріне ұқсас). Сондай-ақ, біз альтернативті энергия көздерін немесе тағы да басқа пайдалы әрі әсем заттарды орналастыруымызға болады. Бұрынғы заманға көз жүгіртсек, сонау мысырлықтар өмір сүрген кезеңнен бастап ландшафтық архитектура дами бастаған. Тек ол кезде «ландшафты архитектура» термині қолданылмаған. Мысал ретінде қазіргі уақытқа дейін сақталып келген әлемнің "Жеті кереметін " айтуға болады. djraqntik69nvxkmj1gu9rsoe8a9kly Жұлдызды түн 0 588999 3586255 3585737 2026-04-17T03:24:55Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586255 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Жұлдызды түн»''' ({{lang-nl|De sterrennacht}}) — голланд суретшісі [[Ван Гог|Винсент Ван Гогтың]]<ref>[https://books.google.com/books?id=G5gPqjJ9Ws4C&pg=PT36 Van Gogh - Enrica Crispino - Google Книги]</ref> суреті. 1889 жылдың маусым айында салынған. Суретте таң атар алдындағы мезгілдегі қала көрінісі бейнеленген. Суретші бейнелеуде өзінің Сен-Реми-де-Прованс қаласындағы үйінің шығыс әйнегінен қала көрінісін қарап салған. Сурет 1941 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Нью-Йорк қаласында [[Заманауи өнер мұражайы|Заманауи өнер мұражайында]] сақталуда. [[Сурет:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|right|thumb|Жұлдызды түн]] == Салыну тарихы == «Жұлдызды түн» Ван Гогтың түнгі аспанды алғаш бейнелеуі емес. Оның алдында суретші 1888 жылы ақпанда Арль қаласына көшіп, сол қалада «Рона үстіндегі жұлдызды түн» суретін салған еді..<ref name= "Pickvance, p. 103">Pickvance, с. 103</ref> Ван Гог түнде аспаннан ерекше қиял ғажайып жұлдызды түнді көрсеткісі келген. Хаттардың біреуінде ол болашақ суреттің көрінісін сипаттаған – кипаристер мен жұлдызды түн, мүмкін піскен бидай алқабының үстінде.<ref name="Naifeh & Smith, p. 747">Naifeh, Smith, с. 747</ref> Өз ойын тек Сен-Ремиде жүзеге асырды. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша бұл кезеңде суретші қатты күйзелістерге ұшырап, осы тектес біраз суретін борау пішінді оюлармен, сызықтармен салған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Суреттер]] [[Санат:Ван Гог жұмыстары]] [[Санат:Жұлдызды түн]] 1infdqgcm3ohahld12fbmdd1hks1d2u Калифорния кондорасы 0 591257 3585929 3585691 2026-04-16T14:48:56Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585929 wikitext text/x-wiki [[Сурет:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|нобай|alt= California-Condor3-Szmurlo edit.jpg| California-Condor3-Szmurlo edit.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Калифорния кондорасы''' — жыртқыш ірі құс. Сирек кездеседі. Ол қанатын жазғанда 3 м-ге дейін жетеді. [[Калифорния]]да, теңіз жағалауына жақын жерлерде, тауларда жүреді. Ашық жерлерге жем табу үшін ұшып келеді. Жаңа тасталған өлекселерді қысқа әрі өте күшті тұмсығымен боршалап бөліп жейді. Жұптасқан кондорлар ұяларын үңгірлерге салады. Ұрғашысы бір – бірден жұмыртқа табады, екіден жұмыртқа салатын кездері өте сирек, екі жылда бір рет болуы мүмкін. Оны біржарым айдай басып жатады. Балапандар да өте баяу өседі. Ата – аналары оларды 7 ай асырайды, сонша уақыт тағы да балаларын бақылап жүреді. Кондорлар тек 6 жылдан кейін ғана ұрпақ қалдыруға жарайды.<ref>Жануарлар әлемінің үлкен атласы, “Алматыкітап” баспасы. 2000 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Құстар]] [[Санат:Жыртқыш құстар]] 1crlj8i88fhzj3mm4b3efnj5km8l1kn Цвингер 0 591788 3585935 3581297 2026-04-16T14:55:50Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585935 wikitext text/x-wiki [[Сурет:20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg|нобай|alt= 20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg| 20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Цвингер''' — Дрезденнің ең танымал [[мұражай]]ларының бірі. XVIII ғасыр ортасына дейін Цвингер зиялы қауымының ойын-сауықтық жері, әртүрлі шерулер, мейрамдар өтетін жер ретінде болған. Кейін бұндай тектес мерекелер басқа жерге көшірілсе, Цвингерде кітапханалар мен мұражайлар ашыла бастады. Ішіндегі ең танымалы- Дрезден галереясы. == Тарихы == Цвингер Саксоний Август басшысымен 1709 жылы бастау алып, жылыжай құрылысы басталады. Бұл көптеген мерекелер мен сайыстардың декорациясы болып қалыптасты. Барокко стиліндегі Цвингердің үш жағы 1732 жылы неміс архитекторы Маттеус Даниэль Пёппельман бастамасымен салынды. Төртінші жағы 1847-55 жылдары Готфрид Земпердің проектімен салынған. == Архитектурасы == Ғимараттың негізгі безендірілуі - субұрқақтар болатын. Атап айтқанда, Нимфенбад (Bath Nymphs) субұрқағы. Сондай-ақ, шығыс қоңырау павильонының сағатында мейсон фарфорынан жасалған фортальналық қоңыраудың әуенімен ерекшеленеді. Көптеген мүсіндерден Геркулестің фигуралары ерекше көзге түседі. == Соғыс кезінде == Цвингер бірнеше рет соғыс әрекеттерінен зардап шекті. Ең осалы прусс армиясымен соғысқанда болған. 1849 жылы шамамен Цвингердің барлық шығыс бөлігі Дрездендегі революциялық соғыстан өртенді. Дегенмен 1857 жылға қарай реставрация жұмыстары жүргізілген. Барокко ғимараттарының архитектуралық ансамблі, Дрезден қаласының орталығында орналасқан және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Цвингер сарай сәулетшісі Маттиас Даниэль Пёппельманның жобасы бойынша 1711-1728 жж. Сот мүсінші Бальтасар Пэмерзермен бірге Август 2 билігі кезінде салынды. Цвингер - төрт ғимараттың кешені, оның бірінде әлемге әйгілі Дрезден сурет галереясы немесе Ескі шеберлер галереясы орналасқан. Сурет галереясынан басқа, Цвингер сарайында қару-жарақ камерасы, физика-математикалық салон және фарфор мұражайы орналасқан. Сарайдың атауы шыққан ортағасырдан шыққан - звейнер бекіністің сыртқы және ішкі қабырғалары арасындағы кеңістік деп атады == Галерея == <br><gallery class=center caption="Цвингер - Zwinger"> Dresden-1310-Zwinger-Panorama-2008-gje.jpg Dresden-1324-Zwinger-Brunnen-2008-gje.jpg Dresden-1376-Zwinger-SO-Pavillon-2008-gje.jpg Dresden-1378-Zwinger-SO-Pavillon-Plastiken-2008-gje.jpg Dresden-1410-Zwinger-Wallpavillon-2008-gje.jpg Dresden-1412-Zwinger-Hermenpilaster am Wallpavillon-2008-gje.jpg </gallery> [[Санат:Мұражайлар]] ctwqrbque0hno6ozjvpuzmlc2ehjk17 Людовико Эйнауди 0 593524 3585930 3567348 2026-04-16T14:51:26Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585930 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ludovico Einaudi crop.jpg|нобай|alt= Ludovico Einaudi crop.jpg| Ludovico Einaudi crop.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Людовико Мария Энрико Эйнауди''' ({{lang-it|Ludovico Einaudi}}, [[23 ақпан]] [[1955 жыл]], {{туғанжері|Турин|Туринде}} қаласы) — [[Италия|итальяндық]] пианист және композитор. [[Милан консерваториясы]]нда білім алған жас композитор жұмысын классикалық бағытта бастағанымен, уақыт өте келе поп, рок, фолк және жағандық музыкалық жанрларды қоса бастады. == Өмірбаяны == Людовико Италиядағы Пиедмонт аймағандағы Турин қаласында кітап шығарушы Джулио Эйнауди мен Рената Алдрованди отбасында дүниеге келген. Атасы Луиджи Эйнауди 1948-1955 жылдар аралығанда Италия президенті болса, нағашы атасы Валдо Алдрованди Аустралиялық пианист, опера кондукторы және композитор болған. Жастайынан фолк гитарамен музыка шығарған Лудовико 1982 жылы Милан Консерваториясында диплом алғаннан кейін оркестрация сабағын оқып Тэнглвуд Музыка Фестивалінің стипендиясын алды. Людовико музыкасы жайлы сезім мен атмосфераға толы минималистік және заманауи поп үнге толы. == Шығармашылығы == Людовико өз шығармашылығын балет, кино және театр шығармалары аясында бастады. 1990-шы жылдар ортасында Людовико өзіндік стилін саундтректерді шығаруда қолдана бастады. 1994 пен 1996 жылдары алғашқы рет Мишель Сордийо фильмдері үшін саундтрек шығарды. “Доктор Зиваго” атты фильміндегі Людвиконын саундтрегі Нью-Йорк Фильм Фестивалінде жоғары баға алуы композитор саунтректерінің аса жоғары құндылығын айқындады. Қазіргі таңда композитор 13 фильмде естілген 37 саундтректерді шығарды. Пианисттер әлемінде Людовиконың атағын “Le Onde” атты алғашқы соло альбомы шығарды. Осы кезден бастап композитор аса маңызды концерттер мен фестивальдерде өнер көрсетті. COVID-19 пандемиясындағы тәжірибесі мен сезімдерін сипаттайтын үндерге толы “Underwater” атты альбомы 2022 жылы шықты. == Марапаттары == * 1996 - Grolla d'oro үздік саундтрек * 2002 - Echo Klassik премиясы * 2002 - Italian Music Awards үздік саундтрек * 2002 - Best Film Score үздік партитура * 2004 - Avignon Film Festival үздік саундтрек * 2005 - "Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін" ордені == Альбомдары == * Time Out(1988,BMG Ricordi) * Stanze(1992,BMG Ricordi) * Salgari(1995,BMG Ricordi) * Le Onde(1996,BMG Ricordi) * Fuori dal Mondo(1998,BMG Ricordi) * Ultimi Fuochi(1998,BMG Ricordi) * Eden Roc(1999,BMG Ricordi) * I Giorni(2001,BMG Ricordi) * Luce dei miei Occhi(2001,BG Ricordi) * Dr.Zhivago(2002, BMG Ricordi) * Le parole di mio parde(2003,BMG Ricordi) * Diario Mali(2003,Ponderosa IRD) * Echoes:The Einaudi Collection(2004) * La Scala Concert 03.03.03(2004) * Una Mattina(2004,Ponderosa Music/Art/Decca/Sony Classical) * Divenire(2007,Ponderosa Music/Art/Decca) * Nightbook(2009,Ponderosa Music/Art/Decca) * Cloudland(2009,Ponderosa Music/Art) * The Royal Albert Hall Concert(2010) * Islands(2011,Decca(UMO)) * In a Time Lapse(2013,Ponderosa Music/Art/Decca) * Taranta Project(2015) * Elements(2015,UME(USM)) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://ludovicoeinaudi.com/about/ * http://www.ludovicoeinaudi.com/ * http://www.bluefat.com/1007/Ludovico_Einaudi.htm [[Санат:Италия сазгерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:XX ғасыр сазгерлері]] 4ev9dbpnpxkrazv4afobaj8sfy69mk5 Джон Гарвард 0 593682 3585927 3585684 2026-04-16T14:46:31Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585927 wikitext text/x-wiki [[Сурет:John Harvard statue.jpg|нобай|alt= John Harvard statue.jpg| John Harvard statue.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} '''Джон Гарвард''' — ағылшын христиан миссионері, кейіннен Гарвард университеті соның атымен аталды. 1607 жылы 26 қарашада дүниеге келген. == Биография == [[Джон Гарвард]] — Лондон қаласында туып - өсті. Роберт Гарвардтың (1562-1625) тоғыз баласының төртіншісі болды. Әкесі директор болған мектепте білім алған. 1625 жылы оның әкесі, қарындасы және екі ағасы [[оба]]дан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Джонның анасы Джон Эллесссонға (1580-1626 жж.) үйленіп, бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1627 жылы Катрина Ричард Иеривудпен (1580-1632) қайта айналысты. Сонымен қатар, Джон Кембриджде Эммануэль колледжіне барды және 1632 жылы өнертану бакалавры дәрежесін алды. 1635 жылы Катрина қайтыс болды, ал 1637 жылы Джон Гарвардтың атасы Томас қайтыс болды. 1636 жылы сәуірде Гарвард Анне Седлерге (1614-1655 жж.) үйленді. 1637 жылы олар Жаңа Англияға көшіп, Бостонға қоныс аударады, онда Джон Гарвард діни қызметкер болады. Біраз уақыттан кейін ол туберкулезбен ауырып, 1638 жылы қайтыс болады. Баласы болмағандықтан Гарвард 779 фунт (жартысы), сондай-ақ оның кітапханасынан 400-ге жуық кітап 1636 жылы құрылған жаңа колледжге берілді. Қайырымдылық үшін 1639 жылы мектеп Гарвард колледжі болып өзгертілді. '''Ерте жылдар''' Саутворк қаласында (қазіргі Лондонның бөлігі) Суррейде туып өскен Джон Гарвард қасапшы, дүкен иесі Роберт Гарвардтың (1562–1625 жж.) және Стратфордтың тумасы Кэтрин Роджерстің (1584–1635 жж.) тоғыз баласының төртіншісі болды. Ол Қасиетті Құтқарушы орта мектебінде білім алды, онда әкесі басқару кеңесінің мүшесі және приход шіркеуінің қараушысы болды. 1625 жылы оның әкесі, әпкесі және екі ағасы бубонды обадан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Гарвардтың анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болған Джон Эллетсонға (1580-1626) үйленді. 1627 жылы Кэтрин Ричард Уэрвудпен (1580–1632 жж.) күйеуге шықты. Ол 1635 жылы, оның ағасы Томас 1637 жылы қайтыс болды. Кэтриннің біраз қаражаты болды және Гарвардты Кембридж университетіне жібере алды. 1627 жылы 19 желтоқсанда ол Эммануэль колледжіне ақылы бөлімге қабылданып, 1632 жылы өнер бакалавры, 1635 жылы өнер магистрі дәрежесін алды. Гарвард университетін бітіргеннен кейін ол конгрегация министрі болып тағайындалды.<ref>Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014.</ref> === Неке және мансап === 1636 жылы 19 сәуірде Гарвард Энн Садлерге (1614-1655) үйленеді. 1637 жылдың екінші жартысында олар Жаңа Англияға қоныс аударып, Чарльстаунға (қазіргі Бостонның бөлігі) қоныстанды. Гарвард Массачусетс штатының еркін адамы және Бірінші шіркеудің уағызшысы болды. Онда уағызшы З.Симмстің көмекшісі қызметін атқарды. 1638 жылы сәуірде Гарвард колонияға арналған заңдар жинағын дайындайтын комитетке қосылды және оған жер учаскесі де берілді. Ол Country Street (бұрынғы Базар көшесі, қазіргі басты көше), Lane Lane маңында үй салды. Бұл жер қазір Джон Гарвард алаңы. === Өлім === 1638 жылы 14 қыркүйекте Гарвард туберкулезден қайтыс болды және Фиппс көшесіндегі Чарлстон зиратына жерленді. 1828 жылы Гарвард университетінің түлектері оның құрметіне граниттен құлпытас тұрғызды, өйткені американдық революция кезінде түпнұсқа құлпытас жоғалып кетті. Гарвардтың жесірі Энн Чарльстаун шіркеуінде мұғалім болған Гарвардтың мұрагері Томас Алленге үйленді. Аллен Гарвардтың еркі мен мұрасының басқарушысы болды. == Гарвард университетінің негізін қалаушы == Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын Массачусетс шығанағы колониясының заң шығарушы органы «білімді алға жылжытып, оны ұрпаққа жеткізгісі келеді, біздің қазіргі уағызшыларымыз кеткенде, шіркеулерге сауатсыз дін қызметкерлерін қалдырудан қорқып», «мектеп үшін» 400 фунт стерлинг бөлді. немесе колледж» ол кезде Ньютаун деп аталды. Әкесінен, шешесінен және ағасынан қомақты байлықты мұра еткен баласыз Гарвард әйеліне ауызша айтқан өсиетінде осы мектепке 780 фунт стерлинг – мұрасының жартысы ақшалай, ал қалған жартысы әйеліне мұраға қалдырылған. Бұл сома шамамен Массачусетс шығанағы колониясы алатын жылдық салық сомасына тең болды. Сонымен қатар, ол 1636 жылы құрылған жаңа колледжге (шамамен 329 атау, кейбір кітаптар көп томдық) өзінің ғылыми кітапханасынан 400-ге жуық томды сыйға тартты. Бұл қайырымдылық үшін алғыс ретінде 1639 жылы «бұрын Кембридж болуы керек болған колледж Гарвард колледжі деп аталсын» деп шешілді. (Гарвард қайтыс болғанға дейін Ньютаун көптеген отаршылар бітірген ағылшын университетінің құрметіне Кембридж деп аталды, оның ішінде Гарвардтың өзі де). === «Іргетас» туралы миф === The Clever туристік гидтер мен Гарвард колледжінің газеті Гарвард Кримсон Джон Гарвардты құрушы атағына лайық емес деп есептейді, өйткені колонияда дауыс беру Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын өткен. Бірақ 1934 жылы Гарвард қауымдастығының хатшысы Джером Дэвис Гриннің хатында айтылғандай, Гарвард колледжінің негізін қалау бір адамның емес, көптің ісі болды; сондықтан Джон Гарвард жалғыз негізін қалаушы емес, солардың бірі болып саналады. Дегенмен, мифтерді жоққа шығару маңызды болғанымен, тарихи фактілерді бағалау керек. Шынында да, бұл колледж 1636 жылы 28 қазанда құрылған, бірақ оқу орнының алғашқы күндерінде Гарвардтың қосқан үлесі зор болды, соның арқасында жалпы заң шығарушы орган мұны мойындай отырып, 1639 жылы наурызда бұл колледжге Гарвард атауын берді. Бұл бірінші президенттің пайда болуынан екі жыл бұрын және алғашқы студенттердің оқуын аяқтауынан төрт жыл бұрын болды.<ref>Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)". Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.)</ref> === Джон Гарвард ескерткіші === 1884 жылы мүсінші Дэниел Френч 1885 жылы аталып өткен университеттің 250 жылдығына орай арнайы Джон Гарвардқа ескерткіш жасады, бірақ батырдың бейнесі табылмады, Гарвард студенті (Шерман Хоер) үлгі болды. Бұл ескерткіш университет ауласында тұр және оның көрнекті орны болып саналады. Ескерткіш кейде Джон Гарвард емес, негізін салушы болмағандықтан, университет 1638 жылы (Джон Гарвард қайтыс болған жылы) құрылмағандықтан «Үш өтірік мүсіні» деп те аталады. == Ескертпелер == # Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014. # Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)". Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r51bf7esfdmcv49l4eyw5dc27kplstr Перикарион 0 593924 3585932 3574063 2026-04-16T14:53:00Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585932 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Complete neuron cell diagram en.svg|нобай|alt= Complete neuron cell diagram en.svg| Complete neuron cell diagram en.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Перикарион''' (грек тілінен аударғанда περι-«жанында,айнала,қоршаулы» + κάρυον — «жаңғақ,ядро») — нейрон сомасы (денесі), формасы мен көлемі әр-түрлі бола алады. Ядросы мен оны қоршайтын цитоплазмасы бар өсінділері жоқ нейрон денесі. Перикарионнан шығатын жүйке импульстарының өсінділерін «аксон» деп атаймыз. Перикарионға жүйке импульстері дендрон арқылы жетеді.Перикарион - ол нейронның метаболитикалық орталығы. Перикарионда метаболизмге қажетті жасушалар орналасқан. Олар:нәруыз синтезіне қажетті эндоплазматикалық ретикулум,энергия көзі митохондрия, Гольджи аппараты және көптеген микротүтікшелер мен лизосомалар. Денедегі басқа нейрондардың синапсы перикарионмен байланысады.<ref>http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007190020/http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html |date=2017-10-07 }}</ref> <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/4185/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жүйке жасушалары]] bt5ik07hcqwbgjoc65khk5f48fcednp Көтен 0 598539 3586379 3580694 2026-04-17T07:06:23Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586379 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Көтен - Қоңырат тайпасына жататын ру. Құрбан атадан тараған мына бес ру қыз алыспайды: Киікші, Жары, Сасық, Тіней, Жартыбас, Көтен. Көтендер Түркістанда, Балтакөлде, Мақтаарал аймағында көбірек қоныстанған. == Есімнің мағынасы мен тарихы == Бұл есім қазіргі заман адамының құлағына ерсі естілгенімен, көне түркі және қазақ дәстүрінде басқаша мағына берген: * Көне мағынасы: Ертеде бұл сөз «негіз», «түп», «тұғыр» немесе «үлкен», «қарт» деген мағынада қолданылған. * Ырым: Қазақ баласы тұрмаған отбасыларда балаға «жаман» ат қою арқылы тіл-көзден сақтау ырымы болған (мыс: Итбай, Көтенбай). Бұл баланың өмірін сақтап қалу үшін жасалған ескі сенім. === Тұлғалар === Осы рудан (Көтенші-Қоңыраттан) қазақ тарихында белгілі көптеген тұлғалар, батырлар мен билер шыққан. Соның ішінде ең танымалы — Көтен тәуіп (Қоңырбайұлы). Ол Кіші жүз бен Орта жүзге аты жайылған емші, әрі би болған адам. Оның есіміне байланысты «Көтен тәуіпке барсаң да, көтіңе қарап сөйле» деген сияқты ел арасында қанатты сөздер де қалған. === Географиясы === Бұл рудың өкілдері негізінен Қазақстанның оңтүстік аймақтарында (Түркістан, Қызылорда облыстары) және Өзбекстанның кейбір аудандарында (Науаи, Ташкент, Сырдария облыстары) тығыз қоныстанған. [[Санат:Қазақ рулары]] i2rvrj9qch0kmkne0z7o6s1wqi2vejr 3586475 3586379 2026-04-17T10:05:59Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586475 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Көтен - Қоңырат тайпасына жататын ру. Құрбан атадан тараған мына бес ру қыз алыспайды: Киікші, Жары, Сасық, Тіней, Жартыбас, Көтен. Көтендер руы Түркістанда, Балтакөлде, Мақтаарал аймағында көбірек қоныстанған. == Есімнің мағынасы мен тарихы == Бұл есім қазіргі заман адамының құлағына ерсі естілгенімен, көне түркі және қазақ дәстүрінде басқаша мағына берген: * Көне мағынасы: Ертеде бұл сөз «негіз», «түп», «тұғыр» немесе «үлкен», «қарт» деген мағынада қолданылған. * Ырым: Қазақ баласы тұрмаған отбасыларда балаға «жаман» ат қою арқылы тіл-көзден сақтау ырымы болған (мыс: Итбай, Көтенбай). Бұл баланың өмірін сақтап қалу үшін жасалған ескі сенім. === Тұлғалар === Осы рудан (Көтенші-Қоңыраттан) қазақ тарихында белгілі көптеген тұлғалар, батырлар мен билер шыққан. Соның ішінде ең танымалы — Көтен тәуіп (Қоңырбайұлы). Ол кіші жүз бен орта жүзге аты белгілі емші, әрі би болған адам. Оның есіміне байланысты «Көтен тәуіпке барсаң да, көтіңе қарап сөйле» деген сияқты ел арасында қанатты сөздер де қалған. === Географиясы === Бұл рудың өкілдері негізінен Қазақстанның оңтүстік аймақтарында (Түркістан, Қызылорда облыстары) және Өзбекстанның кейбір аудандарында (Науаи, Ташкент, Сырдария облыстары) тығыз қоныстанған. [[Санат:Қазақ рулары]] gubmlpbxu9nfspcx8tm34abtbipkzxb Микролингвистика 0 599902 3586372 2610361 2026-04-17T07:00:34Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586372 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Микролингвистика''' — лингвистикалық жүйедегі байланыстарды, қарым-қатынастарды және қарама-қарсылықтарды зерттейтін [[лингвистика]] саласы.<ref> ==== Микролингвистика нені зерттейді? ==== Бұл сала тілдің «қаңқасын» құрайтын деңгейлерді зерттеумен айналысады: * Фонетика және фонология: Тілдің дыбыстық жүйесі, дыбыстар мен фонемалар. * Морфология: Сөздердің құрылымы, түбір мен қосымшалардың байланысы. * Синтаксис: Сөздердің байланысу тәсілдері және сөйлем құрау заңдылықтары. * Лексикология: Тілдің сөздік құрамы (тек жүйе ретінде). * Семантика: Сөздер мен сөйлемдердің тікелей мағынасы. ===== Негізгі ұстанымы ===== Микролингвистиканың негізін салушылардың бірі Фердинанд де Соссюр тілді «өз ішінде және өзі үшін» зерттеу керек деген принципті ұсынған. Яғни, біз қазақ тілін зерттегенде, сөйлеушінің көңіл-күйіне немесе тарихына қарамай, тек «зат есім + ілік септігі + тәуелдік тұлғалы сөз» сияқты қатаң формулаларды талдасақ — бұл микролингвистика болады. [https://perevodovedcheskiy.academic.ru/867/%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 микролингвистика]</ref> == Дереккөздер == 3rpzsf18c8lpifoqmz0tew5cw4wi5rd 3586486 3586372 2026-04-17T10:32:47Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586486 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Микролингвистика''' — лингвистикалық жүйедегі байланыстарды, қарым-қатынастарды және қарама-қарсылықтарды зерттейтін [[лингвистика]] саласы.<ref> ==== Микролингвистика нені зерттейді? ==== Бұл сала тілдің «қаңқасын» құрайтын деңгейлерді зерттеумен айналысады. * Фонетика және фонология: Тілдің дыбыстық жүйесі, дыбыстар мен фонемалар. * Морфология: Сөздердің құрылымы, түбір мен қосымшалардың байланысы. * Синтаксис: Сөздердің байланысу тәсілдері және сөйлем құрау заңдылықтары. * Лексикология: Тілдің сөздік құрамы (тек жүйе ретінде). * Семантика: Сөздер мен сөйлемдердің тікелей мағынасы. ===== Негізгі ұстанымы ===== Микролингвистиканың негізін салушылардың бірі Фердинанд де Соссюр тілді «өз ішінде және өзі үшін» зерттеу керек деген принципті ұсынған. Демек, қазақ тілін зерттегенде, сөйлеушінің көңіл-күйіне немесе тарихына қарамай, тек «зат есім + ілік септігі + тәуелдік тұлғалы сөз» сияқты қатаң формулаларды талдасақ — бұл микролингвистика болады. [https://perevodovedcheskiy.academic.ru/867/%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 микролингвистика]</ref> == Дереккөздер == tebxu21e01cog8i0xvt0ocn94zbiaj7 Санат:Ауғанстан тарихындағы мемлекеттер 14 599952 3586041 2610690 2026-04-16T16:29:34Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586041 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ауғанстан тарихы]] [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] s6ln1tvw5hc9ej6bkfez54de9lczup1 Бұзар хан 0 601183 3586376 3581220 2026-04-17T07:03:50Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586376 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бұзар хан''' (1200–1218) — [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] көсемі. Жетісудың солтүстік бөлігінде орналасқан [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] аймағында билік етті. Басында [[Қарақытай мемлекеті]]нің вассалы болып, кейін тәуелсіздік алу жолында күрес жүргізді. Жетісудағы толық билікті қолына алған [[найман]] ханы [[Күшлік хан]]ның жергілікті мұсылмандарға қарсы қудалау саясатына қарсы күресіп, [[Қойлық (қала)|Қойлық]] билеушісі, [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] ханы [[Арыслан хан]] одақтасты. Моңғол қолбасшылары Жебе мен Сүбедей ноян бастаған моңғол қолы Жетісу жеріне Күшлік ханға қарсы жорық жасау мақсатында келуін пайдаланып, Шыңғыс ханмен одақтасты. 1211 жылы Шыңғыс ханға елшілік жіберіп бодан болды. 1218 жылы кезекті аң аулап жүргенде, [[найман]] ханы [[Күшлік хан]] қолға түсіріп, жазалаған еді. == Тарихи маңызы == Бұзар хан өлгеннен кейін, Шыңғыс хан оның ұлы Сукнақ тегінді (Suqnaq Tegin) Алмалықтың билеушісі етіп тағайындайды. Бұзар ханның әулеті моңғол империясының құрамында өз беделін сақтап қалды. Ол — Жетісу тарихындағы ірі саяси тұлғалардың бірі және сол кездегі түркі тайпаларының моңғол шапқыншылығы қарсаңындағы күрделі таңдауын (Күшлікке қарсы Шыңғыс ханмен одақтасу) көрсеткен билеуші. == Қаза табуы == Бұзар ханның өлімі трагедиялық жағдайда болған. Бірде ол аң аулап жүргенде, Күшліктің әскерлері оны тұтқиылдан басып алып, қолға түсіреді. * Күшлік оған Алмалық қаласын беріп, бағынуды талап етеді. Бірақ қала халқы мен Бұзардың әйелі (кейбір деректерде Шыңғыс ханның қызы немесе туысы делінеді) қала қақпасын ашпай, қарсылық көрсетеді. * Нәтижесінде Күшлік Бұзар ханды өлтіруге бұйрық береді. apfil8yrehnsglczp5cd57dl5v0c4re 3586482 3586376 2026-04-17T10:20:58Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586482 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бұзар хан''' (1200–1218 жж.) — [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] көсемі. Жетісудың солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] аймағында билік етті. Басында [[Қарақытай мемлекеті]]нің вассалы болып, кейін тәуелсіздік алу жолында күрес жүргізді. Жетісудағы толық билікті қолына алған [[найман]] ханы [[Күшлік хан]]ның жергілікті мұсылмандарға қарсы қудалау саясатына қарсы күресіп, [[Қойлық (қала)|Қойлық]] билеушісі, [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] ханы [[Арыслан хан]] одақтасты. Моңғол қолбасшылары Жебе мен Сүбедей ноян бастаған моңғол қолы Жетісу жеріне Күшлік ханға қарсы жорық жасау мақсатында келуін пайдаланып, Шыңғыс ханмен одақтасты. 1211 жылы Шыңғыс ханға елшілік жіберіп бодан болды. 1218 жылы кезекті аң аулап жүргенде, [[найман]] ханы [[Күшлік хан]] қолға түсіріп, жазалаған еді. == Тарихи маңызы == Бұзар хан өлгеннен соң, Шыңғыс хан оның ұлы Сукнақ Тегінді (Suqnaq Tegin) Алмалықтың билеушісі етіп тағайындайды. Бұзар ханның әулеті моңғол империясының құрамында өз беделін сақтап қалды. Ол — Жетісу тарихындағы ірі саяси тұлғалардың бірі. Сол кездегі түркі тайпаларының моңғол шапқыншылығы қарсаңындағы күрделі таңдауын (Күшлікке қарсы Шыңғыс ханмен одақтасу) көрсеткен билеуші. == Қаза табуы == Бұзар ханның өлімі трагедиялық жағдайда болған. Бірде ол аң аулап жүргенде, Күшліктің әскерлері оны тұтқиылдан басып алып, қолға түсіреді. * Күшлік оған Алмалық қаласын беріп, бағынуды талап етеді. Бірақ қала халқы мен Бұзардың әйелі (кейбір деректерде Шыңғыс ханның қызы немесе туысы делінеді) қала қақпасын ашпай, қарсылық көрсетеді. * Нәтижесінде Күшлік Бұзар ханды өлтіруге бұйрық береді. t27h5vp4eco941oghvwlxy55yjdij4v Ұлттық есепшоттар жүйесі 0 601195 3586485 3583931 2026-04-17T10:25:10Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586485 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ұлттық есепшоттар жүйесі (ҰЕЖ)''' — ұлттық өнім мен ұлттық табысты өндіру, бөлу жəне соңғы пайдалану үрдістерін сипаттайтын бухгалтерлік есепшот нысанындағы кестелер кешені. ҰЕЖ-нің мақсаты – ұлттық өнімнің (ұлттық табыстың) қалыптасуы мен пайдалану үдерістерін кешенді əрі жан-жақты талдау үшін, экономикалық саясатты жүргізу мен үлгілерді құру жəне болжау үшін, қажетті мəліметтермен қамтамасыз ету. Қазіргі ҰЕЖ экономикалық үрдістер мен экономикалық операцияларды бейнелейтін көрсеткіштер жиынтығын құрайды. ҰЕЖ терминін алғаш рет макроэкономикалық ғылымға голланд экономисі Ван Клифф енгізген болатын. Ол халық шаруашылығының шеңберлі айналымы үлгісіне негізделеді. ҰЕЖ шет мемлекеттерде қолданыс тапқан жəне осы уақытқа дейін тек батыстық статистикада қолданылып келді. ҰЕЖ-ны құрудың алғашқы талпыныстары мен тəжірибелері Ұлыбританияда 1946 жылы, АҚШ-та 1947 жылы, Францияда 1949 жылы қолданылды. Ал қазіргі заманғы ҰЕЖ-нің соңғы үлгісін ағылшын экономисі, Нобель сыйлығының иегері Ричард Стоун жасады. Жаңа стандарт 1993 жылы Біріккен Ұлттар ұйымында мақұлданып, жүзден астам мемлекеттерде қолданылып келеді. Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер ұлттық есепшоттар жүйесі арқылы көрсетіледі. Ұлттық есепшоттар жүйесі жиынтық өнімнің (өндіріс көлемінің) үш негізгі көрсеткішін: 1. Жалпы ұлттық өнімді (ЖҰӨ); 2. Жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ); 3. Таза ұлттық өнімді (ТҰӨ) жəне де жиынтық табыстың үш негізгі көрсеткішін: 1. Ұлттық табысты (ҰТ); 2. Жеке табысты (ЖТ); 3. Қолда бар табысты (ҚБТ) қамтиды. <ref>Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқулық/ А. Н. Доғалов, Н. С. Досмағанбетов – 2-бас., өңд. жəне толықт. – Алматы, ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 416 б.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Экономика]] bx63yvcgllnrw5gqcrnyytutpa2yddi Даңғара 0 601736 3586386 3580696 2026-04-17T07:12:46Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586386 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} {{Музыкалық аспап|Аты=Даңғара|Туыстас аспаптары=[[керней]], [[дабыл]], [[барабан]]|Суреті=Dangara.jpg}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қазақ халқының көне ұрмалы музыкалық аспаптарының бірі — даңғара. Аспап дауылпаз, керней, дабыл сияқты тұрмыста кеңінен пайдаланылған. Даңғара аспабының үні жаугершілік кезінде сарбаздарды жинап, сапқа тұрғызуға, ұрандатуға, шайқасты тоқтатуға бағытталған. Аспап бақсылардың ішінде қобыз сияқты кеңінен таралған. Даңғараның дыбысы емдік қасиетке бай, ол адам бойындағы жағымсыз күштерді шығарады. == Жасалу жолы == Даңғара аспабының шанағы қарағай ағашынан жасалады. Сыртқы жағы ешкі терісімен қапталады. Ішкі жағына шығыршық, қоңырау, шынжыр, сылдырмақ тағылады. Қосымша дыбыстық реңк беру үшін аспаптың бетіне ішек тартқан. Даңғараның көлемі қолданылуына байланысты әртүрлі болады. Бақсылар көбіне көлемі 1-1,5 метрге, ал әскербасылар 2-2,5 метрге дейін жететін даңғараны қолданған. Даңғара аспабына ұқсас аспаптар өзге елдерде де кездеседі. Ол ұйғыр халқында «дап», қалмақтарда «дунгурга», чуваш халқында «хангрма», өзбектерде «дойра» деп аталады. === Даңғара сөзінің ауыспалы мағынасы === Қазақ тілінде «даңғара» сөзі аспаптан бөлек, метафора ретінде де қолданылады: * Даңғарадай: Өте үлкен, кең деген мағынада (мысалы: «Даңғарадай үй»). * Даңғаза: Бос шу, даурықпа сөздерге қатысты айтылады. ===== Қызықты факт: ===== Даңғараны көбіне қолмен емес, арнайы жұмсақ басы бар таяқшамен немесе саусақ ұштарымен ұрып ойнайды. == Сілтемелер == # https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/458/ # [https://e-history.kz/kz/news/show/2265/ Қазақтың музыкалық аспаптары] [[Санат:Музыка]] [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]] meyx4ghmo9s0bnej9kwuxuokb5o4l19 3586387 3586386 2026-04-17T07:13:40Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586387 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} {{Музыкалық аспап|Аты=Даңғара|Туыстас аспаптары=[[керней]], [[дабыл]], [[барабан]]|Суреті=Dangara.jpg}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қазақ халқының көне ұрмалы музыкалық аспаптарының бірі — даңғара. Аспап дауылпаз, керней, дабыл сияқты тұрмыста кеңінен пайдаланылған. Даңғара аспабының үні жаугершілік кезінде сарбаздарды жинап, сапқа тұрғызуға, ұрандатуға, шайқасты тоқтатуға бағытталған. Аспап бақсылардың ішінде қобыз сияқты кеңінен таралған. Даңғараның дыбысы емдік қасиетке бай, ол адам бойындағы жағымсыз күштерді шығарады. == Жасалу жолы == Даңғара аспабының шанағы қарағай ағашынан жасалады. Сыртқы жағы ешкі терісімен қапталады. Ішкі жағына шығыршық, қоңырау, шынжыр, сылдырмақ тағылады. Қосымша дыбыстық реңк беру үшін аспаптың бетіне ішек тартқан. Даңғараның көлемі қолданылуына байланысты әртүрлі болады. Бақсылар көбіне көлемі 1-1,5 метрге, ал әскербасылар 2-2,5 метрге дейін жететін даңғараны қолданған. Даңғара аспабына ұқсас аспаптар өзге елдерде де кездеседі. Ол ұйғыр халқында «дап», қалмақтарда «дунгурга», чуваш халқында «хангрма», өзбектерде «дойра» деп аталады. === Даңғара сөзінің ауыспалы мағынасы === Қазақ тілінде «даңғара» сөзі аспаптан бөлек, метафора ретінде де қолданылады: * Даңғарадай: Өте үлкен, кең деген мағынада (мысалы: «Даңғарадай үй»). * Даңғаза: Бос шу, даурықпа сөздерге қатысты айтылады. ===== Қызықты факт: ===== Даңғараны көбіне қолмен емес, арнайы жұмсақ басы бар таяқшамен немесе саусақ ұштарымен ұрып ойнайды. == Сілтемелер == # https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/458/ # [https://e-history.kz/kz/news/show/2265/ Қазақтың музыкалық аспаптары] [[Санат:Музыка]] [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]] 4t4z19m4wuozlock946g83mit9tjdo9 3586490 3586387 2026-04-17T11:25:18Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586490 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} {{Музыкалық аспап|Аты=Даңғара|Туыстас аспаптары=[[керней]], [[дабыл]], [[барабан]]|Суреті=Dangara.jpg}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қазақ халқының көне ұрмалы музыкалық аспаптарының бірі — даңғара. Аспап дауылпаз, керней, дабыл аспаптары секілді тұрмыста кеңінен пайдаланылған. Даңғара аспабының үні жаугершілік кезінде сарбаздарды жинап сапқа тұрғызуға, ұрандатуға, шайқасты тоқтатуға бағытталған. Аспап бақсылардың ішінде қобыз сияқты кеңінен таралған. Даңғараның дыбысы емдік қасиетке бай, ол адам бойындағы жағымсыз күштерді шығарады. == Жасалу жолы == Даңғара аспабының шанағы қарағай ағашынан жасалады. Сыртқы жағы ешкі терісімен қапталады. Ішкі жағына шығыршық, қоңырау, шынжыр, сылдырмақ тағылады. Қосымша дыбыстық реңк беру үшін аспаптың бетіне ішек тартқан. Даңғараның көлемі қолданылуына байланысты әртүрлі болады. Бақсылар көбіне көлемі 1-1,5 метрге, ал әскербасылар 2-2,5 метрге дейін жететін даңғараны қолданған. Даңғара аспабына ұқсас аспаптар өзге елдерде де кездеседі. Ол ұйғыр халқында «дап», қалмақтарда «дунгурга», чуваш халқында «хангрма», өзбектерде «дойра» деп аталады. === Даңғара сөзінің ауыспалы мағынасы === Қазақ тілінде «даңғара» сөзі аспаптан бөлек, метафора ретінде де қолданылады: * Даңғарадай өте үлкен, кең деген мағынада (мысалы: «Даңғарадай үй»). * Даңғаза бос шу, даурықпа сөздерге қатысты айтылады. ===== Қызықты факт: ===== Даңғараны көбіне қолмен емес, арнайы жұмсақ басы бар таяқшамен немесе саусақ ұштарымен ұрып ойнайды. == Сілтемелер == # https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/458/ # [https://e-history.kz/kz/news/show/2265/ Қазақтың музыкалық аспаптары] [[Санат:Музыка]] [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]] dxjjya14gd3zsoxi3gttek2b088z178 Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев 0 601902 3586492 3570537 2026-04-17T11:34:49Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> <!-- {{Тұлға |Есімі = |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = }} --> {{Тұлға |Есімі = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев |Шынайы есімі = |Сурет = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png |Сурет ені = |Сурет атауы = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев |Туған кездегі есімі = |Туған күні = [[15 маусым]] [[1936]] |Туған жері = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]] |Мансабы = қоғам қайраткері, еңбек ардагері |Азаматтығы = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]] |Ұлты = [[қазақ]] |Қайтыс болған күні = [[23 сәуір]] [[1996 ж.]] |Қайтыс болған жері = [[Атырау қаласы]] |Әкесі = Нұрғали Есенбайұлы |Анасы = Зағипа Қатымқожақызы |Жұбайы = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева |Балалары = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат |Марапаттары = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936 ж.]]-[[1996 ж.]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері. Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977 ж.), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990 ж.). Ол [[он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары. == Қысқаша өмірбаяны == * [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген. * [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген. * [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген. * [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы). * [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер. * [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары. * [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер. * [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған. * [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған. * [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары. * [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы. * [[1988]] жылы Гурьев облыстық "Казтекстильторг" базасының төрағасы қызметіне сайланған. * [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды. * [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды. * [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды. * Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды. * Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған. * Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.<ref name=":0">Нұрғалиев С. "АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ": Естелік, әңгіме, эссе Семей, 2006.-160 бет. ISBN 9965-27-521-1</ref> == Жанұясы == * Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған. * Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы. * Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған. * Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды. * Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған. * Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер. * Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер. * Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер. == Сағынбай Нұрғалиев туралы == * Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер "'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''" (Семей 2006) атты кітапта жазылған. == Сағынбай Нұрғалиев көшесі == * "'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''" кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.<ref name=":0" /> [[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }} * [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }} == Дереккөздер == <br /><references /> fh0oem4os9bvqdacrnisdjby65sv659 Генри Норрис Расселл 0 601967 3586383 3439696 2026-04-17T07:10:24Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586383 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Portrait of Henry Norris Russell.jpg|нобай| Portrait of Henry Norris Russell.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Генри Норрис Расселл (Henry Norris Russell; 25 қазан 1877, Ойстер-Бэй, Нью-Йорк штаты, АҚШ — 18 ақпан 1957, Принстон, Нью-Джерси, АҚШ) - американдық астрофизик, жұлдыздар эволюциясының алғаш теорияларының енгізушісі, Күн атмосферасының химиялық құрамын анықтады, әлемдегі химиялық элементтер мөлшеріне баға берді, жұлдыздар спектрлері мен олардың жарқырауы арасындағы байланысты зерттеді. ==Биографиясы== 1900 жылы Принстон университетін аяқтады. 1903 жылдан 1905 жылға дейін Кембридж обсерваториясында тағылымдамадан өтті. 1905 жылы Принстонда Янг жолын қуды. 1912 жылдан 1947 жылға дейін - Принстон университетінің астрономиялық обсерваториясының директоры. 1913 жылы даниялық астроном Э. Герцшпрунгқа тәуелсіз, бұл қасиеттерді байланыстыратын диаграмманы (Герцшпрунг-Рассел диаграммасы) құрастырды. 1913-1914 жылдары жұлдыздың басты энергия көзі оның сығылуы болып табылатын гравитациялық жұлдыздар эволюциясының тұжырымдамасын құрастырды. 1920- жылдар аяғында Рассел өз теориясын өңдеп, жұлдыздарда басқа да энергия көздерінің бар болуын қарастырды. 1925 жылы Кэтрин Брюс медалімен марапатталды. 1947 - 1952 жылдар аралығында Гарвард обсерваториясында жұмыс істеді. Рассел құрметіне 1953 жылы 8 қазанда Гете Линка обсерваториясында ашылған Рассел кіші планетасы және Айдың көзге көрінетін жағындағы кратер аталды. ==Әдебиет== Бронштэн В.А. Гипотезы о звездах и Вселенной. — М.: Наука, 1974. (орыс тілінде) Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с. (орыс тілінде) David H. DeVorkin Henry Norris Russell and the Expanding Universe // M. J. Way & D. Hunter, eds., ASP Conf. Ser.. — 2013. — Vol. 471. — arXiv:1302.0240. (ағылшын тілінде) 05emkksbq1mhd7acyw9pwdv2l0cft49 Тоні Жаа 0 601970 3586400 3570547 2026-04-17T07:33:17Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586400 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кинематограф |есімі =Тоні Жаа |шынайы есімі =Tony Jaa |сурет =Tony Jaa 2005.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні =[[5 ақпан|05.02.]][[1976 жыл|1976]] |туған жері ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы =[[актер]], [[тхэквондо]]шы |азаматтығы = |белсенді жылдары =1994-осы уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id =1388074 |сайты = }} '''Тоні Жаа''' ({{lang-en|Tony Jaa}}; {{lang-th|โทนี่ จา}}) — тай атақты [[Актёр|актері]], [[тхэквондо]]шысы және каскадері.   == Мансап жолының басталуы == Тоні Жаа бала кезінен Брюс Ли, Джеки Чан және Джет Лидің фильмдеріне қызығып өскен. Ол 15 жасынан бастап каскадерлік өнерді меңгеріп, ұстазы Панна Риттикрайдың қол астында жаттықты. Алғашқыда ол киноларда каскадер ретінде дублер болып жұмыс істеді (мысалы, "Мортал Комбат 2" фильмінде Робин Шоудың дублері болған). == Фильмография == * 1994: Thailand Killer ({{lang-th|ปลุกมันขึ้นมาฆ่า 4}}) * 1996: Death Warrior * 1996: Bangkok Warrior (Nuk Soo Dane Song Kram) * 2001: Kon dib lek nam pee ({{lang-th|คนดิบ เหล็กน้ำพี้}} * 2001: Nuk leng klong yao ({{lang-th|นักเลงกลองยาว}} * 2003: [[Ong-Bak]] ({{lang-th|องค์บาก}} * 2004: The Bodyguard ({{lang-th|บอดี้การ์ดหน้าเหลี่ยม}}) * 2005: Revenge of the Warrior – Tom Yum Goong ({{lang-th|ต้มยำกุ้ง}} * 2007: The Bodyguard 2 * 2008: [[Ong-bak 2]] ({{lang-th|องค์บาก2}} * 2010: [[Ong-Bak 3]] * 2013: Return of the Warrior (Tom Yum Goong 2) * 2014: Skin Trade * 2015: Fast & Furious 7 * 2015: Lethal Warrior (Saat po long 2) * 2017: ''xXx: Return of Xander Cage'' <!--Filme erst nach der Premiere einfügen--> === Қызықты деректер === * Монахтық өмір: 2010 жылы Тоні Жаа біраз уақытқа кинодан кетіп, Тайландтағы будда храмында монах болған. Бұл оның рухани ізденісімен байланысты болды. * Пілдерге деген махаббаты: Оның отбасы піл бағумен айналысқан. Ол бала кезінен пілдердің үстінде ойнап, секіріп өскен, бұл оның акробатикалық дағдыларының дамуына көмектескен. * Жарақаттар: Трюктерді өзі орындайтындықтан, мансабында көптеген ауыр жарақаттар алған, бірақ бұл оны ешқашан тоқтатқан емес. * Түйін: Тоні Жаа — Брюс Ли мен Джеки Чаннан кейінгі жекпе-жек өнерін кинода жаңа деңгейге көтерген тұлға. Оның фильмдері шынайылық пен адам мүмкіндігінің шексіздігін көрсетеді. == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Stub}} [[Санат:1976 жылы туғандар]] [[Санат:Тайланд актерлері]] [[Санат:Тайланд тхэквондошылары]] [[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]] e6ibx9y776nkz6pzvspj71vgriz4tx9 Нам Джу Хёк 0 602387 3586396 3574044 2026-04-17T07:28:26Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586396 wikitext text/x-wiki [[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал. == Өмірбаяны == Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым қатынаста. Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6 сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. ЖОО-дың 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан бір жола бас тартты. Кейін оның басқа қызығушылық пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен бұлдыр сылдырсыз жүзеге асатын болып көрінді, өйткені ол сол уақытта , Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. ЖОО-ның 2-курсында Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды. == Мансабы == 2013 жылы, ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша, байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеде кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық бұл K Plus Academy-де орын және стипендия. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттарды озып, бірінші орынды иеленді. 2013 жылдың мамыр айынан бастап, Джу Хек 3 ай бойы K Plus-ге барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу, «2013 Plac Jean F / W» жинағы болды.Бірақ оның модель түрінде ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады. 2014 жылы Джу Хек AKMU-ның «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Бакадың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасында қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді. Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды. 2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man» бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады. 2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты кино шығармада ойнады. 2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған. == Жеке өмірі == Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған. == Шығармашылығы == === Телехикаялар === {| class="wikitable" |- !Жылы !! Қазақша атауы !! Түпнұсқалық атауы !! Рөлі |- |2014 || Су перісі || The Idle Mermaid || Пак Тэ Бак (Биг) |- |2015 || Сен кімсін: мектеп 2015 || Who Are You: School 2015 || Хан И Ан |- |2015 || Жарқыраған қиял || Glamorous Temptation || Чин Хён У |- |2016 || Тышқан қақпағындағы ірімшік || Cheese in the Trap || Квон Ын Тхэк |- |2016 || Алқызыл жүрек: Корё || Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo || Пэк А |- |2016 || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу || Weightlifting Fairy Kim Bok-joo || Чон Чжун Хён |- |2017 || Өзен құдайының қалыңдығы || Bride of the Water God || Хабэк |} ===Фильмдер=== {| class="wikitable" |- !Жылы !! Қазақша атауы !! Түпнұсқалық атауы !! Рөлі |- |2018 || Анти қорғаны || 안시성 || Самуль |} ===Музыкалық шығармалар=== {| class="wikitable" |- !Жыл !! Ән !! Орындаушы |- |2014 || «200%» || Akdong Musician |- |2014 ||«Give Love» ||Akdong Musician |- |2015 || «Chocolate» || Каннам (feat. Сан И) |} == Жетістіктері == {| class="wikitable" !жылы !!марапат !!категория !!жұмыс !!қорытынды |- |2015 ||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер ||Сен кімсін: Мектеп 2015 ||Жеңіс |- |2015 ||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат ||Сен кімсін: Мектеп 2015 ||Жеңіс |- |2015 ||KBS Drama Awards ||Үздік жаңа актер ||Сен кімсін: Мектеп 2015 ||Номинация |- |2015 ||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер ||Сен кімсін: Мектеп 2015 ||Номинация |- |2016 ||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер ||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Жеңіс |- |2016 ||MBC Drama Awards ||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация |- |2016 ||MBC Drama Awards ||Үздік жетістіктері үшін марапат ||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация |- |2017 ||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер ||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Жеңіс |- |2017 ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз ||Тышқан қақпасындағы ірімшік ||Жеңіс |} ==Қызықты фактілер== * Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған. * Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі. * Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады. * Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады. * «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды. * Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын. * Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен. * «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді. * «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты. [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] 7dyj7umgeudonag8dugc2awqzwyn3xs Элон Фарнсворт 0 602730 3586403 2640995 2026-04-17T07:35:02Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586403 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Appletons' Farnsworth John Franklin - Elon John.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Элон Джон Фарнсуорт''' ([[1837 жыл]]ғы [[30 шілде]] - [[1863 жыл]]ғы [[3 шілде]]) - Американдық азаматтық соғыс кезінде федералдық армияның әскербасы. Ол Килпатрик шабуылы кезінде [[Геттисбург шайқасы]]нда өлтірілді. == Жастық шағы == Фансворт [[Мичиган штаты]]ндағы [[Грин Оак]]та дүниеге келді. Кейінірек Джон Фрэнклин Фарнсуорт, ағартушы демократ, кейінірек азаматтық соғыстан республикалық және [[генерал]] болды. 1854 жылы Фарнсуорт отбасы [[Иллинойа]]ға көшті. Ол [[Мичиган Университеті]]не оқуға түсті және «Чи Пси» құпия студенттік қоғамының мүшесі болды, бірақ көп ұзамай бір студенттің терезеден тастаған бір партияға қатысуынан шығарылды. Ол 1857-1858 тамыз айындағы соғыс кезінде Альберт Сидни Джонстонның штаб-пәтерінде қызмет еткен адам ретінде армияға қосылды. Ол Колорадо штатында буффало аулаушы болып жұмыс істеді. == Азамат соғысы == Соғыс басталған кезде Фарнсуорт 8-ші Иллинойс кавалериялық полкіне лейтенант дәрежесімен жіберілді. Ағынға ағайынды Джон Фарнсуорт басшылық етті. 1861 жылғы 25 желтоқсанда ол капитанға көтеріліп, Төртінші корпустың бас ширек меңгерушісінің көмекшісі болды. 1863 жылдың басында Канцлервилл шайқасында және Геттисберг науқанының басында бригадалық генерал Альфред Плезантонның адъютанты қызметін атқарған. 29 маусым 1863, Геттисбург шайқасына екі күн қалғанда, Пласонсон оны ерікті қызметшілердің бригадиріне көтерді, бірақ оның көтерілуін Сенат ешқашан мақұлдаған жоқ. Фарнсуорт Салдың Потомак армиясының кавалериялық корпусындағы 1-ші бригаданың 3-ші бөлімінің командирі. Оның бригадасы 5-ші Нью-Йорк, 18-ші Пенсильвания, 1-Вермонт және 1-ші Батыс Вирджиния Кавалерия руларынан құралған. == Өмірінің соңы == Геттисбург шайқасының үшінші күнінде, Пикетт шабуылынан кейін, генерал Джудсон Калпатрик қарсыластың шетіне шабуыл жасап, Фарнсуорттың бригадасына Ібілістің Берлигиясының оңтүстігіндегі қарсыластың шабуылына бұйырды. Фарнсуорт алдымен табысқа жету мүмкіндігінің болмауына байланысты бас тартты, бірақ Килпатрик оны қорқақ деп айыптаған кезде келіседі. Нәтижесінде Фарнсуорт Эвандер Лоудың басшылығымен Джон Худ бөлімшесінің бөліктеріне шабуыл жасады. Ол Мэри Уильям Уэллстің жанындағы 1-Вермонт полкінің 2-ші батальонымен бірге шабуылға барды. Шабуылда құрбандар өте көп болған, ал Фарнсворт кеудесіне бес оқ атады. Полковник Юнион Отс Фарнсвортты жаудың әскерлері қоршап алған және тұтқыннан аулақ болу үшін өзін-өзі өлтіргенін мәлімдеді, бірақ бұл сертификат сенімді деп саналмайды. Кейіннен бұл шабуыл үшін Килпатрик жиі сынға ұшырады, бірақ оған қарсы ресми санкциялар қолданылмады. Фарнсворт Иллинойстегі Роктон зиратында жерленген. [[Санат:30 шілдеде туғандар]] [[Санат:1837 жылы туғандар]] [[Санат:3 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:1863 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Геттисбергте қайтыс болғандар]] [[Санат:Одақ армиясы генаралдары]] [[Санат:АҚШ-тағы Азаматтық соғыста қайтыс болғандар]] 6v0faelyy2zmsc0smjb1qdvwne8njlw Фило Тэйлор Фарнсуорт 0 602732 3586397 2632845 2026-04-17T07:29:46Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586397 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Philo T Farnsworth.jpg|нобай| Philo T Farnsworth.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) - американдық өнертабушы, электронды теледидардың пионері. == Ойлап тапқан құрылғылары == Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған. Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді. 1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді. Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады. Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады. Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты. Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді. ==Сілтемелер== * *[https://web.archive.org/web/20020311141033/] *[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56] *[http://www.farnovision.com/ 2ma597disnyaklviibewk79klgrasc6 Джейсон Тейтум 0 603059 3586395 3494922 2026-04-17T07:27:29Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586395 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Jayson Tatum (51688503300) (cropped).jpg|нобай| Jayson Tatum (51688503300) (cropped).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} {{Баскетболшы |Есімі = Джейсон Тейтум |Ағылшын тіліндегі есімі = Jayson Christopher Tatum |Суреті = |Сурет ені = |Сурет сипаттамасы = |Лақап аты = |Позициясы = Жеңіл форвард |Бойы = 203 см |Салмағы = 93 кг |Клубы = Бостон Селтикс |Нөмірі = 0 |Азаматтығы = {{USA}} |Туған күні = 3.3.1998 |Туған жері = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]] |Мектебі = Шаминад даярлық мектебі (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) |Колледжі = Дьюк (2016—2017) |Драфт = 3-нөмір (1-раунд) |Драфт жылы = 2017 |Драфт командасы = Бостон Селтикс |Командалары = * {{АҚШ}} Бостон Селтикс (2017—б.к.) |Жетістіктері = * Jordan Brand Classic ойын қатысушысы (2016) * Nike Hoop Summit ойын қатысушысы (2016) * McDonald's All-American ойын қатысушысы (2016) * Gatorade жыл ойыншысы (2016) }} '''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады. == Мектептегі мансап == Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады<ref>[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.</ref><ref>[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.</ref>. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады. Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын St Louis Eagles тобына қосылады. Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді<ref>{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}</ref>. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }} * [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com] == Ескертпелер == [[Санат:АҚШ Баскетболшылары]] [[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]] [[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]] mgrjbiwmhf1kz3t85jv1mxju00lewlp Тезис 0 603188 3586381 3580695 2026-04-17T07:08:39Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586381 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тезис''' — бұл дәлелдейтін немесе жоққа шығаратын ''тұжырымдама-пайымдаулар''. Тезистің басты ерекшелігі ұсынылатын дәйектерге дәлелдер келтірілуі тиіс. ''Негізгі тезистер'' - дерек көзінің мазмұнын жалпылайтын басты тұжырымдамалар. Мұндай тезистерден кейбір жағдайда материалдардың мазмұнын тұтастай айқындайтын жеке жазбалар жасалады. ''Қарапайым тезистер'' – бұл басты ой-пайымдаулар, кейде конспектінің, рефераттың құрамдас бөлігі ретінде енгізіледі. Кез келген еңбекте, оның әрбір бөлімдерінде қарапайым тезистер көбірек кездеседі. ''Күрделі тезистер'' - негізгі және қарапайым тезистер қатар қолданылатын, ойды бекітудің пайдалы және жетілген түрі. ''Дәйексөз тезистері.'' Тезистердің бір бөлігі дәйексөз ретінде келтірілуі мүмкін. Мұндай әдісті әртүрлі көзқарастарды салыстыру үшін пікір, аннотация жазғанда қолданады. '''Тезис'''- шығарманың, баяндаманың, сөздің қысқаша желісі, негізгі ойы, пікірі. Тезис жаз дүмбілездеу сырлаңқырап, кітап жаз одан-бұдан ұрлаңқырап. Сирақтай шала үйтілген өлең жазып, Оныңды өңештей бер, бұлдаңқырап (I.Жансүгіров, Шығ. жин.) == Ғылыми баяндама тезистері == Ғылыми конференцияларда немесе жинақтарда тезис — бұл үлкен зерттеу жұмысының (диплом, диссертация немесе мақала) ең маңызды тұстарының қысқаша мазмұны. * Мақсаты: Оқырманға жұмыстың не туралы екенін 1-2 бетте түсіндіру. * Құрылымы: Мәселенің қойылуы, зерттеу әдісі, негізгі нәтиже және қорытынды. == Логика мен риторикадағы тезис == Пікірталас кезінде тезис — бұл сіз дұрыс деп санайтын және дәлелдегіңіз келетін тұжырым. * Ережесі: Тезис анық, түсінікті және бүкіл дәлелдеу процесі бойында өзгермеуі тиіс. Мысалы: «Абай Құнанбаев — қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы» (бұл тезис, әрі қарай сіз оны фактілермен дәлелдейсіз). j2zdiinxh95txj0ynawo13wpja2lopu Халықаралық бизнес академиясы 0 603450 3586246 2625011 2026-04-16T23:16:01Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Алматы менеджмент университеті]] 3586246 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Алматы менеджмент университеті]] am8uodf8rvwqfz3ujsz27iuj5hycueb Ататіл 0 603711 3586493 3581307 2026-04-17T11:48:07Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586493 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Ататіл (тектіл, төркін тіл) орыс.Праязык - диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болған тіл. Мазмұны жағынан басқа белгілі тілдер негізінде анықталған. Жалпы типологиялық заңдылықтарға сай келетін, нақты кеңістікте, белгілі бір тарихи әлеуметтік ортада өмір сүрген тіл ретінде қаралады. Тегі бір тілдер дамуында ататіл ұғымы нақты сипат алады. Өзгеріп отырады. Мысалы, бірқатар роман тілдер үшін латынның сөйлеу тілі ататіл болды. Ал латынның сөйлеу тілі [[Италиян тілі|Италия]] ататіл диалектісінен, соңғысы үнді еуропалық ататілдің бір диалектісінен пайда болған. Осы күнгі түркі тілдерінің ататілі көне түркі тілі болса, көне түркі тілі үшін ататіл қызметін Алтай заманындағы ататілдің бір диалектісі атқаруы мүмкін. Сонымен, ататіл дегеніміз диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болып отыратын, тарихи ұғым болып табылады. Ататіл тегі бір тілдердің генетикалық тұрғыда бір негізге саятын басты қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Оның кейбір көріністері көне тіл құбылыстары ретінде қазіргі тілдерде сақталуы мүмкін. gmi8mmenveyjnzqptjqbmmoath429jz Түлембай Дүйсебаев 0 603805 3586487 3560028 2026-04-17T10:37:05Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586487 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түлембай Дүйсебаев''' - [[Жетісу]] уәләяты - [[Алаш]] кеңесінің мүшесі. Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы - Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би, дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы болған. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архиві мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивіндағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. 3y7s8deojs4zmbixbv4hpvb4n64s1ph Қызғылт Түсті Этюд 0 605025 3586471 3574270 2026-04-17T10:03:34Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586471 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қызғылт түсті этюд''' — [[Шерлок (телесериал)|Шерлок]] телехикаясының бірінші маусымының алғашқы бөлімі. [[BBC One]] және [[Би-Би-Си|BBC HD]] арналарында 2010 жылы 25 шілдеде жарық көрген. Бұл бөлімде басты кейіпкерлерді таныстырып, қылмыстық құпия шешілуін көрсетеді. Ол ең бірінші "Күрең түсті этюд" атты Шерлок Холмс новелласында еркін түрде негізделген. Эпизод сценариін [[Стивен Моффат]] жазған. Алғашқы нұсқаларында 60-минуттық Шерлок телехикаясына Коки Гедройц бастамасымен пилоттық серия ретінде таныстырылуы керек еді.<ref>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2010/sep/02/sherlock-mark-lawson</ref><ref>https://www.radiotimes.com/news/2012-04-03/mark-gatiss-im-proud-of-binned-sherlock-pilot/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204065719/https://www.radiotimes.com/news/2012-04-03/mark-gatiss-im-proud-of-binned-sherlock-pilot/ |date=2019-02-04 }}</ref> Дегенмен, BBC пилоттық серия орнына үш 90-минуттық эпизодты арнаға шығару шешімін қабылдады.<ref>http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a222061/bbc-drops-sherlock-holmes-pilot/</ref> Хикая енді [[Пол Макгиган]] бастамасында болады. == Сюжеті == Ауғанстаннан келген жаралы әскери [[дәрігер Ватсон|дәрігер Джон Ватсон]] ([[Мартин Фримен]]) көрші іздеп жүрген [[Шерлок Холмс|Шерлок Холмсты]] ([[Бенедикт Камбербэтч]]) кездестіреді. Детектив инспектор Лейстрейд басқаруындағы полиция отряды ақылға қонбайтын ажал қатарына кезігеді. Әзірше инспектор Лестрейд оларды тек “сериялық суицид” деп сипаттай алады. Шерлок Хомст қылмыс орнында қызғылт түсті костюмдегі Дженнифер Уилсон атты әйелдің мәйітін көреді. Дедукция арқылы оның жылдар бойы күйеуіне адал болмағанын және бақытсыз некеде екенін анықтайды. Басқа құрбандардан айрмашылығы - еденде тырналған “Rache” хабарламасы. Шерлок сот сарапшысы Андерсонның тұжырымын елемейді: Андерсон бойынша хабарламасы неміс тіліндегі “кек” сөзін білдіреді және Дженнифер өлім алдында “Rachel” (Рейчел) деген атты жазып үлгерген жоқ. Шерлок құрбан аяғында батпақтың іздерін тауып, ол чемоданмен болғанын түсінгеннен кейін, Лондон тұрғыны емес екенін анықтайды. Полиция өлік пен бірге чемоданды таппады, бірақ кейінірек Шерлок оны іздеп, қылмыс орнының қасынан көреді. Сол кезде Джонға біреу телефон шалып, оны бос қоймаға әкеледі. Бұл кісі өзін Шерлоктың қас “жауы” деп таныстырады. Ол Джонды Шерлок артынан аңдуды сұрап, оған ақша ұсынады. Бірақ Джон одан бас тартты. Ол, сонымен қатар, Джон терапевті айтқандай пост-травмалық стресс ауытқуына ұшырағанын және соғысты сағынғанын айтады.   Джон 221В-ға қайтып келгенде Шерлок одан қылмыскерді табу мақсатымен Уилсон телефонынан хабарлама жіберуді сұрайды. Ресторанда отырғанда Шерлок кэбты байқап, оны қуа жөнеледі. Лондон көшелерін өте жақсы білуін қолданып кэбты жаяу озады. Дегенмен, кэб тоқтағанда оның ішінен Солтүстік Америкадан Ұлыбританияға жаңа келген саяхатшы шығады - мінсіз алиби. Шерлок айғақтарды полициядан жасырды деп ойлаған Лестрейд есірткіні пәтерін іздестіруді ақтау ретінде қолданады. Шерлоктың тұжырымы бойынша, “Рейчел” құрбанның электрондық поштасының құпиясөзі, ал Уилсон өз телефонын өлтірушінің көлігінде GPS арқылы табу үшін қалдырған. Дәл сол кезде Джон GPS белгі 221B пәтерінен келгенін, ал Миссис Хадсон Шерлокты такси күтіп тұрғанын хабарлайды. Далада кэб жүргізушісі өлтіруші екенін мойындайды. Алайда, құрбандармен сөйлеспей де өздерін-өзі өлтіруі әзірге құпия. Cонда кэб жүргізушісі “жұмбақты” шешуді ұсынады. Кейінірек, колледж ғимаратында кэб жүргізушісі әрқайсысына бірдей таблетка салынған екі бөтелкені шығарады. Оның айтуынша бірі - қауіпсіз, ал екіншісі - улы. Оның құрбандары екеуінің біреуін таңдағанда, кэб жүргізушісі қалғанын жұтады. Егер олар тыңдамаса, кэб жүргізушісі оларды атады. Дедукция арқылы Шерлок келесі қорытындыға келеді: жүргізуші балаларынан бөлек тұратын әке және үш жыл бойы оның өліп жатқаны анықталды. Шерлоктың “табынушысы” онымен хабарласып, әрбір өлтіру үшін төлеуді ұсынды. Топаншаның шын мәнінде шақпақ екенін түсінген Шерлок кетуге тырысады. Бірақ кэб жүргізушісі бұл қылмыс құпиясын шешуді қайта ұсынады. Сол уақытта Джон GPS сигналды тауып, Шерлок артынан ерген. Ол жақындағы ғимарат терезесінен кэб жүргізушісін атады. Өлім алдында Шерлок одан "табынушы" есімін сұрап, "Мориарти” деген жауапқа тап болды. Полиция келгенде Шерлок дедукция көмегімен атқан адам тұлғасын анықтай бастағанда, кім екенін түсініп, Лестрейдке айтқанның барлығын ұмытуды сұрайды. Қайтарда олар Джонды “тонаған” кісіні кездестіреді. Ол Шерлоктың ағасы Майкрофт ([[Марк Гатисс|Марк Гэтисс]]) болып шығады. Сол кезде Джон Майкрофттың ойында інісіне деген қамқорлық болғанын түсінеді. Кейін Майкрофт хатшысы Антеяға қадағалау деңгейін көтеруді бұйырады. == Тұпнұсқаға сілтемелер == Эпизод “Күрең Түсті Этюд” шығармасының еркін интерпретациясы болып табылады және [[Артур Конан Дойль|Артур Конан Дойльдің]] басқа да еңбектеріне сілтеме жасайды. Моффат “Қызғылт Түсті Этюд” пен “Күрең Түсті Этюд” жайлы пікірін былай білдірді: “әңгіменің талай детальдары мен жалпы пішіні сақталған, бірақ біз оларды көптеген өзгерістерге ұшыраттырдық".<ref>http://www.denofgeek.com/tv/sherlock/20536/steven-moffat-and-mark-gatiss-interview-sherlock</ref> [[The Independent]]-тің Том Сатклиффі “[Шерлок Холмс] табынушылар Шерлок Джонның ұялы телефоны жағдайын талдауы [Төртеудің белгісінен алынған] қол сағаттікімен өте ұқсас екенін бір сәтте аңғармақ” деген. Келесі жанама параллель ретінде “Күрең Түсті Этюдте” Холмс қылмыскерді табу үшін жоғалған жүзікті қолдануы осы адаптацияда ұялы телефонға айналдырумен қарастыруға болады.<ref>https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/reviews/the-weekends-tv-sherlock-sun-bbc1amish-worlds-squarest-teenagers-sun-channel-4-2035302.html</ref> Сонымен қатар, эпизод әңгімедегідей “Рейч” ("Rache") тұспасын қолданады, дегенмен, ол басқа мағынада кездеседі: әңгімеде құрбан “Рейчел” есімін жазбақшы деген ойға мән бермесе, хикаяда ол “кек” мағынасын орынсыз деп санап, оны қарастырмайды. Шерлок сипаттаған “үш жабыстырғыш мәселесі” "Жирендер Одағында" қолданған “үш мүштік мәселесі” сияқты. Миссис Хадсон айтқан “Көршілес пәтерде тұратын Миссис Тернер” “Богемиядағы жанжалдағы” пунктіне сілтеме: бұл әңгімеде Холмстың пәтер жалдаушысы Миссис Хадсон емес, Миссис Тернер. “Ойын, Миссис Хадсон, басталды!” ("The game, Mrs. Hudson, is on!") деген айқайы “Эбби Грэйнджтың бастан кешкендеріндегі” "Ойын алға басады!" ("The game is afoot") деген цитатаның өзгертілген бейнесі. Кэб жүргізушісі ми аневризмасынан өліп жатса, Күрең Түсті Этюдтағы қылмыскер аорта аневризмасына шалдыққан. Шерлок Джонға жіберген хабарламасы түгелімен “Жорғалайтын Адам Оқиғаларынан” көшірілген. == Эфирге шығуы == Қызғылт Түсті Этюд алғаш рет эфирге BBC One арнасында, 2010 жылы 25 шілдеде шыққан.<ref>http://www.bbc.co.uk/pressoffice/proginfo/tv/2010/wk30/unplaced.shtml#unplaced_sherlock</ref> Сол күнгі BBC One мен BBC HD арналарының телекөрермендерін қоса алғанда, түгелімен оны 7,5 миллион адам қарағаны белгілі.<ref>http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a250616/sherlock-premieres-to-75m/</ref> Соңғы көрермен саны 9,23 миллионға дейін өсті.<ref>https://www.theguardian.com/media/2010/jul/26/sherlock-holmes-more-viewers-top-gear</ref> Бұл серия BBC-дің онлайн iPlayer-нен 1,403 миллион рет жүктеліп, 2010 жылдың ең жүктелген эпизодтар арасында үшінші орынға иеленді.<ref>http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a252133/sherlock-well-received-by-critics/</ref> == Комментарийлер == 2010 жылы "Қызғылт Түсті Этюд" [[Пибоди жүлдесі|Пибоди жүлдесімен]] “сүйікті викторияндық детективті технология заманына автордың бастапқы концепциясын сақтап әкелгені” үшін марапатталды.<ref>http://www.peabodyawards.com/award-profile/masterpiece-sherlock-a-study-in-pink</ref> Ол критиктердің мақтауына ие болды. “[[The Guardian]]”-ның Дэн Мартині “Әлі қорытындылау қиын, бірақ трилогияның алғашқы 90-минуттық “Қызыл Түсті Этюдінің” болашағы зор. Spooks-тағы шеберлік көрінсе де, Шерлок Холмс екені сөзсіз. Дедукциялық жүйелілігі өте тапқыр және сюжеті Моффатқа тән - күрделі әрі шатастырғыш. Пуристтер әшейіндей менсімбес”.<ref>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jul/23/sherlock-steven-moffat-mark-gatiss</ref> Дегенмен, Сэм Уоллостон (ол да The Guardian-нан) әңгіменің кейбір бөліктері түсніксіз қалғанына алаңдаушылық білдірді.<ref>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jul/23/sherlock-steven-moffat-mark-gatiss</ref> The Independent-тің рецензиялаушысы Том Сатклифф та Холмс өлтірушінің кейбір детальдерін Лондон кэб жүргізушісіне байланыстырғанда “кішкене баяу болды” десе де, жалпы оның берген бағасы жағымды болды. Ол “Шерлок алғыр және білгір, тұпнұсқадағыға сай келетін жеңімпаз. Шерлок сюжет жайлы емес, басты кейіпкердің харизмасы жайлы екенін түсінген. Кейбір кезде оригиналдан өрескел айырмашылықтары болса да, ол әрбір маңызды бөлімдерінде тұпнұсқаға адал қалған” деген. IGN-дағы Крис Тилли эпизодқа 7,8/10 деген баға беріп “толығымен самғай алмаған зеріккен құпияға бөленген тамаша 90-минуттық әңгіме” деп оны түсіндірген. Ол екі басты кейіпкерге риза болса да, құпия “антиклимакстың бір түрі” және инспектор Лестрейд “жалғыз әлсіз сілтеме болды” деген. The Daily Telegraph-тың Серена Дэвисі Камбербэтчты мақтап, шоу “өте жағымды” деп пікірімен бөліскен. Ол тек “Холмсты түсіну тым оңай” және Шерлоктың басқа медия түрлеріндегі бейнесінде болған құпияның тапшылығы оның көңілінен шықпады.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/A_Study_in_Pink#Allusions</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 90ot9u53foa7cejh21fztja8q3u0fmd Санат:Дания географиясы 14 605617 3586053 2635250 2026-04-16T16:34:51Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586053 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{Commonscat|Geography of Denmark}} [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Дания]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] jonseheuzb7elokmd6nsfhp654ez6bi Санат:Азия елдері бойынша география 14 607633 3586064 3502612 2026-04-16T16:36:29Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша география]] → [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география]] 3586064 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Asia by country}} [[Санат:Азия географиясы]] [[Санат:Азия елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|Азия]] gq4k43icfexdm0degdtba4mfh5cieil Бозжиде 0 610407 3586407 3574262 2026-04-17T07:39:10Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586407 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бозжиде''' — ірі-ірі тікенектері, тармақтары бар ағаш тәрізді, биіктігі 10 метрге жуық жеміс. Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Жемісінің ұзындығы 2–3 см, қызғылт түсті, дәмі ұн татитын бүлдірген. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек қазан айларында жеміс береді. == Сыртқы сипаты == * Түсі: Ағаштың жапырақтары мен бұтақтары күміс түстес, ақшыл-сұр келеді (атауы содан шыққан: "боз" — сұр, ақшыл). * Гүлдеуі: Мамыр-маусым айларында өте хош иісті, кішкентай сары гүлдер ашады. Оның иісі алыстан сезіледі. * Жемісі: Сопақша келген, сырты күміс түстес қабықпен қапталған жидек. Ішінде ұзынша сүйегі болады, ал жұмсағы ақшыл, ұнтақты және тәтті келеді. == Химиялық құрамы == Жемістің құрамында [[көмірсутек|көмірсутегі]], [[танин]]дер, [[С дәрумені]], [[органикалық қышқылдар]], [[калий]], [[фосфор]] бар. Жапырағында аскорбин қышқылы, ал гүлдерінде хош иісті эфир майы болады. == Қолданылуы == Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды. Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қолданылады. Ғылыми медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан және пшатин препараттарын жасайды. === Қызықты деректер === * Төзімділік: Бозжиде сор топырақта, су тапшы жерлерде және қатты ыстықта да емін-еркін өсе береді. * Символика: Қазақ халқының түсінігінде бозжиде — береке мен төзімділіктің белгісі. ==== Маңызды ескерту: ==== Егер сіз бозжидені емдік мақсатта пайдаланғыңыз келсе, алдымен дәрігермен кеңескеніңіз жөн, себебі кез келген өсімдіктің қарсы көрсетілімдері болуы мүмкін. [[Санат:Жемістер]] [[Санат:Өсімдіктер]] 8nzxjuyk3sfgxvbei2yc1zrntumevsl Корнелия Груммт-Эндер 0 610505 3586414 3548291 2026-04-17T07:45:23Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586414 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kornelia Ender 1973.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Корнелия Эндер |шынайы есімі = Корнелия Груммт-Эндер |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = |мамандандыру = Жүзуші |клубы = |туған күні = 25.11.1958 |туған жері = Плауэн, Карл-Маркс-Штадт |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Корнелия Груммт-Эндер''' (нем. Kornelia Grummt-Ender; жынысы. 25 қазан 1958 ж. Плауэн, Карл-Маркс-Штадт) - Шығыс германдық жүзуші, жүзудің түрлі тәртіптерінде өнер көрсеткен, төрт дүркін Олимпиада чемпионы және 8 дүркін әлем чемпионы, бірнеше дүркін әлем және Олимпиада ойындарының рекордсмені. 2 Олимпиада ойындарында (1972 және 1976) өнер көрсетті, және де 1972 жылғы ойындар кезінде ол 14 жасқа толмады. 1972 жылы Мюнхенде үш пән бойынша 3 күміс, ал 1976 жылы Монреалда 5 пән бойынша 4 алтын және 1 күміс жеңіп алды. Осылайша, Олимпиада ойындарында мансабы үшін 8 пәнге қатысып, 4 алтын мен 4 күмісті жеңіп алды. Шығыс германдық жүзуші 4 дүркін Олимпиада чемпионы Роланд Маттеске үйленді. Маттеспен ажырасқаннан кейін ондық пен бобслеист Штеффен Груммтке үйленді. === Әлемдік рекордтар === Оның мансабы өте қысқа, бірақ өте қарқынды болды. Ол өз жолында: * Жекелей және эстафеталық жарыстарда 23 рет әлемдік рекорд жаңартты. * Әлем чемпионаттарында 8 алтын медаль жеңіп алды. == Дереккөздер == Әлемдік және ұлттық спорт ойындары edncxm022j1prohzhyqonhwe78f1oxo Дональд Джордж Брэдмен 0 610506 3586410 3127792 2026-04-17T07:42:22Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586410 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Donald Bradman Sam Hood 1932.tif|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дональд Джордж Брэдмен''' (ағылш. Donald Bradman) (27 тамыз 1908, Кутамундра (ағылш.)орыс. — 25 ақпан 2001, Кенсингтон паркі (ағылш.)орыс.) — австралиялық крикетші. Өзінің рыцарьлық қызметі үшін көптеген рекордтардың иесі. Брэдменнің ойыны көрермендерді өз командаларының матчтарына қызықтырды. Ол команда бойынша кейбір жолдастарымен, басшылармен және журналистермен тығыз қарым-қатынаста болды. Екінші дүниежүзілік соғыспен байланысты мәжбүрлі үзілістен кейін, австралиялық команда капитаны Дональд Джордж Брэдмен болған, "Жеңілмес"деп белгілі болды. Ойыншының мансабын аяқтағаннан кейін, Брэдмен админ, селекционер және жазушы болып жұмыс істеді. 2001 жылы Австралияның премьер-министрі Джон Говард оны "ең үлкен австралиялық" деп атады. Брэдмен бейнесі пошта маркалары мен монеталарда пайда болды. Брэдмен өмір сүргенде оның өміріне арналған мұражай ашылды. Брэдменнің туғанына жүз жыл толуына орай Корольдік австралиялық монета сарайы оның бейнесін 5 долларлық алтын монетаға ескерткіш ретінде шығарды[4]. === Қызықты деректер === * ABC почта жәшігі: Австралиялық хабар тарату корпорациясының (ABC) Сиднейдегі почта жәшігінің нөмірі — 9994. Бұл сан Брэдменнің құрметіне оның орташа ұпайына байланысты таңдалған. * Бизнес: Спорттан кеткен соң ол табысты биржа брокері және әкімші болды. Сэр Дональд Брэдмен — тек крикет қана емес, жалпы спорт тарихында Пеле (футбол), Майкл Джордан (баскетбол) немесе Мұхаммед Али (бокс) сияқты өз саласының абсолютті патшасы ретінде қабылданады. == Дереккөздер == Әлемдік және ұлттық спорт ойындары ad7ds3o5a2o06f8r4n4sk0stze5iqbo Лори Макнил 0 610507 3586418 3283686 2026-04-17T07:48:57Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586418 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Лори Макнил[2] (ағылш. Lori McNeil; туған. 18 желтоқсан 1963, Сан-Диего, АҚШ) - американдық теннисші және теннис жаттықтырушысы, бұрынғы 9-шы әлем ракеткасы жеке және 4-ші жұптық разрядта; миксте Үлкен шлем турнирінің бір жеңімпазы (Roland Garros-1988), Үлкен Шлем турнирлерінің төрт дүркін финалисті (бір рет — әйелдер жұбы, үш рет — миксте); WTA Кубогының 42 турнирінің жеңімпазы (9 — жеке разрядта); Федерацияда және Уайтмен Кубогында АҚШ құрамасының мүшесі. == Тарихи жеңістер мен рекордтар == * Штеффи Графты жеңуі (Уимблдон, 1994): Лори Макнил теннис тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірін жасады. Уимблдон турнирінің бірінші айналымында ол сол кездегі әлемнің 1-ші ракеткасы және турнирдің өткен жылғы чемпионы Штеффи Графты жеңіп кетті. Бұл Уимблдон тарихында алғаш рет қолданыстағы чемпионның бірінші айналымда ұтылуы еді. * Үлкен Шлем турнирлері: 1987 жылы АҚШ ашық чемпионатының (US Open) жартылай финалына дейін жетті. * Аралас жұптық сын (Mixed Doubles): 1988 жылы Хорхе Лосаномен бірге Франция ашық чемпионатының (Roland Garros) чемпионы атанды. == Жаттықтырушылық қызметі == Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін (2002 ж.) Лори Макнил жаттықтырушылыққа бет бұрды: * Ол әлемдік деңгейдегі теннисшілермен жұмыс істеді, соның ішінде кезіндегі үздік ойыншы Аманда Кетцердің жаттықтырушысы болды. * АҚШ теннис қауымдастығында (USTA) жас таланттарды дайындауға үлкен үлес қосты. == Дереккөздер == Әлемдік және ұлттық спорт ойындары fe7fwfexva99h40hiliysz9s60nctte Талассократон 0 611255 3586421 3573966 2026-04-17T07:51:30Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586421 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Oceanic divisions uk.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талассократон''' (грек.thalassa - теңіз, kratos- күш, қуат) — тектоникалық тұрғыдан орнықты және тегіс келетін мұхит түбі. Терминді мұхит түбі геологиясын зерттеу басталған жылдары, австралиялық геолог Р.Фейбридж енгізген (1955). 1960–1970 жылдары мұхит түбінің тектоник белсенді (жылжымалы) белдеулерінің (мұхит ортасындағы жоталардың) ашылуы Т.терминінің мағынасын кеңейте түсті. Сондықтан мұхит ортасындағы жоталардан шеттеу орналасқан мұхит түбінің басқа орнықты бөліктері мұхит плиталары немесе талассоплендер деп аталды. Тақталар тектоникасында Т. литосфера тақталарының бөлігін құрайды.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 2006 жыл 192 бет</ref> === Қызықты дерек: === Мұхиттық қыртыс ұдайы жаңарып отыратындықтан, талассократондар құрлықтағы кратондар сияқты миллиардтаған жыл өмір сүрмейді. Олар конвейер сияқты жылжып, соңында субдукция аймақтарында (жер қойнауына қайта батқанда) жойылып кетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lcvfrywl1k3p5suyz3ajg2qgnsdrs0v Дүниежүзілік көрме (2023) 0 614022 3586348 3574080 2026-04-17T06:27:09Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586348 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Expo 2023 logo.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Expo 2023''' — 2023 жылғы 15 қаңтардан 15 сәуірге дейін [[Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте]] ([[Аргентина]]) алғаш рет [[Латын Америкасы]]нда өтетін алдағы мамандандырылған көрме. Бұл қала [[Халықаралық көрмелер бюросы]]ның Бас ассамблеясында 2017 жылдың 15 қарашасында таңдалды.<ref>http://en.expo2023argentina.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116083324/http://en.expo2023argentina.com/ |date=2017-11-16 }}</ref><ref>https://www.bie-paris.org/site/en/news-announcements/bie-activity/argentina-elected-host-country-of-specialised-expo-2023</ref> [[Технополис]] қаласында өтеді, ауданы - 124 580 м².<ref>http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116185344/http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ |date=2017-11-16 }}</ref> Көрменің тақырыбы: «Ғылым, инновация, өнер және адам дамуы үшін шығармашылық». Сандық эволюциядағы шығармашылық индустрия. (Ғылым, инновация, адам дамуы үшін өнер шығармашылығы, сандық конвергенциядағы шығармашылық салалары). Ықтимал үміткерлердің қатарына Лодз ([[Польша]]) және Миннеаполис ([[АҚШ]]) кірді.<ref>http://www.expobids.com/2022-2023.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022193656/http://www.expobids.com/2022-2023.htm |date=2014-10-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]] j8tdatww6hrc3fn6edh3aq9s6as8qou Эпистаз 0 615007 3586349 3550536 2026-04-17T06:29:25Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586349 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Caracois como exemplo de epistasia dupla dominante.png|нобай]] ]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эпистаз''' – бір геннің әсерінен екінші бір геннің тежеуін, яғни көрінуіне мүмкіндік бермейтін аллельді емес гендерді айтады. Белгінің көрінуін тежейтін гендер – эпистаздық гендер деп, ал, әсері басылыңқы болаын гендер – гипостаздық гендер деп аталады. Эпистаз құбылысы &#x3E; белгісімен белгіленеді. Эпистаздық гендер доминатты да рецессивті жағдайда әсерін көрсете алады. Мысалы, А гені В генінің әсерін тежесе, доминантты эпистаз, ал сс гені D генінің көрінуіне мүмкіндік бермесе, рецессивті эпистаз бола алады. Демек, доминантты эпистаз деп доминатты геннің тежелуін тежеуін айтады. Ал рецессивті эпистаз деп, бір геннің доминантты және рецессивті аллельдерінің әсерін аллельді емес басқа рецессивті генніңтежеуін айтады. Доминантты эпистазға 12:3:1 және 13:3, ал , рецессивті эпистазға 9:3:4 қатынастарын мысалға келтіруге болады.Кейбір тауық қауырсындарының түсінің тұқым қуалауы доминантты эпистазға мысал бола алады. Мысалы, леггорн және плимутрок тұқымды тауықтардың қауырсындарының ақ түсі доминантты (ССІІ) және рецессивті (ссii) гендерімен анықталады. Мұнда С гені қауырсынның боялуына , ал , с аллелі қауырсынның боялмауын бақылайды. І гені С генінің әсерінен тежегенімен, керісінше, і гені ол әсерді тежей алмайды.Тежегіш гендерді І немесе Su әріптерімен (inhibitor – ингибитор немесе suppressor – тежеуші сөздерінің бас әріптерінен алынған) белгілейді. Қауырсындары ақ түсті леггорн және плимутрок тұқымды тауықтарды өзара будандастырғанда F1 ұрпақтарындағы барлық балапандардың қауырсындары ақ түсті болған. Ал. F1 алынған ақ түсті тауықтарды өзара будандастырғанда, F2 -де алынған балапандардың арасында қауырсындары боялған түрлері кездескен. F2 ұрпақта тауық қауырсыны түсінің ажырауы дигибридті будандастырудағы ажырау үлгісіне ұқсас жүргенімен, фенотип бойынша ажырау 13:3 қатынасына өзгерген. Яғни, F2 -де алынған балапандардың ақ түсті болуы генотиптегі С генін тежеуші эпистаздық І генінің болуымен түсіндіріледі. Ал, қауырсындары боялған балапандардың генотипінде С генінің әсерін тежейтін доминантты І гені болмаған. Сондықтан, фенотип бойынша F2 -де ажырау 13 ақ : 3 боялған болады. Доминантты эпистазға F2 -де фенотип бойынша 12:3:1 ажырау типі жатады. Мысалы, жылқыларда қара түс доминантты В генімен , ал осы геннің рецессивті b аллелі жирен түсті анықтайды. Екінші геннің доминанты С гені эпистаздық қасиет көрсететіндіктен, генотипте В немесе b гендерінің бар болуына қарамастан жылқының түсі сұр болады. Мысалы, генотиптері ССВВ болатын сұр жылқыларды генотиптері ссbb жирен жылқыларымен будандастырғанда бірінші ұрпақтардың барлығы сұр түсті болған. Өйткені, С гені В және b гедеріне эпистаздық қасиет көрсетеді. Қара немесе жирен түс генотипте рецессивті с аллелі болғанда ғана көрінеді. F1 -де алынғн гетерозиготалы СсBb – сұр жылқыларды өзара будандастырса, онда F 2 -де: 12 сұр( С-В -; С-bb) : 3 қара ( ccB-) : 1 жирен ( ccbb) болып ажырайды. Яғни ,мұнда С-В- және С-bb генотиптері қосылып сұр түсті, ссВ – қара және ссbb жирен түсті береді. Рецессивті эпистазға комплементарлы гендердің әрекеттесуіндегі 9:3:4 қатынасын мысалға келтіруге болады. <ref>Ж.Қ. Жүнісбаева «Жалпы генетика: есептер және оның шығарылу жолдары</ref> 1hpaqfrdp9xeosdd0w1vfk4qq78lzjx Фармакогнозия 0 615469 3586366 3571382 2026-04-17T06:53:33Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586366 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The principles of pharmacognosy (Page 195) BHL3983458.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фармакогнозия''' (ежелгі грек тілінен φάρμακον – дәрі, у және γνῶσις – білім) – өсімдік және жануар текті дәрілік шикізатты және осындай шикізатты өңдеу өнімдерін зерттейтін негізгі фармацевтикалық ғылымдардың бірі. Фармакогнозия жеке ғылым ретінде XIX ғасырда Materia medica (латынша) дәрілік заттар туралы ғылымнан пайда болған. == Фармакогнозияның міндеттері == * Дәрілік өсімдіктерді фармакологиялық белсенді заттардың көздері ретінде зерттеу. Өсімдіктердің морфологиялық белгілері, олардың тіршілік ету ортасының географиясы, химиялық құрамы (фитохимиясы), шикізатты дайындау әдістері мен мерзімдері, заттардың фармакологиялық әсері, олардың сақтау тәсілдері мен мерзімдері зерттеледі. * Дәрілік өсімдіктердің ресурстық және тауартанулық зерттеулері. Табиғатта олардың мекендейтін жерлерін анықтау. Тоғайларды, ықтимал қорларды, жылдық өнім көлемін анықтау. * Дәрілік өсімдік шикізатын нормалау және стандарттау, нормативтік-техникалық құжаттардың жобаларын (НТҚ) әзірлеу, дәрілік препараттарды талдау және оларды стандарттаудың жаңа әдістерін әзірлеу. * Ассортиментті кеңейту және өте тиімді дәрілерді жасау мақсатында жаңа өсімдік тектес дәрілік заттарды іздестіру. Фармакогнозияда органикалық және аналитикалық химияның, сонымен қатар ботаниканың әдістері қолданылады. ==Тарихы== Фармакогнозия тарихында қазақтығы жөнінен әртүрлі екі периодтарды бөліп қарастыруға болады: біріншісі: - XIX ғасырға дейін, екіншісі- XIX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін. Егер фармакогнозияны дәрілер туралы кешенді ғылым ретінде қарастыратын болсақ, бұлай бөлу орынды болар еді. Оңтүстік Шығыс Азияның халықтарына ежелден-ақ көптеген дәрілік өсімдіктер белгілі болғаню әсіресе, Қытай медицинасы өте ертеден дамыған. Мәліметтерге қарағанда біздің эрамызға дейінгі 3000 жыл бұрын Қытайда 230 дәрілік және улы өсімдіктер, 65 жануар тектес дәрмектер және 48 емдік минералдар белгілі болған. Тибет медицинасы Индиядан буддизммен бірге (б.э.д VII-VII ғ.) енгізілген Индия медицинасының негізінде дамыған. Көптеген санскритсиялық кітаптар тибет тіліне аударылып, олар осы күнге дейін қолданылып келеді. Әсіресе, “Аюр-ведтер” негізінде құрылған “Джуд-ши” (“Емнің маңызы”) кітабы көбірек танымал. Медицина және фармация тарихында араб елінің ғалым- медиктері үлкен үлесін қалдырды. Арабтар басқа да ежелгі мәдени қазыналарды сақтап және дамыта отырып медицинаны дұрыс жолға қоя білді. Джундишапурдағы, Александриядағы және басқа қалалардағы медицина мектептері өркендеп өсті. Бұл мектептерде грек және римдік медициналық кітаптарды араб тіліне аударды. Араб елінің көптеген ғалымдарының өздерінен кейінгі тамаша еңбектері және тәжірибиелері мен жасаған жұмыстарының нәтижелерін сипаттаған жазбалары қалдырылды. Солардың ішінде Абу Манзур Мувафик өзінің 977 жылғы жазған фармакогнозия кітабында 466 өсімдік пен 44 жануар тектес дәрмектерді сипаттаған. Әсіресе, 980-1037 жылдары өмір сүрген тәжік халқының ұлы ғалымы Абу Али ибн-Синаның (Авиценна) аты әлемге әйгілі болды. Оның атақты “Канон врачебной науки”(1954), Еуропада ұзақ жылдар бойы Диоскорида мен Галеннің еңбектерімен бірдей беделге ие болды. “Канонның” екі томы (2-ші және 5-ші) толық фармацияға арналған. Ибн Синаның замандасы энциклопедист Абу Райхан Бируни 973-1048 жылы Хорезмде туылып, өзінің өмірінің екінші жартысын Индияда түруға мәжбүр болған. Орта ғасырларда Еуропада медицина білімдерінің деңгейі онша жоғары болмаған. Араб медицинасы XII ғасырдан бастап Испания мен Сицилия арқылы Еуропаға ене бастады. Аурухана мен дәріханалар Араб үлгісі бойынша салына бастады. Араб медициналық кітаптары латын тіліне аударылды. Шығыс- Араб дәрілік шикізат ассортименттерін көптеп әкеле бастады. Фармакогнозияның дамуына орасан зор үлес қосқан Ғылым Академиясы (1724) Ресейде ертеден қолданылып келе жатқан дәрілік өсімдіктердің систематикасын құрып, бұдан әрі дәрілік өсімдік шикізаттарын жоспарлы түрде ққып зерттеуді жолға қойды. Сібірдің өсімдіктері бойынша үлкен және түрлі мәліметтерді Витус Берингтің 1732 жылдан 1743 жылға дейінгі Ұлы Солтүстік экспедициясы кезінде жиналды. Академик П.С Паллас (1741- 1811) Батыс және Шығыс Сібірді, Заволжьені және басқа да аудандарды зерттеді. Экспедиция мәліметтері бойынша “Описание Российского государства с их изображениями” еібегі жарық көріпб онда дәрілік өсімдіктер туралы көптеген мәліметтер жиналды. 1783-1788 жылдары жарық көрген проф. Максимович- Амбодиктің көп томдық “Врачебное веществословие или описание целительных растений” еңбегінің маңызы өте зор. Мәскеу университетінің профессоры И.А. Двигубский “Изображение растений, преимущественно российских, употребляемых и таких, которые наружным видом с ними сходны и часто за них принимаются, но лекарственной силы не имеют” (1828) атты алғашқы атластың авторы болды. И.А. Двигубский сонымен қатар орыс тілінде алғаш шыққан “Московская флора” еңбегінің авторы. XIX ғасырдың екінші жартысында дәрілік өсімдік шикізаты бойынша Юрьев (қазіргі Тарту) университетінің профессоры Г. Драгендорфтың (1836- 1898) жұмыстары белгілі. Г. Драгенфордтың “Лекарственные растения разных народов и временб их применениеб важнейшие химические вещества и история” (1890) атты еңбегі мұра болып қалды. Бұл кітапта дәрілік өсімдіктердің 12000 түрі туралы мәліметтер келтірілген және осы уақытқа дейін барлық елдердің осы саладағы негізгі қайнар көзі ретінде қолданылады. Г. Драгендорф Түркістанның өсімдітеріне қызығушылық танытып, көп көңіл бөлген. Фармакогнозияны оқытуды дамыту жөнінде профессорлар А.Ф. Гаммерман, Д.М. Щербачев, А.Я. Томингас көп еңбек еткен. А.Ф. Гаммерман 6 бөлімнен тұратын фармакогнозия кітабының авторы (6-шы басылымы 1967 жылы жарық көрген). Фармакогнозиядан көрнекті ғалым В.А. Тихомировтың шәкірті Дмитрий Михайлович Щербачев Москва фармацевтикалық институтының профессоры алғашқы кеңестік фармакогнозия кітабының авторы, химиялық жіктелуіне қарай жасалған алғашқы кітап. Тарту университетінде кеңес үкіметі кезінде фармакогнозияның дамуына үлкен үлес қосқан Г. Драгендорфтың шәкірті Альма Якобовна Томингас болды. Қазіргі кезде бұл мектепті И.К. Таммеорг басқарып отыр. Орта Азияда фармацевтикалық мектеп Ташкент фармацевтикалық университетінің профессоры Р.Л. Хазанович пен оның шәкірті фарм. ғ.д. Х.Х. Халматовтың басқаруымен құрылған. Сібірдегі ірі фармакогностикалық мектеп ретінде Томскінің Л.Н. Березовская басқарған университеті ең ертеден келе жатқан ірі университет орталығы ретінде бұрыннан келе жатқан дәстүрді ұқыптап сақтаушысы болып саналады. Фармакогнозия химиялық, биологиялық және медициналық ғылымдар мен дәрілік өсімдіктердің зерттеу обьектісі ретінде күрделі және қорының көп болуына тығыз байланыста дамыды. Бүкілодақтық ғылыми зерттеу химия-фармацевтік институтында (ВНИХФИ) 30- жылдары алкалоидты бөлім жұмыс істеп онда академик А.П. Ореховтың басқаруымен (1881-1939) П.С. Массагетов, Л.А. Уткин және М.Н. Варлаковтардың экспедициясы алып келген дәрілік өсімдіктермен зерттеу жүргізілді. Әдістемелік жағынан түрлі жүйелер мен жіктеулер сынамалардан өтіліп, содан соң бүкіл фармакогностар шикізаттағы негізгі әсер етуші заттар бойынша бірегей жіктеу – химиялық жіктеуге келіп тоқталды. Қазіргі таңда фармакогнозия өзінің мәселелерін ботаниктермен, химиктермен және фармакологтармен біріге отырып шешетін көп қырлы, көп салалы ғылым. Қазіргі кезде фармакогностар өсімдікті тек шикізат көзі ретінде ғана біліп қоймай ондағы қажетті фармакологиялық белсенді заттардың биосинтезін жеделдету мақсатында дала жағдайынан бастап ресурстық, фитохимиялық және инструменталдық зерттеулерге дейінгі зерттеулердің кең әдістерін меңгеруде. [[Дәрілік өсімдіктер]] бойынша ғылыми зерттеу жұмыстары фармацияның мәселелік комиссиясының қатысуымен координацияланады. Бұл жұмыстардың қорытындысы кезеңдік басылымдарды “Фармация”, “Фармацевтический журнал” – Киев, және “Химико-фармацевтический” журналдарда жарыққа шығарылып отырады. Сонымен қатар, фармацевтік ғылыми зерттеу институттарының, жоғары оқу орындарының, фармацевтік съездер мен конференциялар еңбектерінде көрсетіледі. 82cofesysroq7462j86r17dclgqutaf Полимерлік гидрогельдер 0 615510 3586347 3581737 2026-04-17T06:26:03Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қатесі түзетілді 3586347 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Полимерлі гидрогельдер''' — бір-бірімен химиялық байланысқан ұзын тізбекті макромолекуладан тұратын, үш өлшемді кеңістіктік құрылымды жоғары молекулалық қосылыстар. Олар еріткіштің шамадан тыс мөлшерін және еріткіште еріген төмен молекулалы қосылыстарды өзіне жақсы сіңіреді, яғни суперабсорбциялық қасиеті бар жұмсақ, созылғыш қасиеттерге ие суда ерімейтін материалдар. [[Сурет:Құрғақ және суда ісінген Поливинилпирролидон (ПВПД)- гидрогелінің үлгілері.jpg|нобай|Құрғақ және суда ісінген Поливинилпирролидон (ПВПД)- гидрогелінің үлгілері]] == Қолданылуы == Сұйықтықтың айтарлықтай көлемін сіңіру және ұстап қалу қабілетінің арқасында, гидрогельдер ісінген полимерлік жүйелерінің әрекетінің фундаменталды заңдылықтарын анықтау тұрғысынан ғана емес, сондай-ақ бірқатар облыстарда практикалық қолдану тұрғысынан тығыз зерттелетін объект болып табылады. Мысалы, байланыс линзаларына және ақуыздарды бөлуге арналған материалдар, жасушалар мен тіндер өсіруге, дәрілік заттардың бақыланатын босату жүйелеріне арналған матрикстер ретінде. Полимерлік гидрогельдерді жаңа қолдану аймағының шығуымен олардың қасиеттеріне жаңа талаптар туындайды. Соңғы кездері гидрофильдік қасиеттермен қатар басқа да мақсатты сипаттамаларды иеленетін, мысалы, гидрофильдік материалдарға (полисилоксандар және фторполимерлер) тән газ өтімділік, гидратталған күйде материалдың жоғары механикалық беріктігі, оптикалық мөлдірлік, электр өткізгіштік және т.б., гидрогельдерді қолдану қажеттілігі артты. Бір материалда аталған қасиеттердің бірігуі бірегей полимерлік бұйымдарды, мысалы оттек өтімділігі жоғары жұмсақ контактілі линзалар, суда ерімейтін дәрілік заттарды тасымалдағыштар, гидрофильдік те, гидрофобтық заттарды да сіңіруге қабілетті сорбенттер, жаңа мембраналық заттар және басқа да объектілер құруға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта кеңінен гидрогельдер экологиялық мәселені шешу үшін тұрмыстық химияда (сабын, шампунь, крем), суды дайындауда және суды тазалауда (металдарды бөліп алу, тұзсыздандыру), ауыл шаруашылығында (өсімдіктің тамыр жүйесінде ылғалды ұстап тұру үшін, құмды реттеу), мұнай өндірісінде (мұнай өнімділігін арттыруда, жер қыртысынан мұнай мөлшерін екінші қайтара өндіруде, құбырдың ішкі қуысын тазалауда), биотехнологияда (ақуыздарды және ферменттерді бөлу және тазарту), медицинада (гигиеналық материалдар, дәнекерлі линзалар, мишен-нысанаға дәріні бақылаулы тасымалдау), техникалық жұмыстарда (жасанды бұлшық ет, хемомеханикалық құрылғы), электроникада (сенсорлар, қабылдағыштар, оптикалық түрлендіргіштер) және тағы басқа салада кеңінен пайдаланылады. == Ерекше қасиеттері == Полимерлік гельдердің бағалылығы оның кейбір ерекше қасиеттеріне байланысты. Полимерлік гельдер суда еритін полимерлер және гидрогельдер ортаның өзгерістерінен (еріткіштің табиғаты, температура, рН, электрикалық аумақ) қайтымды реакцияға түсуі мүмкін. Әрі жүйенің реакциясы аспапсыз жай көзбен (гомогенді фазада жаңа фазаның қалыптасуы бұған дейін ерітіндіде гельдердің күрт ісінуі және коллапсы) оңай көрінеді. Осындай қасиеттерге ие болғандықтан олар «ақылды гельдер» деген атқа ие болған, сонымен қатар оларды «интеллектуалды» материалдар (smart or Intelligent materials) деп те атайды. Осы «интеллектуалды» деп аталатын полимерлер зерттеушілердің назарын аударуда. Полимерлік гельдер деп бір-бірімен химиялық байланысқан ұзын тізбекті макромолекулалардан тұратын үшөлшемді кеңістіктік құрылымды жоғары молекулалы қосылыстарды айтады. Олар шығу тегіне байланысты табиғи (мысалы, көздің шыны тәрізді денесі) синтетикалық та (поливинилпирролидон гельдер, полиакриламидтік гельдер және т.б.) болуы мүмкін. Макромолекулалардың ұзындығы өте үлкен болғандықтан гельдер созылғыштық қасиеті жақсы дамыған полимерлік торларды құрады. Гельдердің басты ерекшелігі еріткіштердің шамадан тыс мөлшерін сіңіре алуында. Еріткіштің қызметін көбінесе су атқарады. Ал суда ісінетін гель – гидрогельдер деп аталады. Гельдердің осылайша суда қатты ісіну қабілеті олардың құрылымында ионогенді және полюсті гидрофильді функционалдық топтардың болуына байланысты. Олар бір жағынан полимердің суға ынтықтылығына жауапты болып, сумен әрекеттесуіне ықпал етсе, екінші жағынан су ерітінділерінде ионданып, полимер тізбегінде зарядтардың пайда болуына және қарсы иондардың тігілу түйіндері арасындағы кеңістікке босап шығуына әкеледі. [[Санат:Полимерлер]] r309m8ifngq85avirp0llyr00oh6jbx Рудольф Марлот 0 615786 3586363 3580481 2026-04-17T06:52:32Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586363 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rudolf Marloth.jpg|нобай| Rudolf Marloth.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{уики}} '''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' (28 желтоқсан, Люббен, Бранденбург, Германия Одағы – 15 мамыр 1931, Каледон, Оңтүстік Африка Одағы) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, химик және фармацевт. Ғылым докторы. == Өмірбаяны == 1873 жылдан бастап 1876 жылға дейін Люббендегі фармацевтикалық өнімдерді зерттеді. Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеген соң Берлин университетінде оқыды. 1883 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Достарының бірі Марлотқа 1883 жылдың соңына келген Кейптаун қаласында өз фармациясын сатып алуға ақша ұсынды. Кейінірек ол Германияға оралып, аналитикалық химия мамандығы бойынша оқып, практикаға рұқсат берді. Стелленбос қаласында Марлот аналитикалық химия және фармацевтикалық зерттеулер зертханасын ашты, ол өз кезегінде жануарлардың барлық өсімдік құбылыстарын мұқият зерттеген, ол тәжірибелі фотограф және тәжірибелі альпинсте болды. Сол жерде, Стелленбошта, ботаника бойынша лекция оқу кезінде Марлот Г. C. Нельмен кездесті. Ол Wentzel-Schleswig фармацевтикалық компаниясында жұмыс істеді. Уақыт өте келе Кейптаунда өз бизнесін ашты. 1885-1886 жылдары Солтүстік Каспий мен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше сапарлар жасады. 1888 жылы Виктория колледжінің химия факультетінде дәріс оқыды (қазіргі Стелленбос университеті). 1889-1892 жылдары профессор болды. Содан кейін Эльзберг ауылшаруашылық мектебінде дәріс оқып, сонымен қатар Кейптаун қаласында кеңесші және аналитикалық химик болды. 1898 жылы Ол Африканың оңтүстігінде бірнеше экспедицияларды жүргізіп, танымал ботаник және фитогеограф Андреас Шимпермен танысып, достасып кетті. == Ғылыми қызмет == Көптеген өсімдіктерді анықтады және сипаттады, атап айтқанда Titanopsis(Titanopsis calcarea), Алоэ Марлотта. 1913-1932 жылдардағы 6 томдық Оңтүстік Африка флорасы (Оңтүстік Африка флорасы) фундаменталды жұмысының авторы. 1917 жылы ол Оңтүстік Африка флорасы үшін қосымша ретінде өсімдіктердің жалпы атауларының сөздігін жариялады. == Есте сақтау == Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды. == Сілтемелер == [https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф] [[Санат:Германия ботаниктері]] 79l2qf36p2z25eeue9shfmzjjzrz659 Әлия (ән) 0 616354 3586337 3582912 2026-04-17T06:19:48Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586337 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әлия» әні''' — қазақтың «100 әні» тізіміне енген әуендердің бірі. Ән – сұлулық пен қайсарлықтың белгісіне айналған ән. «Әлия» — қазақ қызының асқан қайсарлығын, өжет мінезін көрсеткен ән. Әрбір тыңдаушының жүрегін тебірентіп.көзге жас келері анық. Ұлы Отан соғысында жауқазын ғұмыры қиылған қазақтың батыр қызы Әлия Молдағұлова (1925-1944 жж.) рухына арнап көше аты да берілді. Ескерткіш те қойылды, өлең де жазылды. Ал қаһарман қызға жасалған тағзымдардың ішіндегі ең ерекшесі Сейдолла Бәйтерековтың «Әлия» әні еді. == Тарихы == «Әлия» әні 1975 жылы жазылды. Көзі тірісінде сазгер былай деген екен: «Ән ойымда біраз жүрді. Күрделі әуен жадымды баурай жөнелді. Басында ыңылдап қана жүрдім. Бірде Бәкір Тәжібаевтың жыр жинағын қолыма алып, аша бергенім мұң екен, көзіме ақынның Әлия Молдағұловаға арналған өлең жолдары түсті. Жадымда жүрген әуенге салып едім, құйып қойғандай дәл келді. Бұл ән арнау емес, бұл ән - жоқтау. Балғын қыздың ерлігін ұлықтау, ел жадында қалдыру үшін осындай ән қажет-ақ». Біреуі біліп, бірі білмес Сейдолла Бәйтерековтың алғашқы нұсқасында "Әлия" деп айтылатын жерінде мүлдем басқа әуен болушы еді. Алайда композитор, қазақтан шыққан тұңғыш саксафонист Еркін Слетдинов сол жерін дұрыстап, құлағымызда қалған, бәрімізге таныс әуенмен өзгертті. Композитордың айтуынша, бұл жерде бұндай қатты дыбыстың шығуы мүлдем керек жоқ. Дайын ән жас әнші Нағима Есқалиеваға ұсынылады. Алайда, ән кеңінен сол кезде 17 жасар әнші Роза Рымбаеваның орындауында танылды. 1976 жылы «Золотой Орфей» байқауында ән шырқалып, бірінші орынды иеленді. Мәскеуліктер «Әлия» әнін «Ең үздік жыл әні» деп бағалап, марапаттаған болатын. «Әлия» әні арқылы жас әнші Роза Рымбаева көпшіліктің көзайымына айналып, өнер көгінде кеңінен қанат қағуына жол ашты. Сондай-ақ, «Әлия» әні көпшілікке сазгер Сейдолла Бәйтерековты де таныстырды. == Әннің орындаушылары == Ән авторы белгілі композитор Сейдолла Бәйтерековтің жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекова Бәкір Тәжібаевтың сөзіне жазылған «Әлия» әнінің алғаш рет қалай орындалғанын әрі қалай әлемдік сахнаға жол тартқанын есіне алды. «''Әлия әнін қанша адам айтты. Бірақ Роза Рымбаеваның орындауындағы баллада сарыны ғана Әлия Молдағұлованың ерлігін паш ететін сияқты. Роза мен Әлияның образдары біте қайнасып кеткен сияқты көрінеді маған. Концерттердің бәрінде тыңдарман қауымның тұрып қол соғатыны да содан деп ойлаймын''», - деді Ләззат Аханова-Бәйтерекова. Атақты «Әлияны» үлкен сахнаға алып шығып, әлемге танытқан Роза Рымбаева екені рас. Бір қызығы оны ең алғаш басқа әнші орындаған екен. Ең алғашқы рет оны Нағима Есқалиева орындаған. 1977 жылы студенттер арасындағы ән байқауында «Жетіген» ансамблімен айтып шықты. Әлия әні Бәкір Тәжібаевқа «Песня года-1977» фестивалінің лауреаты атағын әперді. Бұл ән Сейдолла Бәйтерековтің, Роза Рымбаеваның да тағдыры іспеттес. Белгілі продюсер Мұрат Ирғалиев те өзінің естеліктерімен бөлісті. «''Мен сол кезде құрылыс отрядтары жастарының студенттік конкурсын әзірлеп жатқанмын. 1977 жыл болатын. Сол жылы Әлияны Нағима Есқалиева «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен айтты. Ал Розаның орындауында мен әнді Мәскеуде өткен «Песня года» фестивалінде тыңдадым. Роза Рымбаева Алматыға келген кезде қаланың көшелерінде клип түсіріп жатқан едік. Мен бұл әнді «Астана» байқауында филиппиндік әншіге бергем. Бұл конкурста 50 шетелдік әнші қазақ әндерін орындауы тиіс болатын. Филиппиндік Ладин Роксас «Әлияны» лирикалық жанрда орындап шықты. Ладиннің елінде әнді тыңдарман түсінуі үшін сөзін өзгерттік. Филиппин тіліндегі нұсқасында бір қыз гүлдер арасында жүгіріп жүреді. Сол кезде қара құстар келіп, айналаны өртей бастайды. Жаңағы қыз жер бетіндегі гүлдерді сақтап қалу үшін жанын береді. Әнде Әлияның аты сақталды. Мұндай интерпретацияда филиппиндік Әлия сол елде хитке айналды''», - деді Мұрат Ирғалиев. Әлияны елге танытқан Роза Қуанышқызы әннің өз тағдырына қалай әсер еткенін айтып берді. «''Негізі бұл әнді ең алғаш орындаған «Гүлдер» ансамблінің сүйемелдеуімен Тілектес Нұрмағамбетов болатын. Ол кісі өзінің аранжировкасымен өз тонында айтты. Ал менің нұсқамды өзімнің жолдасым Тасқын Оқапов дайындап берген болатын. Әннің әуені, көлемі басқаша болып шықты. Мен Әлияның арқасында танымал болдым. Әлия әнінің шыққанына 40 жылдан асып кетті''», - деді Роза Қуанышқызы. «Әлия» әні қазақтың алтын қорына енген әндердің бірі , ән ел есінде, жүрегінде сақталары анық.<ref> https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/4047/</ref><ref>https://www.inform.kz/kz/aliya-anine-40-zhyl-ony-en-algash-kim-oryndagan_a3039290 </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] e59aw1dok18057nlu906fklpsom5pxj Ақтөбе-Лаэти қалашығы 0 617586 3586269 3583121 2026-04-17T04:03:21Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586269 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} {{Көне қалашық |Атауы = Ақтөбе-Лаэти |Шынайы атауы = |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = |Мемлекет = [[Алтын Орда]] |Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Атырау облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = |Басқаша атаулары = |Халық саны = |Қиралды = XVI ғасыр |Қиралу себебі = |Орналасуы = |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 10 |lat_sec = 45 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 58 |lon_sec = 47 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Ақтөбе-Лаэти''' - [[Атырау]] қаласынан 6 шақырым, қалаға қатысты [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]] селосынан 2 шақырым және «Жұлдыз-3» мөлтек ауданынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан ортағасырлық қалашық. == Зерттеулер == 1950 жылдың аяғында геология институтының ғылыми қызметкері [[Сапар Қарымсақұлы Қарымсақов|Сапар Қарымсақов]] В. Афанасьевке Гурьев қаласының шығысына қарай 18 шақырым Сақол мекені маңында ежелгі қалмақ қалашығы туралы терілген қағазды ұстатты. Кейін Сапар Қарымсақов екеуі іздеп тапқан. Қазба барысында ескерткіш табылған. 1960 жылдардың соңына қарай осы ескерткішпен Лев Галкин танысқан болатын. Оның жүргізген зерттеу жұмысы 1983 жылға дейін жалғасты. Сонымен қатар 1960 жылы шыққан “Қазақстанның археологиялық картасы” жинағында Атырау маңындағы Ақтөбе-Лаэти қалашығы кіреді.Тапқан ескерткішін алғаш рет 1965 жылы археолог М.С. Мерщиевке көрсеткен. Қорытындысына бірлесіп, табылған ескерткіш материалдары негізінде қоныстың ХІІІ-ХІV ғасырларда болғанын дəлелдеп, мақала жариялаған. Қалашықтың Ақтөбе деген атауын жергілікті қазақтар қалашық қирандысы төбе болып үйіліп жатқаннан кейін атаған. Лев Галкин 1977 жылы "Археологические открытия 1977 года" атты еңбегінде Алтын Орда қалашығын Пицигани картасына сүйеніп, "Лаэти" қаласы деп атаған болатын. Сонымен, жаңадан "Лаэти" атауы пайда болды. Өлкетанушы "Лаэти" атауын түркі сөздеріндегі "Лай" немесе "Лайланған" сөздерімен түсіндіреді. Бұл, мүмкін, мекеннің қасынан ағатын Жайық сағасының су тасқыны кезінде судың лайлануымен және жаз аяғында судың аз мөлшерінде тағы да лайлануымен байланысты болса керек, – деп тұжырым жасаған. .В.Афанасьев отряд жетешісі ретінде 1990-1993 жылдары облыстық мәдениет комитетінің, облыстық тарихи-өлкетану музейінің қаржысы негізінде Ақтөбе қалашығына археологиялық қазба жұмысын жүргізіп, қала тарихының зерттелуіне зор үлес қосты. Ақтөбе-Лаэти қаласының осы күнге дейін сақталмай жойылуы жөнінде бүгінде екі түрлі пікір қалыптасқан. Оның бірі Ақсақ Темірдің 1396 жылы жаулап алуымен, екіншісі Каспий теңізінің деңгейі көтеріліп айналаны су басуы әсерімен байланыстырылады. Демек Ақтөбе-Лаэти қалашығы бүгінгі Атырау қаласының аумағында орналасып, ХV ғасырда қала қиратылған немесе жойылған деуімізге әбден болады. Оны белгілі археолог К.Байпақовтың «Жайықтың төменгі жағында тағы бір ірі қалашық табылып зерттелді. Ақтөбе қалашығындағы қазба жұмыстар тұрғын үйлердің кан жүйесімен жылытылатынын анықтады» дей келіп, Ақтөбеден бидай сақтайтын ыдыстар кездесті, ал, табылған керамика мен тиындар қалашықтың ХІІІ- ХV ғасырда өмір сүргенін айғақтайды дегені дәлелдей түседі. ===Қызықты ақпарат=== Тағы бір қызықты материалды 2015 жылы Татарстан ғалымы, нумизматик Р.Ю.Рева ұсынды. Ол 2006 жылы Саратов қаласынан табылған алтынордалық тиынды оқып, оны Құтлукент қаласында соғылғанын анықтады. Оның есебінше, Құтлукент Жайық бойында Атыраудан қашық емес жерде орналасқан екен. Атыраулық археолог М.Қасенов Р.Ю.Реваның жаңалығымен танысып, «ол, өкінішке қарай, Ақтөбе-Лаэти қаласын білмейді. Оның Құтлукент қаласы Ақтөбе-Лаэти қаласы болуы да мүмкін» деген ой білдіреді. Р.Ю.Рева зерттеуінің соңында әл Омари еңбегіндегі жолдарды «Хорезм мен Сарай арасында Учик (Үйшік – бүгінгі Атырау қаласы) және Құтлукент қалалары бар» деп оқуды ұсынады. Ол Құтлукент қаласы Сарайшық қаласының алғашқы атауы немесе әлі табылмаған қала болуы мүмкін» деген қорытынды жасайды. Ғалымның пікірі ғылым әлемінде кеңірек насихаттала қоймаса да, тың тұжырым екені белгілі. Оның үстіне, ХІV ғасырдағы әл Омаридың зерттеуін жаңаша саралауы, біраз мәселеге өзгеше қарау қажеттігін айғақтайды. Оны назарға алсақ, сонда Үйшік атауы Алтын орда заманынан бері келе жатқанын байқауға болады. == Қала құрылысы == Ғимараттың сыртын әртүрлі ою-өрнекті, түрлі-түске боялған қаптама плиталармен безендірген. Көбіне көгілдір ақық түсті болып келеді. Сондай-ақ қыш кірпіште құрылыста қолданылған материал болып табылады. Оларды үй қабырғасын, іргетасын тұрғызуға, еденге төсеуге, өзге де мақсаттарда қолданған. Ғалымдар мұндай құрылыс материалының IХ-Х ғасырлардан бастап қолданылғанын айтады. Атақты архитектор Т.Басенов бұл кiрпiштiң бiр шаршы сантиметрiнің 64,5 кг қысымға шыдайтын мықтылығын айта отырып, жергiлiктi саздан бұдан артық құрылыс материалын әзiрлеу мүмкiн емес деген пайымдауын айтады. Қыш бұйымдардан қызыл түсті балшықтан жасалған бұйымдар басым болып келеді, олар темір тотығы, майда қоспалар: пирит, слюда, әкпен ерекшеленетін темірленген балшықтан жасалған. Ас ішуге арналған ыдыстардың бір бөлігі әртүрлі өрнектермен безендірілген түрлі-түсті жылтыр сырлы ыдыстар. Бұйымдардың сырлануы әртекті. Кварц, далалық шпат, каолин т.б. сілтілік материалдар 950º С температурадан жоғары ыстықта шыныға ұқсас қабат қалыптастырып, глазурьленеді. Мөлдір қарасұр сырлардың құрамында дала шпатының көп екендігі белгілі. Күңгірттеу сырлардағы глазурь құрамында қалайы тотығы бар. Қоңыр түске мыс тотығын қосу арқылы қол жеткізген. Қызыл балшықты сырлы ыдыстар 900-1200º С температураға дейінгі қышқылды ортада күйдірілген. Екінші бір түрі – кашин балшығынан көркемделіп жасалған пиала, тостаған, құмыра және вазалар. Олар силикат текті ашық ақ түсті кремнезимді балшықтан дайындалады. Сыртына көпбояулы полихромды суреттер үстінен жылтыр сыр жағылып жасалған. Әдетте үш түстен тұрады: кашин балшығының өзіндік ақ түсінен, өрнектері көк немесе жасыл түспен салынады. Жасыл түс алу үшін мыс тотығы қолданылса, қара¬көк түстен көгілдір түске дейін кобальт қолданылған. Мұндай ыдыстар «хорезмдік стиль» деп те аталады. Кобальтпен әшекейлеу күрделі өсімдікті өрнек түзеді, бұл түр Тимуридтер дәуірінде пайда болып, XIV ғасырдың соңынан бастап, XV ғасырдың аяғына дейін гүлденген. Ескерткіштен табылған шығыр құралдары және диірмен тастарына қарағанда, бақша шаруашылығы кеңінен дамыған. Сондай-ақ мал да көп болған, оны остеологиялық материалдардың, яғни, мал сүйектерінің молдығы дәлелдейді. Осы жердің тұрғындары аңшылықпен және балық аулаумен айналысқан. Қорыта айтқанда, бұл жерде барлық дерлік қажетті заттармен қамтамасыз етіп отырған тұтас бір экономикалық кешен болған, одан артылған¬дары сауда-саттыққа жіберілген. Археологиялық зерттеулердің нәтижелері мұнда түрлі елдердің ақшалары, соның ішінде, Хұлағидтық елхан Махмұд Ғазанның алтын тиыны және басқа да күміс, мыс тиын түрлері болғандығын көрсетті. Иранды билеген Махмұд Ғазан мен Жошы Ұлысын билеген Тоқтының кезінде белгілі бір келісім бойынша іс-шаралар жүргізілген секілді. Сондықтан Ақтөбе – Лаэтиден иран тиын-дары табылуы таңғаларлық құбылыс емес. Алтын тиынның бетіне Калима шахадат – куәлік сөзі жазылған, яғни, «Алладан басқа Құдай жоқ, Мұхаммед Алланың елшісі» деп жазылыпты. Тиын Иранның оңтүстігіндегі Шираз қаласында соғылған. ==Зерттеу нәтижесінде табылған жәдігерлер== Сонымен қатар, ұзындығы кісі бойындай алып құмыралар, қару-жарақ түрлері мен металл ыдыстар. Мұның барлығы аумағы 4 гектар жерді алып жатқан көне қала орнынан табылған. Мамандардың пайымдауынша, бұл арада 1000-ға тарта тұрғыны бар ірі қолөнер орталығы болған. Амангелді Зайнов, археолог-ғалым: - Олай дейтін себебіміз, осы жерден ондаған пеш, қыш ыдыстардың қалдықтары табылды. Мынау жай ғана фрагмент болғанымен, бұл – үлкен ыдыстың мойны және қыш ыдысты жасап қана қоймаған, оған өрнектер салған. Толқынды өрнектер – Жайық өзені бойын жайлаған халықтарға тән өрнек. Өкінішке қарай, көне қаланың біраз бөлігін зерттеу қиынға соғады. Себебі үстіне үйлер салынып кеткен. Ақтөбе-лаэти қаласының орнын қазу сонау 70-жылдары мәскеулік археолог-ғалым Галкиннің бастамасымен қолға алынған. Сол кезде ғалым өзінің жазбаларында бұл қаланы «дүкен-қала» деп атапты. Оның себебі осы арада керемет қолөнер дамыған: кірпіш күйдірілген, металл балқытылған, оның қажеттілігі іргедегі Хан ордалы Сарайшық қаласы тұрғындарының, сондай-ақ ұлы Жібек Жолы бойында жатқандықтан да осы арада көшпенді керуендердің қажетін өтеуге жұмыс жасаған сыңайлы. Сол кездің өзінде Ақтөбе-лаэтидің орнынан жүздеген жәдігер табылған. Бірақ өкінішке қарай басым бөлігі Мәскеуге жөнелтіліпті. Айбек Тұрарұлы, ғылыми қордың сақтаушысы: - Ерекше белгілердің ішінде құс бейнесіндегі қыш ыдысты айтуға болады. Оның құйрығында және қанатында таңбалардың суреті бар. 13-14 ғасырларға жататын қыш шырғадандарды да осы қатарға қоюға болады. ==Қаланың болашағы туралы == Қазіргі таңда жүріп жатқан қазба жұмыстары бұл ғалымдар белгілеген қалашықтың бөлігіне қатысты емес. Бұл қазылып жатқан 20х20 метр жер бөлігіне алдымен, музей мамандары барлау жұмысын жүргізіп, топырағын тазалап, құрылыстың кірпіші қаланған қабырғаларының орнын анықтады. Осы қабырғалардың негізінде, қазба орнында бөлмелер пайда болды. Кейбір бөлмелерден, қыш ыдыстардың сынығы, металл қорытпалары¬ның қалдығы, моншақтар және жазуы сақталмаған мыс тиындар табылды. Металл өнімдерінің қалдықтары, әсіресе, арнайы ошақтардың ішінен шықты. Бұл ошақтардың кейбіреуі кірпішпен қаланса, кейбіреуінің арнайы мұражасы жасалынған. Демек, бұл қазылған орындағы ошақтар қалашықтың жанында тұрмыстық шеберхананың болғандығын растайды. Қазба орнындағы жер қабаттарына қарап отырып, теңіз астында қалған қалашықтың аз сақталған қабырғаларының бөлігін көруге болады. Музей қорында аталған қазба орнының 500-ге жуық жәдігері сақталған. Оның ішінде алтын монетаның, жоғары сапалы алтыннан, қыштан жасалған сәндік әшекей бұйымдары мен жебе ұштары, құмыралар табылды. – Менің пайымдауымша, бұл жерде қазір 0,0001 пайызы ғана ашылған сияқты. Мұны енді нақты айту қиын, меніңше, әлі ұзақ жылдық жұмыс бар. Жеке өзімнің барлау жұмыстарым бойынша, орташа 10 га жерде осы қаланың қалдықтары орналасып жатыр. Көне қаланың облыс орталығына таяу болғаны туризмнің дамуына жол ашады. Бұл жер – тарихшы, археолог боламын деген арманы бар жастар үшін таптырмас тәжірибе алаңы. Осы қазба жұмыстарына Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мем-лекеттік университеті студенттері мен «Жасыл ел» жасағы құрамындағы отызға жуық жастар қатысты. Жалпы, көне қалалар бойынша ғылыми зерттеулерге ден қоюды талап ететін жаңа кезең келгендей, – дейді Мұрат Қалменов. Мұрат Қалменов, тарих ғылымдарының докторы: − Бұл жер өндіріс орны болған. Себебі, шыны, метал, сүйектің сынықтары табылып жатыр.Табылған жәдігерлердің барлығын дұрыстап анықтау қажет. Қазба жұмыстарын жүргізуге «Жасыл ел» еңбек жасақтары мен облыстық тарихи өлкетану мұражайының қызметкерлерінен барлығы ат салысты. Ақтөбе – Лаэти қалашығына қазба жұмыстары аяқталған соң, музей мамандары Сарайшық қаласына ұйымдастырылатын қазба жұмыстарына қатысуды жоспарлап отыр. === Қазіргі бағдарламалар === Бұл археологиялық экспедиция келешекте Елбасының тапсырмасына сәйкес, рухани құндылықтардың маңыздылығын арттыру, өлкетануға қатысты жүйелі зерттеулерді жүргізу, облыстың көне тарихына қазба жұмыстары арқылы нақты тұжырымдар жасай білу үшін музей мамандарына зор тәжірибе алмасу болады. Келешекте Атырауда аспан асты музейлері жобасын жүзеге асыруға мол мүмкіндік болады деп ктілуде. Айтарлығы, биыл Атырау облысында «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында үйлестіру орталығы ашылды. Жобалық кеңсе бағдарламаның «Туған жер», «Киелі жерлер географиясы», «100 жаңа есім» бағыттарын іске асырады. Орталық құрамына мемлекеттік оргадар, мәдениет пен білім сала¬ларының өкілдері кірген. Сайып келгенде, тарихты зерделеп, оны ұрпаққа аманаттауға арналған Елбасы Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «Туған жер» бағдарламасы аясында «Қазақстанның қасиетті рухани құн¬дылықтары» немесе «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша атқарылар жұмыстардан халық зор үміт күтуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көне қалалары]] t5sdhq618cu85lj9iwq98lownzumd3z Хорсберг (арал) 0 620443 3586331 3537123 2026-04-17T06:17:00Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586331 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cocos (Keeling) Islands - NASA Earth Observatory.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Хорсберг аралы - Австралия аумағында орналасқан Үнді мұхитындағы Кокос аралдарындағы адам тұрмайтын арал. == Географиялық орналасуы == Норт-Килинг атоллынан оңтүстікке 25 км, Перттан солтүстік батысқа 2940 км, Дарвиннан батысқа 3695 км, Рождество аралынан оңтүстік батысқа 960 км, Ява және Суматра аралдарынан оңтүстік батысқа 1000 км жерде орналасқан. <br> Аралда теңіз құстары өмір сүреді. Аралдағы флора басқа аралдардан аса ерекшеленбейді, көбінесе пальма туысына жататын біржарнақтылар кең таралған. == Климат == Климаты муссонды, жазда жауын-шашын болады, ал қыста болмайды. Орташа температура +24°С. Ең ыстық ай -қаңтар: +25 °C, ең суық ай — қыркүйек: +24°С. Орташа жауын-шашын мөлшері жылына 1557 мм құрайды. Жауын-шашынды ай - ақпан, ең құрғақ ай - қазан. [[Санат:Аустралия аралдары]] [[Санат:Үнді мұхиты аралдары]] 8ohat76z4cr3s4sayqtl5t5iwsju5ck Дирекшен 0 620449 3586322 3308402 2026-04-17T06:06:07Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586322 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Direction Island Beach (25264455845).jpg|нобай|alt= Direction Island Beach (25264455845).jpg| Direction Island Beach (25264455845).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дирекшен аралы''' —[[Аустралия]] аумағында орналасқан [[Үнді мұхиты]]ндағы [[Кокос (Килинг) аралдары|Кокос аралдарындағы]] адам тұрмайтын арал. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кездері арал телекоммуникация және радиостанциялар үшін маңызды рөл атқарған. == Орналасуы == Арал Солтүстік Килинг аралдарынан оңтүстік шығысқа 28 км, Перттан солтүстік батысқа 2930 км, Дарвиннан батысқа қарай 3690 км, Рождество аралынан оңтүстік батысқа 960 км, Ява және Суматра аралдарынан оңтүстік батысқа 1000 км жерде орналасқан. == Бірінші Дүниежүзілік соғыс == 1914 жылдың 9 қарашасында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] Кокос аралдарының маңында болған еді. Неміс жеңіл крейсері «Эмден» Британ кабельді станциясына Дайрекшен аралында шабуыл жасаған. [[Үнді мұхиты]] арқылы коммуникация байланысының Дайрекшен аралындағы кабельді радиостанциясы Антанта үшін өте маңызды болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аустралия аралдары]] [[Санат:Үнді мұхиты аралдары]] aqos0y8l1rakhoin6o6wnvrilpfxwob Анколе мемлекеті 0 620472 3586314 3580251 2026-04-17T06:00:50Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қатесі түзетілді 3586314 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} [[File:Ankole (map).png|thumb|100px|Карта]] [[File:Flag of Ankole.svg|thumb|left|120px|Анколе байрағы]] '''Анколе''' (Нколе) — [[XV]]-[[XVI]] ғасырларда қазіргі [[Уганда]] аумағында [[Виктория көлі]]нен [[солтүстік—шығыс]]қа қарай орналасқан [[африка]]ндық мемлекет. Мемлекет негізін [[Нколе]] халқы құрды. Астанасы — [[Мбарара]]. [[XVII]]—[[XVIII]] ғасырларда Анколе басшылары [[Китара]] мемлекетінің мемлекетіне алым-салық төйледі. [[XIX ]]ғасырда Анкола [[Буганда]]ға тәуелді феодалдық мемлекет атанды. [[1890]] жылдың ағылшын-герман келісіміне сәйкес Анколе мемлекеті [[Британдық империяның]] ықпал ету аясына кірді, ал [[1901]] [[Англия]] бұрынғы [[Уганда]] протекторатының құрамына Анколені қосты. == Тағы қараңыз == *[https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71486/Буганда] - Буганда *[https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_fwords/19719/КИТАРА] - Китара *[https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BRITANSKAYA_IMPERIYA.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423181534/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BRITANSKAYA_IMPERIYA.html |date=2019-04-23 }} - Британдық империя [[Санат:Африка елдері]] 08wyhzp28arm59ko4dnyedy4k2ipq0r Рами Малек 0 620756 3586334 3569738 2026-04-17T06:18:35Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586334 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rami Malek in 2015 (cropped).jpg|нобай| Rami Malek in 2015 (cropped).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} {{Машиналық аударма|}} '''Рами Саид Малек''' ([[{{lang-en|Rami Said Malek}}, [[12 мамыр]] [[1981 жыл|1981]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref>[https://www.myheritage.com/?lang=RU California Births, 1905–1995]. ''Family Tree Legends''</ref>) — Шығу тегі [[Мысыр]], Америкалық әртіс. Әйгілілікті оған «[[Эмми]]<nowiki/>» сыйлығын әкелген «[[Мистер Робот]]<nowiki/>» телехикаясындағы Эллиот Алдерсонның рөлі әкелді. "[[Алтын глобус]]"(2019), [[АҚШ киноактерлерінің гильдиясы]] (2019), [[BAFTA]] (2019) және "[[Оскар сыйлығы|Оскар]]"(2019) сыйлықтарының лауреаты<ref>[https://www.goldenglobes.com/winners-nominees Winners & Nominees 2019]</ref>. Рами Малек сондай-ақ осындай фильмдер мен сериялардағы екінші жоспардың рөлдері бойынша белгілі: «Ночь в музее» (2006—2014), «Тихий океан» (2010), «Сумерки. Сага: Рассвет — 2 бөлім» (2012) және «Короткий срок 12» (2013). == Өмірбаян == [[Сурет:Rami.Malek.2012.cropped.jpg|солға|нобай|219x219 нүкте|Малек San Diego Comic-Con International (июль 2012)]] Рами Малек [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]<nowiki/>те туылған. Оның ата – анасы, Саид Малек және Нелли Абдель Малек — [[Мысыр|Египеттен]] келген копталар, 1978 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшіп кеткен. Рами, сондай-ақ ⅛ [[Гректер|грек]]<ref>[https://www.buzzfeed.com/alisonwillmore/the-hacker-heartthrob-from-mr-robot#.taB3KjxrL The Summer TV Heartthrob No One Saw Coming.] BuzzFeed.</ref>. Рамидың әкесі (2006 жылы қайтыс болды<ref>''Valadez, Brittany.'' [https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-6713451/Rami-Maleks-father-Said-passed-away-2006-years-son-hit-fame.html Rami Malek's BAFTA triumph is tinged with poignancy following 'role-model' father Said's tragic death in 2006... 13-years before son's career high as Queen icon Freddie Mercury.] ''dailymail.co.uk''</ref>) [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшкенге дейін [[Каир]]де гид болып жұмыс істеді<ref>''Drumming, Neil''. [https://www.nytimes.com/2015/08/26/arts/television/looking-back-on-mr-robot-and-a-season-of-hacker-drama.html Looking Back on ‘Mr. Robot’ and a Season of Hacker Drama, ''The New York Times'']</ref>. Малектің анасы — бухгалтер<ref>''Hughes, Sarah.'' [https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/jul/14/mr-robot-rami-malek-the-world-is-chaos Mr Robot's Rami Malek: 'The world is in chaos – and all we do is hyperconsume']</ref>. Рамидің егіз Сами есімді ағасы бар. Сондай-ақ, актердің Ясмин есімді үлкен әпкесі бар. Сами мамандығы бойынша ағылшын тілі оқытушысы<ref>[https://www.stemweb.org/Page/1132 "Staff Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121175132/https://www.stemweb.org/Page/1132 |date=2019-01-21 }}. Stem Academy of Hollywood</ref>, Ал Ясмин — жедел жәрдем дәрігері<ref>''Brown, Emma.'' [https://www.interviewmagazine.com/culture/rami-malek "The Many Mysteries of Mr. Robot"]</ref>. Рами Шерман-Оукстегі Notre Dame High School (NDHS)-да оқыған. Ата-анасы оның заңгер болуын қалады, бірақ Рами бала кезінен актер болуды армандады. Мектепте ол драма үйірмесіне жазылып, оған қуана қатысты<ref>[https://fakty.ua/293197-ya-boyalsya-chto-na-semkah-bogemskoj-rapsodii-uchastniki-queen-menya-zasmeyut---rami-malek Рами Малекпен интервью]. ''fakty.ua''</ref>. 1999 жылы мектепті бітіргеннен кейін Рами [[Эвансвилл (Миннесота)|Эвансвилль]] университетіне түсіп, 2003 жылы бітіріп, бейнелеу өнері бакалавры дәрежесін алды. === Жеке өмірі === Рами Малектің жеке өмірі көпшілікке онша мәлім емес. Соңғы уақытта барлық кештерде, сәнді көріністерде, әртүрлі рәсімдер мен зайырлы рауттарда Рами "Богемская рапсодия" фильмінің түсірілімдерінде танысқан Люси Бойнтонмен бірге көрінген. Ал 2018 жылы 3 қаңтарда [[Плам Спрингс (Кентукки)|Палм-Спрингс]] халықаралық кинофестиваліндегі алғыс сөзінде Рами елдің көзінше Люсиге ғашықтығын жеткізді: ''«You have been my ally, my confidant, you are my love. I appreciate you so much.» Аударылым: "Сен менің одақтасым, сенімді тұлға болдың, Сен менің махаббатымсың. Мен сені өте бағалаймын."'' <ref>[http://www.mtv.com/news/3108612/bohemian-rhapsody-rami-malek-lucy-boynton-dating/ Bohemian Rhapsody's Rami Malek and Lucy Boynton confirm they're dating.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130000029/http://www.mtv.com/news/3108612/bohemian-rhapsody-rami-malek-lucy-boynton-dating/ |date=2019-01-30 }} ''mtv.com''</ref> Бұған дейін Рами "[[Мистер Робот]]" телехикаясындағы актриса және әріптесі — Порша Даблдэймен кездесті, бірақ 2017 жылы жұп ажырасты. Сондай-ақ, Рами әлеуметтік желілерді елемейді, тек кейде Твиттердегі өз парақшасында жарияланымдарды жасайды. == Мансап == Рами Малек өзінің мансабын 2004 жылы бастады. Бірінші жұмыстарының ішінде «Девочки Гилмор», «Там» және «Медиум» телехикаялары<ref>[http://www.imdb.com/name/nm1785339/ IMDb – Rami Malek]. ''IMDb.com''.</ref>. 2005 жылы FOX телеарнасындағы "Война в доме" телехикаясындағы гей-жасоспірім Кеннидің рөлі үшін танылды<ref>[http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2007/2/ramimalek.html Interview with Rami Malek of "The War At Home"]. ''AfterElton.com''.</ref>. 2006 жылы Рами фараон Акменр рөлінде "Музейдегі түн" комедиясында, сондай-ақ "Музейдегі түн 2" (2009) және "Музейдегі түн: қабірдің құпиясы" (2014) жалғасында ойнады. 2007 жылдың көктемінде Рами [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] Elephant Theatre сахнасындағы "Vitality Productions" театр қойылымына қатысты. 2010 жылы "24" телехикаясының сегізінші маусымында актер Маркос Аль-Закара (ағылш. Marcos Al-Zacar) рөлін онады. Кейінірек ол "Тынық мұхит" шағын телехикаясында Мериэлл Шелтон капралының рөлі үшін сыншылардың жақсы пікіріне ие болды<ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ Rami Malek Matures With War Role.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121171707/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ |date=2010-11-21 }} ''The Globe and Mail''.</ref>. 2010 жылы "Тынық мұхит" мини-сериалының түсірілімі кезінде Малек өзінің ойынын ұнатқан атқарушы продюсер [[Том Хэнкс]]пен кездесті. [[Том Хэнкс|Хэнкс]] Рамиді 2011 жылдың шілде айында прокатқа шығарылған "Ларри Краун" көркем фильмінде Стив Дибиаси колледжінің студенті рөліне шақырды<ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ Rami Malek Matures With War Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121171707/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ |date=2010-11-21 }}. ''The Globe and Mail''.</ref>. 2010 жылдың тамыз айында Малек «Сумерки. Сага: Рассвет — Часть 2» фильмінде қанішер Бенджаминнің рөлін ойнады. 2014 жылы Рамидің қатысуымен "[[Need for Speed (ойындар сериясы)|Need for Speed]]: Жажда Скорости" фильмі жарыққа шықты. 2015 жылдың мамыр айында экрандарға басты рөлдегі Рами Малекпен "Мистер Робот" сериалының бірінші маусымының пилоттық сериясы шықты. 2016 жылы Рами "[[Эмми]]" сыйлығына ие болды, сондай-ақ екі рет АҚШ киноактерлерінің гильдиясы сыйлығына<ref>[https://www.sagaftra.org/nominations-announced-22nd-annual-screen-actors-guild-awards-0 Nominations Announced for the 22nd Annual Screen Actors Guild Awards] (December 9, 2015).</ref> 2016 және 2017 жылдары "[[Алтын глобус|Алтын Глобус]]" сыйлығына ұсынылды. Сондай-ақ, 2015 жылы "Until Dawn" ойыны шықты, онда Рами дыбыстаудың актері ретінде қатысып, өзінің бет-бейнесін Джошуа Вашингтон кейіпкеріне "берді". 2017 жылдың қыркүйек айында Рами француз [[Гвиана]]сындағы аса қауіпті қылмыскерлерге түрмеге жабылған алаяқтық Луи Дэгаз рөлінде ойнаған «Мотылёк» фильмінің премьерасы өтті. 2016 жылы Малек Брайан Сингердің "Богемская рапсодия" фильмінде басты рөлге бекітілді. Ол "[[Queen]]" музыкалды тобының солисті Фреди Меркурийді ойнаған. Осы рөлі үшін Рами Малек көптеген жүлделер алған. Оның ішінде" [[Алтын глобус]]","АҚШ киноактерлерінің Гильдия сыйлығы","[[BAFTA]]" және "[[Оскар сыйлығы|Оскар]]"<ref>[https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2019 THE 91ST ACADEMY AWARDS 2019.] ''oscars.org''</ref>. Қазіргі уақытта "[[Мистер Робот]]" сериалының төртінші финалдық маусымының басты рөлінде Рами Малекпен түсірілімі жүріп жатыр. Премьерасы 2019 күзіне тағайындалды<ref>[https://pursuenews.com/mr-robot-fourth-final-season-filming-on-february-25/ Mr. Robot Fourth & Final Season Filming On February 25]</ref>. 25 сәуір 2019 жылы "Бонд 25" фильмін жасаушылар Рами Малек рөлге бекітіліп, актер зұлымды ойнайтын болды<ref>[https://tech.onliner.by/2019/04/25/bond-25 "Рами Малек "Бонд 25"-те зұлымды ойнайды"]</ref>. <br /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік актер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] aezsib1y4khrnnanmynz7hadw0xw75i Мет Гала 0 620890 3586325 3581822 2026-04-17T06:09:02Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586325 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Kendall Jenner Met Gala (cropped).jpg|нобай|alt= Kendall Jenner Met Gala (cropped).jpg| Kendall Jenner Met Gala (cropped).jpg]] [[ [[Сурет:Gigi Hadid Met Gala 2017.jpg|нобай|alt= Gigi Hadid Met Gala 2017.jpg| Gigi Hadid Met Gala 2017.jpg]] ]] ]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}}'''Мет Гала''' ({{Lang-en|Met Gala}}) — [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен-өнер мұражайы]] Костюм Институтының пайдасына қаражат жинайтын және сән көрмесінің ашылуын атап өтетін жыл сайынғы гала- іс-шара болып табылады. Мет Гала- әлемдегі ең ерекше әлеуметтік іс-шаралардың бірі және 2013 жылы, 9 миллион [[АҚШ доллары|АҚШ долларына]] тарта қаражат жинап, келесі жылы 12 миллион доллар рекордымен Нью-Йорктегі қаражат жинау бойынша ең үлкен кештердің бірі болып саналды. 2019 жылғы іс-шарадан кейін жалпы жиналған сома 200 миллион АҚШ долларынан асады деп күтілуде. == Тарихы == Мет Гала кешін алғаш 1948 жылы, жақында құрылған Костюм Институтына қаражат жинау және оның жыл сайынғы көрмесінің ашылуын атап өту үшін сәнді публицист Элеонора Ламберт құрды. Бірінші Гала кешкі ас ретінде және билеттері әрқайсысы елу доллардан тұратын кеш ретінде өтті. Өзінің алғашқы бірнеше онжылдықтарында Гала Нью-Йорк қайырымдылық мекемелері үшін өткізілетін жыл сайынғы көптеген жәрдемақылардың бірі болды. Соған байланысты, ерте Гала қатысушылары Нью-Йорк жоғары әлеуметтік топтарынан немесе қалалық сән индустриясының мүшелері болған. 1948 жылдан 1971 жылға дейін шара [[Waldorf-Astoria]],[[Central Park]] және [[Rainbow Room]] сияқты орталықтарда өткізілген. 1972 жылы Диана Вриланд Костюм Институтының кеңесшісі болған кезде, Гала аса сәнді іс-шара ретінде дами бастады,дегенмен, ол әліде қоғаммен байланысты болған.1989 жылы [[Vogue]] журналының бас редакторы Диана Вриланд қайтыс болған сәттен бастап, Мет Гала сәнді, әрі [[Блокбастер|блокбастер]] іс-шара ретінде белгілі бола бастады және "Нью-Йорктің әлеуметтік тәжінің інжутасы" деп саналды.<ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Met_Gala</ref> == Толығырақ == Vogue журналының бас редакторы және 1995 жылдан бастап іс-шараның төрағасы [[Анна Винтур]](1996 және 1998 жылдардан басқа) жәрдемақылар жөніндегі комитет пен қонақтар тізіміне жетекшілік етеді, ал Vogue қызметкерлері шақырылғандардың тізімін жинауға көмектеседі. 2014 жылы ,шақырылған қонақтардың ресми тізіміне кірмейтіндер үшін жеке билеттер құны 30000 доллар тұрды және іс-шараның эксклюзивтілігін арттыру үшін билеттедің құны 10000 долларға арттырылған болатын. Қонақтар тізімі 650 немесе 700 адаммен шектелген. Жыл сайын іс-шара бағдарламасына коктейль сағаты және ресми ас кіреді.Коктейль сағаты кезінде қонақтар қызыл кілем жолағынан өтіп, жылдың арнайы тақырыптық көрмесін көруге және кештің көрнекті әртістерінен ойын-сауықты қамтитын кешкі ас алдына отыруға келеді. == Тақырыбы == Тақырып жыл сайынғы көрме үшін ғана емес, сонымен бірге, тақырыпты қолдайтын қонақтарға, әйгілі стилисттер мен әлемнің жетекші сән үйлерімен серіктесе отырып тиісті киіну үшін орнатылады. Сол себепті, кештің қалдыратын ең жарық әсері-келген қонақтардың киім үлгілері болып келеді.'' * 1971–1972:'' Fashion Plate * 1972–1973: ''Untailored Garments'' '' * 1973–1974:'' The World of Balenciaga * 1974–1975: ''Romantic and Glamorous Hollywood Design'' * 1975–1976: ''American Women of Style'' * 1976–1977: ''The Glory of Russian Costume'' * 1977–1978: ''Vanity Fair: A Treasure Trove'' * 1978–1979: ''Diaghilev: Costumes and Designs of the Ballets Russes'' * 1979–1980: ''Fashions of the Habsburg Era: Austria-Hungary'' * 1980–1981: ''The Manchu Dragon: Costumes of China, the Chi'ng Dynasty'' * 1981–1982: ''The Eighteenth-Century Woman'' * 1982–1983: ''La Belle Époque'' * 1983–1984: ''Yves Saint Laurent: 25 Years of Design'' * 1984–1985: ''Man and the Horse'' * 1985–1986: ''Costumes of Royal India'' * 1986–1987: ''Dance'' * 1987–1988: ''In Style: Celebrating Fifty Years of the Costume Institute'' * 1988–1989: ''From Queen to Empress: Victorian Dress 1837–1877'' * 1989–1990: ''The Age of Napoleon: Costume from Revolution to Empire, 1789–1815'' * 1991–1992: Гала өтті, костюм көрмесі өтпеді * 1992–1993: ''Fashion and History: A Dialogue'' * 1993–1994: ''Diana Vreeland: Immoderate Styl''e * 1994–1995: ''Orientalism: Visions of the East in western dress'' * 1995–1996: ''''Haute Couture'' * 1996–1997: ''Christian Dior'''' * 1997–1998: ''Gianni Versace'' * 1998–1999: ''''Cubism and Fashion'' * 1999–2000: Rock Style'' * 2000–2001: Көрме өтпеді * 2001: ''Jacqueline Kennedy: The White House Years'' * 2001–2002: Көрме өтпеді * 2003: Goddess: ''The Classical Mode'' * 2004: ''Dangerous Liaisons: Fashion and Furniture in the 18th Century'' * 2005: ''The House of Chanel'' * 2006: ''AngloMania: Tradition and Transgression in British Fashion'' * 2007: ''Poiret: King of Fashion'' * 2008: ''Superheroes: Fashion and Fantasy'' * 2009: ''The Model As Muse: Embodying Fashion'' * 2010: ''American Woman: Fashioning a National Identity'' * 2011: ''Alexander McQueen: Savage Beauty'' * 2012: ''Schiaparelli and Prada: Impossible Conversations'' * 2013: ''Punk: Chaos to Couture'' * 2014: ''Charles James: Beyond Fashion'' * 2015: ''China: Through the Looking Glass'' * 2016: ''Manus x Machina: Fashion In An Age Of Technology'''' * 2017:'' Rei Kawakubo/Comme des Garçons: Art of the In-Between * 2018: ''Heavenly Bodies: Fashion and the Catholic Imagination'' * 2019: ''Camp: Notes on Fashion''<ref> http://libmma.org/digital_files/archives/Museum_Exhibitions_1870-2011.pdf</ref><ref> https://www.metmuseum.org/blogs/now-at-the-met/news/2010/alexander-mcqueens-iconic-designs-to-be-celebrated-in-a-spring-2011-costume-institute-retrospective </ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2012/schiaparelli-and-prada-press-release</ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2012/punk-chaos-to-couture</ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2013/charles-james</ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2015/china-through-the-looking-glass</ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2015/manus-x-machina</ref><ref> https://www.metmuseum.org/press/news/2016/rei-kawakubo</ref><ref>https://www.modamax.it/met-gala-2019-camp-Item-tutti-i-look-sfoggiati.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507140726/https://www.modamax.it/met-gala-2019-camp-Item-tutti-i-look-sfoggiati.html |date=2019-05-07 }}</ref><ref> https://www.vogue.com/article/met-gala-2018-theme-heavenly-bodies-fashion-and-the-catholic-imagination </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Метрополитен мұражайы]] [[Санат:Vogue]] 65a17pp21s28klkjd5wnlc7h0si06ef Мухажир халықтары 0 621616 3586328 3581823 2026-04-17T06:11:06Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586328 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Mughal nobleman 1850.jpg|нобай|alt= Mughal nobleman 1850.jpg| Mughal nobleman 1850.jpg]] [[Сурет:Sayyid from Saadat-e Barah.jpg|нобай|alt= Sayyid from Saadat-e Barah.jpg| Sayyid from Saadat-e Barah.jpg]] ]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мухажир халықтары''' ([[Урду]]: مہاجر) — Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін [[Пәкістан]] әртүрлі аймақтарынан қоныс аударған мульти этникалық шыққан мұсылман иммигранттар және олардың ұрпақтары. == Этимология == Урду терминологы ([[Урду]]: مہاجر) араб мағджирінен шыққан ([[араб]]: مهاجر), яғни «иммигрант» деген мағынаны білдіреді және бұл термин мұсылмандардың көші-қонына дейінгі ислам тарихымен байланысты. Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін, мұсылмандардың басым бөлігі Үндістан қалдырған аумақтан қоныс аударып немесе қоныс аударған. Бөліну салдарынан екі жаңадан қалыптасқан мемлекеттер арасында халық арасында үлкен айырмашылық орын алды. Пенджаб аймағындағы бөліктерге дейін болған тәртіпсіздіктерде генералдаушы 200 мыңнан 2 миллионға дейін адам өлтірілді. БҰҰ БЖКБ бағалауы бойынша 14 миллион индустар, сикхтер мен мұсылмандар бөлімдерде ауыстырылды; бұл адамзат тарихындағы ең үлкен жаппай көші-қон болды. 3oh6cajta8fira1u5x2ff8j27bd5e06 314-атқыштар дивизиясы 0 621798 3586370 3585411 2026-04-17T06:56:35Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 3586370 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''314 –ші атқыштар дивизиясы''' - кингисептік Кутузов дәрежесі КСРО-ның Ұлы Отан соғысына арналған әскери құрылымы. == Тарихы == 314 атқыштар дивизиясы Петропавлда құрылып, қалада құрылған ең ірі құрама ретінде тарихта орын алды. Дивизияның құрамына негізінен Петропавл қаласының өкілдері алынды. Өнеркәсіп пен транспорт орындары дивизияны материалдық ресурстармен, транспортпен, киім-кешекпен және тамақпен қамтамасыз етті. 1941 жылдың шілдесі мен тамыз аралығында Петропавл қаласында құрылып, бастапқы дивизия құрамына енушілердің 70 % Cолтүстік Қазақстан облысының аудандарының және Петропавл қаласының тұрғындары болатын. Онда 777 адам басшылыққа алынса, 1543 адам кiшi басшылыққа , 8611-i қатарға алынды. 1945 жылы 31 мамырда дивизия таратылды. == Құрамы == Дивизия құрамында Солтүстік Қазақстан облысының еңбекшілерінен басқа, Қостанай, Көкшетау, Ақмола, Павлодар облыстарының тұрғындары болды. Дивизия басшылығы мен саяси жетекшілер қалалық партия ұйымдарының көмегімен жауынгерлердің әскери жаттығуларына, саяси шыңдалып, патриоттық тәрбие алуына көп күш салды. Дивизия командирі генерал-майор А.Д.Шеменков еді. Дивизия штабын – полковник В.И.Кувшин, ал дивизия полктерін – А.А.Мироненко, В.П.Томашевич, Я.С.Скачков және П.Ф.Ивашко басқарды. Бұлар тәжібиелері мол, өз кезіне сай әскери дайындықтан өткен жандар еді. Дивизияның әскери комиссары болып М.М.Мартыненко тағайындалды. Ал оның саяси бөлімінің бастығы И.Куценко болды. Құрама штабының саяси бөлімінде және басқада әскери бөлімдерде саяси-тәрбие жұмысын жолға қоюға облыстан партия ұйымдары жіберген коммунистер мен комсомолецтер ерекше рөл атқарды. Жергілікті партия ұйымдары жаңадан жасақталып жатқан құрамаға 1800 коммунист пен комсомолецті жіберді. Бұлар әскери тәртіпті нығайтып жауынгерлерді патриоттық және интернационалдық рухта тәрбиелеу жолында орасан зор жұмыстар жүргізді. Советтік Отанды қорғаудағы әр жауынгер мен командирдің міндеттерін терең түсіндіріп, оларды ауыр жылдарға төтеп беруге баулыды. === Командирлер === *Шеменков, Афанасий Дмитриевич (15.07.1941 — 14.10.1941), генерал-майор; *Ковалев, Иван Викторович (15.10.1941 — 27.11.1941), полковник; *Станкевский, Дмитрий Иванович (28.11.1941 — 04.05.1942), полковник; *Зайцев, Алексей Андреевич (05.05.1942 — 18.08.1942), подполковник; *Алиев, Иван Михайлович (19.08.1942 — 20.03.1944), полковник, 25.09.1943 бастап генерал-майор; *Елшинов, Михаил Сергеевич (21.03.1944 — 17.09.1944), полковник; *Гончарук, Николай Игнатьевич (18.09.1944 — 15.10.1944), полковник; *Ефименко, Пётр Филимонович (16.10.1944 — 11.05.1945), полковник. *Чудаков, Иван Иванович (26.08.1941 — 29.05.1945), майор; == Соғыстағы белсенділігі == 1941 жылы 26 тамызда оның бөлiмшелерi Харийная станциясына келiп, 52-шi Резервтi әскерiнiң қол асытан енедi. 1941 жылы 6 қыркүйектен бастап 130 шақырымға созылған Плотничное-Подпоржье-Свирь-Лодейное полефронты бойынша шабуылға шығады. Дивизия 1941 жылдың тамызында қазіргі Новгородская облысына көшті. 1941 жылдың 2 кыркүйегінде дивизия қайта құрылған 54-ші әскердің құрамына кірді.1941 жылғы 4 тамызда дивизия жасақталып болып, ендігі жерде жауынгерлерді әскери өнерге үйрету, соғыс жағдайына жедел жаттықтыру жұмысы қызу қолға алынды. 1941 жылдың тамыз айының аяғында 314 атқыштер дивизиясы Солт-Батыс майданға аттандырылды. Тамыз айының аяғында Тихвин қаласының маңынан бір-ақ шықты. 314-дивизияның бөлімдері Свирь өзенінің бойындағы Лодейное Поле қаласының маңына 7 қыркүйекте орналасып, генерал В.Д.Цветаевтің 7-армиясының құрамына қосылды. Бұл кезде жау Ленинградтың Ладога көлі маңындағы жалғыз ашық байланыс жолын кесіп тастауға ұмтылып қауіп төндіріп тұр еді. Оңтүстік жақтан неміс әскерлері шабуыл жасаса, солтүстіктен, Онега-Ладога мойнағы тұсынан фин әскерлері шабуыл жасады. Финдер Гитлердің одақтасы ретінде Ресейдің, көп жерін олжалағысы келіп еді. Бұл кезде финдер Лодейное Поле қаласының маңында Свирь өзенінен өтіп, Ладога көлінің оңтүстігінде шабуыл жасап келе жатқан өздерінің одақтасы- неміс әскерімен қосылғысы келді. Олардың бұл мақсатын жүзеге асырмау үшін совет командованиесі шұғыл шаралар қолданды. Қайғылы әрi батырлыққа толы Ленинградты қоршауға алу 1941 жылы 10 маусымда басталды. Қоршауда қалған 900 күн Ленинградты ерлiк, батырлық пен қайсарлықтың символына айналдырды. 1944 жылы 14 қаңтарда кеңес әскерi жауды тойтарып, ал 1944 жылы 27 қаңтарда блокада алынады, салтанатты түрде атылған салют әлемге Ленинградтың тоығымен азат екендiгiн паш еттi. Қоршаудағы Синявино облысын қорғау үшін дивизия жойқын соққы берді. Шайқастың 2 күнінде дивизияның 3000 адамы қаза тауып, хабарсыз кетті. 2- ші соққы әскерінің құрамында дивизия бірнеше шайқастраға қатысты. Осы кезден 1943 жылға дейін сол жақтан соққы беретін жасақ болып шайқастарды жалғастырды. 1944 жылдың қаңтарында дивизия Ораниенбаумдық площдармына көшті. Сол жерде Ленинград-Новгородтық басқыншылық жоспарына қатысқан болатын. Дивизия шайқастың 2-ші бөліміне, кеңестік басқыншылыққа кірген болатын. Басқыншылық барысында дивизия 1944 жылдың 30 қаңтарында Пустомержу, Мануйлово, Веймарн жергілікті жерін босатты. 1945 жылдың 27 қаңтарында Соснавец қаласы дивизия көмегі арқылы босатылды. Дивизия Ұлы соғыстың ең соңғы шайқасына қатысты. Бұл шайқас Прагада өтті. == Марапаттары == Соғыстың бүкіл уақытында дивизияның 3832 жауынгері ордендармен, 4694 жауынгері медальдармен марапатталды.1944 жылы дивизия Кингисепптi босатады және сол ерлiктерi үшiн «Кингисепп» құрметтi атағы берiледi. 1944 жылы 19 мамырда дивизия Выборг қаласын азат етедi. Мұнда да барлығына «Выборг» құрметтi атағы берiледi. Соғыс жылдары дивизия құрамындағы 3832 жауынгер орденмен марапатталып, 4694-i медальдармен құрметтелдi. == Соғыстан кейін == Тарихты жадымызды жаңғырту мақсатында, ерлік көрсеткен ата-бабалар құрметіне орай ескерткіш қойылды. Ескерткіш Петропавл қаласында орналасқан. 314 атқыштар дивизиясының құрметіне 2008 жылы Ұлы отан соғысының 63 жыл мерейтойы қарсаңына орай орнатылды. == Сілтемелер == https://ru.wikipedia.org/wiki/314-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd314/default.html http://soldat.ru/ http://www.soldat.ru/perechen{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527114248/https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 |date=2019-05-27 }} j2q0rsjimp7gg9v9c8yos56v02u3mbg Дуда Грач Ежи 0 622738 3586308 3583069 2026-04-17T05:55:54Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586308 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Ежи Дуда-Грач (пол. Jerzy Duda-Gracz, 1941 жылдың 20 наурызы Ченстохова, 2004 жылдың 5 қараша Лагов қаласы, Свебодзинский ауданы) - поляк суретшісі, график, театр суретшісі. == Биография == Краков атындағы бейнелеу өнері академиясының Катовице филиалының графикалық бөлімінде оқыды (мұғалімдер арасында Эдвард Месяшты атап өтуге болады). 1968 жылы дипломға ие болды және Академияда мұғалім ретінде қалды. Кейінірек ол Варшавада Еуропалық өнер академиясында (1992-2001 жж.), содан кейін Катовицедегі Силезия университетінде сабақ берді. Бүкіл өмірі Жоғарғы Силезиямен байланысты болды. 2004 жылы 5 қарашада қайтыс болып, Катовицедегі зиратқа жерленді. == Шығармашылығы == Дуда Грачтың шығармашылығы карикатура және сезімталдық, сентиментальдылыққа жақын болды. Оның картиналары өнеркәсіптік жердің сұр пейзажын көрсетеді. Ол өз модельдерін әсірелеусіз бейнеледі: кейде мас, шаршаған бірақ батыл, тіпті ерлікке толы. Сыншы Крзизтоф Теодор Теплитц Үлкен Питер Брюгельдің Дуда-Грачтың жұмысына әсерін көрді. Сыншылардың пікірінше, оның жұмысы ақымақтыққа, ашкөздікке, үй ішімдікке қарсы наразылық болды. Дуда Грачтың жұмысында Фредерик Шопенге арналған ,1999-2003 жылдары жасалған ауқымды (шамамен 300 жұмыс) сериялары бар. Цикл алғаш рет 2005 жылы Нагойяда (Жапония) өткен Дүниежүзілік көрмеде ұсынылған .Суретші өз шығармаларын сериялы нөмірлермен белгіледі, бұл жалған жұмыстарды анықтауға көмектеседі. == Библиография == * Krzysztof Teodor Toeplitz. Jerzy Duda Gracz — Arkady 1985, 1992. [[Служебная:Источники книг/8321336000|ISBN 8321336000]] * Ireneusz Jan Kamiński. Duda Gracz. — Penta, 1997. * Anna Matuchniak-Krasuska. O recepcji groteski J. Dudy Gracza. — Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1999. * Jan Gondowicz. Jerzy Duda-Gracz (1941—2004). — Edipresse Polska, Warszawa, 2006. [[Служебная:Источники книг/8374770694|ISBN 8374770694]] b5u3b3ks8z2ituk4i7ywhen558901ug 3586318 3586308 2026-04-17T06:03:52Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586318 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg|нобай|alt= Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg| Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Ежи Дуда-Грач (пол. Jerzy Duda-Gracz, 1941 жылдың 20 наурызы Ченстохова, 2004 жылдың 5 қараша Лагов қаласы, Свебодзинский ауданы) - поляк суретшісі, график, театр суретшісі. == Биография == Краков атындағы бейнелеу өнері академиясының Катовице филиалының графикалық бөлімінде оқыды (мұғалімдер арасында Эдвард Месяшты атап өтуге болады). 1968 жылы дипломға ие болды және Академияда мұғалім ретінде қалды. Кейінірек ол Варшавада Еуропалық өнер академиясында (1992-2001 жж.), содан кейін Катовицедегі Силезия университетінде сабақ берді. Бүкіл өмірі Жоғарғы Силезиямен байланысты болды. 2004 жылы 5 қарашада қайтыс болып, Катовицедегі зиратқа жерленді. == Шығармашылығы == Дуда Грачтың шығармашылығы карикатура және сезімталдық, сентиментальдылыққа жақын болды. Оның картиналары өнеркәсіптік жердің сұр пейзажын көрсетеді. Ол өз модельдерін әсірелеусіз бейнеледі: кейде мас, шаршаған бірақ батыл, тіпті ерлікке толы. Сыншы Крзизтоф Теодор Теплитц Үлкен Питер Брюгельдің Дуда-Грачтың жұмысына әсерін көрді. Сыншылардың пікірінше, оның жұмысы ақымақтыққа, ашкөздікке, үй ішімдікке қарсы наразылық болды. Дуда Грачтың жұмысында Фредерик Шопенге арналған ,1999-2003 жылдары жасалған ауқымды (шамамен 300 жұмыс) сериялары бар. Цикл алғаш рет 2005 жылы Нагойяда (Жапония) өткен Дүниежүзілік көрмеде ұсынылған .Суретші өз шығармаларын сериялы нөмірлермен белгіледі, бұл жалған жұмыстарды анықтауға көмектеседі. == Библиография == * Krzysztof Teodor Toeplitz. Jerzy Duda Gracz — Arkady 1985, 1992. [[Служебная:Источники книг/8321336000|ISBN 8321336000]] * Ireneusz Jan Kamiński. Duda Gracz. — Penta, 1997. * Anna Matuchniak-Krasuska. O recepcji groteski J. Dudy Gracza. — Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1999. * Jan Gondowicz. Jerzy Duda-Gracz (1941—2004). — Edipresse Polska, Warszawa, 2006. [[Служебная:Источники книг/8374770694|ISBN 8374770694]] 7cttff8mzun3paszze6n4cfgkphktzn Арқалық далалық өлке музейі 0 622871 3586270 3555168 2026-04-17T04:08:52Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586270 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Далалық өлке музейі''' – ғылыми-мәдени өлкетану мекемесі. 1972 жылы ұйымдастырылып, ресми түрде 1973 жылы Арқалық қаласында ашылған. Алғашында Торғай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы болып ашылып, 1998 жылдан қазіргі атауымен аталады. Музей ғимаратының жалпы ауданы 1684 м<sup>2</sup>. Музейдің 11 көрме залы мен дербес кино залы бар. Ғимарат алдындағы алаңға В.И. Лениннің, Кейкі мергеннің ескерткіштері орнатылып, Социалистік Еңбек Ері М. Демченконың 1961 жылы 31 наурызда Торғай жерінен алғаш кен қазған экскаваторының ожауы, кен үлгісі қойылған. 1916 жылғы Торғай көтерілісінің қолбасшысы Амангелді Имановпен көрнекті мемлекет қайраткері Әліби Жангелдиннің қоладан құйылған келбеттері бедерленген биіктігі 5,25 метр мәрмәр тақта орнатылған. Музей қорына барлығы 72 мыңнан астам мүліктік және құжаттық материалдар жиналған, оның 20 мыңға жуығы негізгі қорға жатады. Бұлардың көпшілігі материалдық және тарихи археологиялық жағынан аса құнды дүниелер. Археологиялық қазба барысында табылған неолит және андронов мәдениетінің мүліктері, Қожай-1 обасынан шыққан шанышқылар мен басқа да еңбек құралдары, Тоқанайдан аршылған қос қабатты қабірлер, жыланшық өзенінің аңғарынан қазып алынған мамонттың қаңқасы өлке тарихының терең тамырларын танытады. Музейдің арнаулы бөліміне жергілікті тұрғындардың қолданбалы өнері туындыларына жататын былғарыдан, жүннен, сүйектен, ағаштан жасалған бұйымдары, күміс алқалар мен салпыншақтар, сақина, жүзік, қапсырма және тағы да басқа әсемдік заттары қойылған. Арқалық қаласы маңына жыл сайын қонып жатқан ғарыш кемелерінің батырларымен таныстыратын экспонаттар өз алдына бір төбе. Алдыңғы қабырғасы ұлттық мәрмәр оюмен өрнектелген музей үйі 1982 жылдан мемлекет қорғауына алынған. Музей мүліктерін жинап, тақырыптық-экспозициялық жоспарын жасауға және оның ғимаратын қайта жобалау ісіне белгілі қоғам қайраткері, сол кезеңдегі Торғай облыстық партия комитетінің хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков пен оның тұңғыш директоры журналист- жазушы Т.Рсаев көп еңбек сіңірген.<ref> "Торғай елі" энциклопедиясы. Құрастырған Т.Рсаев. Алматы,"Арыс" баспасы 2013 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тарихи ескерткіштер]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] [[Санат:Арқалық]] 4ywj5c2getudu34xiipidri5orwp4hi Наталья Павловна Калашникова 0 624489 3586267 3582918 2026-04-17T03:51:10Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586267 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талдықорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туған). Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық мақалалардың авторы<ref>Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.: Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова, Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.</ref> <ref>https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1</ref>, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. [[Сурет:Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg|нобай]] == Өмірбаяны == === Білімі === 1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [Талдықорған] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген. 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған. 2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған<ref>Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&lang=1&month_to=12&year_to=2016&page=947 </ref>, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ” мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - "Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей") тақырыбында диссертация қорғаған. === Еңбек жолдары === Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған. 1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары. 1987 - 1988 жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талдықорған қ.). 1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талдықорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті. 1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.). 1995 – 1997 жж. – Талдықорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талдықорған қ.). 1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған). 2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.). 2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы. 2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі. 2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің<ref>РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/</ref> директоры саяси қызметке тағайындалды<ref>Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd </ref><ref>Директором РГУ "Қоғамдық келісім" при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950</ref>. 2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды<ref>Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}</ref>, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды. 2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры<ref>Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926</ref>. 2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттары == * 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі; * 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы; * 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы; * 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты; * 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі; * 2014 — [[«Құрмет» ордені]]; * 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль. * 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. * 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. * 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі. * 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. * 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. * 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. * 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған: «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар. == Ғылыми қызметі == Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). «Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. == Елеулі еңбектері == * Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107. * Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009. * Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов). * ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/. * Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9. * Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4. * Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9. * Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3. * Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3. * Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с. * Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4. * Астана – новый тренд образовательной интеграции в сфере государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27. * Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60. * Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов, Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5. * Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4. * Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8. * Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с. * Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО "Kerulen KZ", 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6. * Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0. * Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9. * Модернизация общественного сознания и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана" / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2. * Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8. * Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9. * Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан" / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с. * Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8. * Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6. * Пленарный доклад "Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39. * "Рухани жаңғыру" : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК). * Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1. * Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. * Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / "Чингиз Айтматов и современный мир": Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2. * Family Policy in the Context of the Transition to Sustainable Development: A Comparative Analysis of Russia and Kazakhstan // International Journal of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus (co-author: Z. Iskakova). * Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129. * Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova, M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar, Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) * Новые тренды взаимодействия государства и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов). * История женских лагерей ХХ века и реабилитация. / Сборник материалов межд. научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. – 220 с. * «Концепция «слышащего государства» К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва, 16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. <nowiki>ISBN 978-5-7567-1170-7</nowiki> * Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с. * Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ) * Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). * Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. – С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). * Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред. О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол). * Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. – 2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор: Ван Лулу), журнал КОКСНВО. * Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы: А.С. Жусупова), ВАК, РФ. * Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ. * Особенности брачно-семейного поведения в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. * АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ю.Р. Арсланова) * Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) * Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. – С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / <nowiki>https://doi.org|</nowiki> 0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова) * Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). * Ethno-political contexts in the programs of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu). * Особенности партийной системы в Китае Казахстане. Государственное управление и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. <nowiki>https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193</nowiki> (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. * Влияние межэтнических отношений в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). <nowiki>https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141</nowiki>. * Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика и общество. <nowiki>https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/</nowiki> article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі * Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі<ref>Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf</ref> * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі<ref>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}</ref> * «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі. == Отбасы == ''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы<ref>Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B</ref>, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері<ref>Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B</ref>. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы "Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя" жинағында..."]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]<nowiki/>пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған. ''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған. ''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері: - Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің 2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды; - Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы)); - Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013 жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие. ''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман. ''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді. Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория. == Дереккөздер == t803zkv4zrilh88qndvq7ykgoleqvph Томирис (көбелек) 0 627157 3586350 3584009 2026-04-17T06:30:29Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586350 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Euchloe tomyris.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}} {{Taxobox|name=Томирис|regnum=Животные|phylum=[[Членистоногие]]|classis=[[Насекомые]]|ordo=[[Чешуекрылые]]|familia=[[Белянки (бабочки)|Белянки]]|genus=''[[Euchloe]]''|species='''Томирис'''}} '''Томирис''' — бұл [[Ақкөбелек|ақтар]] тұқымдасынан шыққан күндізгі [[Қабыршақ қанаттылар|көбелек]]. == Сипаттамасы == Қанатының ұзындығы 22-23 мм. Екі жыныстың да дақтары қанаттарының түбінде аздап жасыл реңкке ие, айқын көрінетін қиғаш дискісі бар және ішінде ақ жағынды бар үлкен апикальды дақ бар. Алдыңғы қанаттың жоғарғы жағы қараңғы. Алдыңғы қанаттарының төменгі жағы жеңіл, үстіңгі жағында бірдей үлгіде, ал артқы қанаттарында жасыл реңмен сұр болады. Артқы қанатының төменгі бөлігі ашық сары-сұр өрістермен және ақ фонда сызықтармен, нәзік мәрмәр өрнегін құрайды. == Аудан == [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]] <ref name="ККУБ">Красная книга Республики Узбекистан.&nbsp;— Т. II&nbsp;— Животные.&nbsp;— Ташкент: Chinor ENK, 2009.&nbsp;— 218 с.</ref> . Шөлді сазды жартастарды мекендейді (400-700 м биіктікте). == Биология == Бір жыл ішінде дамиды бір ұрпақ дамиды. Қаптаған қуыршақтардың көбелектері ақпан айының соңында - наурызда немесе наурыздың екінші жартысында - сәуірде пайда болады. Көбелектердің ұшу уақыты наурыз-сәуір айларында. Қуыршақтан шыққаннан кейін көп ұзамай жұмыртқа салады. Наурыз айының соңынан бастап ''шынжыр табандар толқын таратқыш'' Поповпен ''қоректенеді''. Сәуір-мамыр айларында пупация. Пупа өсімдіктің базальды бөлігінде, топырақта немесе өсімдік қалдықтарында ұйықтайды. == Қауіпсіздік == Түр Өзбекстанның Қызыл кітабына енгізілген (2009) - 1 санат. Олардың саны аз және жергілікті тұрғындарда бір маусымда 10-20 көбелекке дейін жетеді, тұрақты түрде төмендей береді. Өзбекстандағы шектеуші факторлар: түрдің табиғи мекендейтін жерлерінің жойылуы, құрттардың жемдік өсімдіктерінің жойылуы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Pages with unreviewed translations]] ijwkj6grgeebw41qk5sbg3jcya5qy4k 3586466 3586350 2026-04-17T09:56:54Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қатесі түзетілді 3586466 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Euchloe tomyris.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}} {{Taxobox|name=Томирис|regnum=Животные|phylum=[[Членистоногие]]|classis=[[Насекомые]]|ordo=[[Чешуекрылые]]|familia=[[Белянки (бабочки)|Белянки]]|genus=''[[Euchloe]]''|species='''Томирис'''}} '''Томирис''' — бұл [[ақкөбелек|ақтар]] тұқымдасынан шыққан күндізгі [[қабыршақ қанатты|көбелек]]. == Сипаттамасы == Қанатының ұзындығы 22-23 мм. Екі жыныстың да дақтары қанаттарының түбінде аздап жасыл , айқын көрінетін қиғаш дискісі бар және ішінде ақ жағынды бар үлкен апикальды дақ бар. Алдыңғы қанаттың жоғарғы жағы қараңғы. Алдыңғы қанаттарының төменгі жағы жеңіл, үстіңгі жағында бірдей үлгіде, артқы қанаттарын жасыл реңмен сұр болады. Артқы қанатының төменгі бөлігі ашық сары-сұр өрістермен және ақ фонда сызықтармен, нәзік мәрмәр өрнегін құрайды. == Аудан == [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]] <ref name="ККУБ">Красная книга Республики Узбекистан.&nbsp;— Т. II&nbsp;— Животные.&nbsp;— Ташкент: Chinor ENK, 2009.&nbsp;— 218 с.</ref> . Шөлді сазды жартастарды мекендейді (400-700 м биіктікте). == Биология == Бір жыл ішінде бір ұрпақ дамиды. Қаптаған қуыршақтардың көбелектері ақпан айының соңында - наурыздың екінші жартысында - сәуірде пайда болады. Көбелектердің ұшу уақыты наурыз-сәуір айларында. Қуыршақтан шыққаннан кейін көп ұзамай жұмыртқа салады. Наурыз айының соңынан бастап ''шынжыр табандар толқын таратқыш'' Поповпен ''қоректенеді''. Сәуір-мамыр айларында пупация. Пупа өсімдіктің базальды бөлігінде, топырақта немесе өсімдік қалдықтарында ұйықтайды. == Қауіпсіздік == Түрі Өзбекстанның Қызыл кітабына енгізілген (2009) - 1 санат. Олардың саны аз және жергілікті тұрғындарда бір маусымда 10-20 көбелекке дейін жетеді, тұрақты түрде төмендей береді. Өзбекстандағы шектеуші факторлар: түрдің табиғи мекендейтін жерлерінің жойылуы, құрттардың жемдік өсімдіктерінің жойылуы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Pages with unreviewed translations]] n5xc0zu7vg5tpymy8mvavyyymyxl6kq Санди Сұлтан 0 628621 3586362 3584007 2026-04-17T06:49:45Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 қателері түзетілді 3586362 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Санди Сұлтан |Сандуғаш Сұлтан |Сурет = |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 17.05.1975 ж. |Туған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]] |Мансабы = Журналист |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Ұлы - Санжар, қызы - Айсель |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — танымал тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты. Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады. «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері және шешендік өнерді үйренді.<ref>{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}</ref> [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды. == "SSLAB" телелабораториясы == «SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену, «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.<ref>{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: "Одним звонком я полностью изменила свою жизнь"|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}</ref> == Жеке өмірі== Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:журналист]] [[Санат:17 маусымда туғандар]] [[Санат:Қазақстан әйелдері]] [[Санат:тележүргізуші]] 9uuably5e6usoguss1gz5bl6wdopv80 Алек Бенджамин 0 628945 3586336 3567331 2026-04-17T06:19:45Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586336 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Alec Benjamin.png|нобай| Alec Benjamin.png]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} {{Тұлға |Есімі = Алек Бенджамин |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 28 мамыр, 1994 |Туған жері = Финикс, Аризона, АҚШ |Мансабы = Әнші және әндер авторы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты =[https://alecbenjamin.com/ Official website] |Басқалары = |Commons = }} '''Алек Бенджамин''' (28 мамыр 1994 ж.туған) — американдық әнші және әндер авторы. Ол «[[Let me down slowly]]<nowiki/>» әнімен танымал. Жеке жобасынан басқа, Бенджамин Джон Беллион сияқты әртістермен ән жазуда, соның ішінде Беллионның «The Human Condition» альбомындағы «New York Soul Pt. Ii» әнді орындауда табысқа қол жеткізді. Оған [[Эминем]], Джон Майер, Пол Симон және [[Бен Гиббард]] сияқты әртістер қатты әсер етеді. Бенджаминнің «I Built a Friend» әні "[[America's Got Talent]]" шоуында 12-ші маусымының 1-эпизодында (2017 ж. 30 мамыр) сайыскер Меррик Ханнаның заманауи би тыңдауына қолдау ретінде пайдаланылды. Ол өзінің американдық теледидарлық дебютін 2019 жылдың 8 қаңтарында Джеймс Корденмен бірге «The Late Late Show with James Corden» шоуында «Let Me Down Slowly» әнін орындаған кезде жасады. Бенджамин сонымен бірге «Can I Sing For You?» атты туындысын жасаған кезде жариялылықтың өсуін байқады. Бұл халыққа жазған әндерін орындайтын бейнелер. Осы бейнелер сериясын әлеуметтік медиа платформаларында немесе [[YouTube]] сияқты бейне ағынды қызметтерінде табуға болады. ==Дискографиясы== === Микстэйптері === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Атауы ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Ақпарат ! scope="col" colspan="7"| Диаграммадағы ең жоғарғы позициялары |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Billboard 200|АҚШ]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Canadian Albums Chart|Канада]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Hitlisten|Дания]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|Франция]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Dutch Single Top 100|Нидерланд]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[VG-lista|Норвегия]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Sverigetopplistan|Швеция]] |- ! scope="row"| ''Mixtape 1: America'' | * Шығуы: 22 сәуір, 2013 жыл * Лэйбл: White Rope | — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| ''Narrated for You'' | * Шығуы: 16 қараша, 2018 жыл * Лэйбл: Atlantic | 127 || 62 || 10 || 130 || 61 || 5 || 20 |} === Синглдер === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Атауы ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"|Жыл ! scope="col" colspan="10"| Диаграммадағы ең жоғарғы позициялары ! scope="col" rowspan="2"| Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Billboard Hot 100|АҚШ]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[ARIA Charts|Австралия]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Canadian Hot 100|Канада]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Hitlisten|Дания]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Irish Singles Chart|Ирландия]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Single Top 100|Нидерланд]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[VG-lista|Норвегия]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Sverigetopplistan|Швеция]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Swiss Hitparade|Швейцария]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[UK Singles Chart|Біріккен Корольдік]] |- ! scope="row"| "Paper Crown" | 2014 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="3" {{n/a|Non-album singles}} |- ! scope="row"| "End of the Summer" | 2016 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "I Built a Friend" | 2017 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Let Me Down Slowly]]" | rowspan="6" | 2018 | 79 || 56 || 49 || 6 || 17 || 22 || 6 || 38 || 20 || 31 | rowspan="6"| ''Narrated for You'' |- ! scope="row"| "Boy in the Bubble" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "If We Have Each Other" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "Death of a Hero" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "Outrunning Karma" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "1994" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "Must Have Been the Wind" | rowspan="2" | 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="2"|''TBA'' |- ! scope="row"| "Jesus in LA" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | colspan="14" style="font-size:85%"| "—" чартқа түспеген немесе осы аумақта шықпаған синглді білдіреді. |} [[Санат:Әншілер]] j0bq4brldy7t8jmv6iwtqrtcjrn9m6u Горн мүйісі 0 628946 3586346 3584016 2026-04-17T06:25:29Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586346 wikitext text/x-wiki [[Сурет:00 2477 Cape Horn - Chile.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} '''Горн мүйісі''' — отты жер архипелагында орналасқан Горн аралының оңтүстік нүктесі.Горн мүйісін [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] оңтүстік нүктесі ретінде түсінеді.Таулы Оңтүстік Американың ең оңтүстік нүктесі емес.Горн мүйісінен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 100 км қашықтықта [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] ең оңтүстік нүктесі болып табылатын шағын аралдар тобы орналасқан. Ең оңтүстік континенттік нүктесі — Брансуик түбегіндегі [[Фроуард мүйісі]]. == География == Оңтүстік Америка мен Антарктиданы бөліп тұратын [[Дрейк бұғазы|Дрейк бұғазындағы]] Горн аралында орналасқан. === Жел === Тау ойындағы батыстан шығысқа қарай үнемі жанасқан күшті жел қоңыржай белдіктің Батыс желдерінің бір бөлігі болып табылады және [[Батыс желдер|Батыс желдерінің]] ағысын құрайды. Горн мүйісін айналып өткен және 50-ші ендіктен төмен түскен теңізшілер оларды "Сұрапыл елу жылдықтар" деп атап кеткен. === Ағыс === Горн мүйісінің ағысы — батыстан шығысқа келген [[Тынық мұхиты|Тынық мұхиттан]] [[Атлант мұхиты]]на бағытталған Батыс Желдер ағысының бір бөлігі, беттік қабатындағы жылдамдық 1-ден 4 км/с. Таудың суық ағысы судың беттік қабаттарын қамтиды. == Тарих == [[1616 жыл]]ы голландтық теңізшілер Якоб Лемер және Виллем Схаутенмен ашылды. == Климаты == Мүйістегі [[климат]] біркелкі - жыл ішіндегі температура -2 ° C-ден + 14 ° C-ге дейін. Ауа райы көбінесе желді және бұлтты. Жауын-шашын жыл бойы көп мөлшерде болады. Жылына 300 күн жаңбыр жауып, қатты жел соғады. == Көрнекі жерлер == Мүйісте әйгілі маяк тұр. [[Маяк]] тобы бірнеше адамнан тұрады. == Өнер мен мәдениетте == * Мүйіске көптеген әдеби шығармалары арналған. Ең танымалларының бірі - [[Жюль Вернн|Жюль Верннің]] «Джонатан кеме апаты». * Дүниежүзілік регаталар кезінде теңізшілер әрдайым Горн мүйісін айналып өтеді (егер маршрут Панама каналынан өтпеген болса), бұл бүкіл саяхаттың маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. * Атақты Жаңа Зеландиялық яхтсмен [[Сэр Питер Блэйк]]: «Егер сіз тарихты түсінетін болсаңыз, егер сіз кемелерді ұнатсаңыз, «Горн мүйісін айналып өту» деген сөздер сіз үшін көп нәрсені білдіреді» деген. * Француз жазушысы Жорж Блон «Мұхиттардың ұлы сағаты» кітабында Горн мүйіcін былай сипаттайды: «Горн мүйісін батыстан шығысқа қарай айналап өту қиын емес, өйткені ілеспе желдері әрдайым соғып тұрады, әсіресе қыста. Горн мүйісі қатал «елуінші желдері» «айқайлаған қырықтай» сияқты керемет. [[Термометр]] нөлден он бес-жиырма градусқа түсіп кеткен кезде қорғасын бұлттары көкжиекті жасырған бірнеше сағаттық түн, содан кейін шексіз түн. Осы қараңғы хаоста Антарктика мұзынан бөлінген үлкен айсбергтер сырғып өтеді» деп жазған. * « Және Дрейк Горн мүйісіне жетті, және Англия империяға айналды» - Р.Киплингтің өлеңіндегі жолдар («[[Өлгендер әні|Өлгендер әні»]]). lse4zavwyljgh9qe2h2j8lcpxob99ku Омер Шипрага 0 629648 3586340 3584017 2026-04-17T06:21:35Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586340 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Air Chief Marshal Sir Arthur Tedder on the Italian coast, 17 December 1943.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} {{Тұлға |Есімі = Омер Шипрага |Шынайы есімі = Omer Šipraga |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 7.01.1926 |Туған жері = [[Шипраге]] |Мансабы = Партизан - офицер |Азаматтығы = {{BIH}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 07.04.2012 |Қайтыс болған жері = [[Шипраге]] |Әкесі = Мујо Шипрага |Анасы = Мина Зухрић–Шипрага |Жұбайы = Аземина Ковачевић-Шипрага |Балалары = Зијад, Мирсада, Нијаз |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Омер Шипрага''' ([[Шипраге]], (7 қаңтар 1926 ж. - 7 сәуір 2012 ж.) [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Шипраге]] муниципалитетіндегі алғашқы көтерілістердің бірі және бірнеше спорттық пәндер бойынша [[Югославия|Югославия гвардиясының]] өкілі болды.<ref name=“Petrić“>{{cite book|editor=Nevenka Petrić|year=1985|title=Opštine Kotor-Varoš i Skender-Vakuf u NOB-u 1941-1945|publisher=Radnički univerzitet "Đuro Pucar Stari"|place=Kotor Varoš}}</ref> == Өмірбаяны == '''Омер Шипрага''' 1926 жылы Мујо Шипраганың ақсүйектер отбасында дүниеге келген.Жергілікті елді мекеннің негізін қалаушылардың бірінің тікелей ұрпағы.Бүгінде жергілікті ипраж қауымдастығы болып табылады. Сүйіспеншілікке толы отбасында тәрбиеленіп, жас кезінде ол зорлық-зомбылыққа қарсы тұруға міндеттелген [[жандармерия]] [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Корольдігінде]], содан кейін [[Босния және Герцеговина]] құрамына кірген. Бірінші жергілікті партизан бөлімшесі құрылғаннан кейін '''Ќомпаниясымен Дјевоячка раван''', атты әскери партизан отряды пайда болды. Ол '''[[Имльани]] әскері''' немесе '''[[Шипраге]] Ќомпаниясымен''' ретінде де белгілі. Кәмелетке толмаған болса да, оның қатарына қосылып, керемет батылдық танытады. [[Коммунизм]] бұл идеологиялық бағдар және енгізу үшін, оны ұсынады [[Коммунизм|Комунист Жастар]]. Ол бірінші жас үміткерлер үшін курсын тыңдады, және 1942 жылы [[коммунизм|Комунист Жастар]] хатшысы сайланды ұйымы [[Шипраге]] муниципалитет.<ref name=“Petrić“/> {{Дәйексөз|"Мұндай жұмыс сонымен қатар жастардың пролетарлық бригадалар мен жаңадан құрылған партизан әскерлерінің қатарына қосылуына жаппай ден қоюға әсер етті.Содан кейін Комунистік жастар және ұлт-азаттық комитеттерінің активтері қалпына келтірілді. [[Коммунизм|коммунист]] жаппай активтері кеңейтіліп, кеңейтілді. Шипражда хатшы Омер Шипрага, Скендер-Вакуфта, Йованка Крномаркович, және Масловареде, Невенка Петрич. Азат етілген Котор-Варош кезінде Комунистік жастар активі құрылды, оның хатшысы Адван Хозич, ал мүшелері Арфан Хозич, Мұстафа Караселимович, Тэуфик Корич-Туфко, Драго Лубурич және Власта Тврз".<ref name=“Petrić“/>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * http://kvdanas.com/index.php/vijesti/2508/srd-golubic-siprage-pocela-ribolovna-sezona {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108143934/http://kvdanas.com/index.php/vijesti/2508/srd-golubic-siprage-pocela-ribolovna-sezona |date=2020-01-08 }} * https://www.glaskotorvarosa.com/vojo-vukovic-sest-decenija-sakuplja-trofeje/ [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Босния партизандары]] 09uziwioc3hy3i252gxua89vqcyrpgm Осморегуляция 0 629913 3586342 3420313 2026-04-17T06:22:53Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586342 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Osmotic pressure on blood cells diagram.svg|нобай]] ]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Осморегуляция''' - гомосмостық жануарларда ішкі сұйықтықтардың ([[жасушааралық сұйықтық]]тар, [[лимфа]], [[қан]]) осмотикалық қысымының салыстырмалы тұрақтылығын қамтамасыз ететін физика-химиялық және физиологиялық процестердің жиынтығы.<ref>https://megabook.ru/article/%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F</ref> Осморегуляция тетіктері осмотикалық белсенді заттардың, негізінен тұздардың әр түрлі [[концентрация]]сы бар ортада өмір сүретін организмдерде және осы заттар мен суды тұтынудың әртүрлі деңгейлерінде кездеседі. Осморегуляция барлық тұщы су мен жер үсті жануарларына ортақ; теңіз ағзалары арасында, барлық омыртқалылар (миксиндерден басқа), кейбір шаян тәрізділер иемденеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] 413y3vkkupkev1mp4y49vitozutojnt Бакиза Кажбанова 0 630418 3586463 3584018 2026-04-17T09:44:24Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қатесі түзетілді 3586463 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бакиза Кажбанова''' ([[1907 жыл]] – жыл) — Қазақстандағы әйелдер қозғалысының мүшесі.Ол 1907 жылы қазіргі Қаратөбе ауданы, Орал облысында дүниеге келген. == Білімі == [[1927]] жылы [[Орал]] губсовпарт мектебін [[1937]] жылы Мәскеу қаласындағы Свердлов атындағы Бүкілодақтық коммунистік ауылшаруашылық [[университет]]ін бітірген. Сондай-ақ ол[[1946]] жылы [[Қазақстан]] Компартиясының Орталық Комитеті жанындағы Лениндік курсты бітірді. == Кәсіби мансабы == [[1930]] жылдан бастап КПСС мүшесі. [[1925]]-[[1940]] жылдар аралығында Қаратөбе әйелдер бөлімінің,Жамбетті укомының,Сламкен (Фурманов) райком партиясының басшысы, Орал БК(б)П үйірме комитетінің әйелдер [[сектор]]ының меңгерушісі болып жұмыс жасады. Одан кейін [[1940]]-[[1946]] жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің нұсқаушы қызметін атқарған. Кабардин-Балқар АССР-нің Нальчик қалалық кеңесінің атқарушы комитетінің [[бөлім]] басшысы, Қазақстан Компартиясы [[Орталық]] Комитетінің аппаратында қызметтер атқарған. [[1946]]-[[1946]] жылдары [[Қазақ КСР]] [[Ет]]-[[сүт]] өндіру өнеркәсіп министрінің орынбасары, [[1949]]-[[1952]] жылдары – [[Алматы]] қалалық комитет [[партия]]сының екінші хатшысы, [[Қостанай]] обком партиясының хатшысы, Қазақ КСР нан өнімдері Министрлігінің жауапты [[қызметші]]сі. Қазақстан КП(б) төртінші және алтыншы съездерінің делегаты, [[1952]] жылы [[Қазақстан]] Компартиясының алтыншы съезінде [[Тексеру]] комиссиясының мүшесі болып сайланды. [[КСРО]] [[медаль]]дары және [[орден]]дерімен марапатталған. [[1963]] жылдан бері – [[одақ]] көлемінде маңызы бар жеке зейнеткер.<ref>Қазақ КСР қысқаша энциклопедиясы. 1 том, Алматы, 1985 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:1907 жылы туғандар]] q5wxpd9tfnorq50v8kpubno82zvmync Цезарь (салат) 0 631019 3586344 3581997 2026-04-17T06:24:23Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586344 wikitext text/x-wiki [[Сурет:GRILLED SALMON & CAESAR SALAD (26607665093).jpg|нобай]] '''Цезарь''' ({{lang-en|Caesar salad}}) — танымал [[салат]], бұл лимон шырыны (немесе лайм шырыны), зәйтүн майы, [[Жұмыртқа тағамдары|жұмыртқа]], Вустер соусы, анчоус, сарымсақ, Дижон қышасы, Пармезан ірімшігі және қара бұрыш қосылған ромэн салаты мен крутондары бар көк-салат. == Құрамы == Классикалық нұсқада салаттың негізгі ингредиенттері: [[бидай крутон]]дары, [[ромэн салаты]]ның жапырақтары және рецепттің мәнін құрайтын ерекше тұздықтағы туралған пармезан. "Цезарь" толтыру негізі — жаңа піскен жұмыртқалар ( 1 минут қайнаған және салқындатылған ). Жұмыртқа, зәйтүн майы мен сарымсақ, лимон шырыны мен Вустер тұздықтарымен араластырылады. Классикалық түрде салат өте жеңіл болады,сондықтан ол жиі калориялық өнімдерді қосады, мысалы, пісірілген немесе қуырылған тауық. Классикалық нұсқадан басқа, көптеген заманауи рецептер бар. Олар ингредиенттермен және маймен ерекшеленеді (қыша, қаймақ, йогурт, майонез және т. б.) == Тарихы == Цезарь салатын әдетте итальян иммигранты, Мексика мен Америка Құрама Штаттарында мейрамханалар ұстаған ресторатор Цезарь Кардини ойлап тапқан деп саналады. Кардини [[Сан-Диего|Сан-Диегода]] тұрды, бірақ оның Тихуана, [[Мексика]] қаласындағы "Цезарь" мейрамханасы Америка Құрама Штаттарынан келген клиенттерді тартып, құрғақ заңды айналып өту мақсатында ашылған еді. Оның қызы Роза әкесінің 1924 жылы 4 шілдедегі мейрам кезінде ас үйдегі азық-түлік таусылып қалғанда, осы салатты Тихуанадағы мейрамханада ойлап тапқанын айтты. Кардини қолда бар ингредиенттерді пайдаланып, аспаздың үстел қасында салатты араластыру арқылы ерекше бір көзтартарлық әдіс қосты. Кейбір мәліметтер бойынша, салатты Цезарь Кардинидің ағасы Алекс Кардини ойлап тапқан, ал бастапқыда оны "Авиатор салаты" деп атаған, себебі ол құрғақ заң кезінде Мексикаға ұшып келген ұшқыштарға арналып жасалған. Кардинидің кейбір қызметкерлері де бұл салатты өздері ойлап т [[Санат:Салат]] [[Санат:Рецепт]] апқанын айтқан. Танымал миф бойынша, салаттың ойлап табылуы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарьға]] тиесілі делінеді. Америкалық аспаз және жазушы Джулия Чайлд өзінің жастық шағында, 1920 жылдары, Кардинидің мейрамханасында салат жегенін айтқан. Салат бүтіндей ромен салат жапырақтарынан жасалған, оларды сабақтарынан ұстап, қолмен жеген. Салатқа зәйтүн майы, тұз, бұрыш, лимон шырыны, Вустер соусы, жұмсақ пісірілген жұмыртқа, пармезан және сарымсақ майында қуырылған крутонын қосқан. 1946 жылы газет шолушысы Дороти Килгаллен анчоус қосылған, Кардинидің нұсқасынан айырмашылығы бар Цезарь салатын сипаттап жазған.{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> 3xrdnt0p4qwqhdtvtxq1co1tzjmat4k Амфибия адамы 0 631900 3586351 3585451 2026-04-17T06:31:50Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586351 wikitext text/x-wiki [[Сурет:0790. St. Petersburg. Film Studio "Lenfilm".jpg|нобай| 0790. St. Petersburg. Film Studio "Lenfilm".jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кино|Қазақша атауы=Амфибия адамы|Компания=[[Ленфильм|Киностудия «Ленфильм»]]|Келесі фильм=|Алдыңғы фильм=|Жыл=1961|Ұзақтығы=95 мин|Тілі=[[Русский язык|Русский]]|Мемлекет=КСРО|Түсім=|Бюджеті=|Композиторы=[[Петров, Андрей Павлович|Андрей Петров]]|Шынайы атауы=|Операторы=[[Розовский, Эдуард Александрович|Эдуард Розовский]]|Актерлер=[[Коренев, Владимир Борисович|Владимир Коренев]]<br>[[Вертинская, Анастасия Александровна|Анастасия Вертинская]]<br>[[Козаков, Михаил Михайлович|Михаил Козаков]]|Сценарист=[[Гольбурт, Акиба Абрамович|Акива Гольбурт]]<br>[[Ксенофонтов, Александр Сергеевич (кинооператор)|Александр Ксенофонтов]]<br>[[Каплер, Алексей Яковлевич|Алексей Каплер]]|Продюсері=|Режиссёрі=[[Казанский, Геннадий Сергеевич|Геннадий Казанский]]<br>[[Чеботарёв, Владимир Александрович|Владимир Чеботарёв]]|Жанры=[[Драма (жанр)|драма]]<br>[[мелодрама]]<br>[[фантастика]]|Сурет ені=|imdb_id=0055844}} '''«Амфибия адамы»''' — 1961 ж. «Ленфильм» киностудиясында режиссер В.Чеботарёв пен Г.Казанскийдің Александр Беляевтің ғылыми-фантастикалық романы негізінде түсірілген кеңестік көркем фильм. Фильмнің премьерасы 1961 жылы 28 желтоқсанда өтті, ал 1962 жылы 3 қаңтарда фильм кең таралды. 1962 жылы кеңестік кино таратудың көшбасшысы - 65 миллион көрермен. == Сюжеті == Буэнос-Айрестегі балықшылар мен інжу аулаушылар қорқады - теңізде құпия «теңіз шайтаны» пайда болды. Алайда, салқын кәсіпкер - інжу-аңшылар артелінің иесі Педро Цурита - жұмбақ тіршілік иесін ұстап, оны жағдайға бейімдеуді шешеді. Ол «шайтанның» ізін суытпай шығанақты күзетуге кіріседі. Өкпелері мен акулаларының қуысы бар демсіз адам - ​​Ихтиандер есімді жас - бұл доктор Сальватордың ағзаларды трансплантациялау бойынша батыл тәжірибелерінің нәтижесі. Ихтиандер адамдармен және өркениетпен жақсы таныс емес - ол әкесінің үйінде және теңізде өскен, достары - дельфиндер. Бірде Ихтиандер үстінде батып бара жатқан бір қызды көрді және оны ажалдан құтқарды. Бұл жедел кездесу жас жігіттің өмірін өзгертеді. Ол қалаға алғаш рет шығады және ол жерде өзінің шынайы құтқарушысы кім екенін білмейтін сүйкімді Гуттиерді табады. Жастар арасында сезім пайда болады. Алайда, қыздың әкесі Балтазар оны Зурита (қыз өзін өзінің құтқарушысы деп санайды) есебінен үйлендіруді талап етеді. Гуттиер қарсы болады, бірақ ақырында өзін теңізге лақтырған Ихтиандер суға батып кетті, ал оның нағыз құтқарушысы - Зурита деп сенеді. Бірнеше әрекеттен кейін Зурита ақыры «теңіз шайтанын» ұстап алды. Сальватор ұлын Зуританың қолынан шығарады, бірақ ол дәрігерді кемеге шабуыл жасады деп айыптайды. Дәрігерлер мен Ихтиандер қамауға алынып, түрмеге жабылған. Алайда Сальватордың досы, Гуттиерді сүйетін журналист Олсен жас жігіттің қашып кетуіне көмектеседі. Гуттиер қазір босайды - әкесі Зуритаға үйленуге қатты наразы емес қызын қолдай отырып, кәсіпкерді ашуланшақтап өлтіреді. Бірақ олар бақытты таба алмады: Ихтиандер бөшкедегі суда ұзақ уақыт түрмеде болғандықтан, денсаулығы нашарлады, енді ол теңізден шыға алмайды. == Рөлдерде == {| class="wikitable" style="background:#f9f9f9; float:center;" ! style="background:#C6C9FF" |Актер ! style="background:#C6C9FF" |Рөлі |- |[[Владимир Коренев]] |''[[Ихтиандер]]'' |- |[[Анастасия Вертинская]] |''Гуттиер'' |- |[[Михаил Козаков]] |''Педро Цурита'' |- |[[Николай Симонов]] |''доктор Сальватор'' |- |[[Анатолий Смиранин]] |''Балтазар'' |- |[[Владлен Давыдов]] |''журналист Олсен'' |- |} == Марапаттар == 1962 жылы «Советский экран» журналы өткізген фильмдер байқауында көрермендер фильмнің үздік бестігіне кірді, ондықтың ішінде он актер А.Вертинская (6 орын) және В.Коренев (8 орын), композитор А. Петров және оператор Е.Розовский болды. (1963).Триестегі ғылыми-фантастикалық кинофестивальдегі күміс парус сыйлығы (Италия, 1962) II сыйлық - «Күміс ғарыш кемесі» Триестегі IFF ғылыми фильмінде (1963) == Сілтемелер == * <nowiki>https://https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA-%D0%B0%D0%BC%D1%84%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%8F_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1961)</nowiki><br /> {{бастама}} hogpdpu4lye0sopxpdvq2pz5m904kk3 Калинин ауданы (Тверь облысы) 0 635886 3586415 3567314 2026-04-17T07:45:24Z Тоғжан Урумова 179029 3586415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{мағына|Калинин ауданы}} '''Калинин ауданы''' - әкімшілік-аумақтық бірлік (аудан) және [[Ресей]]дің Тверь облысының оңтүстік-шығысындағы муниципалитет (муниципалды округ). Әкімшілік орталығы — [[Тверь]] қаласы, ол жеке қалалық округті құрайды. [[Сурет:Tver Oblast Tver 2023-09 1696081697.tif|нобай|Тверь қаласы]] Ауданы 4244,7 км² - бұл аймақтың ең үлкен ауданы. Аудан облыстың орта бөлігінің оңтүстігінде орналасқан және шекараласады: * солтүстігінде - [[Лихославль]] және Рамешков аудандарымен, * шығыста - Кимри ауданымен * оңтүстік-шығыста - Конаков ауданымен * оңтүстігінде - Мәскеу облысымен, Лотошин ауданымен * батысында - Старицкий және Торжок аудандарымен.<ref>http://docs.cntd.ru/document/550283491</ref> Аймақтың негізгі өзені - [[Еділ]], ол батыстан шығысқа қарай 95 км (Тверьді қосқанда) өтеді. Тверден төмен Еділ Иванково су қоймасына өтеді. Басқа өзендер - Тверца, Қараңғылық, Шоша, [[Тмака]], Соз, Орша. Облыстың солтүстік-шығыста көптеген көлдерімен (Петров көлдері) кең көлемді «Оршин мүкі» батпақты массиві орналасқан. Оңтүстік-шығыста аумақтың бір бөлігі Завидово қорығы алып жатыр.<ref>http://kalinin-adm.ru/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} akakjixibrmscs5c2493d90j3lg78ex Жорж-Луи Леклерк де Бюффон 0 635926 3586399 3585308 2026-04-17T07:31:13Z Тоғжан Урумова 179029 3586399 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc de Buffon.jpg|нобай|Жорж-Луи Леклерк де Бюффон портреті]] == Өмірбаяны == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ekk7n0ve9bj3qji6wb1j4hbzcnsjtqd 3586406 3586399 2026-04-17T07:36:26Z Тоғжан Урумова 179029 3586406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc de Buffon.jpg|нобай|Жорж-Луи Леклерк де Бюффон портреті]] == Өмірбаяны == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon signature.svg|нобай|Жорж-Луи Бюффонның қолтаңбасы]] 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} klzoykhimo6cw8ujywd4xk76f6yeron Мыршым 0 636179 3586392 3585311 2026-04-17T07:17:08Z Тоғжан Урумова 179029 3586392 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мыршым''' — жастардың алқа-қотан отырып жүзікті аузына жасырып ойнайтын ұлттық ойын<ref>Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы : Дайк –Пресс, 2008. – 968б.</ref>. ''«Мыршым-мыршым»'' ойыны өте ертеден қалыптасып келе жатқан, көбінесе ойын-сауық кештерде ойналатын ойын. Ойыншылар қаншалықты көп болса, [[ойын]] соншалықты қызықты болады. Ойынға қатысушылардың жас ерекшеліктеріне қарамай қатыса беруге болады. Ойын жүргізуші ойыншыларды жайғасып отырғаннан кейін бір ойыншыны шығарады. Отырған ойыншылардың біреуінің аузына тиын салынады. Қалған ойыншылардың ауыздарында еш нәрсе жоқ болады. Ойын басталғанда ойыншылар жүргізуші айтқан «Мыршым-мыршым» деген сөзді қайталайды. Ойыншының аузында тиын бар екенін табу керек. Бұл ойынның негізгі мақсаты байқампаздық пен тапқырлықты даму.<br> '''''Мыршым ойыны''''' кейбір сөздіктерде «мыршалай – мыршыл», «мыршым-мыршым» деп аталады. Яғни бұл ойынның атауы нақты бір ғана атауды иемденбей, ойын барысындағы қолданысы бойынша да аталады. [[Семей]], Ақсуат, Көкпекті, Аягөз өңірлерінде солай аталады. Сонымен қатар, «мыршым» ойынының ойналуында аймақтық жерлерге байланысты ерекшеліктер болып тұрады. Мысалы, Қазақ тілінің аймақтық және диалектотгиялық сөздіктерінде мыршым ойынына мынадай анықтама берген. '''''Мыршым''''' - көзді байлап ойнайтын ойын (Түркістан облысы)<ref>Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы : Дайк –Пресс, 2008. – 968б.</ref>. Қазақ халқының дәстүрлі ойындары өте көп, олардың біразы [[халық]] жадынан ұмыт болған , дегенмен қазіргі күнге дейін сақталып, қолданыста жүрген ойындар саны 750-дей екен. Ғалым Ә.Қайдар өз еңбегінде ұлттық ойындардың жалпы тізімін келтіріп, олардың негізгілеріне анықтама беріп өтеді. ''Ұлттық ойындардың жалпы тізімі'' * А: Абойы, Ағала, Ағаш аяқ; * Қ: Қазақша күрес , Қазан, Қазан доп; * М: Мыршалай мыршыл, Мыршым-мыршым.<ref>Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. –Алматы: «Арыс» баспасы. Ғ.Қалиев, О.Нақысбеков, Ш.Сарыбаев, А.Үдербаев. 2005.</ref> Ұлттық ойынның бұл түрін Оралхан Бөкейдің «Өз отыңды өшірме» романынан кездестіре аламыз. -Жолдастар! – деді Қамбар қамшысын сарт еткізіп. – Енді ақсүйек ойыны басталды. Содан соң, «Мыршалай-мыршым», «Бел-беу соқ»... [5, 32б] (О. Бөкей «Өз...»).<ref>Қазақтар ана тілі әлемінде: этнолингвистикалық сөздік / Ә.Қайдар. – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013. Т.2: Қоғам. – 2013. – 728бет</ref> ==Дереккөздер== ie39ppnmld0zi7x6jw6ftism9vq79as Карлос сарқырамасы 0 636527 3586433 3567316 2026-04-17T07:59:07Z Тоғжан Урумова 179029 3586433 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[ [[File:Suchurum Waterfall.jpg|Suchurum_Waterfall]]|нобай|Карлов сарқырамасы]] '''Карлов сарқырамасы, Сучурум''' ([[Болгария|болг]]. Карлов сарқырамасы) — [[Балқан түбегі|Балқан тауларының]] орталық бөлігіндегі сарқырама. Старара өзенінің бойында, ол Карлово қаласына дейін, электр станциясының жанында орналасқан [[Васил Левский]]. Су құлауының биіктігі шамамен 8 метр, рельефтің биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 480 метрге дейін. Аудармадағы «Сукурум» «ұшатын су» дегенді білдіреді. Сарқырамаға апаратын асфальт жол бар.<ref>[http://Водопад%20«Сучурум»,%20город%20Карлово,%20Болгария Водопад «Сучурум», город Карлово, Болгария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сарқырамалар]] [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] e8brvnf0lc0caqrcpfxmp0jfdi9ht1j 3586434 3586433 2026-04-17T07:59:54Z Тоғжан Урумова 179029 3586434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Сучурум.JPG|нобай|Карлов сарқырамасы]] '''Карлов сарқырамасы, Сучурум''' ([[Болгария|болг]]. Карлов сарқырамасы) — [[Балқан түбегі|Балқан тауларының]] орталық бөлігіндегі сарқырама. Старара өзенінің бойында, ол Карлово қаласына дейін, электр станциясының жанында орналасқан [[Васил Левский]]. Су құлауының биіктігі шамамен 8 метр, рельефтің биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 480 метрге дейін. Аудармадағы «Сукурум» «ұшатын су» дегенді білдіреді. Сарқырамаға апаратын асфальт жол бар.<ref>[http://Водопад%20«Сучурум»,%20город%20Карлово,%20Болгария Водопад «Сучурум», город Карлово, Болгария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сарқырамалар]] [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] i9rhqi2q0cnq0hzxu54hmzxp0zvefyi Гетероцерус 0 636882 3586431 3548032 2026-04-17T07:53:51Z Тоғжан Урумова 179029 3586431 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гетероцерус''' ({{lang-en|Heterocerus}}) — пилоустар тұқымдасынан шыққан қоңыздардың тұқымы. [[Сурет:Heterocerus P1460507a.jpg|нобай|Гетероцерус]] == Сипаттамасы == Гетероцерустарда 10-немесе 11-сегментті мұрттары бар, олар ұзарған түйреуіш пішінін құрайды. Дененің жоғарғы бөлігі тік немесе қиғаш түктермен қапталған. Көбінесе қара немесе қоңыр фонда ашық түстен жасалған таңулар бар. === Систематика === Осы қоңыздың түрлері: *Heterocerus aragonicus *Heterocerus dayremi *Heterocerus etruscus *Heterocerus fenestratus *Heterocerus flexuosus *Heterocerus fossor *Heterocerus fulvipes *Heterocerus fusculus *Heterocerus hankae *Heterocerus holosericeus *Heterocerus humilis *Heterocerus infuscatus *Heterocerus jelineki *Heterocerus kamtschaticus *Heterocerus kaszabi *Heterocerus lorenzevae *Heterocerus magnus *Heterocerus marginatus *Heterocerus medius *Heterocerus morgani *Heterocerus mus *Heterocerus nepalensis *Heterocerus novaeselandiae *Heterocerus obsoletus *Heterocerus ottomerkli *Heterocerus pallidivestis *Heterocerus parallelus *Heterocerus persicus *Heterocerus pulchellus *Heterocerus sauteri *Heterocerus sichuanensis *Heterocerus stultus *Heterocerus thebaicus *Heterocerus thieleni n5tk5nfr8jzgn2wnuw8h3mdqpge77jm 3586432 3586431 2026-04-17T07:54:42Z Тоғжан Урумова 179029 3586432 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гетероцерус''' ({{lang-en|Heterocerus}}) — пилоустар тұқымдасынан шыққан қоңыздардың тұқымы. [[Сурет:Heterocerus P1460507a.jpg|нобай|Гетероцерус]] == Сипаттамасы == Гетероцерустарда 10-немесе 11-сегментті мұрттары бар, олар ұзарған түйреуіш пішінін құрайды. Дененің жоғарғы бөлігі тік немесе қиғаш түктермен қапталған. Көбінесе қара немесе қоңыр фонда ашық түстен жасалған таңулар бар. === Систематика === Осы қоңыздың түрлері: *Heterocerus aragonicus *Heterocerus dayremi *Heterocerus etruscus *Heterocerus fenestratus [[Сурет:Heterocerus fenestratus (Thunberg, 1784) (3188614410).jpg|нобай|Heterocerus fenestratus]] *Heterocerus flexuosus *Heterocerus fossor *Heterocerus fulvipes *Heterocerus fusculus *Heterocerus hankae *Heterocerus holosericeus *Heterocerus humilis *Heterocerus infuscatus *Heterocerus jelineki *Heterocerus kamtschaticus *Heterocerus kaszabi *Heterocerus lorenzevae *Heterocerus magnus *Heterocerus marginatus *Heterocerus medius *Heterocerus morgani *Heterocerus mus *Heterocerus nepalensis *Heterocerus novaeselandiae *Heterocerus obsoletus *Heterocerus ottomerkli *Heterocerus pallidivestis *Heterocerus parallelus *Heterocerus persicus *Heterocerus pulchellus *Heterocerus sauteri *Heterocerus sichuanensis *Heterocerus stultus *Heterocerus thebaicus *Heterocerus thieleni e1qgupdyom1ze7310qsbnrqftpdji74 Иоганн Деберейнер 0 637071 3586402 3571391 2026-04-17T07:34:52Z Тоғжан Урумова 179029 3586402 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дёберейнер, Иоганн Вольфганг''' ({{lang-de|Johann Wolfgang Döbereiner}}; 13 желтоқсан 1780, Хоф – 1849 жылы 24 наурыз, Йена) — неміс химигі. [[Сурет:Porträt Johann Wolfgang Döbereiner.jpg|нобай|Иоганн Дёберейнер портреті, 1825 жыл]] == Өмірбаяны == Иоганн Дёберейнер Вольвганг Баварияның Хоф қаласында жүргізуші отбасында дүниеге келген. Орта білім ала алмаған Дёберейнер өзін-өзі оқытумен айналысып, фармацевт көмекшісі лауазымына емтихандарды тапсыра алды. Дәріхананы басқару құқығын алу үшін 1800-1803 жылдары Страсбургте жаратылыстану ғылымдарын оқыды. Германияға оралған Дёберейнер, қаражаттың болмауына және фармацевттердің шеберханаларына қойылған шектеулерге байланысты жоспарларын жүзеге асыра алмады. Оның химиялық заттарды өндіру мен сатуды ұйымдастыруға, сонымен қатар химиялық технологтарды даярлайтын оқу орнын құруға әрекеттері де сәтсіз болды. Соған қарамастан, Дёберейнер түрлі заттарды дайындаудың әдістерін жақсарту туралы көптеген жарияланымдары мамандар тарапынан қуана қабылданып, 1810 жылы И.В. Гётедің көмегімен ол Йена университетіне профессор ретінде шақырылды. == Ғылыми жұмысы == Химиялық элементтерді жіктеуге талпыныс жасаған ғалымдардың бірі И.Дёберейнер болды.Ол 1817 жылы қасиеттері ұқсас химиялық элементтерді үш-үштен триада түрінде топтауды ұсынды.И.Дёберейнердің жіктеуі бойынша триададағы екінші элементтің атомдық массасы басқа екі элементтің орташа арифметикалық массасына тең.<ref>Әлемдік Энциклопедия</ref> <ref>В. А. Яковлев. Дёберейнер, Иоганн Вольфганг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c61qastseufk1zay619rh6mhzzy7jdo Пьер Луи Мария Шанель 0 654894 3585919 3584213 2026-04-16T14:38:29Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585919 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Peter Chanel.jpg|нобай|alt= Peter Chanel.jpg| Peter Chanel.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} '''Пьер-Луи-Мари Шанель''' ({{lang-fr|Pierre-Louis-Marie Chanel}}, "Пьер-Луи-Мари Шанель"; 12 маусым, 1803, La Potiere, Belle коммуна, бөлімі Эн, [[Франция]] - 18 сәуір, 1841, Футуна ) - француздық католик діни қызметкер және миссионер. Католик шіркеуі қасиетті және шейіт ретінде құрметтейді. == Өмірбаян == 1819 жылдан бастап, Пьер Шанель оқыған семинариясында бастап, 1823 коммунасының кіші семинариясында - Мексимьё, және 1824 жылы Брусеминариясында кіші семинариясы болған. Семинарияны 24 басқа бітірушілермен бірге Пьер Шанель 1827 жылы 15 шілдеде епископ Дэви арқылы діни қызметкер болып тағайындалды. Содан кейін ол біраз уақыт Амберюде діни қызметкердің көмекшісі ретінде болды. Онда ол Клод Бретті кездестірді, ол оның досы және Мария қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. Пьер Шанель жас кезінен миссионер болуды армандады және бұл армандар Амберудағы бұрынғы викардың [[Үндістан]]да миссионер болған хаттарымен бекітілді. 1828 жылы Пьер Шанель епископ Беллиге хат жолдап, оны миссияға жіберуді өтінді. Епископ одан бас тартып, оны Кроцетке діни қызметкер етіп тағайындады. Сол уақытта ол жаңа миссияны ұйымдастырғалы жатқан епархиялық діни қызметкерлер тобымен кездесті. 1831 жылы ол шетелде миссионерлік қызметке бет бұрған Мэри қоғамының мүшесі болды. Қоғам оның таланттарын жергілікті жерде пайдалануға шешім қабылдады және бес жыл бойы ол Bell семинариясында рухани әкесі болды. 1833 жылы Шанель әкесі Жан-Клод Колинмен бірге Римге еріп барды, онда олар жаңадан құрылған қоғамға бата іздеу үшін саяхаттады. 1836 жылы Рим Папасы Григорий XVI миссионерлік қоғамды мақұлдады, ол бірден Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы аралдарға миссия жіберуді сұрады. 24 қыркүйекте Монашеской ант алды Chanel бойынша 1836 жылы жүзіп миссионерлердің тобын басқарды. Гавр жылғы 24 желтоқсандағы туралы 1836. Олармен бірге Папа Григорий XVI Батыс Океания епископын басқаруға бұйырған епископ Жан Батист Помпалье еріп жүрді. Ол 1838 жылы [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияд]] аяқталды, ал 1848 жылы Оклендтің алғашқы епископы болды. Жолда әкесі Клод Брет ауырып, 1837 жылы 20 наурызда қайтыс болды. Миссияның штаб-пәтері екі миссионерді тастап кеткен Увеа аралы болуы керек еді. Шанель өзі жақын саяхат Футуна олар бойынша іріктелген еді. Mary-Nizir Delorma және Томас Boag, сүйемелдеуімен, Тонга аралдарының. Олар сайтқа 1837 жылы 8 қарашада жетті. == Шейіт болу == Бастапқыда миссионерлер тобын король Ало Ниулики жақсы қабылдады, содан кейін ол бүкіл аралға иелік етті. Бірақ миссионерлер жергілікті тілді үйреніп, уағыз айта бастағанда, патша өзінің наразылығын білдіре бастады. Ол христиан діні оған бас діни қызметкер және патша ретінде кедергі болады деп сенді. Мейтела патшаның ұлы шомылдыру рәсімінен өтуді шешкенде, король бұған жол бермеу үшін өзінің ең жақсы жауынгері, күйеу баласы Мусумусуды жібереді. Мусумусу басында Мейтелаға барды және олар шайқасты. Ұрыста жараланған Мусумусу медициналық көмекке зәру болып, Шанельге барды. Пьер Шанель оған құрметтесіп жатқанда, Мусумусу Шанельдің басына балтамен ұрған. Қасиетті әкесі алған жарақатынан 1841 жылы 28 сәуірде қайтыс болды. Пьер Шанельдің өлімі туралы хабар бірнеше айдан кейін ғана сыртқы әлемге жеткен жоқ. Франциядағы Мэри қоғамының мүшелері бұл туралы білгенге дейін шамамен бір жыл өтті. Қастандық жасалғаннан кейін екі апта, Американдық сауда кемесі Уильям Гамильтон, басқарма Mary Nizir, Boaga және басқалар бойынша алып, аралында оларды әкелді Uwea (келді 18 мамыр, 1841 ). Содан кейін ол Морис -Низир Помпальердің өкілі Жан-Батист Эпальға Пьер Әулие, Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт. == Естеліктер == Шанельдің қайтыс болғанын білген епископ Помпальер әкесі Филипп Виармен бірге Санта-Мария шхунымен 1841 жылы 19 қарашада Валлис және Футуна аралдарына жүзіп кетті. Олар Увейге 1841 жылы 30 желтоқсанда келді. Жергілікті миссионерлік, Әке батальоны, аралында қалуға епископ үгіттеп, Филип Viard барды Футуна ол келді, 18 қаңтар, бойынша 1842. Жергілікті бас Агили Шанельдің денесін эксгумациялауға келісім берді. Виардтың өтініші бойынша кеме дәрігері денені тексеріп, Шанельдің Мэри-Низир айтқандай өлгенін растады. Әулиенің денесін бальзамдап, матаға орап, бөшкеге салған. Бұл формада ол 1842 жылы 3 мамырда Жаңа Зеландияға жеткізілді. Жаңа Зеландияда қалдықтар «сапалы ағаш» табытқа салынып, 1849 жылға дейін сол жерде болды. 1849 жылы 15 сәуірде олар Оклендтен Маукинге кетіп, 4 мамырда Сиднейге жетті. 1850 жылы 1 ақпанда әкесі Бернин сүйектерімен бірге Францияға кетті, олар 1850 жылы 1 маусымда келді. == Футунаға қайта келу == Пьер Шанель өзінің шейіт болғанына қарамастан, өз миссиясын орындады. Помпальер әкелерді Екатерина Сервант, Франсуа Рулло-Дубиньон және ағасы Мэри-Низирді аралға оралуға шақырды. Олар 1842 жылы 9 маусымда келді. Аралдың барлығы дерлік католик дінін қабылдады . Тіпті Мусумусу сенді. Пьер Шанельді құрметтеу үшін Поидегі шіркеуге барғандар оның қабірінің үстінен өтіп кетуі үшін оны жерлеуді өтінді. == Деректер мен болжамдар == Әулиенің агиографиясындағы маңызды мәселе - арал тұрғындары өте тез сенді. (Рас, Шанельдің қайтыс болуы мен діни қызметкерлердің келуі арасында аралдықтардың көтерілісі басталды, ол әскери күшпен басылды, сондықтан католик халқының көп пайызы католик еместерінің өлімінен де, халықтың репрессияны болдырмас үшін католицизмді қабылдауынан да туындауы мүмкін). Сондықтан, қазірдің өзінде 1889 жылы Шанель шейіт ретінде ұрып-соғылды және 1954 жылы Рим Папасы [[Пий XII]] канонизациялады (Океанияның қамқоршысы болды). Оның 3 дәптерінің 2-сі сақталған, оны миссионер ретіндегі жұмысын бағалауға болады. Көптеген адамдар Шанельдің шейіт болған жерін шатастырып, Футуна (Вануату) аралын Жаңа Гебридтер аралдар тобынан ( Вануату мемлекетіне тиесілі ) атайды. Өкініштің бір түрі ретінде футунандар Пьер Шанельге арнайы ән мен би арнады, ол Тонга аралдарында да орындалады. 28 сәуір - Уоллис және Футуна аралдарында ресми мереке. Әулие жәдігерлері 1977 жылы аралға қайтарылды. Сол кезден бастап олар Поидағы басты шіркеудің жанындағы сегіз бұрышты капеллада сақталады. Реликвиялар кіреберістің жанындағы шыны қорапқа, ал жақын күміс қорапқа әулиенің бас сүйегі салынған. Шіркеу еденіндегі тастар оның қай жерде өлтірілгенін белгілейді. Витринаның артындағы мұражайдың кішкентай бөлмесінде қасиетті әкенің заттары бар. == Дұға == «Святой Пьер Шанель, вы покинули родную страну, чтобы проповедовать Иисуса, Спасителя мира, народам Океании. Направляемый Божьим духом, благородной силой, вы несли любовь даже ценой своей жизни. Сделайте так, чтобы мы могли прожить свою жизнь в мире, радости и любви. Может ваши молитвы и ваш пример приблизят царство Божье на земле». == Сілтемелер == * Әулие Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт * Әулие Пьер Шанель {{Суретсіз мақала}} 7ev5hx2ndt5nvxsqpn737gzyo23ioq8 Бадер-Мейнхоф құбылысы 0 655457 3585923 3585415 2026-04-16T14:41:17Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585923 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай|alt= Cognitive bias codex en.svg| Cognitive bias codex en.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] kfrbwxrhi4jt308x8hpbd7x9r8g2dk9 Лорна Элизабет Локвуд 0 656374 3585949 3579294 2026-04-16T15:12:09Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585949 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|нобай|alt= Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg| Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Лорна Элизабет Локвуд |Шынайы есімі=Lorna Elizabeth Lockwood |Туған күні=[[24 наурыз|24 Наурыз]], [[1903]] |Қайтыс болған күні=[[23 қыркүйек|23 Қыркүйек]], [[1977]] |Туған жері=Дуглас, [[Аризона]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған жері=[[Финикс]], [[Аризона]], [[АҚШ]] |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=[[Заңгер]], [[Төреші]], Бас Төреші |Әкесі=Альфред Коллинз Локвуд|Анасы=Дейзи Мод Линкольн}} '''Лорна Элизабет Локвуд''' (24 наурыз 1903 - 23 қыркүйек 1977) — Аризона Жоғарғы Сотының әділеттілігі (кейде бас төрешісі) қызметін атқарған [[Американдықтар|американдық]] [[заңгер]] және [[төреші]]. [[Аризона|Аризона территориясында]] дүниеге келген Локвуд, Аризона Жоғарғы Сотының бас төрешісі болған Альфред Коллинз Локвудтың қызы болды. Локвуд, жеке практикаға кірмес бұрын, Аризона Университеті мен Аризона Университетінің Заң колледжінде, және Аризонаның Өкілдер Палатасында бірнеше мерзім қызмет еткен. Локвуд, Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Сотында он жыл қызмет етті, бұл рөлде қызмет еткен алғашқы әйел. [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотына сайланды. Ол [[1965]]-[[1966]] және [[1970]]-[[1971]] жылдары бас сот төрайымы қызметін атқарды, және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] штат жоғарғы сотының алғашқы әйел төрешісі болды. Ол [[1975]] жылы соттан зейнетке шығып, үш жылдан кейін қайтыс болды. == Ерте өмірі және білімі == Локвуд [[1903]] жылы 24 наурызда [[Аризона|Аризонаның]] Дуглас тау-кен қаласында Дейзи Мод Линкольн мен Альфред Коллинз Локвудтың отбасында дүниеге келді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Оның әкесі Аризона Жоғарғы Сотының [[Адвокат|адвокаты]], кейінірек бас төрешісі болған. Отбасы [[1913]] жылы Томбстоунға қоныс аударды, ал Лорна [[1920]] жылы Томбстоун Орта Мектебін бітірді. Локвуд Өнер Бакалавры дәрежесін алды. Ол [[1923]] жылы Туксондағы Аризона Университетінде [[Испан тілі|испан тілінде]] [[PhD-доктор|PhD докторын]] алды, ал [[1925]] жылы Аризона Университетінің Заң Колледжінде [[докторлық диссертация]] қорғады.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд заң факультетіндегі жалғыз әйел және мектепте оқитын екінші әйел болды. Студенттік адвокаттар алқасының президенті болып сайланды.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> == Заң және сот қызметі == Локвуд, [[Аризона|Аризона штатының]] Адвокаттар Коллегиясынан өтіп, [[1925]] жылдан [[1939]] жылға дейін заңды стенограф болып жұмыс істеді. [[1939]] жылы Лоретта Саваж Уитнимен бірге 1939 жылы Lockwood & Savage фирмасын құрды. Екеуі [[1942]] жылға дейін, Локвуд ағасымен бірге тәжірибе бастағанға дейін бірге жұмыс істеді. З.Симпсон Кокс және оның әкесі, сол уақытқа дейін Аризона Жоғарғы Сотына қайта сайлау науқанынан айрылған.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1938]] жылы Локвуд Іскер және Кәсіпқой Әйелдер Клубына Аризонаның Өкілдер Палатасына сайлауға қабылданды. Сайлауда Локвуд жеңіп, [[1940]] жылы қайта сайланды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1942]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[АҚШ]] өкілі Джон Р. Мердоктың көмекшісі болды. [[1944]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[Финикс|Финикске]] оралып, Баға Әкімшілігінің Кеңсесінде аудандық баға жөніндегі [[адвокат]] ретінде соғыс қимылдарына көмек көрсетті. [[1946]] жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін, Локвуд Аризонаның Өкілдер Палатасына оралды және Палата Сот Комитетінің төрағасы және Палата Ережелері Комитетінің мүшесі болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1947]] жылы [[Финикс]] [[Мэр|мэрі]] Рэй Буси Локвудты [[Хартия|Хартияны]] Қайта Қарау Комитетіне тағайындады, ол жергілікті маңызды қызмет. [[1949]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатының]] [[әлеуметтік қамсыздандыру|әлеуметтік қамсыздандыру бөлімін]] қадағалап, [[Бас Прокурор|бас прокурордың]] көмекшісі болу үшін жеке тәжірибеден кетті.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1950]] жылы Локвуд Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Cотының төрешісі болып сайланды. Сол сот орнында отырған алғашқы әйел. Ол [[1954]] жылдан [[1957]] жылға дейін [[Уезд|уездің]] ювеналды сотының төрешісі қызметін атқарды. Келесі үш жыл ішінде жалпы уездік орнына оралды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотының қазіргі сот төрелігіне қарсы шықты. Локвуд штат бойынша [[үгіт-насихат|үгіт-насихат жұмыстарын]] жүргізіп, [[адвокат]] Вирджиния Хэш басқарған ұшақпен сапар шегеді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд 1965-1966 жж. Және 1970-1971 жж. Аралығында Жоғарғы Соттың бас төрешісі болып қызмет етті. Ол штаттың жоғарғы сотының басты төрешісі болған алғашқы әйел болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/articles/NAWL-100.PDF The Centennial of the National Association of Women Lawyers by Selma Moidel Smith Page 1 of 18A CENTURY OF ACHIEVEMENT:The Centennial of the National Association of Women Lawyers]</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> [[1965]] және [[1967]] жылдары [[АҚШ|АҚШ-тың]] Жоғарғы Сотында бос орындар пайда болған кезде Сенатор Карл Хайден өзінің кандидатурасын [[Президент]] [[Линдон Джонсон|Линдон Джонсонға]] ұсынды. Локвуд сотта қызмет еткен алғашқы әйел және алғашқы [[Аризона|Аризондық]] болар еді. Бірақ ол номинацияға ие болмады. (Сотқа тағайындалған алғашқы әйел кейінірек [[1981]] жылы тағайындалған Аризонаның Апелляциялық Сотының төрешісі Сандра Дэй О'Коннор болды).<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> == Өлім == [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|thumb|right|200px|Локвудттың күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113.]] Локвуд [[1975]] жылы соттан зейнетке шықты. Ол [[1977]] жылы 23 қыркүйекте Финикстің Жақсы Самариялық Ауруханасында қайтыс болды. Оның күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery және зираттың оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113. Ол қайтыс болғаннан кейін [[1981]] жылы Аризонаның Әйелдер Даңқы Залына енгізілді.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Судьялар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Аризонада туғандар]] [[Санат:Сот жүйесі]] 87wwynd5vv1ivesd8p04qmdfnz5zi0z Кевин Ричард Паркер 0 663400 3585954 3572897 2026-04-16T15:16:15Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585954 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg|нобай|alt= Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg| Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Кевин Ричард Паркер |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20 қаңтар 1986 (жасы 35) |Туған жері = [[Аустралия]] [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] [[Перт]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2005]] - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{AUS}} |Мамандықтары = * Әнші * ән авторы * музыкант * рекорд жасаушы |Аспаптары = * Вокал * гитара * барабандар * бас * пернетақталар |Жанрлары = [[синтипоп]]<ref>{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2099697/watch-tame-impala-go-full-synthpop-playing-borderline-on-fallon/news/|title=Watch Tame Impala Go Full Synthpop, Playing 'Borderline' on ''Fallon''|website=[[Stereogum]]|first=Tom|last=Breihan|date=23 September 2020|access-date=23 Қыркүйек 2020}}</ref> {{nowrap|[[нео-психоделия]]}}<ref>{{cite web |author=Andrew Hatt |url=https://backyardcollusions.com/2018/12/18/a-new-trip-for-a-new-era-the-neo-psychedelia-explosion-of-the-2010s/ |title=A New Trip for a New Era: The Neo-Psychedelia Explosion of the 2010s |publisher=Backyard Collusions |date=18 December 2018 |access-date=17 June 2019}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік рок]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/tame-impala/67461 |title=Tame Impala react to winning NME's Album Of The Year |work=[[NME]] |date=29 November 2012 |access-date=12 March 2016 |author=Bychawski, Adam}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік поп]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.nme.com/features/tame-impala-interview-inside-the-mind-of-a-psych-pop-shaman-358 |title=Tame Impala Interview: Inside The Mind Of A Psych-Pop Shaman |work=[[NME]] |date=14 July 2015 |access-date=12 March 2016 |author=Calvert, John}}</ref><ref>{{cite web |author=Gregory Heaney |url=https://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |title=Lonerism – Tame Impala &#124; Songs, Reviews, Credits, Awards |publisher=AllMusic |date=8 October 2012 |access-date=3 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623114116/http://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |archive-date=23 June 2014}}</ref> |Ұжымдары = [[Tame Impala]] |Лейблдері = * [[Modular Recordings|Modular]] * [[Interscope Records|Interscope]] |Марапаттары = |Сайты = [http://tameimpala.com tameimpala.com] }} '''Кевин Ричард Паркер''' ([[20 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]]) — австралиялық әнші, ән авторы, музыкант және жазба продюсері, ол өзінің музыкалық жазуы, орындауы және шығаруы үшін «Tame Impala» музыкалық жобасымен танымал. Кевин 12 ARIA Music Awards пен Brit Award сыйлығын жеңді және төрт Грэмми сыйлығына номинацияланды. Паркер продюсер ретінде Марк Ронсон, Леди Гага, Канье Уэст, Трэвис Скотт, Melody's Echo Chamber, Flaming Lips сияқты өнершілермен ынтымақтастықта болды. == Ерте өмір мен мансаптың басталуы == Паркер [[Сидней|Сиднейде]] дүниеге келген, бірақ бүкіл өмірін Батыс Аустралияда, [[Перт]] қаласында өткізді.<ref name="Kevin Parker interview">{{cite web|title=Kevin Parker interview|url=http://tameimpala.tumblr.com/post/2498013850/kevin-parker-interview|access-date=13 July 2012}}</ref> Паркердің әкесі Джерри Родезиядан, ал шешесі Розалинд Оңтүстік Африкадан шыққан<ref name="Citazine Interview">{{cite web|title=Citazine Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjj3NCT5A0|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref>Паркердің ата-анасы 3 жасында ажырасқан болатын. 12 жасынан бастап ол Коттеслода әкесімен, өгей шешесі Рондамен және ағасы Стивенмен бірге тұрды. Оның анасының екінші некесінен туған кіші қарындасы Хелен бар. Кевин жастайынан музыкаға құмар болып өсті. Паркердің әкесі «хобби ретінде көп музыка ойнады» және «оның музыкалық тәрбиесінің үлкен бөлігі» болды. Оның аспапта ойнаудың алғашқы тәжірибесі әкесімен бірге гитарада жүру болды. Ол: «Мен гитараны оның көлеңкелі күйлеріне ритмдік гитарада ойнау арқылы үйрендім. Ол көлеңкелердің жетекші рифтерінде ойнағысы келді, өйткені ол Хэнк Б. Марвинді жақсы көреді және маған аккордты фонда ойнауға мәжбүр етті» деді.<ref name="The Drone interview" >{{cite web|title=The Drone interview|url=http:https://www.youtube.com/watch?v=MiQDa2ancTU|publisher=YouTube|access-date=26 December 2011}}</ref> 11 жасында Паркер өзінің ағасы сияқты барабандарды алып, кейінірек «шамамен 12-ден 15 жасқа дейінгі аралықта тым әуезді музыка шығарды», ол «шынымен де біртүрлі және қайталанатын және жанрлық емес» болды<ref name="LA Times interview">{{cite web|title=LA Times interview|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/06/innerspeaking-tame-impalas-kevin-parker-discusses-his-bands-success-origins-and-impressions-of-calif.html|work=LA Times|access-date=13 July 2012}}</ref>. Барабанда және шамадан тыс дубляж жасаған гитараны және басқа аспаптарды lo-fi эксперименттеріне жазу арқылы. Бұл туралы Паркер: «Мен әрдайым музыка жаздым. 12 жасымда мен екі таспа қондырғысын орнатып, көп трек жасайтынмын. Біріншіден, мен барабанға соққыны жазар едім, содан кейін мен сол таспаны пернетақта ойнау кезінде басқа магнитофонға ойнатыңыз, содан кейін сол таспаны алып, барабан мен пернетақтада бас гитарада ойнайтынмын. Аспаптарды қосып жүре беретін едім. Әкем маған 8 сатып алғанша, оны ұзақ уақыт істедім - стрек, содан кейін мен басқа музыкалық топтарда болсам да, өзім жазуды жалғастыра бердім».<ref name="RolloGrady Interview">{{cite web|title=RolloGrady Interview|url=http://www.rollogrady.com/rollo-grady-interview-kevin-parker-of-tame-impala/|publisher=rollogrady.com|access-date=7 May 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы сегіз жолды жазғышын 16 жасында алды<ref name="The Vine interview">{{cite web|title=The Vine interview|url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|publisher=The Vine|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|archive-date=30 September 2012|df=dmy-all}}</ref>. Кішкентай жасөспірім кезінде Паркер өзін жоғалтқан және жалғыз сезінетін кезеңдерді бастан өткерді: «Менде ең қатты отбасылық өмір болған жоқ. Мен ол жерге қайта оралуға мықты негіз болмадым, сондықтан мен көптеген мәселелермен айналыстым. Мен өзімнен өзім заттарды аламын. Және жай ғана адасып кеттім: «Менде ешкім жоқ» деп ойлағаным есімде. Бірде, 15 жасымда немесе бірдеңе жасымда тісімді жуып, жылап жібердім. Тек өзімді жалғыз сезіндім».<ref name="Apple Music">{{cite web |url=https://apple.co/TameLonerism |title=Sleeve Notes: Tame Impala, Lonerism |publisher=Apple Music |date=28 January 2019 |access-date=28 January 2019}}</ref> Паркер сонымен қатар, Таме Импаланың 2012 жылы шыққан «Лонеризм» альбомында жасөспірім кезіндегі көптеген сезімдерді дәлелдейді деп ойлады. Ол: «Бұған таңқаларлық үміт бар. Мүмкін, оның таңғалдырарлығы осы шығар. Мүмкін, сондықтан ол соншалықты жақсы орындалған шығар». Паркердің әкесі оған музыка индустриясына ену туралы әрдайым ескертіп отырды. Паркер: «Менің әкем әрдайым музыканы мансап ретінде таңдамау керектігін ескертті. Ол қатты уайымдап:"Егер сіз өзіңіздің жұмысыңыз ретінде, егер үстелге тамақ қоятын нәрсе болсаңыз, ол оның сиқырын бірден бұзады", - деді. Бұл енді жұмбақ әрі көңілді болмайды, тек жұмыс сияқты болады. Паркер әкесінің айтқанына сеніп, біраз уақыт университетке түсіп, инженерлік мамандық бойынша оқыды. Ол: «Мен әкемді қандай да бір жолмен қуантқым келді. Мен не істегім келетінін білмедім, өйткені маған музыкадан басқа ешнәрсе ұнамады».<ref name="Melbourne Uni interview">{{cite web|title=Melbourne Uni interview|url=http://union.unimelb.edu.au/farrago2010/arts-and-culture/interviewwithtameimpalaskevinparker|publisher=Melbourne Uni|access-date=14 July 2012}}</ref> деді Паркер: «Мен оны жек көрдім, және бір күні астрономияға ауысуға бел будым. Кедей болатынымды білдім және кез-келген іспен айналысқым келді». Алайда, Паркер өзінің алғашқы арманынан бас тартпады. Ол: «Мен Университетте болдым, қол қоюдан екі ай бұрын мен әйгілі музыкант болмайтынымды және өз мансабыма кірісуім керек екенін мойындадым. Осылайша құлап, іс жүзінде университетте жұмыс істей бастаған кезде, бірақ ешқашан назарымды музыкадан басқа ешнәрсеге аудара алмадым, мысалы, бұл ауру еді, дәрістерде мен бір сөзді тыңдай алмайтын едім, өйткені тек жаңа әнім туралы ойланатын едім».. Соңғы астрономия емтиханына бара жатқанда, Паркерге Modular Recordings хабарласып, олардың таңбасына Таме Импаланы жаздырғысы келді. Мұны естіген Паркер емтиханнан машинасын бұрып, музыка жасау үшін үйіне кетті. <ref name="Pitchfork Reviews interview">{{cite web|title=Pitchfork Reviews interview|url=http://www.pitchforkreviewsreviews.com/post/731827786/pitchfork-reviews-reviews-attends-record-label-showcase|publisher=Pitchfork Reviews|access-date=14 July 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы альбомын жазып жатқан кезде, оның әкесі бір жыл бойы қатерлі ісік ауруымен күрескеннен кейін қайтыс болды. Джерридің өлімі Паркерге «жаппай» әсер етті, ол: «Бұл таңқаларлық уақыт болды, өте түсініксіз болды, және мен оны қалай жасайтынымды білмедім".<ref>http://www.theage.com.au/good-weekend/out-of-this-world-20150626-ghwchk</ref> == Мансап == Паркер - бұл өзінің негізгі жобасы Tame Impala-дан басқа әр түрлі топтарда ойнайтын үлкен және алуан түрлі Перт музыкалық сахнасының бөлігі. Бұл туралы түсініктеме берген Паркер «бұл шынымен де тату, тыныш, Австралияның қалған бөлігінен бөлінген көрініс»<ref name="KEXP Interview" >{{cite web|title=KEXP intreview|url=https://web.archive.org/web/20130308042716/http://blog.kexp.org/2010/12/27/interview-with-tame-impala/|access-date=27 December 2010}}</ref>және «Таме Импала - бұл біз шу шығаратын алып шудың бір парағы ғана. Достар. Мен өзім жазуды өзім жаман сезінбеймін, өйткені олардың тобында бұл үлес деп ойламаймын ... бізге Таме Импала - бұл тек Кевин Паркердің жобасы және бәрінің жобасы бар». ===The Dee Dee Dums=== 2005 жылы Паркер The Deeee Dums атты топ құрды (ол Таме Импаланың негізі болады) қазіргі Таме Импаланың мүшесі Доминик Симпер мен Люк Эпштейннің қатысуымен. Deeeee Dums 2005 жылы AmpFest-те екінші орынға ие болып <ref>{{cite web|url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|title=Tame Impala (aka Dee Dee Dums)|publisher=Ampfest|access-date=28 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Cu9WCfwm?url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|archive-date=14 December 2012|df=dmy-all}}</ref> және сол жылы The Next Big Thing мемлекеттік финалында үшінші орынға ие болып, жергілікті мақтауға ие болды. <ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|title=NBT Past Winners|publisher=Next Big Thing (Healthway)|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref> 2006 жылы қазанда Эпштейннің орнына барабаншы Сэм Девенпорт келді, Эпштейн Sugarpuss-пен ойнайтын болды. Кейінірек олар Ұлттық кампус тобы байқауының Батыс Австралия штатында финалда жеңіске жетті [26]. 2007 жылдың аяғында Паркер топтың атын Tame Impala деп өзгертті және Джей Уотсонды барабандарға қабылдады; Девенпорт актерлік мансабын жалғастырды. ===Tame Impala=== Tame Impala - Паркердің психоделикалық рок тобы. Ол Таме Импаланың барлық дерлік музыкасын жазады және жазады. Гитарада ойнайды және жанды дауыста ән айтады. Негізінен, Таме Импала - Паркердің жазба жобасы. 20-ға жуық әнді жібергеннен кейін, олардың көпшілігі кейінірек YouTube сайтына көшіп кетті, бұл Паркер 2003 жылы-ақ әртүрлі рекордтық белгілерге жазған, Таме Импала Модульдік жазбаларға қол қойды. 2008 жылы дебют жасаған EP шыққаннан кейін, Паркер өзінің жазбаға деген ниетін ашты: «Бұл әндердің көпшілігі ешқашан Пертпен, тіпті бүкіл әлеммен естілмеуі керек еді. Олар жай ғана менің жеке тыңдауым үшін және оның компакт-дискісін жазып, оны менің машинама салып, достарыма беру мақсат болды».<ref name="Tame Impala Perth Bands Interview">{{cite web|title=Tame Impala Perth Bands Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=2j_zUnox558|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref> 2008 және 2009 жылдардағы гастрольдік сапарлардан кейін Таме Импаланың дебюттік альбомы Innerspeaker 2010 жылы «Жыл альбомы» үшін J сыйлығын <ref name="J Awards 2011">{{cite web|title=J Awards 2011|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s3079638.htm|publisher=abc.net.au|access-date=3 May 2012}}</ref> және Rolling Stone <ref name="Rolling Stone Awards 2011">{{cite web|title=Rolling Stone Awards 2011|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/music/rolling-stone-awards-2011/story-e6frexl9-1225994538206|publisher=The Daily Telegraph|access-date=3 May 2012}}</ref> сыйлығын жеңіп алып, ARIA-да 5 номинацияны жеңіп алып, үлкен сынға ие болды. Паркердің 1960-шы жылдардағы психоделиялық роктың көптеген элементтерін қабылдап, оған жаңа және ерекше дыбыс шығаратын заманауи түрлендіру қабілеті жоғары бағаланды. Паркер сонымен қатар WAMI сыйлығын үздік гитарист және APRA сыйлығын Жылдың үздік ән жазушысы үшін алды. Паркердің жұмыс этикасын көрсете отырып, келесі Tame Impala альбомы Lonerism-те жұмыс Innerspeaker шыққанға дейін басталған болатын. Lonerism 2012 жылдың 5 қазанында NME, Rolling Stone және Triple J. сияқты көптеген жыл альбомдарын жеңіп алып, көптеген сын-пікірлерге ие болды. Lonerism Паркер музыкасының синтездер мен поприп әуендерімен және тағы басқалармен кеңейтілгендігін білдіреді.Паркер жаңадан табылған дыбыс туралы пікір білдіріп, «[Lonerism] мен Innerspeaker кезінде жасағым келген музыканың түрі болады, бірақ мен бұл секірудің тым көп екенін сездім. Innerspeaker, мен альбомды тек гитаралармен жасауым керек деп ойладым, және синтездерді қолданбау керек, өйткені бұл біздің істеген ісімізге ымыраға келген сияқты сезіндім. Бірақ мен олай емес екенін енді білдім ». 2015 ол Таме Импаланың ағымдары (2015 ж. Шілде айындағы) жұмысы үшін «Жыл инженері» және «Жыл өндірушісі» деген екі кубокты жеңіп алды; топ салтанатта тағы үш санатты жеңіп алды: Жылдың альбомы, үздік топ және ең жақсы рок-альбом. 2019 жылдың 30 наурызында топ Saturday Night Live тікелей эфирде өнер көрсетті. 2019 жылдың 13 сәуірінде Таме Импала Coachella Valley музыкалық және өнер фестивалінің басты актісі ретінде орындалды. 2019 жылдың 28 маусымында топ Glastonbury фестивалінде Other Stage тақырыпшасы ретінде өнер көрсетті. Tame Impala жобасы аясындағы төртінші альбом The Slow Rush 2020 жылы 14 ақпанда шығарылды. == Дискография == '''as Tame Impala''' * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Innerspeaker Innerspeaker]'' (2010) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Lonerism Lonerism]'' (2012) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Currents_(Tame_Impala_album) Currents]'' (2015) * ''''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Slow_Rush The Slow Rush]'''' (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mvg2k87gc0uvt5sjtkhc7mp439v376j Архитектуралық модернизм 0 663402 3586137 3584146 2026-04-16T19:02:16Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586137 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Архитектуралық модернизм''' ('''{{lang-fr|modernisme}}''') — ХХ ғасыр архитектурасындағы қозғалыс, формалар мен конструкцияларды түбегейлі жаңартумен, өткеннің көркемдік стильдерінен бас тартумен байланысты мазмұнды өзгерту. Ол 1900 жылдардың басынан 1960 жылдарға дейінгі кезеңді қамтиды. Батыс Еуропа мен АҚШ сәулетінде Постмодернизм өнерінің жаңа тенденциялары пайда болды. Арнайы әдебиеттерде "сәулет модернизмі" термині сол контексте қолданылатын "заманауи сәулет", "заманауи қозғалыс" немесе жай "заманауи" терминдеріне сәйкес келеді. "Модернизм" өрнегі кейде "қазіргі сәулет" ұғымының синонимі ретінде қолданылады. Сәулет модернизміне ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық конструктивизм (1910-1920 жж.), 1920-1930 жылдардағы функционализм және КСРО-ның 1920 жылдардағы рационализм, Германиядағы Баухаус қозғалысы, Германия мен АҚШ-тағы 1930-1950 жылдардағы халықаралық стиль, қатыгездік, кеңестік модернизм, органикалық сәулет сияқты сәулет ағымдары кіреді. Сәулет модернизмінің негізгі өкілдері-қазіргі заманғы сәулет өнерінің бастаушылары Фрэнк Ллойд Райт, Вальтер Гропиус, Ричард Нойтра, Людвиг Миес ван Дер Роэ, Ле Корбузье, Альвар Аалто, Оскар Ниемейер және басқалар. == Жалпы сипаттамасы == Архитектуралық модернизмнің ұстанымы атаудың өзінде жатыр - бұл қазіргі заманның рухына, бүгінгі күннің талаптарына сәйкес келетін түбегейлі жаңа нәрсе жасау. Модернизмде көркем тілді жаңартуға, архитектураның жаңалығына — жобаға енгізілген конструктивті және жоспарлау идеяларына да, сыртқы пластикалық формаларға да түбегейлі көзқарас бар. "Бетон және шыны призмалар" бейнелі өрнегі модернизм ғимараттарының жалпы сипатын жақсы көрсетеді. Сәулет модернизмінің негізгі принциптері: * заманауи құрылыс материалдары мен конструкцияларын (атап айтқанда, болат немесе теміржол жақтауын) пайдалану. * ішкі жоспарлауды шешуге ұтымды тәсіл (функционалдық тәсіл), * безендіру үрдістерінің болмауы, құрылыстар бейнесіндегі Тарихи реминисценциялардан түбегейлі бас тарту, * "халықаралық" сипат. Сәулет модернизмі ғылыми-техникалық және өнеркәсіптік прогрестің соңғы жетістіктеріне, сондай-ақ өз заманының алдыңғы қатарлы әлеуметтік-реформаторлық идеяларына негізделген. Модернистік сәулетшілердің әлеуметтік көзқарастары, әдетте, айқын демократиямен, тіпті солшылдықпен ерекшеленді - кем дегенде оның теоретиктерінің көптеген мәлімдемелерінде. Сәулет өнеріндегі модернизмнің алғашқы стильдері "неостиль" деп аталады: орыс модернизмі, Австриядағы сессия, Германиядағы югендстиль, Франциядағы арт-нуво, сонымен қатар кейінірек барлық жерде дамыған неоклассицизм. Модернизмнен кейінгі стиль - бұл постмодернизм, оның басты ерекшелігі — функцияның үстемдігінен бас тарту және дәстүрлі тарихи стильдердің элементтерін қолдануға оралу. == Пайда болуы - XIX ғасырдың екінші жартысы == Қазіргі заманғы сәулет (модернизм) XIX ғасырдағы техникалық және өнеркәсіптік революцияның негізгі көзі және шабыттандыратын бастамасы болды. Темірбетон, өте берік және жүктемеге төзімді материал, алғаш рет 1867 жылы патенттелген. Оны қарапайым француз бағбаны Джозеф Монье ойлап тауып, өсімдіктерге арналған бақша ванналарын жасау үшін шешім табуға тырысты — бұл темірбетон (күшейтілген бетон) конструкцияларының дамуына негіз болды. Тарих бұрын білгендерімен салыстырғанда өте жеңіл және берік, бұл құрылымдар өнеркәсіптік құрылыста, кейінірек тұрғын және қоғамдық ғимараттарда жаңа формаларды өмірге әкелді. Сонымен бірге металлдан жасалған құрылыс игерілді — көбінесе үлкен аралықтары бар батыл және әсем металл конструкциялар жылыжайлар, көпірлер құрылысында, вокзал перрондары мен ірі қалалық базарлардың төбелері үшін пайдаланылды. Металл конструкцияларын қолдана отырып салынған осы дәуірдің әйгілі ғимараттары-Париждегі Сент-Женевьев кітапханасы (1850 ж.), Хрусталь сарайы Д. Лондондағы Пакстон (1851), Париждегі Дүниежүзілік көрмедегі Машиналар сарайы (1889ж.), Бруклин көпірі (1883) және басқалар. Париждегі сол Дүниежүзілік көрмеге Эйфель мұнарасы салынды-алдымен көрменің таза уақытша құрылысы ретінде, кейінірек XIX ғасырдың техникалық және құрылыс прогресінің символына айналды. Америка Құрама Штаттарында ғасырдың аяғында металл қаңқасы бар биік ғимараттардың құрылысы басталды (сыртқы жағы әлі де сәндік тастан жасалған). Раманың арқасында ғимараттар 15-20 қабаттың биіктігіне жетуі мүмкін-өте" жеңіл " жоспармен (Чикагодағы Монаднок үйі, 1891, арх. Дж. Рут; Чикагодағы Шлезингер & Майер сауда үйінің ғимараты, 1899-04, арх. Л.Салливен). Алғашқы биік ғимараттарды жобалау мен салудағы басым рөл Чикаго мектебі деп аталады, оның идеологы Луис Салливен, функционалды тәсілдің белсенді чемпионы, әйгілі "форма функцияны ұстанады" деген сөздің авторы (сонымен қатар жас Ф.Л. Райттың мұғалімі ретінде де белгілі). Жаңа тенденцияларды дамытуда Ұлыбританиядағы "өнер және қолөнер" қозғалысы маңызды рөл атқарды, оның шабыттары суретші және эссеист Уильям Моррис, суретші және жазушы Джон Рескин болды. Архитектурадағы ұтымды тәсілдің маңыздылығын талантты сәулетші Чарльз Ренни Макинтош, Глазго деп аталатын мектептің қатысушыларының бірі, ағылшын модернизмінің жетекшісі, өзінің теориялары мен жобаларында қорғады.Германиядағы өнеркәсіптік өрлеуді атап өткен жөн, атап айтқанда Мюнхенде Біріккен өнеркәсіптік және көркемөнер шеберханаларын құруда (1898ж.), ірі көркем және өнеркәсіптік көрмелерде (Дармштадт колониясының көркем және сәулет көрмелері (1897, 1901, 1905-08), Дрезден өнеркәсіптік көрмесі (1899-1900 жж.) және басқалары). Сәулет өнерінің жаңа тенденцияларын дамытуда Вена секциясының жетекші сәулетшісі Отто Вагнер үлкен рөл атқарды (Хойос сарайы, 1890, Венадағы көп пәтерлі үйлер, 1890 жылдардың соңы). XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Еуропада гүлдене бастаған - Неміс югенд, Австриядағы сессия, Француз арт-нуво, орыс модерні — формаға да, негізгі қондырғыларға да қатысты өткенмен батыл түрде үзілді. "Неостиль" архитектурасы, оның үлкен, бұрын ойластырылмаған терезе саңылаулары мен едендері, үлкен әйнек беттері, болат пен темірбетонды батыл игерді, осылайша модернизмнің тікелей алғышарты болды. Осы кезеңде сәулет пен дизайнды жаңарту қозғалысының теориялық негізін Готфрид Земпер (Германия), Анри Ван де Вельде (Бельгия), Виоле-ле-Дюк (Франция), Луис Салливен сияқты көрнекті сәулетшілер мен сәулет теоретиктерінің мақалалары, кітаптары (және кейде ғимараттары) дайындады. Модернизмнің алдыңғы қатарлы сәулетшілері: Чарльз Р. Макинтош, ч.-Ф. - а. Войси (Ұлыбритания), Отто Вагнер, Адольф Лоос (Австрия), Ханс Пельциг (Германия), Хендрик П. Берлаге, Анри Ван де Вельде (Бельгия) және басқалары. Америкада-Луис Салливен, сонымен қатар Фрэнк Ллойд Райт. Олардың барлығы дерлік аймақтық "неостилиялардың" өкілдері болғанына қарамастан, оларды сәулет өнеріндегі модернизмнің бастаушылары деп санауға болады. == ХХ ғасырдың басы. Соғысқа дейінгі кезеңдегі жаңа құрылыстың жетістіктері == Еуропадағы алғашқы темірбетон тұрғын үй ғимараты 1904 жылы салынған - Париждегі Бенджамин Франклин көшесіндегі 10 қабатты әйгілі көп қабатты үй, 25, август Перренің жобасы бойынша. Жасырын емес темірбетон қаңқасы оның қасбетінде айқын көрінеді, жеңіл және ашық, бірақ әлі де зергерлік бұйымдардан бос емес. Август Перр Францияда "бетонның әкесі" деп аталады, ол осы материалды қолдана отырып, ғимараттар салудың алғашқы және сәтті тәжірибешісі болды. Алайда, темірбетон сәулетшілер арасында бірден танылмады, олардың пікірінше, оның құрылымдары "эстетикалық емес" — тым жұқа, қатты емес және біркелкі емес болып көрінді. Осы себепті ол "әдемі қасбеттері бар ғимараттар" үшін жарамсыз материал болып саналды. Теміржол бетонының құрылымдық және пластикалық мүмкіндіктерін игеру үшін азаматтық сәулет кейінірек пайда болды. XIX ғасырдың аяғы — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік Өрлеу көптеген жаңа өндірістік кәсіпорындар мен басқа да өнеркәсіптік нысандарды салу қажеттілігін тудырды. Дизайнерлер, негізінен, жаңа құрылыс материалдарына бей-жай қарамайтын және сәулеттік безендірудің талаптарымен байланысты емес инженерлер заманауи конструктивті шешімдер мен ресурстарды батыл қолданды, кейде өте әсерлі көркемдік әсерге қол жеткізді — мысалы, швейцариялық р.Майардың "ұшатын" көпірлерінің немесе француз Э. Фрейсиннің әуе кемелеріне арналған экспрессивті пластикалық ангарлардың мысалында. Германия бұл кезде Еуропадағы экономикалық прогрестің көшбасшысы болды. AEG ірі өнеркәсіптік концерні (жалпыға бірдей электр қоғамы) әйгілі сәулетші Питер Беренсті AEG бас сәулетшісі және дизайнері лауазымына шақырды. Оның Берлиндегі AEG зауыттық кешендері, әсіресе ол 1909 жылы концернге арнап салған турбина зауыты-жаппай, қатаң, ерекше атап өтілген монументалды ғимараттар-өнеркәсіптік қуат пен капитал күшінің өзіндік символына айналды. К.Беренс архитектурадағы функционализм принциптерін дәйекті түрде қорғады - оның шеберханасында жұмыс істеген Уолтер Гропиус, Баухаустың болашақ жасаушысы. 1911 жылы Гропиус жобасы бойынша (А.Мейермен ынтымақтастықта) Альфельд-на-Ляйне қаласында "Фагус-верк" етік қалыптарының фабрикасы салынды. Зауыттың үш қабатты ғимараты, оның үлкен, көлденең созылған терезелері және тұрақты әйнек бұрыштары — тектоника туралы қалыптасқан идеяларды құлатқан - жаңа сәулет тілінің дамуындағы маңызды кезең болды. В. Гропиустың соғысқа дейінгі тағы бір көрнекті ғимараты-ол (А. Мейермен бірге) неміс Веркбундтың 1914 жылғы көрмесіне арналған зауыт ғимараты. Мұнда ғимараттың екі жағындағы спиральды баспалдақтар көлденең тартқыштармен бөлінген қатты шыны қабықпен қоршалған, сонымен қатар жартылай дөңгелектелген, бұл сол кездегі салмақсыздықтың керемет әсерін тудырды. Жалпы, сол кезеңнің азаматтық сәулеті (тұрғын үйлер, қалалық ғимараттар) "көркемдік" стилизация жолымен жүрді — сәулетшілер арасында готика, романеск, испан стилі, неоклассиканың сәндік формаларының үлгілері бар альбомдар болды; Ресейде, мысалы, орыс ұлттық стилі. Қазір мұндай ғимараттар "эклектика" жалпы терминімен біріктірілген. Art Nouveau (югенд, ар нуво), оның негізінде бірдей "көркемдік" стиль болса да, прогрессивті тенденциялар оған жат емес — форманың орындылығы, қабырға жазықтығын ою-өрнектен тазарту принципіне қатысты. Архитектуралық ортада осы тақырыптарға — жаңа міндеттер мен құрылыс технологияларының жаңа мүмкіндіктеріне байланысты архитектураны түбегейлі жаңарту қажеттілігі туралы қатаң пікірталас жүргізілді. Австриялық сәулетші Адольф Лоос бағдарламалық жасақтаманы жариялады, көбінесе арандатушылық эссе "ою-өрнек және қылмыс" (1913), онда ол әр түрлі жалған стильдердің (сонымен қатар қазіргі заманғы) "көркемдік романтизмін" сынға алды, ол сол кезде жалпы қабылданған идеяларға өткір сынақ ретінде қабылданды. Америка құрлығында сәулетші Фрэнк Ллойд Райт архитектураны жаңарту үшін осындай науқан жүргізді. Адлер мен Салливен фирмасындағы ұзақ жұмыс, биік ғимараттардың алғашқы құрылысшысы, рационализм идеологы Луис Салливеннің басшылығымен оның көзқарастар жүйесін қалыптастырды, оны ұтымды, функционалды тәсілдің жақтаушысы етті. Қазірдің өзінде өз бетінше жұмыс істей отырып, шамамен 1900 жылдан 1917 жылға дейін ол бірқатар ерекше жеке үйлерді жобалап, тұрғызды — "ашық" жоспармен, қасбеттердің көлденең сызықтарымен, шатырлардың кең төбелерімен — төмен үйлердің төбелері және іші керемет кең және жайлы. Бұл үйлер "Прейри үйлері" деп аталды, мүмкін олар негізінен Иллинойс штатының шөлді аудандарында, Чикаго айналасында салынған. "Прейри стилінің" ең жақсы райттық ғимараттарының бірі - Уорд В. Виллитс үйі, (Хиланд Парк, Иллинойс, 1902), Мейер Мэй үйі (Гран Рапидс, Мичиган, 1908), Айвери және Квини Кунли үйі (Риверсайд, Иллинойс, 1908), Фредерик Роби үйі (Чикаго, 1910). Райттың 1900-1009 жылдар аралығында жасаған осы және басқа да жобаларын ол жарнамалық альбом үшін таңдады - Wasmuth портфолиосы (1910 жылы Берлинде жарық көрген), Райттың жұмыстары Еуропада танымал болды және бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық сәулетшілерге үлкен әсер етті. Дегенмен сәулетшілер-жаңашылдар соғысқа дейінгі дәуірінде жетістіктері өте көп. "Техника" мен "өнер" арасындағы алшақтық әлі де бар, оны жеңу керек. Сәулет біртіндеп қасбеттік декорациядан босатылып, ойлауды үш өлшемде игере отырып, сәулетшінің назарын көлемдер, кеңістіктер, функционалдылық проблемалары, материалдардың "тазалығы" проблемалары көбірек тартады — бұл югенд эстетикасы әдетте артта қалды. Сонымен, қазіргі заманғы технологиялар, әсіресе теміржол бетонының ашылуы сәулетшіге алдыңғы онжылдықтардағы құрылысшылар болмаған мүмкіндіктер беретіні белгілі болды. Осы кезеңнің көрнекті сәулетшілері және олардың ғимараттары: * Германияда: Питер Беренс, Вальтер Гропиус. * Австрияда: ** Отто Вагнер (вилла Вагнер-2, 1913, австриялық пошта жинақ банкі , 1906) ** Джозеф Хоффман (Брюссельдегі Стокле сарайы, 1905-1911 жж) ** Адольф Лоос (Австриядағы жеке виллалар, Швейцария, 1904-1917). * Нидерланд: Хендрик П. Берлаге (Амстердам биржасының ғимараты, 1897-1903 жж) * АҚШ: **Ф. л. Райт ("Прейри үйлері", 1900-1917 жж) ** Л. Г. Салливен (Ван Алленнің әмбебап дүкені, Клинтон, Айова, 1914; аудитория ғимараты, Чикаго) == Архитектурадағы модернизм стилінің мысалдары == * Дессаудағы Баухаус ғимараты, 1926-29, арх. В. Гропиус; * Барселонадағы Германияның көрме павильоны, 1929, арх. Мис Ван дер Роэ; * Пуассидегі Вилла Савой, 1930, арх. Ле Корбузье; * Лондондағы "хай-пойнт-1" және "Хай-пойнт-2" тұрғын үй кешендері, 1936, арх. Б. Лубеткин; * Паймиодағы Санаторий, 1933, арх. Аалто; * Чандигарх қаласының сәулеті, Үндістан. Арх. Ле Корбузье, П. Жаннер және т. б.; * Бразилияның жаңа астанасы, Бразилиа, арх. Л. Коста, о. Нимейер, 50-ші жж.; * Нью-Йорктегі Сигрем ғимараты, 1958 ж., Арх-ры Миес ван Дер Роэ, Ф. Джонсон; * Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайы, 1955. Арх. Фрэнк Ллойд Райт. * Монреальдағы Экспо-67 "Хабитат" тұрғын үй кешені, 1967, арх. М. Сафди. * Веллингтондағы "Улей" парламенттік ғимараты, 1981, арх. Базил Спенс. == Әдебиет == * Pevzner, Nicolaus. Pioneers of the Modern Movement. London, 1936 * Гидеон, Зигфрид. Кеңістік, уақыт, сәулет. (неміс тілінен аудармасы), Стройиздат, М., 1984 ж. * Френк Ллойд Райт. Архитектура болашағы. М., 1960. * William J.R. Curtis. Modern Architecture since 1900. Phaidon, 1982, 1987, 2006. ISBN 9780714833569. * Қазіргі Батыс сәулеті. Изогиз, Мәскеу, 1932. * Фремптон К. «Современная архитектура. Критический взгляд на историю развития». М.: Стройиздат, 1990 == Сілтемелер == * [http://www.brussels50s60s.be Brussels50s60s.be], Брюссельде 1950-1960 жылдардағы сәулет өнеріне шолу (ағылшын.) * [http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44921%20 Wolfram Lübbeke: «Neues Bauen» im ''Historischen Lexikon Bayerns'' (неміс тілінде сәулетшілердің өмірбаяндарына сілтеме жасай отырып)] [[Санат:Сәулет стильдері]] [[Санат: Сәулет өнері]] 5gq6q3z53yzz8oxcoqt0tyagendbeah Дилюк Рагнавиндр 0 663407 3585952 3316977 2026-04-16T15:14:49Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585952 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg|нобай|alt= Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg| Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дилюк Рагнавиндр''' (ағылш. Diluc Ragnvindr) - Genshin Impact ойынындағы Мондштадта керемет шарап индустриясын құрған магнат. Құдайдың көзі - Пиро, Дана үкі - шоқжұлдызы. Әкесі - Крепус Рагнавиндр, ант бойынша ағасы - Кэйа Альберих "Мондштадтың ең бай бойдақ жігіті бола тұра, Дилюк өзін әр кезде асыл, жақсы жағынан көрсетеді." "Бірақ та бұл бетперденің астында Мондштадтты қорғау үшін ештенеден таянбайтын темірдей ұмтылыста шыңдалған жауынгер жасырын тұр. " "Одан аяушылықты күтпеңдер, ол соңына дейін қатыгез болады"" - деп ойынның ресми сайтында жазылған [[Genshin Impact]] == Таланттары == === Шыңдалған қылыш: жауынгерлік таланттары. === ""Қалыпты шабуыл:" Қылышпен кесетін төрт соққы. "Зарядтаған шабуыл:" Төзімділік кететін тоқтаусыз соққы, комбо-шабуыл. Комбо-шабуылдан кейін қосымша қылышпен жойқын шабуыл. "Құлау кезіндегі шабуыл:" Жерге құлап бара жатып, жолындағы барлық жауларға шабуылдайды. Жерге құлап түскен бойда барлық алаңға зардап шектіртеді. === Отты соққы: жауынгерлік таланттары. === Алдыңғы жауларға Пироның тигізетін зардабы, қылышпен соққы жасайды. Бұл шеберлікті қатарынан 3 рет белсендіруге болады. Егер де оны ұзақ белсендірсе, шеберлік жоғалады. ""Дилюка қылышы - әділдіктің, батылдық пен борыш сезімінің символы"" ===Таңсәрі: жауынгерлік таланттары. === Өзін өрт тілімен қоршап, Дилюк қоршаған жауларын шашып, Пиро соққысын жасайды. Кейін қаруға жиналған жалыны алға ұмтылған феникске айналып, жолындағы жауларға үлкен Пиро шабуыл жасайды. Соңында феникс жарылып, барлық аймаққа үлкен зардабын тигізеді. Жиналған жалын Дилюк қаруын Пиро инфузиясымен толықтырады. ""Біз қараңғылыққа тек қана оны жарықпен сәулелендіру үшін үңілеміз. Түнде жарқыраған ұшқынның таңғы бағанасына қара"" === Аяусыздық: пассивті талант. === Дилюктің зарядталған шабуылының құнын 50%-ға азайтады, ал ұзақтығын 3 секундке ұзартады. === Феникс тілегі: пассивті талант. === Пиро инфузиясы мен Таңсәрі шеберлігінің ұзақтығын 4 секундке ұзартады. Осы эффекттің әрекеті барысында Дилюктің Пиро шабуылының бонусын 20% -ға көбейтеді. ===Күн мұрасы: пассивті талант. === Екісапты қару жасауда кеткен кеннің 15%-ын қайтарады. ===Оқиға=== === ""Кейіпкер жайлы" === Монтштадттық шарап жасау барлық Тейватқа әйгілі, себебі Мондштадт - бұл әндер мен шараптар қаласы. Дилюк "Таңшуақ" шарапханасының басшысы ретінде Мондштадттағы шарап жасау бизнесін қадағалап, ақпараттар, өсек пен ақшаларды өзі қадалап отырады. Басқа сөзбен айтқанда ол - Мондштадттың тәжсіз ханы. === 1 Оқиға === Мондштадттың ауасында ылғи да алкоголь иісі шығып тұрады. Осы иістің артынан ерсеңіз, "Таңшуақ" шарапханасына алып келеді. Шарапхана атауының астында ағаш тақтайшада: "Дәстүрге адалдық сақтай отыра" деген қысқаша жазба бар. Көпшіліктің ойы бойынша бұл жазба өзінің бірінші дәміне адал болып қалған шарап туралы. Бірақ кәрі рыцарларға ол шарапхана мен қала арасындағы ұзақ қолдау естеріне түсіретін оқиға іспетті. Шарапханада кейде мейрамдар да тойланып тұрады. Мереке кезінде жас шарапхана басшысын өздерінің күйеу баласы еткілері келетін әкелер де табылады. Бірақ бұл басқа қонақтардың күлкілерін аяқталады. Олар: "Архонттарға тәубе, Дилюк шебер өзінің шарапханасына ғана үйленеді. Біз әрқашан да шарап біздің ыдысымызда еш бүлінбейтініне сенімді бола аламыз" дескен. Оның жолын кім немесе не жолықса да, Дилюктің әсері әрқашан да ғажайып. Дилюк - барлық жағынан ерекше нағыз жігіт. === 2 Оқиға === Дилюк өзінің өткені жайлы ойламауға тырысады."Эх, егер де Дилюк орденді тастап кетпесе..." - деп сол түнді үлкен өкінішпен кәрі рыцарьлар еске алады. Бұл өте баяғыда болды. Дилюктің әкесі Крепус шебер шарапхана басшысы болды. Ол Дилюктің абыройлы рыцарь болып, Мондштадты қорғағанын қалады. Жас Дилюк әкесінің арманын орындап, барлық рыцарьлық міндеттерден өтіп, Ордо Фавониустың беделді мүшесі болды. Рагнвиндр отбасысының ұлы ретінде оны бұған балалық шақтан үйреткен болатын. Қысқа мерзімді қызметі кезінде Дилюкең жас кавалерия капитаны атана алды. Мондштадт тұрғындары жас әрі батылдыққа толы Орда Фавониус кавалериясының капитанын өлшеусіз миссиялары арқасында тани білді. Тапсырма нені талап етсе де, ол әр кезде ары мен өзіндік ұстанымын сақтады. Қиындықтарға қарамастан оны қылышы оны алға жетеледі. Тұрғындар мен жолдастарынан алған мақтау сөздер оны рухтандырды. Бірақ ең жақсы мақтау сөз ол : "Керемет жұмыс. Мен сені мақтан тұтамын, ұлым" деген сөздер болды. Әкесінің сөздері оның жүрегіндегі отты жандырып, үлкен мотивацияға итермеледі. Бұл "сенім" жас рыцарьдың жүрегінде ашық жанды. Дилюк ол кезде тым жас болатын... ===3 оқиға=== "Адамның өмірі бір сәтте-ақ өзгеріп кетеді",- деп Дилюктің рыцарьлық жолының соңы болған күні әкесі айтқан болатын. Сол күні оның әкесінің ат қорасына зұлым құбыжық шабуылдады. Дилюктің көмек сұрайтын уақыты болмады. Құбыжықтың күші жас офицерге тең келмеді. Соңы күткеннен де сұмдық болды. Рыцарьлыққа қабылданбаған Крепус, ол құбыжықты сиқырлы күшпен жеңе білді. Соңында Крупс өз ұлының қолында мерт болды. Дилюк штабқа қайтып оралып, бірақ та басшыдан шындықты жасыру бойынша бұйрық алды. Эрох болған оқиға Ордо Фавониус беделін сақтап қалу үшін қоғамға жазатайым оқиға ретінде хабарландырылуын айтты. Дилюк бұйрық алғаннан кейін, тіпті ол да сөзге келгісі келмеді. Крепус әлем ешқашан да сенімі бар адамнан бас тарпайды деп айтқан болатын, бірақ Ордо Фавониус оның сенімін аяққа таптады. Дилюк әкесінің өмірінің соңғы сәттерінде неге сенгені туралы сұрақ мазалайды. Ол Ордо Фавониустан кетіп, артына бәрін, Құдай көзін де тастап кетті. Күндердің бір күнінде ол әкесінің өліміне әкеп соққан зұлым күштің көзін анықтап, кек алады. ===4 оқиға=== Дилюк қызметінен босап, Құдай көзін тастап, шаруашылықты көмекшісіне қалдырып, Мондштадтты қалдырып кетеді. Жеті хандықты аралап Дилюк берген сертін анықтауда құпияның кілтін тапты. Олар Фатуи деген үлкен ұйымға алып келді, олар жалған Құдай көзін жасайды. Солардың күші Коепусты өлтірді. Оның әкесінің мұндай затты ұстау мотиві қандай болды? Ол осы заттың көмегімен жақсылық жасағысы келді ме? Бұл сұрақтарға жауап таппайтынын білген Дилюк артқа шегінбеді. Шөлдегі қызғыш құстай ол шындықты іздеп, дәлелдер апаратын жаққа жол тартты. Жауынгерлік жараларға толы денесіне қарамастан, оның жаны мықты әрі қатты болып қалды. Оның өтірмейтін нәрсе, оны тек мықты етеді. Бірақ оның әрекеттері Фатуи басшыларының Он бір жаршысының назарына ілікті. Дилюктің бос қалдырған қамалдары жұмыс жасады. Дилюктің өмірін солтүстіктен қүпия қараушы сақтап қалды. Ол бірнеше уақыт бойы Дилюкті қарап, оның әдістерімен келісетінін айтты. Өлімнің көзін көрген Дилюк өзінің әрекеттері жайлы ойланды. Біраз ойланып, құпия жүйеге қосылуға келіседі. Ордо Фавониус секілді Дилюк өзінің жұмысына толықтай беріліп, талантарына мен шеберлігінің арқасында ұйымның шыңына көтерілді. Құпия жүйе өзінің беделінен, мәртебесі мен тіпті аттарынан бас тартқан еріктілерден құрылды. Әкесінің өлімімен тапталған сенім жаңа жолдастарымен қайта көтеріле алады ма екен? ===5 оқиға=== "Дәстүрге адалдық сақтай отыра". Осы жазбаның мағынасы жайлы әлі күнге дейін даулар тоқтамады. Бірақ Дилюк үшін ол қарапайым әлі түсінікті. "Зұлымдық жазалануы тиіс. Шынайы таң әрі атпағанын есте сақтаңдар". Дилюктің жалғыз саяхаты үш жылға созылды. Төрт жылдан соң есейген Дилюк Мондштадтқа оралып, өзінің отбасылық ісін жалғастырып, "Таңшуақ" шарапханасының басшысы болды. Осы төрт жылдың ішінде Эрохты сатқын деп Ордо Фавониустан қуып жіберіп, орден магистрі Варка ұзақ саяхатқа аттанып, ал орденнің қазіргі магистрі болып Джинн атанды. "Таңшуақ" шарапханасы қожайынының оралуы үлкен оқиға болатын, бірақ та осы жолы ол көзге ілінбеді. Өйткені, Мондштадт тұрғындарының назары "Мондштадт қорғаушысында" болды. Оның артынан түтіннің иісі шығатын, кенеттен жоғалған кезде артынан жарқ еткен сәуле ғана қалдыратыны туралы ғана белгілі болды. Мондштадтты қинаған құбыжық денелерді шөпке қалдырып, ұсталмаған ұрылар қалып, Тұңғиық магтарының зұлымдықтарын жеңе алмағаг рыцарьлардың қалдықтары ғана қалды. Ғажайып сақшының әрекеттері кейін қала бойын толқындай тарап, халық оны "Түнгі қаһарман" деп атап кетті. Көпшілікте Дилюк қаһарманды жақтырмады. Шарап жасау гильдиясының төрағасы Эльзер Дилюктен сұраған болатын": "Түнгі қаһарман" рыцарьлардың назарын аударып, бөгет болмады ма? Бірақ Дилюк күрсіріп, қысқа қайырды:" " Бұл өте көргенсіз құбыжық". === Алма сидрі === Дилюктің қолында шарап жасау ісі болды, бірақ өзі оны еш жақсы көрмеген. Дилюктың ұсынысы бойынша "Таңшуақ" шарапханасын бірнеше алкогольсіз ішімдіктер ойлап тапты, бұл Мондштадттың ішімдік ішпейтіндерінің, бірақ мәдениетке кіргілері келетіндер үшін үлкен қуаныш болды. Осындай ішімдіктердің бірі алма сидрі болды. Оның айлық сатылымдары бақбақ шарабымен тең түседі. Кейбіреулер Дилюк шебердің шарапқа деген жоғары қажеттіліктері оның көпшілік ішкен ішімдіктерді ішуіне рұқсат етпейтінін айтады. Ал басқалары оның шарапқа жақындамау себебі әкесінің өлімін еске алады деп санайды. Ал өзі нақты әрі сенімді түрде: шарап сананы байлайды, ал ол жұмысқа кедергі келтіреді деп айтады. Бірақ түсініксіз бір нәрсе бар: шарапхана қожайындары өздеріне бір тамшы да ішуге болмайтындай немен айналысады? === Құдай көзі=== Өмірінде Крепус екі нәрсеге өкінеді: рыцарь болмағанына және Құдай көзін алмағанына. Сол себепті Дилюк өзінің Құдай көзін әкесі мен өзінің ұмтылыстары деп санап, әкесі оны мақтан тұтатыны үшін сақтады. Бірнеше жыл бұрын бұлтты күндердің бірінде әкесі қайтыс болды. Дилюктің Құдай көзіндегі жалындаған үміттерді түнгі жаңбыр сөндірді. Өлім ең әділетті деген адамдарға да ескертусіз келеді. Әділет оқиғасы дәл осы жерде аяқталады ма? Дилюк үшін өзіне қымбатты барлық затты қорғау үшін рыцарь мәртебесі мен Құдай көзі жеткіліксіз көрінді. Ол олардан бас тартатын кез келді деп шешті. Өзінің шарасыздығын түсінген сәтте Құдай көзі Қарғыс көзі секілді болып қалды. Жалған атақтар оны еліктірмеді. Ол өртеп жіберетін жалын іздеді. Тек тұрақтылық қана шындыққа әкелді, тек жалын мұзды ерітіп, әділеттің қолын байлады. Дилюк Мондштадтқа оралған күні қолына Құдай көзін қайта алды. Қызыққа толы саяхат жылдары оны балалықтан арылтып, нағыз қаһарман етті. Әр түні ол Мондштадт үшін қараңғыда күресті. Өзінің өткенін ол талқыламайды, бірақ та оны жоққа шығармайды. Жолынан адасқанға Құдай көзі жол сілтейді. Бірақ мықты сенімі бар адамдар үшін Құдай көзі - күштерінің жалғасы, талпыныстарының бағыты және оларды жүзеге асыратын куәлік. == Дыбыстау == ""Сәлем...:" Мондштадттық Дилюк. Мен құр әңгімелерді жақсы көрмеймін. Көмек қажет болса айтарсың. ""Әңгімелесейік:"" Демалыс: Бұл жерде тынығуға болады. "Әңгімелесейік:" Ордо Фавониус: Келесі ретте саған Ордо Фавониус рыцарьларын бірге алу керек еді. ""Әңгімелесейік:" Гильия: Менің гильдияда шаруаларым көп. Оларды шешкенсе, сен демал. ""Жаңбыр жауған кезде: Қолшатыр:" Маған қолшатыр қажет емес. Егер саған керек болса - ұялмай айт. ""Жаңбыр жауған кезде: Тазару:""Жаңбыр... Әлемнің лас жандарын тазарта алса ғой. ""Күн шығып тұрғанда:"" Ауа райы маңызды емес. Бастысы - өз жолынан таймау. ""Қатты жел соққанда:"" Желдің дауысымен жасалатын қылмыстың дыбыстарын жасыруға болады. ""Қайырлы таң...:"" Бос сөздің қажеті не. Бастысы түн жақсы өтті. ""Қайырлы күн...:" Біздің құпия ас мәзірімізден дәм татасыз ба? ""Қайырлы кеш...:"" Қараңғы түсті. ""Қайырлы түн...:"" Көріскенше. Мен сенің үйге баратын жолында ештеңе болмайтынын қадағалаймын. ""Дилюк жайлы...:"" "Түнгі қаһарман" жайлы аңыз? Қызық... ""Біз жайлы: Қажеттіліктер:"" Көмек қажет болса, айт. Төлемдер бойынша Эльзерге жолық. ""Біз жайлы: Дәлелдер:"" Сен өзінің сенімділігінді дәлелдедің. Енді менің кезегім. ""Құдай көзі:"" Құдай көзі - жоғалған жандарды қоршаған қараңғылықтағы жарық сәуле. Бірақ сенімі бар адам үшін Құдай көзі тек қабылдау белгісі. ""Бөлісейік...:" Кейде мен "Періштелер есебінде" жұмыс жасауға қаламын. Осы жерде Мондштадт туралы барлы қауесеттер шығады. ""Қызықты заттар...:"" қараңғыда тыныш қана соққысын күтіп жемтігін аңдыған үкі тәрізді... Керемет. ""Кэйа жайлы...:"" Кэйа? Сен оған тек жартылай сенім арта аласың. Жақсы жағдайда ғана. ""Лиза жайлы...:"" Лиза сенім артуға болатын Ордо Фавониус рыцары бола алады... Тек өзі соны қаласа. ""Джинн жайлы: Жаулары:"" Мағынасыз тапсырмалар Джиннің зұлым жауы бола алады. ""Джинн жайлы: Міндеттері:"" Оның кереметтей жауапкершілік сезімі - өзінің шынайы кәсібін әлі күнге таппағандығының жалғыз себебі. ""Мона жайлы...:"" Анемо Архонта бойынша Мондштадт өте өнімді жер. Мен жақсы егін жайлы көріпкелдік сөздердің қажетін көріп тұрған жоқпын. ""Диона жайлы...:"" Дионаның маған деген көзқарасы мынадай...Қалай айтсам екен? Көнбейді. Мен әлі де онымен сөйлесетін мүмкіндік таппадым. Оған менің отбасылық шежірем ұнамады ма әлде... Не? Ол жай ғана алкогольді жақтырмайды? Ха... Мондштадтта менен басқа барменді кездестіремін деп ойламаппын. ""Варка жайлы...:"" Варка магистр... Мен оның позициясын түсінемін, бірақ әрекеттерін құптай алмаймын. Мен тым көп нәрсе айттым. Мен баяғыда орденді тастар кеттім. Менің айтқандарымды ұмыт. ""Эола жайлы...:"" Ол жайлы естідім, оның өзіндік ойлары бар. Руларының қолынан шығу ойы мақтау сөздерге ие. Бірақ та ол... Ордо Фавониус рыцарьларына қосылды. ""Дилюк жайлы көп білу:"" Қандай қызмет жасайын? "" Дилюк жайлы көп білу 2:"" Не? Ордо Фавониус? Хм... Айтарым жоқ. Менің олармен көзқарастарым әр түрлі. Бар болғаны сол. ""Дилюк жайлы көп білу 3:"" Мен үй қызметшісінен басқа ешкіммен шахмат ойнамаппын. Дәл қазір менің бос уақытым табылды. Менің ойнайсың ба? ""Дилюк жайлы көп білу 4:"" Шах және мат! Дәл осындай қызықты ойын көптен болмапты. ""Дилюк жайлы көп білу 5:"" Жаман емес. Сен мені шайқас болсын, шахмат болсын таң қалдырудан қалмайсың. Хм... Сенімен жұмыс жасаған менің бойымда жаңашылдықты оятады, сол себептен... Сенімен ары қарай да бірге боламын, серіктес. ""Дилюк хоббиі...:"" жекежайдағы картиналар? Жоқ, оларды жинаған мен емес. Бұл менің әкемнің жинағы. ""Дилюк мазасыздығы...:"" зұлым қараңғылықты үрейлеткен жындармен соғыстағы жеңіс қылыш сермеуден үлкенді қажет етеді. ""Сүйікті тағамы...:"" Менің бокалымда не екені қызықтыра ма? Бұл жүзім шырыны, менің сүйікті шырыным. ""Сүйікті емес тағам...:"" Маған алкоголь ұнамайды... Жай ғана оның дәмін татқан ұнамайды. ""Туған күні...:"" Туған күніңмен. Бұл сен үшін аса маңызды күн. Не қалайтынынды маған айт? Егер де менің қолымнан келсе, ол туралы міндетті түрде ойланамын. ""Биіктік сезімі: Басталуы:"" Біз мақсатымызға жету үшін мықты болуымыз керек. ""Биіктік сезімі: Дамуы:"" Бізді алда не күтіп тұр? Бұл туралы жиі ойланамын. Жолымда не кездессе де, алға қарай қадам басуым керек. ""Биіктік сезімі: Шарықтау шегі:"" Мен мықты болдым... Бірақ бұл жеткіліксіз. Қараңғылықтың қорқынышты тұңғиығын жеңу үшін біреу оған өз сәулесін, жарығын шашуы тиіс. ""Биіктік сезімі: Соңы:"" Бұрын зұлымдықты жою үшін өзін жалғыз қараңғылыққа үңілу керек деп сенімді болғанмын. Бірақ сенімен саяхаттап, қателескенімді түсіндім. Досым... Менің алғысымды қабыл ал. == Сілтемелер == *https://www.youtube.com/channel/UCiS882YPwZt1NfaM0gR0D9Q *https://genshin.mihoyo.com/en *https://genshin.mihoyo.com/en/home *https://genshin.mihoyo.com/ru/character/mondstadt?char=5 [[Санат: Ойын кейіпкерлері]] 5n8t2gbdnk2yyp2bsvxhslxz2xdyysx Хан сарайы (Бақшасарай) 0 665874 3585832 3454806 2026-04-16T12:12:41Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 калька 3585832 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Хан сарайы | шынайы аты = {{lang-crh|Han Saray}} | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = [[Сурет:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|20px]] Федерациялық маңызы бар Ресей Федерациясы халықтары мәдени мұрасының нысаны. <br /> [https://ru_monuments.toolforge.org/get_info.php?id=911520357970006 Рег.№911520357970006] <br /> ({{comment|ММНБМТ|Мәдени мұра нысандарының бірыңғай мемлекеттік тізілімі}}). [https://ru_monuments.toolforge.org/wikivoyage.php?id=8230070000 Нысана №8230070000] <br /> [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]] Украинаның ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші. [http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/KP630970.html Қор. №285] | суреті = Hansaray1.jpg | ені = | сурет атауы = Бақшасарайдағы Хан сарайы | позициялық карта = Қырым |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 52|lon_sec = 55 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = [[Осман сәулет өнері]] | қолданылуы = | орналасуы = | мекен жайы = | қала = [[Бақшасарай]] | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = [[XVI ғасыр]] | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс материалы = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = https://handvorec.ru/ }} '''Хан сарайы''' ({{lang-crh|Han Saray}}, {{lang-uk|Ханський палац в Бахчисараї}})<ref>{{cite web |author = |url = https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9 |title = БСЭ1/Бақшасарай |lang = |website = |publisher = БСЭ 1-е издание Том V |date = 1927 |accessdate = 2020-01-07 }}</ref> — [[Қырым хандығы|Қырым хандарының]] бұрынғы резиденциясы, әлемдегі Қырым татар сарайының сәулет өнерінің бірден-бір үлгісі<ref name="r_index">{{cite web|author=Олекса Гайворонский|url=http://www.hansaray.org.ua/r_index.html|title=Бақшасарай — Хан Сарайы|website=Официальный сайт музея|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204095329/http://www.hansaray.org.ua/r_index.html|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}}</ref>. Қырымның даулы аумағын бақылайтын [[Ресей|Ресей Федерациясында]] бұл федералды маңызы бар мәдени мұра нысаны, [[Украина|Украинада]] даулы аумақ орналасқан халықаралық мойындалған шекарада ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші болып есептеледі. == Сипаттамасы == Сарай Бақшасарай тарихи-мәдени қорығының құрамына кіреді. Сарайдың бөлмелерінде Қырым татарларының тарихы мен мәдениеті мұражайы, көркемсурет мұражайы<ref>О музее см. {{cite web|url=http://www.tourism.crimea.ua/dostoprim/otherobj/museums/baxch_xud_muz/index.html|title=Бақшасарай мемлекеттік тарихи-мәдени қорығының көркемөнер мұражайы|website = Туристік Қырым|publisher=Министерство курортов и туризма Крыма|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080512133007/http://www.tourism.crimea.ua/dostoprim/otherobj/museums/baxch_xud_muz/index.html|archivedate=2008-05-12}}</ref>, суық қару мен атыс қаруы көрмесі орналасқан. Сарай кешенінің аумағы 4,3 гектарды алып жатыр. Бұрын сарай кешенінің ауданы 18 гектар болатын<ref name="r_ist_palac">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_ist_palac.html|title=Хан сарайының тарихы туралы очерк|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213112154/http://www.hansaray.org.ua/r_ist_palac.html|archivedate=2012-02-13|deadlink=yes}}</ref>. Сарай [[Шіріксу]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Сарай кешеніне солтүстік және оңтүстік қақпалар, Свит ғимараты, сарай алаңы, негізгі ғимарат, гарем, ханның асханасы мен ат қоралары, кітапхана ғимараты, сұңқар мұнарасы, хан мешіті, парсы бағы, хан зираты, Диләра Бикеш моласы (дүрбесі), Солтүстік мен Оңтүстік дүрбе молалары, ротонда құлпытасы, «Сарыгүзел» моншасы, үш көпірі бар жағалау, бақшалар мен саябақ құрылымдары, Екатериналық миля және басқа да нысаналар кіреді. Сарайдың архитектуралық стилі XVI—XVII ғасырлардағы Осман сәулет өнерінің дәстүрлерін жалғастырады. Негізгі архитектуралық идея - мұсылмандық жердегі пейіш бағының идеясын нақтылы түрде көрсету. Сарайдың ішінде ағаштар, гүлдер мен субұрқақтар орналасқан көптеген аулалар бар. Құрылымдар жеңіл, суреттермен безендірілген, терезелері үлдірлі тормен қапталған. == Тарихы == Бақшасарайда сарай салынбай тұрып Қырым хандарының резиденциясы Ашламадере аңғарында орналасқан. Хан ордасы үшін аңғар тарыла бастағанда, жаңа жерде сарай салу туралы шешім қабылданды. Сарайдың құрылысы XVI ғасырдың басында [[I Сахиб Герей]] ханның тұсында басталды. Сарай құрылысымен бірге [[Бақшасарай]]дың өзі де салынды. Сарай кешеніндегі ең көне ғимараттар — 1532 жылы салынған Үлкен хан мешіті мен Сарыгүзел моншасы саналады. Демирқапы бетше босағасы 1503 жылы салынған, бірақ басқа жерде құрастырылып, содан кейін сарайға көшірілген. Сарай салынғаннан бастап қазіргі кезге дейін билеуші хандар тарапынан үздіксіз құрылыстар жүріп отырды. [[I Дәулет Герей]] тұсында хан дүрбесі, [[III Ислам Герей]] тұсында — мәжіліс залы және тағы бір дүрбе, [[I Баһадүр Герей]] — тұсында ресми қабылдаулар үшін қосымша бөлме, [[I Қабылан Герей|I Қабылан Герей]] тұсында — Алтын субұрқақ салынды. [[II Селәмет Герей]] тұсында жазғы күрке, [[Арслан Герей]] тұсында — медресе, ең соңында [[Қырым Герей]] тұсында [[Диләра бикеш дүрбесі]] салынды (1764), «[[Көз жасы субұрқағы|Көз жасы субұрқағына]]» ауыстырылды, сондай-ақ, ирандық сәулетші Өмірдің күшімен ішкі бөлмелердің безендіру құрылысы да жасалды. 1736 жылы [[Түрік-орыс соғысы (1735—1739)|Қырым хандығы мен Ресей арасындағы соғыс]] кезінде Бақшасарайды фелдмаршал [[Бурхард Кристоф Миних|Кристоф Минихтың]] әскерлері басып алды. Миних ханның астанасы мен сарайын өртеуге бұйрық берді. Бірақ бұған дейін ол капитан Манштейнге сарайдың сипаттамасын жасауды тапсырады (бүгінгі күнге дейін сақталған), содан кейін ғана ханның резиденциясын өртеп жібереді. Өрт ағаш ғимараттардың көпшілігін жойып жіберді, содан кейін сарай толығымен дерлік қайта салынды. XIV ғасырдағы бастапқы ғимараттардан Кеңес және Сот залы, Кіші және Үлкен сарай мешіттері, Әлеуіз бетше босағасы ғана қалды. Сарайды қалпына келтіру жұмыстарын Селәмет Герей, одан кейін Қырым Герей жүргізді<ref>{{Cite web |url=http://www.onixtour.com.ua/books/91c2h16/part01_2.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2009-03-26 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518040641/http://www.onixtour.com.ua/books/91c2h16/part01_2.htm |deadlink=unfit}}</ref>. Ф. Брунның айтуынша, жөндеу жұмыстары көп жағынан ескі бөлмелердің сән-салтанатынан асып түсті, өйткені көп жағынан Константинопольдегі сарайлардың сәнді ішкі көрінісін көшірген «порто Константинопольден құрылыс материалдарды, сәулетшілер мен бояушыларды жіберді». [[Луи-Филипп Сегюр|Де Сегюр]] жаңа «Хан сарайы шағын көлемде болса да Константинополь үлгісінде салынғанын» атап өтті. Бір қызығы, Ыстанбұлдағы Османлы сарайларының арасында бұл кезеңдегі мұндай үлкен құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталмаған, өйткені мұндай ағаш құрылымдар уақытша ғимараттарға жататын. Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін сарай Ішкі істер министрлігінің құзырында болды. Кейінгі қайта құрулар Османлы ішкі көрінісін өзгертті және жаңа маңызды ескерткіштерді қосты. 1787 жылы 20 мамырда [[II Екатерина]] сарайға келді. Оның келуімен кінәз Потемкин сарайды жөндеуге жетекшілік етті, ол көптеген еуропалықтар сияқты, таптаурынға сәйкес, классикалық Османлы ішкі көрінісін императорлық тұлғалар үшін сәнді емес деп санады және эклектика стилінде бірнеше бөлмелерді ауқымды жөндеуден өткізіп, шығыс және еуропалық безендіруді араластырды. Осыған қарамастан, сарайдың ең танымал бірқатар ескерткіштері сарайды қайта құруға жатады, оның ішінде әйгілі «Көз жас субұрқағы» Диләра бикеш дүрбесінен субұрқақтар ауласына ауыстырылды және Шіріксу көпірінің жанында Екатерина милясы орнатылды. Императрица үшін эклектикалық стилінде бөлмелердің бірі қабылдау бөлмесіне, екіншісі жатын бөлмеге айналдырылды: бірнеше терезелер тесілген, төбесі алтын жалатылған, XVIII ғасырдағы орыс шеберлері жасаған таза шыныдан істелген аспашам ілініп, [[Әлқоба|әлқоба]] құрылды. Жиһаз [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтен]], [[Мәскеу|Мәскеуден]] және [[Ыстанбұл|Ыстанбұлдан]] әкелінді. Жиһаздың бір бөлігі жергілікті жерде жасалды. Мұражай қойылымында II Екатеринаның жол үстелі, ұйықтаған төсегі және басқа жиһаздары сақталған. Императрица келуіне байланысты сарайды жөндеумен 60-тан астам шеберлер мен 50-ден астам жұмысшы айналысты. Абаттандыруға 24 247 рубл бөлінді. II Екатерина сарайда үш күн болды. Сапарда онымен бірге Аустрия императоры [[II Иосиф]], Франция елшісі де Сегур, ағылшын және Аустрия елшілері, сондай-ақ ірі шенеуніктер болды. 1818 жылы Екатерина милясының екі жағында орыс және татар тілдерінде жазу жазылды: {{cquote|1787 жылы 14 мамырда императрица II Екатерина Бақшасарайға келуді қалағанына игі естелікке арналады.}} 1798 жылы сәулетші В.Гести сарайдың жоспарын жасады. 1820 жылы 7 қыркүйекте Александр Сергеевич Пушкин генерал Раевскийдің отбасымен сарайға келді. Делвигке жазған хатында сарайға бару туралы сипаттама бар: {{cquote|Бақшасарайға ауырып келдім. Ғашық ханның біртүрлі ескерткіші туралы бұрын естігенмін. К** оны маған la fontaine des larmes деп, поэтикалық түрде сипаттады. Сарайға кіріп, бұзылған субұрқақты көрдім; тот басқан темір құбырдан су тамшылап тұрды. Мен сарайдың қараусыздығынан шіріп бара жатқан және кейбір бөлмелердің жартылай еуропалық өзгертулеріне қатты өкінішпен қарап шықтым. NN мені тозығы жеткен баспалдақпен гаремнің қирандылары мен хан зиратына дейін зорға тасыды.}} [[Сурет:1906. Baye, En Crimee. RSL Страница 35 (26209125882).jpg|thumb|right|200px|Жозеф де Бай суретке түсірген Хан сарайы, 1906 жыл]] 1818 жылы [[I Александр]] сарайға келді. Оның келуімен гаремнің тозығы жеткен ғимараттары бұзылып, нәтижесінде тек үш бөлмелі қосалқы үй ғана қалды. 1822 жылы сәулетші [[Иван Федорович Колодин|И.Ф.Колодиннің]] жетекшілігімен сарай жөндеуден өтті. Михаил Кладо құрылыс бөлігінде, сержант Дорофеев кескіндемемен айналысты. Дорофеев сыртқы қабырғаларды геометриялық өрнектерін, гүл шоқтарын және әшекейленген гүл тізбегін бояды. Сондай-ақ, Өмер салған суретті бояды. Осы жөндеудің нәтижесінде сарайдың бастапқы келбеті өзгертілді. Колодиннің нұсқауымен, Қысқы сарай, монша кешені және басқа ғимараттар бұзылды. 1837 жылы 9 қыркүйекте [[II Александр (Ресей)|II Александр]] ұстазы [[Василий Андреевич Жуковский|Василий Андреевич Жуковскиймен]] бірге сарайға келді. 1854-1855 жылдардағы [[Қырым соғысы]] кезінде сарайда [[Николай Иванович Пирогов]] жиі баратын әскери шағын аурухана болды. 1908 жылы сарайда мұражай ашылды. 1912 жылы II Николай отбасымен бірге сарайға келді. 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін сарайда [[Қырым татарлары|Қырым татарларының]] тарихы мен мәдениетінің мұражайы ашылды. Бұл жылы, оған қоса, тұңғыш рет [[Қырымтатар халқының құрылтайы]] өтті. Оның директоры 1917-1934 жылдар аралығында кейін репрессияға ұшырап, атылған өнертанушы және этнограф Үсейін Әбдірефиоғлы Боданинский болды. 1955 жылдан бастап Бақшасарай тарихи-археологиялық мұражайы, 1979 жылдан бастап тарихи-сәулет мұражайы болды. 1930 жылдары сәулетші П.И.Голландскийдің жетекшілігімен сарай күрделі жөндеуден өтті. Бұл жөндеу кезінде сарайдың сыртынан бояуы әкпен әктелді. 1943 жылы сарай аумағында [[Шуцманшафттың 149-шы батальоны|Шуцманшафттың 149-шы батальонының]] бөлімдері орналасты. 1944 жылы қала азат етілгеннен кейін сарайда хирургиялық жылжымалы дала госпиталдары орналасты. 1961-1964 жылдары сарайдың қабырға суреттері мен архитектуралық бөлшектерін ғылыми қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оны Украина КСР Мемқұрылысының ғылыми-қалпына келтіру бөлімі жүргізді. Бұл қалпына келтіру жұмыстары кезінде сарайдың сыртқы түрі түпнұсқаға жақындатылды. Демирқапы порталының бояу қабаттары алынды, кейінірек Үлкен Хан мешітінің қабырға суреттерінің қабаттары алынды, Жазғы күркедегі Өмердің қабырға суреттері тазартылды, Диван залының төбелері қалпына келтірілді. Сарай кешенін бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда. 2015 жылдың қазан айынан бастап Хан сарайы федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып табылады. <gallery caption="Бақшасарайдағы Хан сарайы" class="center"> Сурет:WEBSTER(1830) 1.321 TOMBS OF THE KHANS OF THE CRIMEA.jpg|Хан сарайы. 1830 жыл Сурет:Bahchisaraj 1855.jpg|Бақшасарай бағы мен сарайының жоспары. 1855 жыл Сурет:Khans R.jpg|Сарайға арналған 10 гривен атаулы бағасы болатын Украина шақасы. 2001 жыл Сурет:1856. Дворец российского верховного главнокомандующего князя Меньшикова в Бахчисарае.jpg|1856 жылғы «Суретті Лондон жаңалықтары» газетінен литография Сурет:Карло Боссоли. Ханский дворец.jpg|[[Карло Боссоли]]. Хан сарайы. 1840-1842 жылдары Сурет:Carlo Bossoli Khanpalast von Bachcisaraj 1857.jpg|Карло Боссоли. Хан сарайы. 1857 жыл Сурет:1917. Кустодиев. Бахчисарай.jpg|[[Борис Михайлович Кустодиев|Борис Кустодиев]]. Бақшасарай. 1917 жылы </gallery> == Сарай кешенінің ғимараттары мен нысандары == <center> '''Сарай жоспары''' </center> [[Сурет:План Бахчисарайского дворца.svg|right|500px]] :'''0''' — [[#Сарай алаңы|Сарай алаңы]] :'''1''' — [[#Сарайдың солтүстік кіреберісі|Солтүстік қақпа]] және қақпа мұнарасы :'''2''' — [[#Сарайдың солтүстік кіреберісі|Нөкер ғимараты]] :'''3''' — [[#Үлкен Хан мешіті|Үлкен Хан мешіті]] :'''4''' — [[#Сарыгүзел моншасы|Сарыгүзел моншасы]] :'''5''' — [[#Мазарлық|Мазарлық]] :'''6''' — [[#Мазарлық|Солтүстік дүрбе]] :'''7''' — [[#Мазарлық|Оңтүстік дүрбе]] :'''8''' — [[#Мазарлық|II Меңлі Герей ротондасы]] :'''9''' — [[#Атқора ғимараты|Атқора ғимараты]] :'''10''' — Кітапхана ғимараты :'''11''' — Оңтүстік қақпалары :'''12''' — Бақша террасасы :'''13''' — [[#Диләра бикеш дүрбесі|Диләра бикеш дүрбесі]] :'''14''' — [[#Парсы бағы|Парсы бағы]] :'''15''' — [[#Сұңқар мұнарасы|Сұңқар мұнарасы]] :'''16''' — [[#Харем ғимараты|Харем ғимараты]] :'''17''' — Хауыз алаңшасы :'''18''' — [[#Жазғы күрке|Жазғы күрке]] (бірінші қабатта) және [[#Алтын бөлме|Алтын бөлме]] (екінші қабатта) :'''19''' — [[#Кіші Хан мешіті|Кіші Хан мешіті]] :'''20''' — [[#Алтын субұрқақ|Алтын субұрқақ]] :'''21''' — Субұрқақ алаңшасы :'''22''' — [[#Диуан залы|Диуан залы]] :'''23''' — [[#«Көз жасы субұрқағы»|«Көз жасы субұрқағы»]] :'''24''' — [[#Демирқапы|Демирқапы]] :'''25''' — Тұрғын үй-жайлары :'''26''' — Асхана ғимараты. === Сарай алаңы === Сарай алаңы – хан резиденциясының композициялық орталығы. Қақпа мұнарасы бар солтүстік қақпа, Нөкер ғимараты, Үлкен Хан мешіті, мазар, атқоралар, оңтүстік қақпа, сұңқар мұнарасы, тұрғын үй-жайлар, елшілік ауласының қақпасы алаңға қарайды. Сарай алаңының оңтүстігінде алаңнан жақсы көрінетін бақша террассалары орналасқан. Қазір бұл аумаққа тас төселіп, ағаштар отырғызылған. Қырым хандығы тұсында төсеу мен өсімдік жамылғысы болмады, алаңды құм басқан. Онда әскери жорық алдында бата алу үшін осында әскер жиналатын, салтанатты рәсімдер өткізілетін, сондай-ақ елшілер мен қонақтардың кездесуі өтетін. <gallery caption="Сарай алаңы" class="center"> Сурет:Hansaray Courtyard 2.jpg|Сарай алаңы Сурет:Hansaray Courtyard.jpg|Заманауи алаңдағы ағаштар Сурет:Bakhchysarai 04-14 img15 Palace Grand Mosque.jpg|Сарай алаңы Сурет:Hansaray Southern Gate.jpg|Оңтүстік қақпа </gallery> === Сарайдың солтүстік кіреберісі === Солтүстік қақпа ({{lang-crh|Darbehane Qapı}}) — сарайға кіретін төрт жердің бірі (қазіргі уақытта тек екеуі ғана сақталған). Сарай қақпасына Шіріксу өзені арқылы өтетін көпір апарады. Қақпалар ағаштан жасалып, соғылған темірмен қапталған. Олар екі тоғысқан жылан немесе айдаһар бейнесі бар аркада орналасқан. Аңыз бойынша, I Сахиб Герей өзен жағасында шайқасып жатқан екі жыланды кездестіреді және олардың біреуі өзен суында емделді, бұл осы жерде сарайдың іргетасын қалауға себеп болды. Бұл қақпа қазіргі уақытта сарайдың негізгі кіретін жері ретінде қызмет етеді. «Darbehane Qapı» — «ақша сарайы қақпасы» деп аударылады ({{lang-crh|darbehane}} — ақша сарайы, {{lang-crh|qapı}} — қақпа). Бұл атау ақша сарайының (дәрбехана) қақпаға қарама-қарсы орналасуына байланысты пайда болды. Қақпаның сол және оң жағынан Нөкер ғимараты жанасады. Қақпаның үстінде күзетші қызметін атқарған қақпа үсті мұнарасы бар. Қақпа үсті мұнарасының сыртқы қабырғалары ала-құла өрнектермен боялған, ал терезелеріне түрлі-түсті әйнек салынған. Қақпа, қақпа үсті мұнарасы және сарайдың айналасындағы қабырғалар тек 1611 жылы ғана салынған. Оған дейін сарайдың қорғаныс құрылыстары болмаған, өйткені ол бастапқыда бекініс ретінде қарастырылмаған, бекіністер Қырық Ер бекінісінде орналасқан. Қабырғаларды салу қажеттілігі Дон казактарының Қырым мен Таман түбегіндегі жиі әскери жорықтарынан кейін ғана пайда болды. Құрылысты Сүлеймен паша басқарды. Ханның нөкерлері мен сақшылары Нөкер ғимаратында орналасты. Қырым Ресей империясының құрамына енгеннен кейін Нөкер ғимаратына қонақтарды орналастыра бастады. Қазіргі уақытта Нөкер ғимаратының шығыс ғимаратында мұражай әкімшілігі, ал батыс ғимаратында — қойылымдар орналасқан. <gallery caption="Сарайдың солтүстік кіреберісі" class="center"> Сурет:Общий вид Бахчисарая XVII века.jpg|XVII ғасырдың бірінші жартысындағы нақыштан алынған суреттің үзіндісі. Әзірге қақпалар мен Нөкер ғимараты жоқ Сурет:Бахчисарайский дворец 3.JPG|Солтүстік қақпа, қақпа үсті мұнарасы және Нөкер ғимараты. Шіріксудан қарағандағы көрініс. Артқы жағында Үлкен Хан мешітінің мұнарасы көрінеді. Сурет:Бахчисарайский дворец 1.jpg|Сарай алаңынан қарағандағы солтүстік қақпа мен қақпа үсті мұнарасының көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 2.JPG|Нөкер ғимараты және солтүстік қақпа </gallery> === Үлкен Хан мешіті === '''Үлкен Хан мешіті''' ({{lang-crh|Büyük Han Cami}}) — солтүстік қақпаның шығысындағы сарай алаңында орналасқан. Бұл Қырымдағы ең үлкен мешіттердің бірі және хан сарайы ғимараттарының алғашқысы. Мешітті 1532 жылы I Сахиб Герей салдырған және [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] оның есімімен аталған. Мешіт ғимараты үлкен, төменгі жағында үшкіл [[Аркада|аркадасы]] және қабырғаларында [[Майолика|майоликалы]] қыстырғылары бар. Мешіттің шатыры төрт жағынан сырғымалы және қызыл жабынқышпен жабылған. Бастапқыда шатыры күмбезбен жабылған болатын. Мешіттің ішінде биік тіреуіштері бар үлкен зал орналасқан. Оңтүстік қабырғасында түрлі-түсті әйнегі бар терезелер мен [[Михраб|михраб]] орнатылған. Ішінде мешіттің шығыс, оңтүстік және батыс қабырғаларының жоғарғы қабатының периметрі бойымен бағаналармен бекітілген кең балкон (хорлар) бар. Балконда сырланған, зерленген тақтайшалармен безендірілген және витраждармен әрленген әйнектелген хан бөлмесі бар. Балконға апаратын екі бұрадалы баспалдақ, сонымен қатар ауладан Хан бөлмесіне жеткізетін жеке кіретін жер бар. Мешіттің негізгі кіреберіс Шіріксу өзенінің жағасынан орналасқан. Бұл жағындағы қасбет бұрын [[Мәрмәр|мәрмәрмен]] өңделген. Мешіттің шығыс қабырғасында шадырваны (фонтан) бар абдестхана (салттық дәрет алатын орын – абдест) орналасқан. Қабырғаларда XVIII ғасырда пайда болған араб тіліндегі бірнеше көркем жазулар бейнеленген. Жазулар жасыл [[Картуш|картуштарда]] қара түспен жазылған және [[Құран|Құраннан]] алынған үзінділер болып келеді. Сондай-ақ, қабырғадағы көркем жазулардың арасында мешітті жөндеп, безендірген [[Қырым Герей|Қырым Герейдің]] есімі де кездеседі: {{cquote|Жоғары мәртебелі Қырым Герей ханның жөндеу жұмысы алғысты болсын}} Мешітте қола әлем (жарты ай) тағылған, шатыры үшкір келетін екі он қырлы мұнарасы бар. Мұнаралардың биіктігі 28 метр. Жоғарыға мұнаралардың ішіндегі тастан жасалған бұрандалы баспалдақтар апарады. Мұнаралар өзара қорғасын қыстырғылармен бекітілген жонып тегістелген тас тақталардан жасалған. 1736 жылы мешіт өрттен зардап шекті. Оны [[II Селәмет Герей|Селәмет Герей]] хан тұсында Өмер шебер қалпына келтірді. 1750 жылдары [[Арслан Герей]] мешіт ауласында бүгінге дейін сақталмаған [[Медресе|медресенің]] негізін қалады. Кеңес заманында мешіт жабық болды. Оның жоғарғы бөлігінде археологияның мұражай бөлімінің экспозициясы, ал төменгі бөлігінде [[Лапидарий|лапидарий]] (сәулет бөлшектері, қалдықтары, жазулары мен бейнелері бар тастар қоймасы) болды. Қазіргі уақытта діндарлар үшін қайтадан ашық. <gallery caption="Үлкен Хан мешіті" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img14 Palace Grand Mosque.jpg|Үлкен Хан мешіті Сурет:Hansaray Mosque.jpg|Мұнара Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 2.JPG|Мешіт қабырғасындағы көркем жазу Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 3.JPG|Мешіт қабырғасындағы көркем жазу Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray.JPG|Қырым Герейдің жөндеу жұмыстары құрметіне мешіт қабырғасындағы көркем жазу </gallery> === Сарыгүзел моншасы === [[Сурет:Баня Сары Гюзель 1532 г. Бахчисарай.JPG|thumb|left|300px|Сарыгүзел моншасы]] Сарыгүзел монша кешені — 1532 жылы [[I Сахиб Герей]] салдырған Хан сарайының ең ескі ғимараттарының бірі болып табылады. Қырым татар тілінен «Sarı Güzel» «сары сұлу» ({{lang-crh|sarı}} — сары, яғни ақшырайлы, ''güzel'' — әдемі, сұлу) деп аударылады. Моншалар Үлкен Хан мешітінің шығысында орналасқан. Монша түрік үлгісіне сай реттелген. Ыстық ауа жертөледегі оттықпен жылытыла, көтеріліп, қысқа бағандарға орнатылған еден тақталарын қыздырды. Ыстық және суық су моншаға қорғасын құбырлары арқылы берілді. Қабырғалардың бойына тас орындықтар қойылып<ref name="crimean.info">{{cite web|url=http://crimean.info/page-id-24.html|title=Бақшасарайдағы Хан сарайы|website = Қырым жағалауы|accessdate=2009-04-30|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, шұңғылшалар орнатылды. Әрқайсысы жеке күмбезбен жабылған және шыға берісінде субұрқағы бар жабық ауласы болған ерлер және әйелдер бөлімі болды. Желдету және жарықтандыру күмбездерінде жұлдыздар мен жарты айлар түріндегі тесіктер жасалған. Ерлер бөлімінің үстінде мына жазу бар: {{cquote|Бұл тамаша құрылысты Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей ханның ұлы әділ сұлтан Сахиб Герей хан салдырған. 939 жылы. {{oq|crh| بو مقام اعلانی يصابتی سلطان عادل صاحب کرای خان بن منکلی کرای خان بن خاجی کرای خان تاريخ سنة ۹۳۹ Bu maqam-ı a'lânı yasabtı sultan-ı 'adil Sahib Geray han bin Mengli Geray han bin Hacı Geray han. Tarih sene-i 939.}}}} Монша кешені 1924 жылға дейін өз мақсатына сай жұмысын жалғастырды<ref name="r_obj_sgz">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_sgz.html|deadlink=yes|title=Сарыгүзел моншасы|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090106122229/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_sgz.html|archivedate=2009-01-06}}</ref>, содан кейін үй-жай апатты жағдайда болды. Қазіргі уақытта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. === Мазарлық === {{main|Хан зираты (Бақшасарай)}} Мазарлық ({{lang-crh|Mezarlıq}}) Үлкен Хан мешітінің оңтүстігінде орналасқан. Зираттағы алғашқы жерлеу XVI ғасырға жатады. [[Мәрмәр]] мен [[Әктас|әктастан]] жасалған 98 ескерткіш<ref name="r_obj_mzr">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}</ref> сақталған. Зиратқа тоғыз хан жерленген: [[I Дәулет Герей]], [[II Ғазы Герей]], [[III Ислам Герей]], [[IV Мехмет Герей]], [[I Сәлім Герей|I Қажы Сәлім Герей]], [[II Меңлі Герей]], [[II Сәлім Герей]], [[Арслан Герей]], [[Қырым Герей]]. IV Мехмет Герей, II Меңлі Герей, II Сәлім Герей, Арслан Герей және Қырым Герейдің құлпытастары сақталған. Сонымен қатар, зиратта хан әулетінің 45 мүшесі, сондай-ақ сарай ақсүйектерінің жоғарғы өкілдері, барлығы 320-дан астам адам жерленген. Хан зиратының ескерткіштері де дәл осылай жасалған: бүйіржақтарында екі стеласы бар тас табыт. Бас стела ерлердің қабірінде сәлде, ал әйелдердің қабірінде фес тағылған. Көптеген ескерткіштер ою-өрнектермен безендірілген, сондай-ақ бас стелаларда эпитафиялар қашалған. II Меңлі Герей мазарының үстінде сегіз бағаналы және аркалы жабындары бар ротонда тұрғызылған, оның ортасында мәрмәрдан қашалған құлпытас орналасқан. I Дәулет Герей мен III Ислам Герейге арнап екі сегіз қырлы кесене ({{lang-crh|dürbe}}) тұрғызылды, олар ойылған әктастан жасалған және күмбезбен жабылған. Күмбездер шатыр темірмен жабылған, 1863 жылға дейін қорғасынмен жабылған болатын. Солтүстік дүрбе I Дәулет Герейге тиесілі. Онда алты адам жерленген<ref>{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}, басқа дереккөзге сәйкес: {{cite web|author=В. Гарагуля.|url=http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|title=Бақшасарай сарайы|website=Қырым маржаны|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|archivedate=2019-04-03|deadlink=yes}} — 11 адам</ref>. Оңтүстіктегісі - III Ислам Герейдікі, онда тоғыз адам<ref>{{cite web|author=Олекса Гайворонский|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Официальный сайт музея|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}, басқа дереккөзге сәйкес: {{cite web|author=В. Гарагуля|url=http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|title=Бақшасарай сарайы|website=Қырым маржаны|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|archivedate=2019-04-03|deadlink=yes}} — 15 адам</ref> жерленген. <gallery class="center" caption="Мазарлық"> Сурет:1891. Ханские гробницы при Бахчисарайском дворце.jpg|Бақшасарай сарайындағы хан бейіттері. 1891 жылғы сурет. Сурет:Бахчисарайский дворец 77.jpg|Солтүстік және оңтүстік дүрбе Сурет:Бахчисарайский дворец 78.jpg|Құлпытас Сурет:Бахчисарайский дворец 80.jpg|Құлпытас Сурет:Бахчисарайский дворец 79.jpg|Ескерткіштегі эпитафия Сурет:Могила Кирим Герая.jpg|[[Қырым Герей]] ханның бейіті (1717-1769) </gallery> === Атқора ғимараты === Атқора ғимараты бірнеше ғимараттан тұрады. Ол хан зираты мен кітапхана ғимаратының арасында орналасқан. Атқоралардың өзі бірінші қабатта орналасқан. Екінші қабат қамқоршыларға арналған. Ғимарат 1850 жылдары қайта салынды. XIX ғасырда мүгедектер тобының сарбаздары атқора ғимаратына орналастырылды<ref>{{мақала | авторы = В. Н. Борисов| тақырыбы = 1855 жылы 28-31 қазанда (9-12 қараша) император II Александрдың Бақшасарайға және Ақиар маңындағы Қырым әскерінің бөліктеріне сапары.|шынайы атауы = | сілтеме = http://www.commonuments.crimea-portal.gov.ua/rus/index.php?&v=1&tek=100&par=74&l=&art=534&dt=200810| тілі = ru| жауапты =| баспа авторы = | басылым = Историческое наследие Крыма| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006| томы = | нөмірі = 16| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. <gallery caption="Атқора ғимараты" class="center"> Сурет:Бахчисарайский дворец 107.jpg|Атқора ғимараты Сурет:Бахчисарайский дворец 108.jpg|Атқора ғимараты </gallery> === Диләра бикеш дүрбесі === [[Сурет:Карло Боссоли. Бахчисарай. 1820-е.jpg|thumb|right|200px|[[Карло Боссоли]]. Карло Боссоли. Бақшасарай. 1820 жж. Алдыңғы қатарда Диләра бикештің дүрбесі]] '''[[Диләра бикеш дүрбесі]]''' ({{lang-crh|Dilâra bikeç Dürbesı}}) — Аңыз бойынша Қырым Герей ханның сүйікті әйелі болған Диләра («бикеш» деп оның беделі жоғары екендігін көрсетеді, {{lang-crh|bikeç}} — ескіше ''қалыңдық'') кесенесі. Ғимарат 1764 жылы бақша террассаларының алыс бұрышында салынған. Бұған дейін кесененің кіреберісінің үстіне «Марқұм Диләра бикештің рухына дұға» деген жазуы бар тақта орналасқан болатын. «[[Көз жасы субұрқағы]]» бастапқыда дүрбеде болды, содан кейін 1783 жылы субұрқақ ауласына көшірілді. Дүрбе ғимараты сегіз қырлы және төбесінде жарты ай бейнеленген күмбезбен жабылған. 2007 жылы қалпына келтіруден кейін күмбезге түпнұсқасы сияқты қорғасын жабыны қайтарылды. Барлық қабырғалар екі қатарда орналасқан, ішінде терезелері бар саңылау-аркалармен бөлінеді. Үстінде және астында, сегіз жақты бүйірлерінде аркалар арқылы жасалған пішіндердің бөлшектік мүшелеуін баса көрсететін бедерлі тарқыштар бар. === Парсы бағы === Парсы бағы гаремнің оңтүстігінде орналасып, биік дуалмен қоршалған. Онда күркелер, субұрқақтар, моншалар болды. Гаремнен бақшаға қарай кішкене қақпа бар. Бақтың бұрышында Сұңқар мұнарасы тұр. === Сұңқар мұнарасы === [[Сурет:Бахчисарайский дворец 109.jpg|thumb|right|200px|Сұңқар мұнарасы]] Сұңқар мұнарасы ({{lang-crh|Toğan qullesi}}) гаремнің оңтүстігінде Парсы бағында орналасқан. Мұнара 1760 жылдары салынған. «Сұңқар» атауы мұнараның бірінші қабатында жыртқыш құстардың сақталуына байланысты. Мұнара екі қабатты және іші бос. Мұнараның бірінші қабаты шойтастың сазды ерітіндімен бекітіліп, сыланған текше түрінде салынған. Мұнараның үстіңгі қабаты алтыбұрышты пішінде жасалған, тақталармен қапталған және жабынқышпен жабылған. Мұнараның биіктігі 15 метрден асады. Жоғарғы жағында ағаш бұрандалы баспалдақ апаратын ағаш торлы терезелері бар бақылау алаңы бар. Сұңқар мұнарасы гарем ғимаратының бүйіржағына жалғанған. Одан гарем тұрғындары сарай алаңын тамашалай, ал [[Әтек|әтектер]] гаремді көре алатын. === Демирқапы === Демирқапы қақпасы {{lang-crh|Demir Qapı}} сарайдың ең көне бөлігі болып табылады. Қақпа сарайдың негізгі кіреберісі қызметін атқарды, ол арқылы елшілер Елшілік ауласынан Субұрқақ ауласына барды. Қақпа ханға 1503-1504 жылдары [[III Иван Васильевич|III Иванның]] шақыруымен Архангел соборын және басқа да бірқатар храмдарды салуға Мәскеуге барар жолында Қырымда жұмыс істеген сәулетші [[Алоизио Жаңа|Алоизио Жаңаның]] қолымен жасалған. Демирқапы қақпасы Бақшасарайда хан сарайы салынбай тұрып жасалған және, мүмкін, бұрынғы ханның [[Дәулет Сарай]] резиденциясында болған, содан кейін Бақшасарайға көшірілген. Қақпаның шомбал есігі соғылған темір жолақтармен қапталған. «Demir Qapı» атауы Қырым татар тілінен «темір есік» ({{lang-crh|demir}} — темір, {{lang-crh|qapı}} — есік, қақпа) деп аударылады Есік екі жақтан қоршап тұрған коринфілік [[Капител|капителдері]] бар [[Пилястра|терт қырлы ұстынды]] қоршайды. Терт қырлы ұстындардың үстінде [[Архитрав|архитрав]], әшекейлі [[Фриз|фриз]] және бұғат бар. Бұғаттың бұрыштарында — гүлді өрнекті [[Акротерий|шоқтық]], ал бұғаттың үстінде — жарты шеңберлі [[Тимпан|тимпан]] бар, оның үстінде де шоқтықтар орналасқан. Қақпа ломбард-венециялық [[Ренессанс|Ренессанс]] стилінде ойылған әктас блоктарынан жасалған. Онда емен жапырақтары, гүлдер, емен жаңғақтары, тиындар, інжу жіптері бейнеленген. Есіктің үстінде өсімдік шиыршықтарымен және гүлдермен безендірілген арка бар. Сондай-ақ қақпа тастан қашалып, алтын жалатылған араб тілінде жазылған екі жазумен безендірілген. Тимпанның ішіндегі шеңберге ойылған бірінші жазуда былай делінген: {{cquote|Осы сарайдың иесі әрі осы аймақтың билеушісі, ұлы падишаһ, ең мәртебелі, Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей хан, оны және оның ата-анасын Тәңірі екі дүниеде де рахым етсін.}} Бұл жазудың ортасында Герейлер әулетінің рәмізі Тарақ таңба бейнеленген. Фриздегі екінші жазуда былай делінген: {{cquote|Бұл сәулетті босаға мен мынау биік есік екі құрлықтың падишаһы әрі екі теңіздің қағаны, падишаһ, падишаһтың ұлы, Қажы Герей ханның ұлы, Меңлі Герей ханның бұйрығымен салынған. 909 (1503).}} <gallery caption="Демирқапы қақпасы" class="center"> Сурет:Hansaray Iron Gate 1.jpg|Демирқапы қақпасы Сурет:Hansaray Iron Gate 2.jpg|Демирқапы қақпасы Сурет:Бахчисарайский дворец 4.jpg|Герейлердің таңбасы бар арка үстіндегі жазу Сурет:Бахчисарайский дворец 5.jpg|Күні жазылған жазу </gallery> === Диуан залы === Диуан залы ({{lang-crh|Divan hanesı}}) мемлекеттік кеңес (диуан) мәжілістерін өткізуге арналған. Хан үшін оңтүстік қабырғаның ортасына түрлі-түсті шұғамен жабылған және алтын кестемен әшекейленген тақ орнатылды. Тақтың оң және сол жағында хан серіктеріне арналған аласа дивандар болды. Диуанға кірген бейлер үшін қабырғалардың бойына ұзын орындықтар қойылды. Диуан залының кіреберісіндегі солтүстік қабырғада тар торлы балкон (хор) бар, оны аңыз бойынша хан өзі болмаған кезде диуанның отырыстарын тыңдау үшін пайдаланған. Дәл осындай балкон бұрын оңтүстік қабырғада да болған. Төбесі ағаш, құрама. Барлық қабырғаларда терезелер жасалды, олар екі қатар болып, [[Витраж|витраждармен]] безендірілген. Бүгінгі күнге дейін шығыс қабырғадағы терезелер сақталған. Фелдмаршал Миних сарайды өртеп жібергенге дейін Диуан залының едені мәрмәр тақталармен төселген, залдың ортасында субұрқағы бар төртбұрышты хауыз орналасқан, ал қабырғалары фарфор қыш тақташаларымен безендірілген. 1742 жылы Диуан залының үй-жайлары қалпына келтірілді. Бастапқыда қабырғаға және төбеге салынған суреттер мәрмәрге ұқсастырылып, жүзім шоқтарын бейнелеген. Қазіргі уақытта залды безендіретін қабырға суреттері XIX ғасырда жасалған. 1917 жылы Диуан залында Қырым татарларының құрылтайы тәуелсіз Қырым татар үкіметінің құрылғанын жариялады. <gallery caption="Диуан залы" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img09 Palace Divan Hall.jpg|Балконнан солтүстік қабырғаның көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 41.jpg|Шығыс қабырғадағы терезелер Сурет:Throne in the Divan Chamber.JPG|Тақ Сурет:Бахчисарайский дворец 38.jpg|Диуан залының төбесі </gallery> === Жазғы күрке === Жазғы күрке хауыз ауласында демалу үшін салынды. Күркенің ортасында ақ мәрмәр субұрқағы бар төртбұрышты хауыз орналасқан. Қабырғалардың бойында дивандар бар. Бастапқыда күрке ашық және бір қабатты болды. Бағаналар [[Ағаш шырмауық|шырмауықпен]] жабылған. 1821-1831 жылдары оның бағаналары арасында ағаш төбелер жасалып, витраждармен әйнектелген. Соылай екінші қабатта Алтын бөлме де салынған болатын. Күркенің ойылған төбесін шеберлер Микаил Кладо мен Василий Дорофеев жасаған болатын. 1962 жылы жазғы күркені қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, осының барысында оның түпнұсқа кескіні табылды. Бұл кескінде мыналар бейнеленген: үйлер, әуе көпірлері, сауырағаш топтары, күркелер. <gallery caption="Жазғы күрке" class="center"> Сурет:Hansaray5.jpg|Күркенің ішкі көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 45.jpg|Дивандар Сурет:Бахчисарайский дворец 47.jpg|Субұрқақтар Сурет:Бахчисарайский дворец 44.jpg|Күркенің төбесі </gallery> === Алтын бөлме === [[Сурет:Бахчисарайский дворец 104.jpg|thumb|right|200px|Алтын бөлменің сыртынан көрінісі]] Алтын бөлме жазғы күркенің үстінде екінші қабатта орналасқан. Оны даярлау ирандық сәулетші Өмердің жұмысының нәтижесі. Алтын бөлмеде мөлдір таза шынылы аспашам бекітілген ағаш төбесі ойылған. Бөлмеде түрлі-түсті әйнекпен әйнектелген және үш қабырғада екі қабатта орналасқан барлығы 24 терезе бар. Терезелердің астында [[Барқыт|барқытпен]] қапталған дивандар орналасқан. Қабырғалары жеміс-жидек вазалары бейнеленген [[Алебастр|алебастр]] жапсырылып мәнерленген. Үш қабырға бойымен [[Бұғат|бұғатта]] Қырым Герейдің құрметіне араб тілінде жазылған поэтикалық жазу бар. Қабырғалардың бірінде ыдыс-аяқ салынған шкафтар бар; алауошақ мен кіреберіс есігі осында жасалған. Кіреберіс есіктің үстінде, әйнектелген антресолде жасанды миниатюралы ағаштардан, гүлдер мен құстардан жасалған балауыздан жасалған қысқы бақ композициясы болды. Немістердің Қырымды басып алуы кезінде ол жоғалып кетті. === Кіші Хан мешіті === Кіші Хан мешіті ({{lang-crh|Kiçik Han Cami}}) бас ғимаратта орналасқан және хан әулетінің өкілдері мен маңғаздарға арналған. Шағын мешіттің құрылысы XVI ғасырға, ал қабырға суреттері XVII—XVIII ғасырларға жатады. Мешіт қабырғасында тек өсімдік және сәндік өрнектер қолданылады. Күмбез желкенді, сегіз қырлы-[[Барабан (сәулет)|барабанға]] негізделген, жалпақкірпіштен жасалған, XVIII ғасырдың аяғында Өмер шебер әшекейлеп салған болатын. Оңтүстік қабырғада [[Михраб|михраб]] бар, оның жоғарғы бөлігінде аспанның жеті деңгейін білдіретін жеті безекті белбеу ойып салынған. Михрабтың үстінде [[Сүлеймен патшаның мөрі|Сүлейменнің мөрі]] (алтыбұрыш) бейнеленген витражды терезе бар. Кіші мешіт қабырғасынан желкенді қайықтардың, аттар мен шабандоздардың сызылған суреттері табылған. <gallery caption="Кіші Хан мешіті" class="center"> Сурет:Бахчисарайский_дворец_6.jpg|Михраб Сурет:Бахчисарайский_дворец_7.jpg|Сүлейменнің мөрі Сурет:Бахчисарайский_дворец_8.jpg|Құран Сурет:Бахчисарайский_дворец_9.jpg|Құран сүйеуіші Сурет:Бахчисарайский дворец 53.jpg|Жайнамаз </gallery> === Алтын субұрқақ === Алтын субұрқақ [[Мәрмәр|мәрмәрдан]] жасалған және кіші Хан мешітінің кіреберісіндегі субұрқақ ауласында орналасқан. Ол [[Дәрет алу|дәрет алу]] рәсіміне қолданылған. Субұрқақ Жұмақтың бағын бейнелейтін алтын жалатылған ою-өрнекпен көмкерілгендіктен «алтын» деп аталады. Ою-өрнекте өсімдік мақамдар: гүлдер, жапырақтар, жемістер, жүзімнің сабағы қолданылады. Субұрқақтың ортасында мәңгілік өмірді бейнелейтін үлкен [[Гүлөрнек|гүлөрнек]] ойылған. 2001 жылы [[Украина Ұлттық банкі]] Бақшасарай сарайының құрметіне шығарған шақаның бет жағында Алтын субұрқақтың өрнегі қолданылған. Субұрқақ өрнектен басқа араб тіліндегі екі жазумен де безендірілген. Субұрқақтың жоғарғы жағындағы жазуда субұрқақтың 1733 жылы I Қабылан Герей ханның тұсында салынғандығы айтылады: {{cquote|Қабылан Герей хан, Ел Қажы Сәлім Герей ханның ұлы, Алла оны және оның ата-анасын рақымына бөлесін, 1146 жыл}} Төменгі жазуда Құраннан үзінді келтірілген (76:21): {{cquote|Сондай-ақ Раббылары, тап-таза ішімдік ішкізеді}} <gallery caption="Алтын субұрқақ" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img10 Palace Golden Fountain.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Бахчисарайский дворец 54.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Бахчисарайский дворец 115.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Khans A.jpg|Хан сарайының құрметіне арналған Украина шақасы </gallery> === «Көз жасы субұрқағы» === {{main|Көз жасы субұрқағы}} «Көз жасы субұрқағын» 1764 жылы ирандық сәулетші Өмер жасаған. Ол Диләра бикеш дүрбесінде орнатылған болатын. Уақыт өте келе субұрқақты суландырған бұрынғы жердегі бұлақ кеуіп қалды. [[II Екатерина]] Хан сарайына келген кезде субұрқақ Субұрқақ ауласына көшірілді, ол осы күнге дейін сол жерде тұр. Сарайдың хауыз ауласында да осындай субұрқақ бар. Аңыз бойынша, Диләра бақталасынан уланған Қырым Герейдің сүйікті әйелі болған. Әйелінің құрметіне жасалған субұрқақ ханның қайғысын бейнелеуі керек еді. Бұл аңыз [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Сергеевич Пушкиннің]] «[[Бақшасарай субұрқағы]]» поэмасының негізін қалады, соның арқасында субұрқақ кеңінен танымал болды. Субұрқақ сәлсәбил түріне сәйкес жасалған (Сәлсәбил – мұсылмандық сенім бойынша иман жолына түскен тақуалардың рухы су ішетін көктегі бұлақтардың бірі). Ортасында мәрмәр гүлі орналасқан, одан су үлкен үстіңгі ыдысқа тамшылатып, көз жасына ұқсайды. Үлкен ыдыстан су екі кішігірім ыдысқа түседі, одан - қайтадан үлкен ыдысқа және тағы солай бірнеше рет. Тостағанға су толтыру жүректің қайғыға толуын, ал ыдыстардың көлемінің өзгеруі қайғының не күшейетінін, не басылатынын білдіреді. Субұрқақтың етегінде мәңгілікті бейнелейтін шиыршық ойылған. Субұрқақтың жоғарғы жағында Қырым Герей ханның құрметіне Шайхия ақынның өлеңі, ал төменгі бөлігінде Құран Кәрімнің 76-[[Сүре|сүресінің]] 18-аяты қашалған: {{cquote|Ол пейіште “Сәлсәбил” деп аталатын бір бастау бар.}} <gallery caption="Көз жасы субұрқағы" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img11 Palace Fountain of Tears.jpg|«Көз жасы субұрқағы» Сурет:Бахчисарайский дворец 119.jpg|«Көз жасы субұрқағы» Сурет:Бахчисарайский дворец 57.jpg|Жоғарғы жағында Қырым Герейдің құрметіне арналған өлең Сурет:1837. Пушкин в Бахчисарайском дворце.jpg|Чернецов Григорий Григорьевич пен Чернецов Никанор Григорьевич. «Пушкин Бақшасарай сарайында», 1837 жыл Сурет:Титульный лист первого издания Бахчисарайского фонтана.jpg|А.С.Пушкин «Бақшасарай субұрқағы» бірінші басылымының негізгі беті </gallery> === Харем ғимараты === [[Гарем|Харем]] ({{lang-crh|Arem}}) төрт үлкен ғимаратта жайғастырылған. XVIII ғасырда онда 73 бөлме болды. 1818 жылы [[I Александр]] сарайға келген кезде тозығы жеткен үш ғимарат (70 бөлме) құлатылған болатын. Бүгінгі күнге дейін жеткен үш бөлмелі қосалқы үй мен күрке ғана сақталған болатын. Кейіннен қосалқы үй қалпына келтіріліп, оның кең террассасында туристердің тамашалауына балкондар қойылды. Қосалқы үйде XVII—XIX ғасырлардағы бай қырым татарлары үйінің ішкі көрінісі: қойма, тұрғын және қонақ бөлме қайта жасалды. Гарем биіктігі сегіз метрге жететін тастан жасалған қабырғалармен қоршалған. Сұңқар мұнарасы гарем тұрғындары сарай алаңын көре алатындай оңтүстік қабырғаға жанасады. Сондай-ақ оңтүстік қабырғада Парсы бағына апаратын кішкене қақпа жасалған. <gallery caption="Харем ғимараты" class="center"> Сурет:Hansaray10.jpg|Қойманың ішкі көрінісі Сурет:Hansaray9.jpg|Музыкалық аспаптар Сурет:Бахчисарайский дворец 74.jpg|Ішкі көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 63.jpg|Балкон </gallery> === Тұрғын үй-жайлары === Тұрғын үй-жайлар бас ғимараттың екінші қабатын алып жатыр. Сондай-ақ екінші қабатта Елші залы, кофехана және Алтын бөлме орналасқан. Бөлмелерде ойылған төбелер мен витраждар бар, сонымен қатар алауошақтармен жабдықталған. Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін үй-жайлардың әрлемесі мен жайғасымы айтарлықтай өзгерді. Үй-жайлардың бөлмелерінде қырым татарларының тұрмыстық заттарының қойылымы қойылған. «Хан асханасы» мен «Хан жатын бөлмесі» бөлек көрсетіледі. Жатын бөлмеде [[Әлқоба|әлқоба]] бар. <gallery caption="Тұрғын үй-жайлар" class="center"> Сурет:Hansaray7.jpg|Тұрғын үй-жайлар Сурет:Бахчисарайский дворец 85.jpg|Шкаф пен алауошақ Сурет:Бахчисарайский дворец 86.jpg|Тұрғын үй-жайлар Сурет:Бахчисарайский дворец 91.jpg|Қалыңдықтың бөлмесі Сурет:Бахчисарайский дворец 94.jpg|Қойылым </gallery> === Елші ауласы === Елші ауласында елшілер қабылдауды күтіп тұрды. Олар сарай алаңындағы қақпалар арқылы аулаға кірді, одан кейін Диуан залына «елші» есіктері (Демирқапы қақпасы) және субұрқақтар ауласы арқылы кірді. Елші ауласында шамшат бұталары мен [[Терек|теректер]] егілген бақ бар. Сондай-ақ мұнда екі субұрқақ орнатылған: олардың бірі орталықта орналасқан, екіншісі ғимаратта қашалған тастан жасалған. Ауланың оңтүстігінде негізгі бөлмелер, ал солтүстікте хандардың жеке үй-жайлары орналасқан. == ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу туралы өтініш == 2003 жылдан бастап мұражай ЮНЕСКО-ның мәдени мұра нысандарының тізіміне ену үшін жұмыс істейді, ең алдымен бұл мәртебе Украинаны нысананы қомақты қаржыландыруға және қорғауға міндеттейді деп күтеді<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/saharnii-diabet-shest-samih-stoikih-zablyjdenii-o-samoi-kovarnoi-bolezni-1683|title=Бақшасарай ЮНЕСКО-дан бір қадам жерде&#124; Информационное агентство|publisher=www.kianews.com.ua|accessdate=2017-03-03}}</ref>. 2015 жылы мұражай бұдан былай тізімге енгізу қарастырылмаған және Ресей Федерациясының бюджетінен қаржыландыру алады.<ref>{{cite web|title=Бақшасарайдағы Хан сарайы әлі ЮНЕСКО тізіміне енгізілмейді|url=http://news.allcrimea.net/news/2014/12/8/hanskii-dvorets-v-bahchisarae-poka-ne-vkljuchat-v-spisok-junesko-26893/|accessdate=2017-03-03}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Герейлердің тұт ағашы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресейдің мәдени мұраларының нысаналары]] [[Санат:Қырымдағы федералды мәдени мұра нысаналары]] [[Санат:Бақшасарайдың көрнекі жерлері]] mauxvfqh36il1zaqo6gd0sg4ceqrau1 Саятшы жабдықтары 0 666319 3586356 3582044 2026-04-17T06:44:10Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қатесі түзетілді 3586356 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = тамыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Саятшы құрал-жабдықтарының''' барлығы да аса қажеттіліктен шыққандығы бәрімізге белгілі. Олардың қандай рөл атқаратындығын, неден жасалатындығын және әрқайсысының атаулары бар. == Томаға == [[Сурет:Asyqbas tomaga.jpg|alt=sayat|нобай|sayatshy]] Қыран құстардың екі көзін саңылаусыз жауып тұратын [[Құсбегілік|құсбегілердің]] саят құрғандағы негізгі құрал-жабдықтарының бірі. Жұмсақ қалың былғарыдан ыңғайлы етіп тігіледі. Көбіне күміспен немесе табиғи тастармен көмкеріледі. [[Бүркіт]]ті баптап-баулу үшін, оның бала-шаға, итке, құсқа, қызылға ұмтыла бермеуі үшін және жақындағанды шап беріп бұру қаупінен сақтану үшін [[Томаға|томағалайды]]. Сондықтан, қолдағы бүркіт өз төңірегіндегі қызылды-жасылдан, өз ортасынан аз да болса бөлектенеді. Құстың Томағасы аңға жіберілген кезде сыпырылады.Томаға құстың басын қыспайтын, қажамайтын, көз жанарын баспай, саңылаусыз жабатын, құстың басынан түсіп қалмайтын етіп жасалады. Томағаны пішуге, тігуге машықтанған томағашылар ғана тігеді. Томағаның мінсіз шығуы үшін оны қалың былғары ұлтанының тегіс жерінен үлгі салып ойып алады. Пішуші шебер өз қалағанынша біртұтас немесе екі-үш бөлек, кейде төрт бөлек етіп ойып құрастырады. Тамақ бау мен айдар кейде бірге, кейде бөлек ойылады. Томаға шарттары бойынша әрі нәзік, әрі әдемі тігілген, таза былғарының өзінен әсем ою-өрнек шығарған, алтынмен,күміспен және ұсақ қымбат тастармен шытыраланған томағаларды қазақ құсбегілері бір бестіден кем бағаламаған. == Биялай == Саятшылар қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. [[Биялай|Биялайды]] алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың ұясын бөлек тіккен. Биялайдың ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысы жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. Бүркітпен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды [[Балдақ|балдаққа]] сүйеп отырады. [[Сурет:Bialay-gloves.jpg|нобай]] == Балдақ == [[Балдақ]] — құсты ат үстінде алып жүруге арналған, құс салмағынан қолдың талмауы үшін оң қолдың білегін сүйеп отыратын, ашасында жұмсақ төсеніші бар тіреу. Төсеніші былғарыдан не қайыстан жасалады, ол балдақ ашасының ішіне түсіп тұрады. Балдақ таяғының екінші басы бүлдіргілі, ол ердің қамшылар жақ алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі. Атпен құйындата шапқанда балдақ көп толқымау үшін балдақ таяғының орта шенінен жіңішке қайыс бау өткізіп, бау ұшы ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжыралы шығыршыққа байланады. Балдақ ағаштан, не [[таутеке]]нің мүйізінен жасалады. == Тұғыр == Құсты қондырып қоятын орын, жабдық. Ол көшпелі тұрмысқа лайықтап ағаштан жасалады. Тұғырдың ұзыны екі қарыс сынық сүйемдей, көлденеңі [[сүйем]]дей, жұмыр ағашқа үш не төрт талтақ сирақ бекітіледі немесе бұтақтары сирақ боларлық ағаштан шабылады, аң [[мүйіз]]дерінен және де т.б. табиғи материалдардан жасалады. Биіктігі екі сүйемдей, орнықты әрі жатаған келеді. [[Сурет:Тұғыр-Tugyr.jpg|нобай]] == Жемаяқ == Жем саптаяқ — бүркітке жем беретін ыдыс. Оны кейде жем сапты аяқ, жем тостаған, құс сапты аяқ, құс аяқ деп те атайды. Ағаштан ойып жасалады. Бұл ыдыстың сыйымдылығы 2—2,5 литрден кем болмайды. Бір жағы құс тұмсықтау сопақ келеді де, бір жағында тұтамдай сабы болады. Сабына қайыс бүлдіргі өткізіледі. Көшкенде байлап қоюға, салбурында қанжығалауға лайықталған. Жемаяқтың түрі көп. Соның ішінде құс тұмсықтау, сопақтау, асты орнықты, іші шұңғыл, өзі жұқа, өзі жеңіл, әдемі жонылғандары да жоқ емес. Кейбіреулерінің тұмсығында жем-суын сүзіп шығаратын бір, не екі тесік те болады. Сапты аяқтың ернеуіне таяу (түрмесіне) жасалған екі тесік жем шаюға өте қолайлы.Қыранды қайырып баптағанда, аңға салып жүргенде құсбегілер бап дегенді — жем деп, жем дегенді — бап деп түсіндіреді. Ал осы екі кезеңде де құсқа көбінше — қолаба, сары бөртпе, ақ жем береді. Әдетте етті жұқалай жона жапырақтап, суға салып бөрттіреді. Сонан соң сумен қайта-қайта шайып, қан-сөлсіз, құнарсыз, кенеусіз жем дайындалады. Мұндай күрделі жұмысқа арнайы жасалған ыдысты «саптаяқ» атаған. Ал оны құсқа тәуелді ете атағанда — жем саптаяқ, құсаяқ, жемаяқ делінеді. [[Сурет:Жемаяқ.jpg|нобай]] == Жемқалта == Саятқа шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. Тіленіп ұшқан құс кейде әр жағдаймен аңға түспей, бір қиырға барып қонып қалады. Кейде аңды өзі қағып, өзі алуға үйретілген бүркіттің иесінен шалғайлап ұшатын кездері де кездесіп тұрады. Осындай жағдайда құсты дереу қолға шақыру керек болса, жем қалтада алып жүрген «қызылды» көрсету арқылы ғана шақырылады. Сондықтан жемқалтада қашан да қойдың толарсақты еті, қоянның бөксесі, кекілік, үйрек , құсты шақыруға арналған қол басындай «қызыл» болғаны жөн. Құс аңшылығы көбіне қыс маусымында болатындықтан, аязда «қызылдың» қатпауын еске алып, жем қалта киізден жасалады. Киіздің қыл-қыбыры «қызылға» жұқпауы үшін қалтаның іші шүберекпен астарланған. Әдемілік, сәнділік талғамды да ескерген құсбегілер қалтаның сыртын оюлатып, зерлетеді. Жемқалтаның ұзындығы 25—30 см, көлденеңі 20 см мөлшерінде болады. Қалтаның бір жақ ішкі қырында түтік қыстыратын орын жасалған. Қалтаны белбеуге ілетін бау да тағылады. == Балақбау == Балақбау (аяқбау, білезік бау) — құстың екі [[жіліншік|жіліншігіне]] (балағына) бірдей тағылатын бау. Мұны құстың «аяқ бауы» деп те атайды. Балақ баудың іші жұмсақ киіз, оның іші ұлпа тері, сырты былғары немесе жұмсақ иленген қайыс. Киіз бен қайыс қабатталып тігіледі. Ені екі елідей, ұзыны жіліншікті бір орап түйіліседі. Түйіліскен екі ұшын біріктіріп, шолақ аяқ бау тағылады. Демек, құс аяғының әр жіліншігіне балақ бау мен шолақ аяқ бау тағылады да, ол баулар құс аяғында ұдайы тұрады. [[Сурет:JessesБалақбау.jpg|нобай]] == Шолақ аяқбау == Бүркіттің жіліншігіне тағылған балақ бауды бау деп атағанымен, онда қолға ұсталатын ештеңе жоқ. Ал қолға ұстау үшін балақ бауға жалғанған екінші бөлегін — «шолақ аяқ бау» деп атайды. Шолақ аяқ бау құсты қолға қондырғанда, жем тарттырғанда әсіресе ат үсті алып жүргенде құс өз аяғын еркін қозғауына, құсбегінің аяқ баудан ұстап отыруына мүмкіндік береді. Құс аңға түсерде де осы шолақ аяқ баумен ұшады. Құсқа қол-аяғының байлаулы екенін сезіндіретін де балақ бау мен шолақ аяқ бау. Өйткені бұл екі бау құстың аяғынан өмірі түспейді. Шолақ аяқ баудың ұзындығы бір қарыс, бір тұтам, кейде бір жарым қарыс болады. Оны жұмсақ иленген теріден тіліп алады немесе мал,аң терісінің таспасынан өріп, ширатады. Баудың бір ұшы балақ бауға бекітіледі, ал екінші ұшында металдан, не қайыстан жасалған шығыршық болады. [[Сурет:Аяқбаубалақ.jpg|нобай]] == Шыжым == Жаңа үйретіліп жүрген құсты шырға тартып баулығанда шолақ аяқ баудың ұшындағы шығыршыққа ұзындығы 7—8 құлаштай жіңішке арқан жалғанады. Бұл арқанды жұмсақ иленген аң-мал терісінің таспасынан ширатып,ешкі, қой, түйе жүнінен еседі. Құстың қашып кетпеуі үшін жасалған осы арқанды құсбегілер «шыжым» деп атайды. [[Сурет:Шыжым.jpg|нобай]] == Түтік == Құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. Құсбегілер жуандығы саусақтай тал таяқшаны жарып, оның ішін ояды да, қайта қапсырып түтік жасайды. Ұзындығы 25—30 см немесе ұзын сирақ құстардың жіліншігін пайдаланады. Түтік құстың көмейіне жүгіртілетін болғандықтан, жұп-жұмыр әрі сырты жып-жылтыр етіліп өңделген болады. [[Сурет:Йфя.jpg|нобай]] == Ырғақ == Түзден түскен асау құстың аптығын басып, біршама ырыққа көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. Ырғақтың түрі көп. Ал оның көбірек пайдаланылатын түрлерінің бірі — қажетіне қарай екі ұшын екі жағына шығара қалдырып, шумақталған арқан. Ұқыпты шумақталған арқанның екі жағындағы артық екі ұшын шумақтың екі басынан бір рет шалып тартады да, арнайы қағылған (құстың құйрығы жерге тимейтіндей) екі қазыққа немесе қолайлы деп тапқан орынға керіп байлайды. Егер арқанның орнына ағаш пайдаланылса, бүркіттің шеңгеліне толарлықтай таяқшаның (ұзындығы 1–2 құлаш) екі басынан жіп байлап, арқан ырғақ сияқты оны да керіп тастайды. Бұл тәсілмен жасалған ырғақтар (тұғырлар) өте тынышсыз, қармақ қалтқы секілді қалтылдақ келеді. Оңды-солды бұлтылдап ойнақшыған ырғақта отырған асау құс жығылып түсуден сескенеді де, тұяғымен шеңгелдеп қармап, бойын ұдайы теңеп ұстауға тырысады. Құс ұйқыдан қалжырап жығылып түскен кезінде оны күндіз-түні аңдып отырған құсбегі дереу орнына қайта қондырып қояды. Осылай басталған мазасыз ырғақ күн озған сайын құсты ұйқыдан өлердей халге жеткізеді. Құстың шаршап-шалдығуы — құсбегінің жеңісі. Мұндай жағдайда бапкер өз көздегенінің көбін істеп үлгереді. == Қоя == Ит пен жыртқыш құста болатын ішкі кінәраттың бір түрін қоя деп атайды. Жыртқыш аң мен жыртқыш құстар өз қорегін қыл-қыбырымен қылғи салады да, содан ішке дерт байланады. Іште жиналған осы ласты хайуанаттар табиғи емделу жолымен алды-артының бірінен өздері сыртқа шығарып тастайды. Соны қазақ тілінде қоя тастау деп атайды да, тасталған заттың өзін де қоя дейді. Құсбегілер бүркіт пен тазының қоясын қолдан тастатады. Ал қоя тастату үшін салынған, не берілген заттың өзін де қоя деп атаған. == Аяққап == Бүркіттің саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін саусақ қапты құсбегілер «аяққап» деп атаған. Аяққап саусақтың үстін жабады да, бауыры ашық болады. Бауырын екі жерден жіңішке таспамен жалғастырып қояды. Ал әрбір саусаққап жіңішке таспалармен білезікке бекітіледі. Аяққаптың [[таутеке]] мен [[елік]] терілерінің иін қандыра жұмсартылған қалың ұлпасынан ғана жасалғаны өте жақсы болады. == Жезтұяқ == Бүркіт қасқыр не түлкіге түскен кездегі арпалыста абайсыздан саусағын жыртқыштардың аузына түсіріп алады да, ызалы аң аузына түскен саусақты қыршып тастайды. Бүркіттің осы кемтарлығын толықтыру мақсатымен шеберлер оған жезден немесе темірден тұяқ жасап, кигізеді. Қолдан жасалған осы тұяқты құсбегілер «жезтұяқ» деп атаған. Жезтұяқтардың қозғалысы табиғи тұяқтай болмағанымен, аңды ұстағаннан кейінгі қысу қимылында кемтарлығы көп білінбейді. == Иыққап == [[Құстар|Құстың]] екі иығын басып келген арқа тұсында жіппен қосақталып байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей жаурауық болады, әрі қуаты қайтады. Тіптен «құрт қанат» аталатын ауруға шалдығады. Суық өңірдің кәнігі бүркітшілері иыққапты кигізер болса, бүркітке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол бал аға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бұжырына дейін жауып тұратынд ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта тұсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. [[Жыртқыш аң]]ға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған тұяққап жасап салады. Аушы құстың кемтарлығын толықтыратын оны «жезтұяқ» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар. == Таңдай ағаш == Бүркітті көп піштактаудан "сақтайтын" құрал. Көп елеусіз ұмыт қалған құрал туралы осы тақырыпты арнайы зерттеген Б.Кәмалашұлы былай жазады: [[аң]]ға жортқанда құс дауысын естіп «[[олжа]]» қашып кетпес үшін бүркіттің аузына салады. Оны құстың тамағы астына, құс тұмсығымен мөлшерімен ағаштан жонып істелген, ұшына «ноқталайтын» бау тағылған қарапайым қалақ тәрізді ағаш. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағаның алқым бауына қыстырып, екінші ұшын ілмек баумен құс тұмсығын ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды. [[Құс]] мыңқылдай шақырып ақырында ауырсынып қояды. Кейбір құсбегілердің таңдай ағашы ықшам, томағаның, "алқым бауының" астына бармақтай етіп бастырып қояды. Көбіне саятта томағамен бірге жүреді. == Құндақ == Құс сыятындай етіп талдан дөңгелете иіп жасалған, астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған [[құс]] "бесігі". Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, жауын-шашыннан сақтайды. Оның тұрі бірнешеу: жас талдан астауша пішінінде немесе торлап доғалантып, тақтай [[ағаш]]тан топсалы етіп киізден сырып бау тағып істейді. Құс саяттан соң шаршап тоңса, ұйықтаса, алысқа алып жүретін жағдай туса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды. == Қауырсын, тұяқтар == [[Бүркіт]] аңды ілгенде алысып, қанат, шалғы қауырсындары сынып қалса, оны орнына салады да, жоқтарының орнына қауырсын жалғайды. Оған арнап құстың жазда түлегенде түскен қауырсындарын немесе басқа бүркіт, [[Құмай (құс)|құмай]], [[тазқара]], [[қарақұс]], құбарақтардың қауырсынын жинайды. Бүркіттің қанаты, тұяғы, «құрт ауруға» шалдықса да, «құрт қанат», «құрт тұяқ» болғанда қауырсынды және тұяқты жалғап салатын болған деген аңыз тәрізді деректер бар.<ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] [[Санат:Спорт]] [[Санат:Саятшылық]] [[Санат:Құсбегілік]] d2sx38uw8pylbdtkuie4b9ktl7kfh8f Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3586373 3585577 2026-04-17T07:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3586373 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88059||2860||393||23683||189||54||4350||1453 |- |2||3||{{u|Kasymov}}||95105||75613||10982||226||3365||234||110||5787||738 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86229||80654||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24 |- |5||4||{{u|Мағыпар}}||80342||75455||733||588||37||361||0||2880||37 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55502||30545||3585||368||5770||944||2229||4770||5177 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48067||39454||1747||102||626||17||9||4392||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38501||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23976||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |12||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13879||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |13||10||{{u|1nter pares}}||21844||20527||132||6||292||60||0||1231||115 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21244||19992||744||39||120||4||0||121||11 |- |15||20||{{u|Nurken}}||17425||8333||1280||38||6788||80||2||412||47 |- |16||17||{{u|Kaiyr}}||16939||11982||218||7||132||162||8||2485||355 |- |17||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16067||14052||411||16||1017||73||1||538||300 |- |18||13||{{u|Sagzhan}}||15559||14451||284||34||180||10||0||308||86 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4600||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13715||12968||207||1||183||2||0||215||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11037||6746||503||0||100||508||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||9907||7749||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||34||{{u|Nurtenge}}||7897||5404||965||137||625||58||22||528||188 |- |30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0 |- |32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7537||5290||27||2||1768||148||0||159||43 |- |33||32||{{u|Ashina}}||7219||5711||189||79||63||88||3||384||320 |- |34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |35||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23 |- |36||37||{{u|TalgatSnow}}||6842||4842||432||98||708||0||64||87||66 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7 |- |42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5593||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4359||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4160||2876||188||63||33||24||0||592||101 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138 |- |55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |58||52||{{u|Makenzis}}||3328||3271||5||0||0||0||0||46||5 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |71||76||{{u|ShadZ01}}||2788||2227||304||52||105||0||0||4||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |74||77||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30 |- |75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0 |- |78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2 |- |83||90||{{u|MuratbekErkebulan}}||2382||1629||216||0||71||13||0||337||4 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |86||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0 |- |90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48 |- |92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5 |- |93||82||{{u|Unknown Alash}}||1980||1919||1||0||0||0||0||0||0 |- |94||91||{{u|Rasulbek Adil}}||1959||1623||124||0||0||1||0||153||34 |- |95||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |99||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |100||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29 |- |101||99||{{u|RaiymbekZh}}||1746||1465||6||0||13||0||0||70||70 |- |102||89||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1597||1339||1||0||101||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1500||1494||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1100||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||119||{{u|Gulnar7}}||1178||1084||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |129||121||{{u|Ziv}}||1134||1063||58||0||0||2||0||9||2 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||148||{{u|Wikuiser}}||994||704||138||0||62||0||43||18||3 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |182||158||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||659||652||0||1||0||0||0||5||0 |- |184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |185||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |186||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13 |- |193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |196||185||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |199||181||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |203||183||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |210||180||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2 |- |212||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0 |- |214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||182||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||184||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] pze1r6ml255c5lcur4abaqtbzhvik1l Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3586488 3585746 2026-04-17T11:00:29Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3586488 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515638||380115||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131749||127448||555||15||62||17||10||2859||758 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||112612||1||0||0||0||0||0||112611||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105855||88199||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86994||86994||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79345||79330||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50481||50188||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26592||22819||42||0||3648||2||0||59||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14474||13494||426||1||0||83||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9130||9130||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7927||5404||965||137||625||40||22||528||188 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||87||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||170||166||2||0||0||1||0||1||0 |- |94||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |95||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |96||88||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 2f93d6q41bm7bj53ldva342xzlfszr5 Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3585876 3585099 2026-04-16T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3585876 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7819||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7287||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2458||41||0||54||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2252||102||11||198||84||0||56||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |16||{{u|Орел Карл}}||1277||310||1||303||80||24||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||630||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||930||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||523||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |51||{{u|1nter pares}}||490||294||0||2||159||3||0||0||4 |- |52||{{u|Nurken}}||490||459||3||630||4576||29||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||415||74||1||14||133||28||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |69||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|TheNomadEditor}}||356||35||0||0||1503||1||0||0||0 |- |71||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |72||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |73||{{u|Ashina}}||350||166||3||56||22||41||31||0||21 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |84||{{u|TalgatSnow}}||297||126||3||94||327||54||0||15||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|ShadZ01}}||159||22||0||32||81||40||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Ali.otkelbayev}}||154||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0 |- |271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||660||7||2970||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |309||{{u|RaiymbekZh}}||64||37||4||1||5||0||0||0||1 |- |310||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |314||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |316||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |341||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |345||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|MuratbekErkebulan}}||51||18||0||47||66||0||1||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Егор Шевченко}}||38||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1 |- |482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||118||0||0||1||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0 |- |568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Жанна Ж}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |645||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |649||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |656||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |661||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |676||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |749||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |752||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |763||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |777||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |779||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |787||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |793||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |805||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |948||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |949||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |971||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |979||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |987||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |990||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |999||{{u|Digital Jetisu}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1000||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1003||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1011||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1018||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1032||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1039||{{u|Zhandos M}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1048||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1074||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1075||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1088||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1091||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|Abayconvict}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1169||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1185||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1189||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1196||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0 |- |1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1247||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1249||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жомарт Ж}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1276||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1285||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1385||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1413||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1415||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1416||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1428||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1429||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1445||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1448||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1472||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1499||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1516||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1534||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1535||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1542||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Tuttiorchestra687}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1661||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1674||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1679||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1684||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||186||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] dnhh0ps9ymsddvrrtdu8l4y49hu7sky Абай Қалшабек 0 682462 3586457 3581313 2026-04-17T09:26:20Z Айдос Қаракөз 179976 3586457 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Абай Батырұлы Қалшабек''– 1980 жылы 1 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазығұрт ауданы, Еңбекші ауылында дүниеге келген. Ақын, аудармашы. [[Қазақстан жазушылар Одағы]]ның мүшесі. Хикметтік проза жазумен, орыс-батыс классиктерін аударумен айналысады. == Білімі == 2003 жылы «Қайнар» университетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шықты. Негізгі шығармашылық арнасы – поэзия. == Марапаттары == * 2001 жылы қараша айында өткен Республикалық жас ақын-жазушылардың кеңесіне қатысты.Өлеңдері облыстық «Оңтүстік Қазақстан», «Шымкент келбеті», республикалық «Жас қазақ», «Жас алаш» газеттерінде, сондай-ақ «Аңсар», «Шапағат нұры», «Мұсылман», «Жалын», «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген. * Шығармалары «Оңтүстік орамдары»,«Тәуелсіздік толғауы»,«Еңбекшім елім» жинақтарына енді және «Әдебиеттану ғылымына кіріспе» атты теориялық еңбекте талданды. * Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің 2004 жылғы жас дарындарға арналған «Дарын» стипендиясының иегері. * 2008 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «[[Шабыт]]» фестиваліне қатысты. * 2009 жылы Шымкентте өткен «Шымкент 2009» республикалық жас қаламгерлер форумына қатысып,грант иегері атанды. * 2021 жылы "Мұнара" газеті ҚР Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізген Республикалық шығармашылық байқаудың бас жүлдегері. == Аудармалары == [[Лев Толстой]]дың «Исповедь» атты шығармасын «Тәубе» деп, «Много ли земли нужно человеку?!» атты әңгімесін "Соңғы тұрақ" деп аударып шықты. Виктор Гюгоның «Имансыз адам» атты әңгімесін қазақ тіліне аударды.М.Ю.Лермонтов өлеңдері бойынша жасаған аудармасы [[«Жас алаш» газеті]]нде жарияланып, бірқатар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. [[Лев Толстой]]дың 1880 жылдан кейінгі шығармашылығын талдаған «Лев Толстойдың шын сыры» атты зерттеу мақаласы және Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты еңбегі бойынша жазылған «Ақиқат-шындықтың шыңы» атты зерттеу мақаласы [[«Ақиқат» журналы]]нда жарық көрді."Жалғыздық","Қаламан жұрттың білгені","Болашаққа қорқынышпен қараймын", "Үн", [[Александр Блок]]тан "Түнгі жол", "Имансыз адам", "Ең сүйікті кітабым - қасиетті Құран", "Қасқыр мен ит", "Шындықты айтып үйрену", "Кешірім", Лев Толстойдың "7 жасар Захар Шевцевке жазған хаты" және т.б. қазақ тіліне аударылды. == Өлеңдері == * Томаға тұйықпын * Мендегі үміт өзгеше * Түн, Астана Һәм Орынбор көшесі * Сағындым * Сырым осы құбылған * Күз * Айдың жарық нұрымен қою нұрланып * Тамирисім-таңда ашылған ақ гүлім * Әлем дұға оқиды * Жаурадым жарық күн ішінде * Жаным анам == Кітаптары == * "Томаға тұйықпын" - Алматы, "Самға" баспасы, 2022. - 272б. == Өлеңдері жарияланған басылымдар == Өлеңдері облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан]]», «[[Шымкент келбеті]]», республикалық «[[Жас қазақ]]», «[[Жас алаш]]» газеттерінде, сондай-ақ «[[Аңсар]]», «[[Шапағат нұры]]», «[[Жалын]]», «[[Жұлдыз]]», «[[Тұмар», «Ақиқат]]», «[[Қазығұрт.kz]]» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. <ref>Абай Қалшабек кітабы "Томаға тұйықпын"</ref> <ref>https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/abay-alshabab.html{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} scfy4db07njj474o2bso66ol0ezwa7c Агван жазуы 0 682838 3586459 3575425 2026-04-17T09:27:56Z Айдос Қаракөз 179976 3586459 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Агван жазуы'''— Кавказ маңы елдеріндегі ежелгі фонетикалық жазу,шамамен 52 графемадан тұрады.Армян жазуы негізінде дамыған. Агван әліпбиі әріптерінің тәртібі армян әліпбиіне ұқсайды,бірақ агван графонимдері (алт, дан, эн, зох және т.б.) ерекше.Армян жазуындағыдай,агван әріптерінің сандық мәні болуы мүмкін. Бұл жазуды 5-9 ғасырларда Кавказ Албаниясының жергілікті монофизиттік шіркеуі қолданған.Бір армян дереккөзінде агван жазуын ойлап тапқан армян ағартушысы Месроп Маштоц болғандығы айтылған 8e1p0jkvg0k3o34rnvdi3yo0ldkmvgb Санат:Әзербайжан географиясы 14 683885 3586051 3432763 2026-04-16T16:34:44Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586051 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Әзербайжан географиясы}} {{Commonscat|Geography of Azerbaijan}} [[Санат:Әзербайжан]] [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Азия географиясы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] b6psd6iotjxir6s0ypw8cnmj87xyts8 Биурет ерітіндісі 0 686470 3586304 3583050 2026-04-17T05:52:00Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586304 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Biuret struct.svg|нобай|alt= Biuret struct.svg| Biuret struct.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Биурет ерітіндісі''' — түрлі нысандардағы нәруыздарды анықтау үшін қолданылатын ерітінді. Оның құрамындағы NaOH ерітіндісінің pH көрсеткіші жоғарылап, сілтілендіреді. Ал CuSO4 құрамындағы [[мыс]] [[ион]]ы 2(Cu2+) сілтілі ортада екі [[Аминқышқылдар|аминқышқылының]]ның арасындағы байланысқа әсер етіп, [[Көміртегі|көміртек]] [[атом]]дарымен қосылып кешен түзеді. Осы кешеннің пайда болуынан ерітіндінің түсі өзгереді. Аминқышқылдарының саны артқан сайын олардың арасындағы байланыстың да саны артады, ал [[Ақуыз|нәруыз]] көп болған сайын, [[ерітінді]] де соғұрлым қанық түске боялады. <ref>Назарбаев зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық\ Имашпаева Г.А, Зияхметова Н.М, Оспанкулова Э.Б 18 бет</ref> [[Санат:биология]] {{айрық}} 1v3aapqql1l5n8ovihyyn0lwumcvw8m Ооцит 0 686476 3586311 3473448 2026-04-17T05:58:31Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586311 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pig oocyte dapi 4.jpg|нобай|alt= Pig oocyte dapi 4.jpg| Pig oocyte dapi 4.jpg]] <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} '''Ооцит''' немесе '''овоцит''' (көне грекше: ᾠόν, жұмыртқа + κύτος - «жасуша») — көбеюге қатысатын аналық гаметоцит немесе жыныс жасушасы. Ооцит аналық безде аналық гаметогенез кезінде түзіледі. Әйел жыныс жасушалары бастапқы ұрық жасушаларын (ПГК) жасайды, олар митоздан өтіп, оогония түзеді. Оогенез кезінде оогония біріншілік овоцитке айналады. Ооцит - криоконсервациялау үшін жинауға болатын генетикалық материалдың бір түрі. ==Қалыптастыру== Ооциттің түзілуі оогенездің бөлігі болып табылатын ооцитогенез деп аталады . Оогенез овуляцияның бір бөлігі ретінде ұрық кезеңінде біріншілік жұмыртқа жасушаларын да, одан кейінгі екіншілік ооциттерді де өндіруге әкеледі. ==Сипаттамалары== Ядро оогенездің бастапқы кезеңінде аналық жасушаның ядросы ұрық көпіршігі деп аталады. Адамның екінші реттік ооцитінің жалғыз қалыпты түрі 23-ші (жыныстық) хромосомаға 23,X (әйел), ал сперматозоидта 23,X (әйел) немесе 23,Y (еркек) болуы мүмкін.<ref> Биология. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық/ Имашпаева Г.А., Зияхметова Н.М., Оспанкулова Э.Б., Хонтай M.K. - Нұр-Сұлтан 146бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эукариот жасушалары]] [[Санат:Эмбриология]] [[Санат:Жыныстық көбею]] 057ojrvsmy9d8mt5glm4iiwjh1fprfi Мүсіндік (пластикалық) анатомия 0 686636 3586306 3583066 2026-04-17T05:53:59Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586306 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Numbered organs 1.png|нобай|alt= Numbered organs 1.png| Numbered organs 1.png]]  {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Мүсіндік (пластикалық) анатомия – жануарлар мен адам денесінің қалыпты күйдегі, тыныштық пен қозғалыстағы сыртқы пішіндері мен құрылысын, тері рефлексінің өзгеруін, дене мүшелерінің анатомиясын зерттейтін [[анатомия]] саласы. Пластикалық анатомия дене мүшелерінің анатомиясының негізгі белгілерін сыртқы пішіндердің табиғаты бойынша дененің анатомиялық ерекшеліктерін көрсету заңдылықтарымен біріктіреді. Бұл анатомия түрі сүйектер мен олардың буындарының анатомиясын қамтиды ( буындар ), бұлшықеттер, тері туралы жалпы мәліметтер, сондай-ақ демалыс жағдайындағы барлық бөліктердің пластмассаларын, қозғалысын, дене пропорцияларын, жас және жыныс ерекшеліктерін зерттеу, олардың жасы мен жынысына байланысты ерекшеліктерін, әртүрлі эмоционалдық күйдегі мимикасын, ым-ишарасын және сол сияқтыларды зерттейді. Мүсіндік анатомияның негізін қалаған италиян ғалымы [[Леонардо да Винчи]]. ==Кеңінен қолданылуы== Пластикалық анатомия бейнелеу өнерінде ( сурет салу, сызу, мүсін) кеңінен қолданылады. ==Пластикалық анатомия құрайтын мүшелер== Пластикалық анатомия дененің сыртқы формаларын құрайтын мүшелерді: [[қаңқа]]ны, [[буын]]дарды, [[Бұлшық ет|бұлшықеттерді]], бет бөлшектерін, негізгі қозғалыстар мен пропорцияларды, тепе-теңдік пен ауырлық центрін, [[анатомия]]лық негізде фигураларды бейнелеу әдістерін зерттейді, яғни, қаңқа және массив бұлшықеттеріне негізделген фигураны құрастыру және анатомиялық құрылым бөлшектерін талдау және пайдалану негізінде бөлшектерді өңдеу. <ref>Адамның табиғаттағы орны, кітап, 1-бөлім</ref> [[Санат:анатомия]] fmrxo1jbji39ifz1flk5whelx3is6f5 Оксидоредуктаза 0 686909 3586309 3473443 2026-04-17T05:56:40Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586309 wikitext text/x-wiki [[Сурет:MHQ-MQ-Redox-GG.svg|нобай|alt= MHQ-MQ-Redox-GG.svg| MHQ-MQ-Redox-GG.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Биохимия|Биохимияда]] '''оксидоредуктаза''' — бір молекуладан [[Электрон|электрондардың]] ауысуын катализдейтін [[Ферменттер|фермент]], тотықсыздандырғыш, [[Донор|электронды донор]] деп те аталады, [[тотықтырғыш]], [[Акцептор|электронды акцептор]] деп те аталады. Бұл ферменттер тобы әдетте кофакторлар ретінде NADP+ немесе [[Никотинамидадениндинуклеотид|NAD+]] пайдаланады.<ref>{{Кітап|isbn=0471205036|pages=}}</ref><ref>{{Кітап|isbn=019850229X|pages=}}</ref> Трансмембраналық оксидоредуктазалар бактерияларда, хлоропласттарда және [[Митохондрия|митохондрияларда]], соның ішінде I, II және III респираторлық кешендерде электронды тасымалдау тізбектерін жасайды. Кейбір басқалары перифериялық мембраналық ақуыздар ретінде биологиялық мембраналармен байланыса алады немесе бір трансмембраналық спираль арқылы мембраналарға бекітіледі.<ref>[http://membranome.org/protein_classes/9 Superfamilies of single-pass transmembrane oxidoreductases] in [[Membranome database]]</ref> == Реакциялар == Мысалы, бұл реакцияны катализдейтін фермент оксидоредуктаза болады: : A <sup>–</sup> + B → A + B <sup>–</sup> Бұл мысалда А тотықсыздандырғыш (электрондық донор) және В тотықтырғыш (электронды қабылдаушы) болып табылады. Биохимиялық реакцияларда [[тотығу-тотықсыздану]] реакцияларын көру кейде қиынырақ болады, мысалы, [[гликолиз]] реакциясы: : P<sub>i</sub> + глицеральдегид-3-фосфат + NAD<sup>+</sup> → NADH + H<sup>+</sup> + 1,3-бисфосфоглицерат Бұл реакцияда NAD<sup>+</sup> тотықтырғыш (электронды қабылдаушы), ал глицеральдегид-3-фосфат тотықсыздандырғыш (электронды донор) болып табылады. == Номенклатура == Оксидоредуктазалардың жалқы атаулары "''донор:акцепторлы'' оксидоредуктаза" түрінде жасалады; дегенмен, басқа атаулар әлдеқайда жиі кездеседі. Жалпы атау мүмкіндігінше " ''донор'' дегидрогеназа " болып табылады, мысалы, жоғарыдағы екінші реакция үшін глицеральдегид-3-фосфатдегидрогеназа. Жалпы атаулар кейде NAD<sup>+</sup> редуктаза сияқты " ''акцепторлы'' редуктаза" ретінде де жасалады. «''Донор'' оксидаза» ерекше жағдай, мұнда [[Оттегі|O]]<sub>2</sub> акцептор болып табылады. == Классификация == Оксидоредуктазалар ферменттердің [[EC нөмірі|EC сандық]] жіктелуінде '''EC 1''' ретінде жіктеледі. Оксидоредуктазаларды қосымша 21 кіші классқа бөлуге болады: * EC 1.1 донорлардың CH-OH тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды (спирттік оксидоредуктазалар) * EC 1.2 [[Альдегидтер|альдегидке]] немесе донорлардың оксо тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.3 донорлардың CH-CH тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды (CH-CH оксидоредуктазалары) * EC 1.4 донорлардың CH-NH <sub>2</sub> тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды (Амин қышқылы оксидоредуктазалары, [[Моноаминоксидаза|Моноаминоксидазасы]]) * EC 1.5 донорлардың CH-NH тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.6 NADH немесе NADPH-ге әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.7 басқа азотты қосылыстарға донор ретінде әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.8 донорлардың [[күкірт]] тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.9 донорлардың [[Гемопротеидтер|гем]] тобына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.10 дифенолдарға және донор ретінде байланысты заттарға әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды. * EC 1.11 акцептор ретінде [[Пероксидті қосылыстар|пероксидке]] әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды ([[пероксидазалар]]) * EC 1.12 сутегіге донор ретінде әрекет ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.13 құрамында молекулалық оттегі (оксигеназалар) бар жалғыз донорларға әсер ететін оксидоредуктазалар кіреді. * EC 1.14 молекулалық оттегі қосылған жұп донорларға әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды. * EC 1.15 акцептор ретінде супероксид радикалдарына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.16 металл иондарын тотықтыратын оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.17 CH немесе CH<sub>2</sub> топтарына әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.18 темір-күкірт белоктарына донор ретінде әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.19 донор ретінде төмендетілген флаводоксинге әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды * EC 1.20 донорлардағы [[Фосфор|фосфорға]] немесе [[Күшән|мышьякқа]] әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды. * EC 1.21 XY байланысын құру үшін XH және YH әсер ететін оксидоредуктазаларды қамтиды. == Тағы қараңыз == * [[Гидроксилаза]] * Ферменттердің тізімі == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat-inline|Oxidoreductases}} * [https://web.archive.org/web/20120716211126/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/EC1/intro.html EC 1 Introduction] from the Department of Chemistry at Queen Mary, University of London [[Санат:Оксидоредуктаза]] cpxpeugjz6z7s2bqon7y9ded4as9atk Фосфофруктокиназа 0 686929 3586307 3583415 2026-04-17T05:55:42Z Хулкар Абдимоминова 179027 3586307 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Phosphofructokinase 2.jpg|нобай|alt= Phosphofructokinase 2.jpg| Phosphofructokinase 2.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фосфофруктокиназа''' ('''ФФК''') — [[Гликолиз|гликолизде]] фруктоза 6-фосфатты фосфорлайтын [[киназа]] ферменті. == Функция == Фосфорил тобының [[Аденозинүшфосфор қышқылы|АТФ]]-дан ферменттік катализденген тасымалдануы әртүрлі биологиялық процестерде маңызды реакция болып табылады.<ref name="PUB00004002">{{Cite journal|title=Mutations in the active site of Escherichia coli phosphofructokinase|pages=437–439|year=1987}}</ref> Фосфофруктокиназа фруктоза-6-фосфаттың фруктоза-1,6-бисфосфатқа фосфорлануын катализдейді, бұл [[Гликолиз|гликолитикалық жолдағы]] негізгі реттеуші қадам.<ref name="PUB00014238">{{Cite journal|title=Different modes of activating phosphofructokinase, a key regulatory enzyme of glycolysis, in working vertebrate muscle|pages=264–270|year=2002}}</ref><ref name="PUB00000020">{{Cite journal|title=Functional expression of human mutant phosphofructokinase in yeast: genetic defects in French Canadian and Swiss patients with phosphofructokinase deficiency|pages=131–141|year=1995}}</ref> Ол АТФ арқылы аллостериялық түрде тежеледі және [[Аденозинмонофосфат|АМФ]] арқылы аллостериялық белсендіріледі, осылайша ол гликолитикалық жолдан өткен кезде жасушаның энергетикалық қажеттіліктерін көрсетеді.<ref>{{Кітап|isbn=978-1133106296|pages=585}}</ref> ФФК [[бактериялар]] мен [[Сүтқоректілер|сүтқоректілерде]] гомотетрамер ретінде (әр [[Мономер|мономерде]] 2 ұқсас доменге ие) және [[Ашытқылар|ашытқыларда]] октомер ретінде (мұнда 4 альфа-(ФФК1) және 4 бета-тізбек (ФФК2) бар), соңғысы сүтқоректілердің мономерлері сияқты болады, 2 ұқсас доменге ие<ref name="PUB00000020" />). Бұл протеин аллостерикалық реттеудің морфеин үлгісін пайдалана алады.<ref name="pmid22182754">{{Cite journal|last1=T. Selwood|last2=E. K. Jaffe.|title=Dynamic dissociating homo-oligomers and the control of protein function.|pages=131–43|year=2011}}</ref> ФФК ұзындығы 300-ге жуық [[Аминқышқылдар|амин қышқылын]] құрайды және [[Ферменттер|бактериялық ферменттің]] құрылымдық зерттеулері оның екі ұқсас (альфа/бета) лобтан тұратынын көрсетті: біреуі АТФ байланыстыруға қатысады, ал екіншісі субстрат байланыстыратын жерді де, аллостериялық аймақты да орналастырады. реттеуші байланыстыру орны белсенді аймақтан ерекшеленеді, бірақ бұл фермент белсенділігіне әсер етеді). Бірдей тетрамер бөлімшелері 2 түрлі конформацияны қабылдайды: «жабық» күйде байланысқан магний ионы фермент өнімдерінің (АДФ және фруктоза-1,6-бисфосфат) фосфорил топтарын көпірлейді; ал «ашық» күйде магний ионы тек [[Аденозиндифосфат|ADP]]<ref name="PUB00003237">{{Cite journal|title=Crystal structure of the complex of phosphofructokinase from Escherichia coli with its reaction products|journal=J. Mol. Biol.|volume=204|issue=4|pages=973–994|year=1988|pmid=2975709|doi=10.1016/0022-2836(88)90056-3}}</ref> -ді байланыстырады, өйткені 2 өнім енді бір-бірінен алшақ орналасқан. Бұл конформациялар 2 молекуланы реакцияға жеткілікті түрде жақындату үшін суббірлікті жабуды қажет ететін реакция жолының дәйекті кезеңдері болып саналады.<ref name="PUB00003237" /> Кері реакция фруктоза-1,6-бисфосфатаза ферментімен [[Катализ|катализденеді]]. === Фосфофруктокиназалар тұқымдасы === ФФК [[Киназа|қант киназаларының]] фосфофруктокиназа B (PfkB) отбасына жатады.<ref name="Park">Park J, Gupta RS: Adenosine kinase and ribokinase--the RK family of proteins. Cell Mol Life Sci 2008, 65: 2875-2896.</ref> Бұл отбасының басқа мүшелері (Рибокиназа отбасы деп те аталады) рибокиназа (РК), аденозинкиназа (АК), инозинкиназа және 1-фосфофруктокиназаны қамтиды.<ref name="Park" /><ref name="Bork">Bork P, Sander C, Valencia A: Convergent evolution of similar enzymatic function on different protein folds: the hexokinase, ribokinase, and galactokinase families of sugar kinases. Protein Sci 1993, 2: 31-40.</ref><ref name="Spychala">Spychala J, Datta NS, Takabayashi K, Datta M, Fox IH, Gribbin T, Mitchell BS: Cloning of human adenosine kinase cDNA: sequence similarity to microbial ribokinases and fructokinases. Proc Natl Acad Sci U S A 1996, 93: 1232-1237.</ref> PfkB/RK отбасы мүшелері сақталған үш реттілік мотивінің болуымен анықталады.<ref name="Park" /><ref name="Bork" /><ref name="Maj">Maj MC, Singh B, Gupta RS: Pentavalent ions dependency is a conserved property of adenosine kinase from diverse sources: identification of a novel motif implicated in phosphate and magnesium ion binding and substrate inhibition. Biochemistry 2002, 41: 4059-4069.</ref> Белоктардың бірнеше ФФК тұқымдасының құрылымдары бірқатар организмдерден анықталды және белоктың осы отбасының ферментативті белсенділігі бес валентті иондардың болуына тәуелділігін көрсетеді.<ref>Sigrell JA, Cameron AD, Jones TA, Mowbray SL: Structure of Escherichia coli ribokinase in complex with ribose and dinucleotide determined to 1.8 A resolution: insights into a new family of kinase structures. Structure 1998, 6: 183-193.</ref><ref name="Park" /><ref name="Maj" /> ФФК қаңқа бұлшықетінде, [[Бауыр (орган)|бауырда]] және [[Тромбоцит|тромбоциттерден]] тінге тән [[Геннің экспрессиясы|экспрессия]] мен функцияны қамтамасыз ететін изоформалы нұсқаларда кездеседі. Изоформалар олар орналасқан тінге тән орталарда белгілі бір [[Гликолиз|гликолитикалық жылдамдықтарда]] рөл атқаруы мүмкін деген болжам бар. Адамдарда адамның ісік жасушаларының кейбір линиялары гликолитикалық өнімділікті арттырғаны және баур ФФК мөлшерінің жоғарылауымен корреляцияланғаны анықталды.<ref>{{Cite journal|last1=Sola-Penna|first1=Mauro|last2=Da Silva|first2=Daniel|last3=Coelho|first3=Wagner S.|last4=Marinho-Carvalho|first4=Monica M.|last5=Zancan|first5=Patricia|date=November 2010|title=Regulation of mammalian muscle type 6-phosphofructo-1-kinase and its implication for the control of the metabolism|journal=IUBMB Life|volume=62|issue=11|pages=791–796|doi=10.1002/iub.393|issn=1521-6543|pmid=21117169}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ausina|first1=Priscila|last2=Da Silva|first2=Daniel|last3=Majerowicz|first3=David|last4=Zancan|first4=Patricia|last5=Sola-Penna|first5=Mauro|date=July 2018|title=Insulin specifically regulates expression of liver and muscle phosphofructokinase isoforms|journal=Biomedicine & Pharmacotherapy|volume=103|pages=228–233|doi=10.1016/j.biopha.2018.04.033|issn=0753-3322|pmid=29655163}}</ref> == Клиникалық маңызы == ФФК тапшылығы VII типті гликогенозға (Таруи ауруы) әкеледі, бұл ауыр жүрек айнуымен, құсумен, бұлшықет құрысуларымен және қарқынды немесе қарқынды жаттығуларға жауап ретінде миоглобинуриямен сипатталатын аутосомды-рецессивті ауру.<ref name="PUB00000020">{{Cite journal|title=Functional expression of human mutant phosphofructokinase in yeast: genetic defects in French Canadian and Swiss patients with phosphofructokinase deficiency|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=56|issue=1|pages=131–141|year=1995|pmid=7825568|pmc=1801305}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRabenExelbertSpiegelSherman1995">Raben N, Exelbert R, Spiegel R, Sherman JB, Nakajima H, Plotz P, Heinisch J (1995). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1801305 "Functional expression of human mutant phosphofructokinase in yeast: genetic defects in French Canadian and Swiss patients with phosphofructokinase deficiency"]. ''Am. J. Hum. Genet''. '''56''' (1): 131–141. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1801305 1801305]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7825568 7825568].</cite></ref> Зардап шегушілер әдетте белсенділік деңгейін реттеуді үйрену арқылы ақылға қонымды қарапайым өмір сүре алады.<ref name="PUB00000020" /> == Ереже == Адамдарда екі түрлі фосфофруктокиназа ферменттері бар: {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Түр ! Синонимдер ! EC нөмірі ! Субстрат ! Өнім ! Паролог гендер |- | style="width: 160px;" | Фосфофруктокиназа 1 | style="width: 175;" | 6-фосфофруктокиназа<br /> фосфогексокиназа | style="width: 150;" | EC 2.7.1.11 | rowspan="2" style="width: 160px;" |[[Сурет:Beta-D-fructose-6-phosphate_wpmp.png|137x137 нүкте]]</img><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> Фруктоза 6-фосфат | style="width: 160px;" |[[Сурет:Beta-D-fructose-1,6-bisphosphate_wpmp.png|143x143 нүкте]]</img><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> Фруктоза-1,6-бисфосфат | style="width: 150px;" | PFKL, PFKM, PFKP |- | Фосфофруктокиназа 2 | 6-фосфофрукто-2-киназа | EC 2.7.1.105 |[[Сурет:Fructose_2,6-bisphosphate.svg|160x160 нүкте]]</img><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> Фруктоза-2,6-бисфосфат | PFKFB1, PFKFB2, PFKFB3, PFKFB4 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * Phosphofructokinases at the US National Library of Medicine Medical Subject Headings (MeSH) {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:EC 2.7.1]] t3zpjs3m4883ounhaqlzdo8r56cc4pd Уәзір (шахмат) 0 692475 3586149 3350237 2026-04-16T20:05:09Z Мейіржан Ерсаинов 122545 "Партияда" дегенді "Партия барысында" дегенге өзгерттім. 3586149 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chess piece - White queen.jpg|122px|нобай|Ақ уәзір]] [[Сурет:Chess piece - Black queen.JPG|122px|нобай|Қара уәзір]] '''Уәзір''' ({{lang-ar|وزير}}, ''wazīr'' шыққан; [[Юникод]]: ♕♛) — [[Шахмат|шахматтағы]] ең мықты және ең бағалы фигура<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chess.com/terms/chess-queen|title=Queen - Chess Terms|website=Chess.com|access-date=2022-12-02}}</ref>. Ойынның басында ақ түсті уәзір d1, қара түсті d8 позициясында тұрады. Бастапқы позицияда уәзір әрқашан өзінің түсіне сәйкес шаршыда тұрады; осыған байланысты аса кең таралған «''Уәзір өзінің түсін жақсы көреді''» деген қалыптасқан сөз бар. {{Шахмат фигуралары}} == Этимология == «[[Уәзір]]» сөзі [[Араб тілі|араб тіліндегі]] ''وزير'' сөзінен шыққан. Араб тілінде у-з-р түбірі ауырлықтарды тікелей (ауыр заттарды көтеру және орынынан қозғау) және ауыспалы (ауыр тұрмысты) мағынада көтеруді білдіреді<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|title=vizier|publisher=Online Etymology Dictionary|accessdate=2017-07-22|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004130/http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|deadlink=no}}</ref>. Одан жасалған вазара етістігі ауыр жүкті көтеруді, ал уәзір зат есімі сөзбе-сөз аударғанда «жүк тасушы» дегенді білдіреді. Сонымен, уәзір атағы сөзбе-сөз аударғанда «ауыр көтеруші», астарлы мағынада «өзінің патшасына мемлекетті басқару ісі жүгін көтеруге көмектесетін» дегенді білдіреді<ref>{{Мақала|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=0MBfAAAAcAAJ&pg=PA112|тақырыбы=Энциклопедиялық лексикон|жыл=1837|томы=10|беттері=556}}</ref>. Бұл сөз [[Құран|Құранда]] айтылады, мұнда [[Һарун]] [[Мұса пайғамбар|Мұсаның]] уәзірі («көмекшісі») деп аталады, сондай-ақ уизр («салмақ», «жүк») сөзі де сол түбірден шыққан<ref>Goyṭayn, Šelomo D.. Studies in Islamic history and institutions. P.171.</ref>. <blockquote>Расында, Біз Мұсаға киелі кітапты бердік, ал оның інісі Һарунды оған көмекші (уәзір) қылып қойдық. {{түпнұсқа|ar|وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا}} — [[Фурқан сүресі]], [https://quran-online.ru/25:35 25:35] аяты.</blockquote> == Жүрісі == {{Шахмат диаграммасы|tright|||||xx||||xx|xx|||xx|||xx|||xx||xx||xx|||||xx|xx|xx||||xx|xx|xx|ql|xx|xx|xx|xx|||xx|xx|xx|||||xx||xx||xx|||xx|||xx|||xx||<center>Уәзірдің мүмкін жүрістері</center>}} Заманауи шахматта уәзір кез-келген бағыттағы бос шаршылардың кез-келген санына түзу сызықта жылжи алады, бұл ретте [[Піл (шахмат)|піл]] пен [[Тура (шахмат)|тураның]] мүмкіндіктерін біріктіреді. Орталық алаңдардың бірінде бола отырып, уәзір бір уақытта 27 шаршыға дейін, тақтаның шетінде — 21 шаршыға дейін шабуыл жасай алады<ref name=":0" />. ==Партия барысында== Әр ойыншы партияны екі уәзір тасымен бастайды, ақ уәзір d1 торында, қара уәзір d8 торында тұрады. Уәзір құндылық бойынша көбісі кезде тоғыз немесе он <ref>https://www.chess.com/terms/chess-piece-value</ref>сарбазға теңестіріледі. Сондықтан уәзір, тура мен жеңіл тастан мықты, бірақ екі турадан әлсіз және шамамаен үш жеңіл тасқа тең болып келеді. Дебют кезінде уәзірмен байқап жүру ұсынылады себебі, уәзір көбісі кезде қарсылас тастардың нысанына айналып оларды дамытуға жүрістер береді, ал уәзірді ерте шығарған ойыншы, жүрістерін уәзірін қорғап жоғалтады. Уәзір өзінің мүмікіндіктеін миттелшпиль мен эндшпильде жақсы аша алады, себебі ойынның осы кезеңдерінде уәзірдің жүру мүмкіндіктерін, қарсыластың әлсіз тұстарын көздеуге немесе өзінің әлсіз тұстарын қорғауға қолдануға болады. Көбісі эндшпильдердегі басты мақсат — сарбаздарды уәзірге айналдыру. Осы мақсатқа бірінші жеткен ойыншы көбісі кездерде ойынды жеңіп шығады. Ойын ережелерінде тақтадағы уәзірлер саны туралы шектеу жоқ, теорияда ойыншыда тоғыз уәзір бола алады(ойынның басындағы біреуі және уәзірге айналған сегіз сарбаз). Бірақ шын партиялардың көбісінде бір ойыншыда тағы бір ғана артық уәзір жасалынады. Бірақ бір ойында бес немесе тіпті алты уәзір<ref>http://www.chessib.com/five-six-queens-chess-games.html?i=1</ref> болған ойындар белгілі. == Галереясы == <gallery class="center"> Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess Vizier, 12th Century.jpg|Уәзір. Піл сүйегі, XII ғ. Schachfigur Bodemuseum 3.jpg|Уәзір шахмат фигурасы. XII (?) ғ. Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess King or Vizier, 9th Century.jpg|Араб уәзірі, IX ғ. Chess queen of walrus tusk 13th century.jpg|Салт атты уәзір (XIII ғ.), піл сүйегі Ферзь з Лукомля.jpg|Лукомль қаласында табылған XII ғ. уәзір,([[Витебск облысы]], [[Беларусь]]) </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шахмат фигуралары]] 66v4l9ao4wnbehiet7y69h0m0qdsjaa Қазақстандағы парламент сайлауы (2023) 0 696372 3586285 3430672 2026-04-17T04:59:39Z Kaiyr 3134 3586285 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы парламент сайлауы (2021) | алдыңғы сайлау жылы = 2021 | байрақ = Flag of Kazakhstan.svg | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Қазақстандағы Парламент сайлауы (2026) | келесі сайлау жылы = 2026 | сайлау атауы = Қазақстандағы Мәжіліс сайлауы (2023) | тақырып = | қосымша = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] сайлауымен қатар әр деңгейдегі мәслихаттар сайлауы да жүреді | сайлау күні = [[2023 жыл]]ы [[19 наурыз]] | түрі = [[Парламент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = | сайлаушылар = | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Erlan Qoşanov (2022-06-06).jpg | түс1 = #55B4A0 | кандидат1 = | серіктес1 = | жыныс1 = ер | партия1 = [[Аманат (партия)|Аманат]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 3431510 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.9 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = 71.09 | ref пайыз1 = | орын1 = 1 | алдыңғы орын1 = 1 | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Ali Bektayev (cropped).jpg | түс2 = #0A5C2E | кандидат2 = | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 693938 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 10.90 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 5.29 | орын2 = 2 | алдыңғы орын2 = 0 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сайланған атауы = | сурет3 = Айдарбек Ходжаназаров (cropped).jpg | түс3 = #4A77EC | кандидат3 = | серіктес3 = | жыныс3 = | партия3 = [[Respublica]] | коалация3 = | партия1 коалация3 = | партия2 коалация3 = | партия3 коалация3 = | партия4 коалация3 = | партия5 коалация3 = | партия6 коалация3 = | партия7 коалация3 = | басшы3 = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | сайлаушылар даусы3 = | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = | дауыс3 = 547,154 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс2v3 = | пайыз3 = 8.5 | пайыз2v3 = | алдыңғы пайыз3 = | орын3 = 3 | алдыңғы орын3 = | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Азат Перуашев 2023 (37825) (cropped).jpg | түс4 = #053381 | кандидат4 = | серіктес4 = | жыныс4 = ер | партия4 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | басшы4 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | сайлаушылар даусы4 = | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = | дауыс4 = 535139 | алдыңғы дауыс4 = | пайыз4 = 8.41 | алдыңғы пайыз4 = 10.95 | ref пайыз4 = | орын4 = 4 | алдыңғы орын4 = 6 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сурет5 = ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg | түс5 = #EE0D39 | кандидат5 = | серіктес5 = | жыныс5 = ер | партия5 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | басшы5 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | сайлаушылар даусы5 = | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = | дауыс5 = 432920 | алдыңғы дауыс5 = | пайыз5 = 6.80 | алдыңғы пайыз5 = 9.1 | ref пайыз5 = | орын5 = 5 | алдыңғы орын5 = 7 | сайланған5 = | алдыңғы сайланған5 = | сурет6 = Асхат Рахымжанов (16762) (cropped).jpg | түс6 = #0456F7 | кандидат6 = | серіктес6 = | жыныс6 = ер | партия6 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | басшы6 = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | сайлаушылар даусы6 = | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = | дауыс6 = 331058 | алдыңғы дауыс6 = | пайыз6 = 5.20 | алдыңғы пайыз6 = | ref пайыз6 = | орын6 = | алдыңғы орын6 = | сайланған6 = | алдыңғы сайланған6 = | сайланған атауы = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|'''Сайланған 8-сайланым Мәжіліс депутаттары''']] | диаграмма = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg | диаграмма өлшемі = | шарт1 = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#CCCCCC|Партиясыз: 7 депутат}} | шарт2 = {{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}} | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | ізбасар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | poste = | ізашар атауы = Алдыңғы [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізашар жынысы = ер | ізбасар атауы = Сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізбасар жынысы = ер | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} [[2023 жыл]]дың [[19 наурыз]]ында [[Қазақстан]]да '''кезектен тыс [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының сайлауы''' өтті,<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/zhetinshi-saylangan-kazakstan-respublikasy-parlamentinin-mazhilisin-taratu-zhane-kazakstan-respublikasy-parlamenti-mazhilisi-deputattarynyn-kezekten-tys-saylauyn-tagayyndau-turaly-190195|title=Жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|lang=kk|date=2023-01-19|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32272052.html|title=Мәжіліс сайлауы: ОСК "Аманат" ұсынған кандидаттар тізімін тіркеді|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТАПАЕВА Нұргүл|lang=kk|date=2023-02-15|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-deputattaryn-saylau-bir-kunde-19-nauryzda-otedi_a4025844|title=Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау бір күнде – 19 наурызда өтеді|publisher=kazinform|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-15}}</ref> оның нәтижесінде [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжілістің 8-сайланым депутаттары]] сайланды. Бұл сайлаумен қатар барлық деңгейдегі (аудандық, қалалық, облыстық) [[мәслихат]]тар депутаттарының сайлануы өткен еді.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32324312.html|title=Выборы в мажилис и маслихаты: в Казахстане открылись избирательные участки|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru|date=2023-03-19|access-date=2023-03-27}}</ref> Сайлау нәтижесінде ресми тіркелген жеті партияның алтауы мандат алды: [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] Мәжілісте өкілеттік ала алмады.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20230327/saylaudyn-songy-qorytyndysy-mazhiliske-alty-partiya-otti-33281313.html|title=Сайлаудың соңғы қорытындысы: мәжіліске 6 партия өтті|publisher=SPUTNIK.kz|lang=kk|date=2023-03-27|access-date=2023-03-27}}</ref> Бұл сайлау — тәуелсіз Қазақстан тарихындағы тоғызыншы парламент сайлауы. == Жүргізілуі == {{multiple image | header = | align = right | width = | direction = horizontal | image1 = Logo Sailau-2023.svg | width1 = 55 | caption1 = | image2 = Logo Sailau 2023 (1).svg | width2 = 200 | caption2 = | footer = 2023 жылғы сайлаудың ресми логотиптері }} [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]] қорытындысы бойынша [[Қазақстан Конституциясы]]на енгізілген өзгерістерден кейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының 70 % партиялық тізім бойынша, 30 % [[Сайлау округі|бір мандатты округ]]терден сайланатын болады.<ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/mazhiliske-birmandatty-okrugtan-sajlanudyn-egzhej-tegzheji-zhariyalandy|title=Мәжіліске бір мандатты округтан сайланудың егжей-тегжейі жарияланды|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2020-08-30|access-date=2023-02-17}}</ref> 2023 жылдың 20 қаңтарында [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|елдің Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) сайлауды тағайындауға, күнтізбелік жоспарды бекітуге, сайлау құжаттарының нысандарын белгілеуге қатысты бірқатар мәселелерді талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8266&v=mobile|title=ҚР Орталық сайлау комиссиясының отырысы туралы|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> ОСК төрағасының орынбасары Константин Петровтың сөзінше 2023 жылғы 1 қаңтар санағы бойынша Қазақстанда белсенді сайлау құқығы бар 11 976 406 азамат бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8290&v=mobile|title=23 қаңтарда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті|lang=kk|date=2023-01-23|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> === Бағдарламасы === 2023 жылдың 20 қаңтарында Орталық сайлау комиссиясының (ОСК) отырысында төрағаның орынбасары Константин Петров 2023 жылғы сайлаудың күнтізбелік жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Об утверждении типового Календарного плана основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов депутатов маслихатов Республики Казахстан, назначенных на 19 марта 2023 года|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=8253&v=mobile|access-date=2023-01-26|website=www.election.gov.kz|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Жоспары |- |19 қаңтар |Қазақстан Парламенті VII-шақырылымының таратылуы; сайлау күнінің тағайындалуы |- |20 қаңтар |Үміктерлердің тіркелуі |- |18 ақпан |Тіркелудің аяқталуы |- |18 ақпан – 18 наурыз |Үміткерлер үгіті |- |18 наурыз |Тыныштық күні |- |19 наурыз |Сайлау күні |- |19 наурыз, 20:00 |Дауыс саналуы және нәтижесінің дайындалуы |} == Партиялары == === Қатысушы партиялар және олардың төрағалары === 2023 жылы 21 қаңтарда [[Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) жалпы [[Қазақстандағы саяси партиялар|тіркелген саяси партиялар]]дың жетеуі сайлауға қатысатыны туралы хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-saylauyna-7-partiya-katysady_a4026277/amp|title=Мәжіліс пен мәслихат сайлауына 7 партия қатысады|publisher=kasinform|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sem-partiy-dopuschenyi-uchastiyu-vneocherednyih-vyiborah-489129/|title=Семь партий допущены к участию на внеочередных выборах депутатов|lang=ru|publisher=Tengrinews|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/2793433|title=Все партии в Казахстане допустили к парламентским выборам|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |'''№''' ! rowspan="2" |Идеологиясы ! rowspan="2" |Төрағасы ! colspan="2" |2021 нәтижесі ! rowspan="2" |Саяси ұстанымы |- !Дауыс саны (%) !Депутат саны |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |'''Аманат''' |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |1 |{{nowrap|[[Ұлтшылдық]]<br>[[Социал консерватизм]]}} |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | style="text-align:center;" |71,1 % |{{Партия/Орындар|76|98|#55B4A0}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |'''Ауыл''' |[[Ауыл (партия)|"Ауыл" ХДПП]] | style="text-align:center;" |2 |[[Аграризм]]<br>[[Социал-демократия]] |[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | style="text-align:center;" |5,3 % |{{Партия/Орындар|0|98|#0A5C2E}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Cite web|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|access-date=2023-03-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |'''Respublica''' |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |3 |[[Либерализм]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік<ref>{{Cite news|date=2023-01-19|title=Минюст Казахстана сообщил о регистрации партии Respublica|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32229247.html|access-date=2023-03-02}}</ref> |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |'''ҚХП''' |[[Қазақстан Халық партиясы]] | style="text-align:center;" |4 |[[Демократия]]лық [[социализм]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |9,1 % |{{Партия/Орындар|10|98|#EE0D39}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |'''Байтақ''' |{{nowrap|[[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]}} | style="text-align:center;" |5 |[[Жасыл саясат]] |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Citation|title=«Поддерживаем курс Токаева». Провластная партия «Байтак» провела съезд|url=https://rus.azattyq.org/a/podderzhivaem-kurs-tokaeva-provlastnaya-partiya-baytak-provela-sezd/32254446.html|lang=ru|access-date=2023-02-07}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |'''Aq Jol''' |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол Демократиялық партиясы]] | style="text-align:center;" |6 |[[Либералды консерватизм]]<br>[[Экономикалық либерализм]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |11 % |{{Партия/Орындар|12|98|#053381}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |'''ЖСДП''' |{{nowrap|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]}} | style="text-align:center;" |7 |[[Социал-демократия]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Қатыспады'' | style="background:#FFC7C7;text-align:center;" |Оппозиция (өз сөзі бойынша)<ref>{{Cite web|author=ТОЙКЕН, Сәния|date=2023-02-02|title=ОСДП объявила о намерении участвовать в выборах в мажилис и маслихаты|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32252094.html|access-date=2023-03-02}}</ref><br>Анық емес (де-факто)<ref>{{Cite news|author=АЛИМОВА, Елнұр|date=2023-02-04|title=Зачем Токаев «играет с огнём» и почему Казахстан ждёт очередной «карманный» парламент?|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/review-tokayev-is-playing-with-fire/32255276.html|access-date=2023-02-07}}</ref> |} === Партиялар және үміткерлер саны === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! rowspan="2" |Партия тізіміндегі №1<ref>{{Cite web|author=Даниярқызы, Айым|date=2023-02-09|title=Мәжіліс сайлауына түсетін кандидаттар тізімі|url=https://el.kz/mazhilis-saylauyna-tusetin-kandidattar-tizimi_64007/|access-date=2023-02-16|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> ! colspan="2" |Үміткер саны ! rowspan="2" |Жалпы саны ! rowspan="2" |Партия тіркелуі |- !Партия тізімі !Бірмүше аудандар |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан Халық партиясы|ҚХП]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |52 | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |67 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |11 ақпан 2023 <br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref>{{Cite web|date=2023-02-11|title=On registration of the party list of representative candidates|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8481|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |54 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |77 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62">{{Cite web|date=2023-02-13|title=On accreditation of international observers and registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8523|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|JSDP]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |25 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62" /> |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] |[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |34 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB">{{Cite web|date=2023-02-14|title=On registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8521|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Baytaq]] |[[Арман Қайырберліұлы Қашқынбеков|Арман Қашқынбеков]] | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |22 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB" /> |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] |[[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] | style="text-align:center;" |90 | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |119 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-02-15|title=On registration of party lists and accreditation of observers of foreign states|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8522|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |27 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1" /> |- | style="background-color:#DCDCDC"| | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]] | colspan="2" {{N/A}} | colspan="2" style="text-align:center;" |359 | {{N/A}} |} == Партия науқандары == [[Сурет:2023 Kazakh election ads.jpg|thumb|left|Сайлауалды үгіт плакаттары ілінген колонналар, [[Астана]]]] === Қазақстан Халық партиясы === 21 қаңтарда жүргізілген отырысының нәтижесінде [[Қазақстан Халық партиясы]] (ҚХП) өзінің бұл сайлауда «белсенді қатысатынын» жариялаған.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/170283/|title=Қазақстан Халық партиясы сайлауға қатысады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-23|publisher=''[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]''|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік}}</ref> Қантардың 31-і күні партияның ХХІІІ-съезі өтті, оның барысында ҚХП төрағасы [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] «қазақстандықтарды алаңда емес, сайлау учаскелеріне келіп, барлық талаптарды өркениетті, демократиялық жолмен орындау үшін шақырамыз» деді.<ref name="Halıq ruwhı">{{Cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/50537-astanada-kazakstan-khalyk-partiiasynyn-sezi-otti|title=Астанада Қазақстан Халық партиясының съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-31|access-date=2023-02-23|publisher=''Азаттық рухы''}}</ref> Съезде энергетика және өнеркәсіп, сондай-ақ жерді беру, көші-қон жұмыспен қамту<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/qazaqstan-halyq-partiyasynyn-kezekten-tys-sezi-otti_62887/|title=Қазақстан Халық партиясының кезектен тыс съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-30|access-date=2023-02-23|publisher=el.kz|author=ТІЛЕЙҚЫЗЫ, Амангүл}}</ref> және әйелдер зейнеткерлік жасын төмендету<ref name="Halıq ruwhı"></ref> сияқты мәселелер көтерілді. Съезден бұрын ҚХП құрамынан оның бірнеше мүшелері шыққан еді,<ref name="Halıq ruwhı"></ref> солардың ішінен бұрынғы Мәжіліс депутаттарының үшеуі ([[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]], [[Ерлан Валерийұлы Смайлов|Ерлан Смайлов]] және [[Ғазиз Зейнел-Ғабиденұлы Құлахметов|Ғазиз Құлахметов]]) де болған еді. Партиядан шығу себебін олар "нашарланған партия басшылығын" атап кетті.<ref name="alaş.kz">{{Cite web|url=https://alash.kz/qazaqstan-halyq-partiyasy-eki-zhylda-ne-istedi/|title=Қазақстан халық партиясы екі жылда не істеді?|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=alash.kz}}</ref> [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] айтуынша партияның бекітілген тізімінде 52 адам бар.<ref name="alaş.kz"/> === Ақ жол === 20 қаңтар күні [[Ақ жол демократиялық партиясы]] өзінің осы сайлауға қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік|date=2023-01-20|title="Ақ жол" демократиялық партиясы сайлауға қатысады|url=https://qazaqstan.tv/news/170282/|access-date=2023-02-17|website=qazaqstan.tv|lang=kk}}</ref> 1 ақпан күні партияның ХХІ-съезі өтті, оның барысында партияның сайлауда қатысуы ресми түрде шешілді. «Ақ жол» партиясынан жалпы 77 кандидат ұсынылды, оның ішінде 54-і партиялық тізімге енгізілген, осы тізімде төраға [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]], бұрынғы президенттікке үміткер [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]], ақын [[Қазыбек Жарылқасынұлы Иса|Қазыбек Иса]] және Сенат аппаратының басшысы болған [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]].<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/ak-zhol-partiyasy-mazhilis-deputattygyna-kandidattar-tizimin-bekitti_a4030338/amp|title=«Ақ жол» партиясы Мәжіліс депутаттығына кандидаттар тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=}}</ref> Съезде Азат Перуашев пен партияның басқа мүшелері [[жемқорлық]]қа қарсы шықты және елдегі [[демократия]], де-офшоризация, әлеуметтік әділеттілік, нарықтық экономика және сыртқы саясат мәселелерін көтерді.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-demokratiial-partiias-mzhls-deputattna-mtkerlerd-tzmn-bektt|title=«Ақ жол» демократиялық партиясы Мәжіліс депутаттығына үміткерлердің тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]ның ресми сайты}}</ref> === Жалпыұлттық социал-демократиялық партия === 21 қаңтар күні бұрынғы сайлауларға бойкот жасаған, өзін «елдегі жалғыз оппозициялық күш» деп атайтын [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] өзінің 2023 жылғы Мәжіліс және мәслихаттар сайлауына қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/saylau-zhalpyulttyk-social-demokratiyalyk-partiya-toralkasy-malimdeme-zhasady_a4026342|title=Сайлау: Жалпыұлттық социал-демократиялық партия төралқасы мәлімдеме жасады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-28|publisher=kazinform|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр}}</ref> 2 ақпан күні болған партияның XX-съезінің барысында партиялық тізім бойынша 19 адам, мажоритар жүйе бойынша партия 6 адам түсетіні белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32251944.html|title=ЖСДП мәжіліс пен мәслихат сайлауына қатысатынын мәлімдеді|lang=kk|date=2023-02-02|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТОЙКЕН, Сәния}}</ref> 13 ақпан күні ЖСДП Орталық сайлау коммисиясының қатысушы партиялар тізіміне қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/335265-zhsdp-tizimi-talapqa-say|title=ЖСДП тізімі талапқа сай|lang=kk|date=2023-02-13|access-date=2023-02-28|publisher=egemen.kz|author=ЖОЛЖАН, Гүлнар}}</ref> === Байтақ === 2022 жылы ғана тіркелген [[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32155457.html|title="Байтақ" жасылдар партиясы тіркелді. Партия лидері Әміртай - Тоқаев құрған ұлттық кеңестің мүшесі|lang=kk|date=2022-11-30|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> 2023 жылғы 20 қаңтарда Қазақстанның экологиялық саясатын өзгертуін мақсат қылып, сайлауға алғаш рет қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title="Байтақ" жасылдар партиясы Мәжіліс сайлауына қатысады|url=https://el.kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-mazhilis-saylauyna-qatysady_61924/|access-date=2023-02-17|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> 21 қаңтарда партия төрағасы [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] партияның осы сайлауда экологиялық проблемаларды көтеруге ұмтылатынын айтты.<ref>{{Cite web|date=2023-01-21|title="БАЙТАҚ" ПАРТИЯСЫ САЙЛАУҒА ҚАТЫСАДЫ|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/583269-bajta-partiyasy-sajlau-a-atysady|access-date=2023-02-17|website=24.kz|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-21|title="Байтақ" партиясы алдағы сайлауға қатысты мәлімдеме жасады|url=https://egemen.kz/article/333256-baytaq-partiyasy-aldaghy-saylaugha-qatysty-malimdeme-dgasady|access-date=2023-02-17|website=Egemen Qazaqstan|lang=kk}}</ref> Партиядан тізім бойынша 20 кандидат ұсынылды, оның ішінде әйелдер квотасы бойынша 4 кандидат, жастар квотасы бойынша – 1 кандидат және мүгедектер квотасы бойынша – 1 кандидат бар.<ref>{{Cite web|author=Серікжанқызы, Айжан|date=2023-02-03|title=BAYTAQ жасылдар партиясы сайлауға 24 кандидат ұсынды|url=https://www.inform.kz/kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-saylauga-24-kandidat-usyndy_a4031252|access-date=2023-03-03|website=kazinform|lang=kk}}</ref> === Ауыл === 24 қаңтар күні [[Ауыл (партия)|Ауыл Халықтық Демократиялық партиясы]]ның төрағасы [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] «партияның жаңа сайлау циклінде адал және ашық күреске дайын екендігін» және «партиялық өрістің кеңейгені мен саяси күштер арасындағы бәсекелестіктің дамып келе жатқандығын» айтып кеткен.<ref>{{Cite web|date=2023-01-24|title=«Ауыл» партиясы сайлауға қатыса ма? Әли Бектаев мәлімдеме жасады|url=https://el.kz/auyl-partiyasy-saylauga-qatysa-ma-ali-bektaev-malimdeme-zhasady_61978/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk}}</ref> 4 ақпан күні өткен партияның съезі нәтижесінде партия атынан сайлауда 34 үміткер қатысатыны белгілі болды, сайлауалды бағдарлама қабылданды.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=САҒИТОВ, Дарын|title=«Ауыл» партиясынан 34 кандидат бақ сынайды|url=https://qazaqstan.tv/news/170999/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]}}</ref> Партия үміткерлерінің тізіміне [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысқан үміткердің екеуі: [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] пен [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]] бар.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=ТОЙКЕН, Сәния және АҚСЕЙІТОВ, Кенжетай|title="Ауыл" мәжіліс депутаттығына 34 адамды ұсынды. Арасында былтыр президент сайлауына түскен кандидаттар бар|url=https://www.azattyq.org/a/32255587.html|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> == Нәтижелері == [[Сурет:Kazakhstan Mäjilis 2023.svg|thumb|center|VIII-шақырылымының құрамы]] Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ]] партиясы беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |Жинаған дауыс саны ! rowspan="2" |% ! colspan="3" |Мандат саны |- !Округ бойынша !Партиялық тізімдер бойынша !Жалпы |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |3 431 510 | style="text-align:center;" |53,9 | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |40 |{{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0}} |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] | style="text-align:center;" |693 938 | style="text-align:center;" |10,9 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |8 |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5C2E}} |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |547 154 | style="text-align:center;" |8,6 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |6 |{{Партия/Орындар|6|98|#4A77EC}} |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] | style="text-align:center;" |535 139 | style="text-align:center;" |8,4 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#053381}} |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="text-align:center;" |432 920 | style="text-align:center;" |6.8 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#EE0D39}} |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | style="text-align:center;" |331 058 | style="text-align:center;" |5,2 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |4 |{{Партия/Орындар|4|98|#0456F7}} |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Байтақ]] | style="text-align:center;" |146 431 | style="text-align:center;" |2,3 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 |{{Партия/Орындар|0|98|#446E3C}} |- | style="background:#808080;" | | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]]лар | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" | |{{Партия/Орындар|7|98|#808080}} |- | style="text-align:center;" colspan="2" |[[Бәріне қарсымын]] | style="text-align:center;" |248 291 | style="text-align:center;" |3,9 | style="text-align:center;" |= | style="text-align:center;" |- | style="text-align:center;" |- |- | style="text-align:center;" colspan="2" |'''Жалпы саны''' | style="text-align:center;" |'''6 366 441''' | style="text-align:center;" |'''100''' | style="text-align:center;" |'''29''' | style="text-align:center;" |'''69''' | style="text-align:center;" |{{Партия/Орындар|98|98|#808080}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:2023 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:Қазақстандағы парламент сайлаулары]] [[Санат:2023 жылғы Қазақстандағы сайлаулар]] lraixwu37w4j7xgmyojuypxkrx4ocw9 Санат:Литва географиясы 14 701102 3586057 3162546 2026-04-16T16:35:07Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586057 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{commonscat|Geography of Lithuania}} [[Санат:Литва]] [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] sncq0xdshy34w5bo486pcm3p9tsxdy6 Қатысушы:Ilamxan 2 711348 3586138 3563703 2026-04-16T19:14:32Z Ilamxan 121869 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3586138 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Санат:Өзбекстан әскери аэродромдары 14 711729 3586430 3204377 2026-04-17T07:53:13Z TheNomadEditor 120280 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] → [[Санат:Өзбекстан Қарулы күштері]] 3586430 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша әскери аэродромдар]] [[Санат:Өзбекстан аэродромдары]] [[Санат:Өзбекстан Қарулы күштері]] cvp0wq6qhzqwqdjjgvyabcngrrc9d75 Санат:Өзбекстан Қарулы күштері 14 711735 3586427 3204384 2026-04-17T07:53:08Z TheNomadEditor 120280 TheNomadEditor [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] бетін [[Санат:Өзбекстан Қарулы күштері]] бетіне жылжытты: ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3204384 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қарулы күштер]] [[Санат:Өзбекстан]] hkwiaaqhqyhkl2mh02zc8035cdl4fxz Гриффиндер 0 712787 3585955 3582929 2026-04-16T15:18:01Z Хулкар Абдимоминова 179027 3585955 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Family Guy tv icon.svg|нобай|alt= Family Guy tv icon.svg| Family Guy tv icon.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} {{Мультсериал|Атауы=Гриффиндер|Түпнұсқа=Family Guy|Сурет=|Жанры=[[Сатира]]<br/>[[Ситуациялық комедия|ситком]]<br/>[[Қара әзіл|Қара комедия]]|Жасаушы=[[Сет Макфарлейн]]|Сценарист=Шэннон Смит Ким Фертман Юлиус Шарп Стив Мармель (2011) Шерри Гюнтер (1999–2003)|Рөлдер=[[Сет Макфарлейн]]<br>[[Алекс Борштейн]]<br>[[Сет Грин]]<br>[[Мила Кунис]]<br>[[Майк Генри]]|Композиторы=[[Уолтер Мёрфи]]<br>Рон Джонс|Ел={{Ту|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Маусымдар саны=24|Сериялар саны=457|Ұзақтығы=20 — 24 минут|Телеарна=[[Fox Broadcasting Company|Fox]]|Премьера=1999 жылы, 31 қаңтар}} '''''Гриффиндер''''' — Fox Broadcasting Company үшін Сет МакФарлейн жасаған американдық анимациялық ситком. Мультхикая 1999 жылы 31 қаңтарда Super Bowl XXXIII ойынынан кейін көрсетілді, бірінші маусымның қалған бөлігі екі айдан кейін, 1999 жылы 11 сәуірде көрсетілді. Бұл шоу Гриффиндердің айналасында, ата-анасы Питер мен Лоис, олардың балалары, Мег, Крис және Стюиден және олардың [[Антропоморфизм|антропоморфты]] [[Ит|иттері]] Брайаннан тұратын жұмыс істемейтін отбасы. [[Род-Айленд|Род-Айлендтің]] ойдан шығарылған Куахог қаласында орналасқан шоу өзінің әзіл-оспақтарының көпшілігін американдық мәдениетті жиі дүр сілкіндіретін метафикционалды кесінділер түрінде көрсетеді. Отбасын МакФарлейн ''«Ларридің өмірі»'' және ''«Ларри мен Стив»'' атты екі анимациялық фильмді әзірлегеннен кейін дүниеге әкелді. МакФарлейн фильмдердің бас кейіпкері Ларри мен оның иті Стив дизайнын өзгертіп, тиісінше Питер және Брайан деп атады. МакФарлейн 1998 жылдың желтоқсанында Фоксқа жеті минуттық пилотты ұсынды, ал шоу жасыл жарықпен жанып, өндірісті бастады. ''«Гриффиндер»'' мультхикаясының тоқтатылуы 2002 жылы үшінші маусымы шыққаннан кейін көп ұзамай жарияланды, 2003 жылы Adult Swim фильмінде көрсетілмеген бір эпизод серияның бастапқы нұсқасын аяқтады. Қолайлы DVD сатылымдары және синдикатталған қайталанулардың жоғары рейтингтері Фоксты шоуды 2004 жылы жандандыруға сендірді; төртінші маусымы келесі жылы, 2005 жылдың 1 мамырында көрсетіле бастады. Премьерадан бері ''Гриффиндер'' жалпы оң пікірлерге ие болды. 2009 жылы ол «Үздік комедия сериясы» үшін Primetime Emmy сыйлығына ұсынылды, бұл 1961 жылы ''«Флинтстондар» фильмінен'' кейін бұл сыйлыққа алғаш рет анимациялық сериал ұсынылды. 2013 жылы ''TV Guide'' ''Гриффиндер фильмін'' ең үлкен телемультфильм ретінде тоғызыншы орындады. <ref name="tvguide1">{{Cite web|date=September 24, 2013|title=TV Guide Magazine's 60 Greatest Cartoons of All Time|url=https://www.tvguide.com/News/Greatest-Cartoons-TV-Guide-Magazine-1071203.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710095501/https://www.tvguide.com/news/greatest-cartoons-tv-guide-magazine-1071203/|archivedate=July 10, 2018|accessdate=February 6, 2014|publisher=[[TV Guide]]}}</ref> Табиғаты өте сатиралық болғанымен, сериал сюжеттер мен кейіпкерлердің стереотиптерінен бастап нәсілшілдік, гомофобия және сексизм туралы айыптауларға дейін көптеген сын мен қайшылықтарға ие болды. Шоуға негізделген көптеген байланыс құралдары шығарылды, соның ішінде ''Стьюи Гриффин: Айтылмаған әңгіме'', 2005 жылы шығарылған тікелей DVD-ге арнайы фильм; ''Family Guy: Live in Vegas'', 2005 жылы шығарылған саундтрек-DVD комбо, шоудағы музыка, сонымен қатар МакФарлейн мен Уолтер Мерфи жасаған музыка; сәйкесінше 2006 және 2007 жылдары шығарылған бейне ойын және пинбол машинасы; 2005 жылдан бастап Harper Adult баспасынан алты кітап шықты; және ''Laugh It Up, Fuzzball: The Family Guy трилогиясы'' (2010), ''Star Wars'' түпнұсқа трилогиясын пародиялайтын үш эпизодтан тұратын топтама. Кливленд Браун қатысқан ''«Кливленд шоуы»'' [[спин-офф]] сериясы 2009 жылдың 27 қыркүйегінен 2013 жылдың 19 мамырына дейін көрсетілді. 2023 жылдың 26 қаңтарында Фокс сериал 22 және 23 маусымдарға жаңартылып, шоуды 2024–25 телемаусымына дейін жалғастырғанын хабарлады. <ref name="Bob's Burgers, Family Guy, The Simpsons renewed">{{Cite web|author=Petski|first=Denise|date=January 26, 2023|title=''The Simpsons'', ''Family Guy'' & ''Bob's Burgers'' Renewed For Two Additional Seasons Through 2024-25|url=https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|accessdate=January 26, 2023|archivedate=January 26, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230126195301/https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/}}</ref> 22 маусымның премьерасы 2023 жылдың 1 қазанында болады. <ref>{{Cite web|title=Breaking News - FOX to Debut Animated Comedy "Krapopolis" on Sunday, Sept. 24 {{!}} TheFutonCritic.com|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/|accessdate=July 10, 2023|work=www.thefutoncritic.com|archivedate=September 27, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230927141717/http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/}}</ref> 2023 жылдың 12 мамырында ''«Гриффиндер»'' сериалының серуендері, оның ішінде Сет МакФарлейн, Америка Жазушылар Гильдиясының 2023 жылғы ереуілінің нәтижесінде шоуды уақытша тастайтыны жарияланды. Олар 2023 жылдың 27 қыркүйегінде, ереуіл аяқталды деп жарияланғаннан кейін шоуға қайта оралды. <ref>{{Cite web|author=Patten|first=Dominic|date=May 12, 2023|title=Seth MacFarlane & Showrunners Exit 'Family Guy' & 'American Dad' Until Striking WGA Gets New Contract|url=https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/|accessdate=May 13, 2023|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en-US|archivedate=May 12, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230512210742/https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша мультсериалдар]] [[Санат:АҚШ мультсериалдары]] [[Санат:Fox Broadcasting Company телебағдарламалары]] 59fcr2zrkm4pixj7znjopus7copb3qq Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі 0 714660 3586019 3579503 2026-04-16T16:24:35Z Kaiyr 3134 3586019 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 91,4% жуық ер қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] gf8mlyghfssu00ptmbj5rpqsjwduchv Жеті кітаптағы медициналық жинақ 0 724313 3586413 3561176 2026-04-17T07:44:28Z Арманова Айсұлу 179971 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3586413 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Portrait;_Paul_of_Aegina_Wellcome_M0012685.jpg|нобай|Эгиналық Павел, кітаптың кейінгі басылымынан алынған сурет]] '''''Жеті кітаптағы медициналық жинақ''''' ({{lang-el|Επιτομής Ιατρικής βιβλία επτά}}, Epitomes iatrikes hepta) — біздің дәуіріміздің 7 ғасырында грек тілінде медициналық трактат Павел Эгиндық жазылған. Бұл негізінен Пауылдың ізашарларының, атап айтқанда [[Гален]] мен Орибасийдың еңбектерінің жинағы. Трактат медицинаны зерттеуге де, практикалық медициналық қызметке көмек көрсетуге де арналған; ондағы ақпарат қысқаша, түсінікті және қолжетімді түрде берілген. Шын мәнінде, ол сол кездегі барлық медициналық білімнің ең толық энциклопедиясы болды<ref name="Болгова">{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}</ref>. Жеті кітаптан тұрады. Бірінші кітапта гигиена және диета туралы ақпарат, екіншісі — қызба туралы, үшіншісі — жергілікті аурулар туралы, төртінші — сыртқы көріністері бар және бір нақты емес, дененің әртүрлі бөліктеріне әсер ететін аурулар туралы, бесінші — жаралар туралы, улы жануарлардың, иттердің және адамдардың шағу туралы, сондай-ақ құтыру туралы, алтыншы — [[хирургия]] туралы, ал соңғысы — фармацевтика және [[фармакология]] туралы<ref>William Smith. Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (1870), Volume 3, pages 152-3</ref><ref name="Thomas">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|title=Paul of Aegina // Phillip Drennon Thomas, Complete Dictionary of Scientific Biography on encyclopedia.com|accessdate=2020-08-25|archivedate=2020-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618033913/https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|deadlink=no}}</ref>. Алтыншы бұл кітаптардың медицина тарихы үшін ең маңыздысы болып саналады, өйткені ол Павел Эгинский өмір сүрген дәуірдегі хирургияның мүмкіндіктерін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әртүрлі хирургиялық операциялардың сипаттамасы мен түсіндірмесі (олардың кейбіреулері, атап айтқанда, краниотомия өте күрделі) автор әртүрлі медициналық жазбалардан ғана емес, сонымен қатар өзінің хирургиялық тәжірибесіне сүйене отырып берілген<ref>{{Cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23026871/|title=Er U., Naderi S. Paulus Aegineta: review of spine-related chapters in «Epitomoe medicoe libri septem». Spine (Phila Pa 1976). 2013; 38:692-5|accessdate=2020-08-25|archivedate=2021-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831165015/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23026871/|deadlink=no}}</ref>, ал кейбіреулерін (мысалы, қуық ауруларына арналған катетер арқылы дәрілік ерітінділерді енгізу) Павелдің өзі тәжірибеге енгізді. Жалпы, эсседе сипатталған хирургиялық операциялардың қазіргі заманғы ұқсас операциялардан айтарлықтай айырмашылығы жоқ<ref name="Болгова">{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}</ref>. 9 ғасырдың басында үшінші кітап латын тіліне аударылды, ал сол ғасырда бүкіл шығарманы Хунайн ибн Исхақ араб тіліне аударды. Араб әлемінде Павелдің жұмысы үлкен беделге ие болды, ал алтыншы кітап ең жоғары бағаланды<ref name="Thomas">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|title=Paul of Aegina // Phillip Drennon Thomas, Complete Dictionary of Scientific Biography on encyclopedia.com|accessdate=2020-08-25|archivedate=2020-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618033913/https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|deadlink=no}}</ref>. 1528 жылы шығарма түпнұсқада Венецияда басылып шықты, көп ұзамай латын тіліне бірнеше аудармалары пайда болды. Ағылшын тіліне бірінші аударманы 19 ғасырдың ортасында Фрэнсис Адамс жүзеге асырды<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11743404/ Gurunluoglu R., Gurunluoglu А. Paulus Aegineta, a seventh century encyclopedist and surgeon: his role in the history of plastic surgery // Plast Reconstr. Surg. 2002. 110 (6). P. 1600—1601]</ref>. Павелдің еңбектері 18 ғасырға дейін теориялық және практикалық медицинада қолданылды және онда сипатталған хирургиялық әдістер классикалық ретінде университет курстарына енгізілді<ref name="Болгова">{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28Aegineta%29 ''Павел Эгинаның медициналық еңбектері'' (ағылшын тіліне аудармашы Фрэнсис Адамс)] * [http://web2.bium.univ-paris5.fr/livanc/?intro=egine&statut=charge ''Жеті кітаптың'' басқа қол жетімді мәтіндерінің тізімі] (негізінен латын тілінде) [[Санат:Медицина тарихы]] 1h9xwjbaxc85przujk7mfbqogsq5afg Қатысушы:1nter pares/зертхана 2 725520 3585843 3585792 2026-04-16T12:24:53Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585843 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 j8s1t0m2hv7vjiym3pjzb2hxla6embe 3585859 3585843 2026-04-16T12:42:00Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585859 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[​Хайдарқұлбек би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 97zz09pcovzxr8t1fcb8bhzjj9664n6 3585863 3585859 2026-04-16T12:48:44Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585863 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 pkrhajmdply085h3wsj8mnh7rudcigl 3585875 3585863 2026-04-16T13:06:01Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585875 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 h7bu02p0s4x8hzhxamxdx6c3du6ewi9 3585888 3585875 2026-04-16T13:32:39Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585888 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 g7ayyjpi15lm1ps7by2soelq0dqagdy 3585926 3585888 2026-04-16T14:44:42Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3585926 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 92knoys2dhdt8uvz5zjy97dtsgshyrz 3586113 3585926 2026-04-16T18:23:23Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3586113 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 p1hxz5aavl3vptvq1wh4h5binumhyqx 3586114 3586113 2026-04-16T18:24:37Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3586114 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 ktopgicseet2ou1ldrghipzpfjp5wbj 3586126 3586114 2026-04-16T18:49:02Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3586126 wikitext text/x-wiki == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]] * [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 9m8hayp6ko31wfq0fp447jscgd6wdtw Санат:Албания географиясы 14 734144 3586050 3301647 2026-04-16T16:34:41Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586050 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Albania}} [[Санат:Елдер бойынша география]] [[Санат:Албания]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 7p3ebeu6fye4awa75abk1w8g5xequr5 Қатысушы:MuratbekErkebulan 2 747228 3586142 3584820 2026-04-16T19:24:08Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3586142 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|49}} == Мақала == 50 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 39 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> hnf9f4kqeuyqw6g59mnugvemep0imiu 3586143 3586142 2026-04-16T19:24:30Z MuratbekErkebulan 162992 3586143 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|50}} == Мақала == 50 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 39 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> eg0g923158bgkdk637qcqex2pal8j6g 3586146 3586143 2026-04-16T19:35:44Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3586146 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|50}} == Мақала == 51 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 39 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 655l1xfkmsvj3u4chc9el9vwk62yd0a 3586147 3586146 2026-04-16T19:36:09Z MuratbekErkebulan 162992 3586147 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|51}} == Мақала == 51 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 39 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> exmhk2q7kjsqa007pydx41jz45xoop7 Үлгі:Lang-orv 10 751143 3585924 3417159 2026-04-16T14:41:21Z Nurken 111493 3585924 wikitext text/x-wiki {{langWithName|orv|Ежелгі орыс|ежелгі орыс.|{{{1}}}}}<noinclude> [[Category:Тіл үлгілері|{{PAGENAME}}]]</noinclude> gurx1ldkqaeibe8yx39gnpy3rz01xub Қазақстан Республикасы азаматының төлқұжаты 0 753807 3586248 3435065 2026-04-16T23:16:21Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қазақстан азаматының паспорты]] 3586248 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қазақстан азаматының паспорты]] aqwa2ilg8wpylshz734ov8s0fjak1lo Санат:Грузия географиясы 14 755488 3586052 3448208 2026-04-16T16:34:47Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586052 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Georgia (country)|Грузия географиясы}} {{Басты мақала}} [[Санат:Грузия]] [[Санат:Елдер бойынша география|Грузия]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география|Грузия]] [[Санат:Кавказ географиясы|*Грузия]] p39ex69e7vozvq5tby4wry7wzm7rjp5 Санат:Тарихи мемлекеттердің әкімшілік бөлінісі 14 756748 3586076 3502596 2026-04-16T16:42:20Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша география]] → [[Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы]] 3586076 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бөлініс|.]] [[Санат:Тарихи облыстар]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы]] [[Санат:Әкімшілік бөліністің тарихы|Тарихи]] q4gcj3qqql26wlkfzrmcgy1exf9nxd9 Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы 14 756749 3586075 3460971 2026-04-16T16:42:19Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша география]] бетін [[Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3460971 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша география|.]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша санаттар]] [[Санат:Тарихи география|Тарихи]] 7j9by0z906gv1rfanvdo0apan6ta3wt Санат:Германия тарихындағы мемлекеттер 14 757788 3586034 3464585 2026-04-16T16:29:08Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586034 wikitext text/x-wiki [[Санат:Германия тарихы]] [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Германия]] fvm5030fwiji46mv0e85iu5wdm3sw3n Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар 14 757789 3586032 3532453 2026-04-16T16:29:03Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] бетін [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3532453 wikitext text/x-wiki [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері|!]] byv3udv3vljgy3htfak6jtin00adr60 3586039 3586032 2026-04-16T16:29:16Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586039 wikitext text/x-wiki [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері|!]] qx456mjbqhp6jx4r56l71z50rn6agpt Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар 14 757790 3586035 3464587 2026-04-16T16:29:12Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] бетін [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3464587 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Елдер бойынша тарихи география|*]] p80lcq4kqzycwnt5jnqtpilm2vw127q Андре риу 0 759366 3586256 3585760 2026-04-17T03:46:17Z Тіл ортаалығы Шелек 179923 емле қателері түзетілді 3586256 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Andre Rieu 2009.jpg|нобай|alt=Andre Rieu 2009.jpg|Andre Rieu 2009.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Андре Леон Мари Николя Риу''' (голландша: [ˈɑndreː riˈjøː], французша: [ɑ̃dʁe ʁjø]; 1949 жылы 1 қазанда туған) — [[Вальс|вальс]] орындайтын Иоганн Штраус [[Оркестр|оркестрінің]] негізін қалаушы ретінде танымал.[[Голландия|голландиялық]] скрипкашы және [[дирижер]]. Риу мен оның оркестрі әлем бойынша гастрольдік сапарға шығады, көбінесе стадиондарда өнер көрсетеді.<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref>. Ол туған қаласы Маастрихтте тұрады және сол жерде, Врейтхоф алаңында жиі [[Концерт|концерт]] береді.<ref>[https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography "André Rieu Biography" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504053741/https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography |date=2025-05-04 }}</ref> == Ерте өмірі мен отбасы == Риу тегі [[Француздар|француз]] гугеноттарынан шыққан, дегенмен Андренің екі ата-анасы да рим-[[Католик шіркеуі|католик]] [[Дін|дінін]] ұстанған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/translations/Beckman-interview.html "Interview on German TV"]</ref> Андре Андрис Антони Риудің отбасында дүниеге келген және алты баланың үшіншісі болған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Риудің әкесі Маастрихт симфониялық оркестрінің дирижері болған. Андре ерте жастан музыкалық қабілетін көрсетіп, бес жасында скрипкада ойнауды үйрене бастаған. Ол өте кішкентай кезінен оркестрге қызығушылық танытқан, дегенмен ата-анасын қатал деп есептеп, ересек шағында әкесінің музыкалық стилінен алыстап кеткен.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics".]</ref> Ол Льеждегі Корольдік консерваторияда және Маастрихт консерваториясында (1968–1973 жж.) скрипкадан білім алып, Жо Юда және Герман Кребберс сынды ұстаздардың шәкірті болған.<ref>[https://www.andrerieu.com/pt/novidades/my-former-violin-teacher-herman-krebbers "André Rieu"]</ref><ref>[https://press.andrerieu.com/biography "Biography – André Rieu Press Room"]/</ref> 1974 жылдан 1977 жылға дейін ол Брюссельдегі музыка академиясында оқып, Андре Герлерден сабақ алған. Ол оқуын Брюссельдегі Корольдік консерваториядан «Premier Prix» (бірінші жүлде) атағымен тәмамдаған. <ref>[http://www.classicfm.co.uk/music/artists/p-s/andre-rieu "André Rieu"]</ref> Ол 1975 жылы Маржори Кохманға үйленді. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> Маржори — тіл пәнінің мұғалімі әрі музыкалық шығармалар жазған. Олардың екі ұлы бар, соның бірі Пьер атты ұлы — продюсер, ол жиі Иоганн Штраус оркестрімен жұмыс істейді. <ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Ол Маастрихттегі шағын қамалда тұрады, ол қамалды бір кездері Шарль де Батц Кастельмор д'Артаньян мекендеген деп айтады. <ref>[https://www.andrerieutranslations.com/news%20and%20Misc/Torentjes.html "Andre rieu Castle de Torentjes"]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Андре алты тілде сөйлейді: голланд, ағылшын, неміс, француз, итальян және испан тілдерінде. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts/ "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> 2016 жылы оның байлығы шамамен 25 миллион еуро деп бағаланған.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics"]</ref> == Мансабы == === '''Иоганн Штраус оркестрі''' === ''Негізгі мақала: [[Иоганн Штраус оркестрі]]'' Риу 1987 жылы Иоганн Штраус оркестрін құрып, 12 музыкантпен жұмысын бастады. Оркестр алғашқы концертін 1988 жылы 1 қаңтарда өткізді.<ref>[https://www.classicfm.com/composers/strauss-i/guides/facts-gallery/andre-rieu-and-johann-strauss-orchestra/ "Still going strong - the Johann Strauss Orchestra"]</ref> 2020 жылы ол 50-60 музыкантпен бірге өнер көрсетеді. Риу 1667 жылы жасалған Страдивариус скрипкасында ойнайды. Риу мен оның оркестрі Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Жапония, Аустралия және Жаңа Зеландияда өнер көрсетті. 2008 жылы Риудың гастрольдік турына Императрица Сисидің сарайының нақты өлшемдегі көшірмесі кірді — бұл сол уақыттағы ең үлкен гастрольдік сахна болды.<ref>[http://press.andrerieu.com/andre-rieu-is-top-10-touring-act/ "Andre Rieu is top 10 Touring act"]</ref> {| class="wikitable" |+ Соңғы әлемдік турлар нәтижелері Billboard / Pollstar жыл сайынғы әлемдік ең танымал турлар тізімдерінде |- ! Жыл !! Орны !! Көрсетілім саны !! Қаражат !! Ақпарат көзі |- | 2010 || #16 || 86 || $39,992,285 || Billboard Top 25 Tours 2010<ref>http://www.billboard.com/articles/news/949535/top-25-tours-of-2010</ref> |- | 2011 || #9 || 102 || $67,104,756 || Billboard Top 25 Tours 2011<ref>http://www.billboard.com/articles/news/42159/top-25-tours-of-2011</ref> |- | 2012 || #10 || 99 || $46,785,710 || Billboard Top 25 Tours 2012<ref>http://www.billboard.com/articles/news/1481408/top-25-tours-of-2012</ref> |- | 2013 || #20 || 70 || $49,881,605 || Billboard Top 25 Tours 2013<ref>http://www.billboard.com/articles/list/5820092/top-25-tours-of-2013</ref> |- | 2014 || #17 || 70 || $42,983,266 || Billboard Top 25 Tours 2014<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6406036/live-musics-20-billion-year-rolling-stones-one-direction-live</ref> |- | 2015 || #20 || 101 || $51,151,367 || Billboard Top 25 Tours 2015<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6805618/live-musics-20-billion-year-the-grateful-deads-fare-thee-well</ref> |- | 2016 || #23 || 71 || $40,169,471 || Billboard Top 25 Tours 2016<ref>http://www.billboard.com/biz/charts/year-end</ref><ref>http://www.billboard.com/files/charts/year-end/TOP_25_TOURS.pdf</ref> |- | 2017 || #42 || 89 || $47,700,000 || Pollstar Top 100 Worldwide Tours<ref>https://www.pollstar.com/Chart/2018/01/2017YearEndTop100WorldwideTours_621.pdf</ref> |- | 2018 || #21 || 71 || $55,933,149 || Billboard Top 25 Tours 2018<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref> |} == Қабылдануы == === Австралия === Австралия – Риенің ең үлкен жанкүйерлері бар елдердің бірі. Мельбурн қаласындағы Herald Sun газетінің сыншысы Крис Бойд Риенің орындау шеберлігін сынға алмағанымен, оның сахнадағы басты рөлін «жұмсақ сөйлеу мен өкілеттіктерді беру» деп сипаттады. <ref>[https://books.google.com/books?id=dRsjuwEACAAJ Andre Rieu Coloring Book: King of Waltz and Classical Music, Johan Strauss Orchestra and Violinist Prodigy Inspired Adult Coloring Book.]</ref> The Australian газетінде Эймон Келли былай деп жазды: «Риені сынға алғандарды арзан әрі дәл емес стереотиптер арқылы жоққа шығаруға тырысатын кәсіби журналистерді көру көңіл қынжылтады».<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> Ол сонымен қатар: «Риені үстіртін түрде жоққа шығаратындар да қателеседі. Оның тірі және жазылған концерттері миллиондаған адамға қуаныш сыйлады. Оның тыңдармандарының көбісі классикалық музыка концерттеріне жиі бармайды, бірақ Рие арқылы олар классикалық музыканың танымал шығармаларымен танысып жатыр деуге болады. Риенің қолжетімді әрі ләззат сыйлайтын репертуарға көңіл бөлуі – оның музыкалық деңгейіне қарсы дәлел емес» деді.<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> 2008 жылдың желтоқсан айында Рие Австралияда өзінің 100-інші платина сертификациясын алды,<ref>[https://www.auspop.com.au/2008/12/the-rieu-records-tumble/ "The Rieu Records Tumble"]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ал 2011 жылдың мамырында оның CD және DVD дисктерінің көтерме сатылымы 50 миллион австралиялық доллардан асты. 2006–2011 жылдар аралығында Рие Австралия нарығында ең көп сатылған музыкалық орындаушы болды.<ref>[https://www.auspop.com.au/2011/05/andres-50m/ "Andre's $50M".]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Ұлы Британия === The Guardian басылымында Том Сервис Риенің Маастрихттегі концертінің фильмін шолу барысында (мақала жарияланған 2015 жылы бұл фильм Ұлыбритания тарихындағы ең табысты концерттік фильм болған) бұл қойылымды «тауарланған классикалық музыканың шарықтау шегі» деп сипаттап, Риенің «аңдаусыз шедеврлерді» «шектен тыс тәттілендірілген азыққа» айналдырып жібергенін айтты.<ref>[https://www.theguardian.com/music/tomserviceblog/2015/jul/23/andre-rieu-cinema-music-record "Take that, Take That! Violinist André Rieu sets new music-concert record at UK cinemas"]</ref> Сол басылымда Альфред Хиклинг Риемен жүргізілген сұхбатында сыншылардың «негізгі мәнді түсінбей отырғанын» айтып, Риенің шоумендік қабілеті мен кәсіпкерлік шеберлігін Иоганн Штраус II-мен салыстырды.<ref>[https://www.theguardian.com/music/2015/dec/20/andre-rieu-violin-superstar-king-of-waltz-interview "André Rieu: 'I spent £34m on fountains, ice rinks and gold carriages'"]</ref> == Қосымша оқуға арналған әдебиеттер == * Rieu, Marjorie (2000). André Rieu: My Music, My Life. Naarden: Strengholt. ISBN 90-5860-0637. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.imdb.com/name/nm1035947/ André Rieu] [http://Internet%20Movie%20Database IMDb]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Ресми парақша) * [https://web.archive.org/web/20140103022144/http://www.andrerieuaustralia.com/ André Rieu's Аустралиялық ресми парақшасы] * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (C Music TV Biography) * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://en.wikipedia.org/wiki/AllMusic_(identifier) AllMusic] * [https://web.archive.org/web/20110604102406/http://www.deltamusic.co.uk/cd-product-details.php?delta_product_id=2105 The Magic of Andre Rieu] * [https://www.youtube.com/user/AndreRieuTV André Rieu] Ресми YouTube парақшасы == Пайдаланылған әдебиеттер == grrt97wt09y55pb7ql9hgf98j6d0urr 3586257 3586256 2026-04-17T03:46:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3585760 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Andre Rieu 2009.jpg|нобай|alt=Andre Rieu 2009.jpg|Andre Rieu 2009.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Андре Леон Мари Николя Риу''' (голландша: [ˈɑndreː riˈjøː], французша: [ɑ̃dʁe ʁjø]; 1949 жылы 1 қазанда туған) — [[Вальс|вальс]] орындайтын Иоганн Штраус [[Оркестр|оркестрінің]] негізін қалаушы ретінде танымал [[Голландия|голландиялық]] скрипкашы және [[дирижер]]. Риу мен оның оркестрі әлем бойынша гастрольдік сапарға шығады, көбінесе стадиондарда өнер көрсетеді.<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref>. Ол туған қаласы Маастрихтте тұрады және сол жерде, Врейтхоф алаңында жиі [[Концерт|концерт]] береді.<ref>[https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography "André Rieu Biography" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504053741/https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography |date=2025-05-04 }}</ref> == Ерте өмірі мен отбасы == Риу тегі [[Француздар|француз]] гугеноттарынан шыққан, дегенмен Андренің екі ата-анасы да рим-[[Католик шіркеуі|католик]] [[Дін|дінін]] ұстанған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/translations/Beckman-interview.html "Interview on German TV"]</ref> Андре Андрис Антони Риудің отбасында дүниеге келген және алты баланың үшіншісі болған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Риудің әкесі Маастрихт симфониялық оркестрінің дирижері болған. Андре ерте жастан музыкалық қабілетін көрсетіп, бес жасында скрипкада ойнауды үйрене бастаған. Ол өте кішкентай кезінен оркестрге қызығушылық танытқан, дегенмен ата-анасын қатал деп есептеп, ересек шағында әкесінің музыкалық стилінен алыстап кеткен.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics".]</ref> Ол Льеждегі Корольдік консерваторияда және Маастрихт консерваториясында (1968–1973 жж.) скрипкадан білім алып, Жо Юда және Герман Кребберс сынды ұстаздардың шәкірті болған.<ref>[https://www.andrerieu.com/pt/novidades/my-former-violin-teacher-herman-krebbers "André Rieu"]</ref><ref>[https://press.andrerieu.com/biography "Biography – André Rieu Press Room"]/</ref> 1974 жылдан 1977 жылға дейін ол Брюссельдегі Музыка академиясында оқып, Андре Герлерден сабақ алған. Ол оқуын Брюссельдегі Корольдік консерваториядан «Premier Prix» (бірінші жүлде) атағымен тәмамдаған. <ref>[http://www.classicfm.co.uk/music/artists/p-s/andre-rieu "André Rieu"]</ref> Ол 1975 жылы Маржори Кохманға үйленді. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> Маржори — тіл пәнінің мұғалімі әрі музыкалық шығармалар жазған. Олардың екі ұлы бар, соның ішінде Пьер атты ұлы — продюсер, ол жиі Иоганн Штраус оркестрімен жұмыс істейді. <ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Ол Маастрихттегі шағын қамалда тұрады, ол қамалды бір кездері Шарль де Батц Кастельмор д'Артаньян мекендеген деп айтады. <ref>[https://www.andrerieutranslations.com/news%20and%20Misc/Torentjes.html "Andre rieu Castle de Torentjes"]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Андре алты тілде сөйлейді: голланд, ағылшын, неміс, француз, итальян және испан тілдерінде. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts/ "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> 2016 жылы оның байлығы шамамен 25 миллион еуро деп бағаланған.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics"]</ref> == Мансабы == === '''Иоганн Штраус оркестрі''' === ''Негізгі мақала: [[Иоганн Штраус оркестрі]]'' Риу 1987 жылы Иоганн Штраус оркестрін құрды және бастапқыда 12 музыкантпен жұмысын бастады. Оркестр алғашқы концертін 1988 жылы 1 қаңтарда өткізді.<ref>[https://www.classicfm.com/composers/strauss-i/guides/facts-gallery/andre-rieu-and-johann-strauss-orchestra/ "Still going strong - the Johann Strauss Orchestra"]</ref> 2020 жылғы жағдай бойынша ол 50-60 музыкантпен бірге өнер көрсетеді. Риу 1667 жылы жасалған Страдивариус скрипкасында ойнайды. Риу мен оның оркестрі Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Жапония, Аустралия және Жаңа Зеландияда өнер көрсетті. 2008 жылы Риудың гастрольдік турына Императрица Сисидің сарайының нақты өлшемдегі көшірмесі кірді — ол сол уақыттағы ең үлкен гастрольдік сахна болды.<ref>[http://press.andrerieu.com/andre-rieu-is-top-10-touring-act/ "Andre Rieu is top 10 Touring act"]</ref> {| class="wikitable" |+ Соңғы әлемдік турлар нәтижелері Billboard / Pollstar жыл сайынғы әлемдік ең танымал турлар тізімдерінде |- ! Жыл !! Орны !! Көрсетілім саны !! Қаражат !! Ақпарат көзі |- | 2010 || #16 || 86 || $39,992,285 || Billboard Top 25 Tours 2010<ref>http://www.billboard.com/articles/news/949535/top-25-tours-of-2010</ref> |- | 2011 || #9 || 102 || $67,104,756 || Billboard Top 25 Tours 2011<ref>http://www.billboard.com/articles/news/42159/top-25-tours-of-2011</ref> |- | 2012 || #10 || 99 || $46,785,710 || Billboard Top 25 Tours 2012<ref>http://www.billboard.com/articles/news/1481408/top-25-tours-of-2012</ref> |- | 2013 || #20 || 70 || $49,881,605 || Billboard Top 25 Tours 2013<ref>http://www.billboard.com/articles/list/5820092/top-25-tours-of-2013</ref> |- | 2014 || #17 || 70 || $42,983,266 || Billboard Top 25 Tours 2014<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6406036/live-musics-20-billion-year-rolling-stones-one-direction-live</ref> |- | 2015 || #20 || 101 || $51,151,367 || Billboard Top 25 Tours 2015<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6805618/live-musics-20-billion-year-the-grateful-deads-fare-thee-well</ref> |- | 2016 || #23 || 71 || $40,169,471 || Billboard Top 25 Tours 2016<ref>http://www.billboard.com/biz/charts/year-end</ref><ref>http://www.billboard.com/files/charts/year-end/TOP_25_TOURS.pdf</ref> |- | 2017 || #42 || 89 || $47,700,000 || Pollstar Top 100 Worldwide Tours<ref>https://www.pollstar.com/Chart/2018/01/2017YearEndTop100WorldwideTours_621.pdf</ref> |- | 2018 || #21 || 71 || $55,933,149 || Billboard Top 25 Tours 2018<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref> |} == Қабылдануы == === Австралия === Австралия – Риенің ең үлкен жанкүйерлері бар елдердің бірі. Мельбурн қаласындағы Herald Sun газетінің сыншысы Крис Бойд Риенің орындау шеберлігін сынға алмағанымен, оның сахнадағы басты рөлін «жұмсақ сөйлеу мен өкілеттіктерді беру» деп сипаттады. <ref>[https://books.google.com/books?id=dRsjuwEACAAJ Andre Rieu Coloring Book: King of Waltz and Classical Music, Johan Strauss Orchestra and Violinist Prodigy Inspired Adult Coloring Book.]</ref> The Australian газетінде Эймон Келли былай деп жазды: «Риені сынға алғандарды арзан әрі дәл емес стереотиптер арқылы жоққа шығаруға тырысатын кәсіби журналистерді көру көңіл қынжылтады».<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> Ол сонымен қатар: «Риені үстіртін түрде жоққа шығаратындар да қателеседі. Оның тірі және жазылған концерттері миллиондаған адамға қуаныш сыйлады. Оның тыңдармандарының көбісі классикалық музыка концерттеріне жиі бармайды, бірақ Рие арқылы олар классикалық музыканың танымал шығармаларымен танысып жатыр деуге болады. Риенің қолжетімді әрі ләззат сыйлайтын репертуарға көңіл бөлуі – оның музыкалық деңгейіне қарсы дәлел емес» деді.<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> 2008 жылдың желтоқсан айында Рие Австралияда өзінің 100-інші платина сертификациясын алды,<ref>[https://www.auspop.com.au/2008/12/the-rieu-records-tumble/ "The Rieu Records Tumble"]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ал 2011 жылдың мамырында оның CD және DVD дисктерінің көтерме сатылымы 50 миллион австралиялық доллардан асты. 2006–2011 жылдар аралығында Рие Австралия нарығында ең көп сатылған музыкалық орындаушы болды.<ref>[https://www.auspop.com.au/2011/05/andres-50m/ "Andre's $50M".]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Ұлы Британия === The Guardian басылымында Том Сервис Риенің Маастрихттегі концертінің фильмін шолу барысында (мақала жарияланған 2015 жылы бұл фильм Ұлыбритания тарихындағы ең табысты концерттік фильм болған) бұл қойылымды «тауарланған классикалық музыканың шарықтау шегі» деп сипаттап, Риенің «аңдаусыз шедеврлерді» «шектен тыс тәттілендірілген азыққа» айналдырып жібергенін айтты.<ref>[https://www.theguardian.com/music/tomserviceblog/2015/jul/23/andre-rieu-cinema-music-record "Take that, Take That! Violinist André Rieu sets new music-concert record at UK cinemas"]</ref> Сол басылымда Альфред Хиклинг Риемен жүргізілген сұхбатында сыншылардың «негізгі мәнді түсінбей отырғанын» айтып, Риенің шоумендік қабілеті мен кәсіпкерлік шеберлігін Иоганн Штраус II-мен салыстырды.<ref>[https://www.theguardian.com/music/2015/dec/20/andre-rieu-violin-superstar-king-of-waltz-interview "André Rieu: 'I spent £34m on fountains, ice rinks and gold carriages'"]</ref> == Қосымша оқуға арналған әдебиеттер == * Rieu, Marjorie (2000). André Rieu: My Music, My Life. Naarden: Strengholt. ISBN 90-5860-0637. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.imdb.com/name/nm1035947/ André Rieu] [http://Internet%20Movie%20Database IMDb]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Ресми парақша) * [https://web.archive.org/web/20140103022144/http://www.andrerieuaustralia.com/ André Rieu's Аустралиялық ресми парақшасы] * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (C Music TV Biography) * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://en.wikipedia.org/wiki/AllMusic_(identifier) AllMusic] * [https://web.archive.org/web/20110604102406/http://www.deltamusic.co.uk/cd-product-details.php?delta_product_id=2105 The Magic of Andre Rieu] * [https://www.youtube.com/user/AndreRieuTV André Rieu] Ресми YouTube парақшасы == Пайдаланылған әдебиеттер == bprr3gwiev83gn2o99xeizn1nlm933k Қатысушы талқылауы:Renamed user 1a2f98857a6e969d593eb7dad7be8984 3 759850 3586233 3473578 2026-04-16T22:24:40Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Tomiskra]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 1a2f98857a6e969d593eb7dad7be8984]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Tomiskra|Tomiskra]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 1a2f98857a6e969d593eb7dad7be8984|Renamed user 1a2f98857a6e969d593eb7dad7be8984]]" 3473578 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tomiskra}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 01:36, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) pdcpfrv6er5x8vxnjo9ukgouyaetzt0 Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география 14 764545 3586062 3502615 2026-04-16T16:36:25Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша география]] бетін [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]] арқылы) 3502615 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша география|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша география|.]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша санаттар|*]] kijgd7arqwcegxo6i643ixpnht52lr8 Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3586136 3584721 2026-04-16T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3586136 json application/json { "articles": 243281, "pages": 665480, "edits": 3582407, "users": 176450, "activeusers": 493, "admins": 15, "files": 8679 } 7wcgu5ob8snzt5jrkas1frhougovken Қатысушы талқылауы:IVANITO 3 768910 3586271 3522367 2026-04-17T04:23:05Z 기나ㅏㄴ 123237 기나ㅏㄴ [[Қатысушы талқылауы:Gulyash5]] бетін [[Қатысушы талқылауы:IVANITO]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Gulyash5|Gulyash5]]" to "[[Special:CentralAuth/IVANITO|IVANITO]]" 3522150 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Футбольный Ваня}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 03:49, 2025 ж. қарашаның 29 (+05) c611m6r67evdz2s8aihqtky709el2m5 Санат:Елдер және құрлықтар бойынша бедер 14 769751 3586063 3526063 2026-04-16T16:36:26Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша география]] → [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география]] 3586063 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша бедер|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша бедер|.]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|*]] 2dei2r2a0ip2udq25cxawj5854g8kr9 Санат:Грузия тарихындағы мемлекеттер 14 771288 3586036 3532080 2026-04-16T16:29:12Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586036 wikitext text/x-wiki [[Санат:Грузия тарихи географиясы]] [[Санат:Кавказ тарихи мемлекеттері|*Грузия]] [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар|Грузия]] [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Грузия]] s1chs838658b1xditn41qtzr3gntg4f 3586042 3586036 2026-04-16T16:29:37Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586042 wikitext text/x-wiki [[Санат:Грузия тарихи географиясы]] [[Санат:Кавказ тарихи мемлекеттері|*Грузия]] [[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Грузия]] [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Грузия]] r9prhhkh9d51ynz93iq71717xgy0me0 Санат:Аустрия тарихындағы мемлекеттер 14 771443 3586033 3532471 2026-04-16T16:29:04Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586033 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Аустрия]] [[Санат:Аустрия тарихы]] cu1ix22ishr3m6ctru0z7ju7qthoasy Самара облысы 0 772461 3586384 3584532 2026-04-17T07:12:11Z Тоғжан Урумова 179029 3586384 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name=Самара облысы|date=қаңтар 2026}} '''Самара облысы''' ({{lang-ru|Самарская область}}) — [[Ресей Федерациясы]]ның субъектісі, Еділ федералдық округінің құрамына кіреді. Әкімшілік орталығы — [[Самара]] қаласы.<ref>[https://www.sergievsk.ru/city/dostoprimechatelynosti/sernoeozero Самара облысы. — Кшняков И.]</ref> Батысында [[Саратов|Сарытау]] және Ульянов облыстарымен, оңтүстік-шығысында Орынбор облысымен, солтүстігінде Татарстан Республикасымен, ал оңтүстігінде Қазақстанмен бір нүктеде шектеседі. Қазақстанның Батыс Қазақстан облысына жақын орналасуына байланысты Большечернигов ауданның бір бөлігі шекара маңы аумағы мәртебесіне ие.<ref>https://rg.ru/printable/2011/09/06/chas-zona-dok.html</ref> ==Физикалық-географиялық сипаттама== ===Географиялық орны=== Облыс Ресейдің еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, Еділ өзенінің орта ағысында, өзеннің екі жағалауында орналасқан. Поволжьедегі аумағы жағынан бесінші орында. Солтүстіктен оңтүстікке — 335 км, батыстан шығысқа — 315 км-ге созылады. Ең оңтүстік нүктесі Қазақстанмен шекарада, ең солтүстік нүктесі Татарстанмен шекарада орналасқан. [[Сурет:Samara-street-russia-august-2015.jpg|нобай|Самара көшесі]] ===Климат=== Климаты — қоңыржай континенттік. Жылдың шамамен 58 %-ында антициклондық ауа райы басым. Қысы суық, көктемі қысқа, жазы ыстық әрі құрғақ, күзі салқын және жаңбырлы. Шілденің орташа температурасы +20,7 °C, қаңтарда –13,8 °C. Жылдық орташа температура +3,8 °C. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 372 мм. Жер бедері мен геологиясы Самара облысы Шығыс Еуропа платформасында орналасқан. Жер бедері жағынан аймақ Оң және Сол Солтүстік сол жағалау, сондай-ақ Правобережье (Жигули таулары) болып бөлінеді. Облыстың ең биік нүктесі — Жигули тауларындағы Бақылаушы тауы (381,2 м). ===Гидрография=== Ең ірі су артериясы — Еділ өзені. Тольятти қаласы маңында Жигулёв ГЭС-і орналасқан. Сонымен қатар Самара, Сок, Чагра, Чапаевка, Безенчук, Үлкен Иргиз, Үса өзендері ағады. Облыста шамамен 220 өзен мен су арналары, 100-ге жуық көл бар. ===Табиғи ресурстар=== Негізгі пайдалы қазбалар: мұнай, табиғи газ, жанғыш сланецтер, битум, сондай-ақ құрылыс материалдары (әктас, саз, құм, гипс). Самара облысы Ресейдегі мұнай қоры мен өндіру көлемінде маңызды орын алады. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі Аймақ орманды-дала және дала табиғи зоналарында орналасқан. Флорада 1800-ден астам өсімдік түрі, фаунада ондаған сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, балықтар мен жәндіктер түрлері бар. == Тарихы == Облыс 1928 жылғы 14 мамырда Орта Еділ облысы ретінде құрылды. 1929 жылы Орта Еділ өлкесі, 1935 жылы Куйбышев өлкесі, 1936 жылы Куйбышев облысы деп аталды. Бұл атау 1936 жылдың 5 желтоқсанынан 1992 жылдың 16 мамырына дейін, яғни 55 жыл қолданылды. 1991 жылғы 25 қаңтарда облысқа тарихи Самара облысы атауын қайтару туралы шешім қабылданды. Тарихи тұрғыда бұл өңірге 1850 жылы құрылған Самара губерниясы (1928 жылы таратылған) негіз болған.<ref>[https://rg.ru/printable/2011/09/06/chas-zona-dok.html Самар тарихы]</ref> == Дереккөздер== jrhcak4r4evti4x7tjqaz1t0ska7sll 3586388 3586384 2026-04-17T07:13:48Z Тоғжан Урумова 179029 3586388 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name=Самара облысы|date=қаңтар 2026}} '''Самара облысы''' ({{lang-ru|Самарская область}}) — [[Ресей Федерациясы]]ның субъектісі, Еділ федералдық округінің құрамына кіреді. Әкімшілік орталығы — [[Самара]] қаласы.<ref>[https://www.sergievsk.ru/city/dostoprimechatelynosti/sernoeozero Самара облысы. — Кшняков И.]</ref> Батысында [[Саратов|Сарытау]] және Ульянов облыстарымен, оңтүстік-шығысында Орынбор облысымен, солтүстігінде Татарстан Республикасымен, ал оңтүстігінде Қазақстанмен бір нүктеде шектеседі. Қазақстанның Батыс Қазақстан облысына жақын орналасуына байланысты Большечернигов ауданның бір бөлігі шекара маңы аумағы мәртебесіне ие.<ref>https://rg.ru/printable/2011/09/06/chas-zona-dok.html</ref> ==Физикалық-географиялық сипаттама== ===Географиялық орны=== Облыс Ресейдің еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, Еділ өзенінің орта ағысында, өзеннің екі жағалауында орналасқан. Поволжьедегі аумағы жағынан бесінші орында. Солтүстіктен оңтүстікке — 335 км, батыстан шығысқа — 315 км-ге созылады. Ең оңтүстік нүктесі Қазақстанмен шекарада, ең солтүстік нүктесі Татарстанмен шекарада орналасқан. [[Сурет:Samara-street-russia-august-2015.jpg|нобай|Самара көшесі]] ===Климат=== Климаты — қоңыржай континенттік. Жылдың шамамен 58 %-ында антициклондық ауа райы басым. Қысы суық, көктемі қысқа, жазы ыстық әрі құрғақ, күзі салқын және жаңбырлы. Шілденің орташа температурасы +20,7 °C, қаңтарда –13,8 °C. Жылдық орташа температура +3,8 °C. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 372 мм. Жер бедері мен геологиясы Самара облысы Шығыс Еуропа платформасында орналасқан. Жер бедері жағынан аймақ Оң және Сол Солтүстік сол жағалау, сондай-ақ Правобережье (Жигули таулары) болып бөлінеді. Облыстың ең биік нүктесі — Жигули тауларындағы Бақылаушы тауы (381,2 м). ===Гидрография=== Ең ірі су артериясы — Еділ өзені. Тольятти қаласы маңында Жигулёв ГЭС-і орналасқан. Сонымен қатар Самара, Сок, Чагра, Чапаевка, Безенчук, Үлкен Иргиз, Үса өзендері ағады. Облыста шамамен 220 өзен мен су арналары, 100-ге жуық көл бар. ===Табиғи ресурстар=== Негізгі пайдалы қазбалар: мұнай, табиғи газ, жанғыш сланецтер, битум, сондай-ақ құрылыс материалдары (әктас, саз, құм, гипс). Самара облысы Ресейдегі мұнай қоры мен өндіру көлемінде маңызды орын алады. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі Аймақ орманды-дала және дала табиғи зоналарында орналасқан. Флорада 1800-ден астам өсімдік түрі, фаунада ондаған сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, балықтар мен жәндіктер түрлері бар. == Тарихы == Облыс 1928 жылғы 14 мамырда Орта Еділ облысы ретінде құрылды. 1929 жылы Орта Еділ өлкесі, 1935 жылы Куйбышев өлкесі, 1936 жылы Куйбышев облысы деп аталды. Бұл атау 1936 жылдың 5 желтоқсанынан 1992 жылдың 16 мамырына дейін, яғни 55 жыл қолданылды. [[Сурет:Самара. Памятник имп.Александру II ( В.О.Шервуда). Фронтальный вид.1889-1890гг ГИМ e1t3.jpg|нобай|Самара, 1889-1990 жж. Александр II ескерткіші]] 1991 жылғы 25 қаңтарда облысқа тарихи Самара облысы атауын қайтару туралы шешім қабылданды. Тарихи тұрғыда бұл өңірге 1850 жылы құрылған Самара губерниясы (1928 жылы таратылған) негіз болған.<ref>[https://rg.ru/printable/2011/09/06/chas-zona-dok.html Самар тарихы]</ref> == Дереккөздер== 82knhbt1bdo59zvsn3ep90tje50yl3q Мәмлүк сұлтандығы 0 774411 3586242 3564421 2026-04-16T22:48:42Z TalgatSnow 143530 3586242 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Мәмлүк сұлтандығы |өз атауы = {{lang-ar|سلطنة المماليك}}<br>Sultanat al-Mamalik |статусы = [[Сұлтан|Сұлтандық]] |әнұраны = |байрақ = Mameluke Flag.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Каталан атласы]] бойынша мәмлүк байрағы |елтаңбасы = Coat of arms of the Mamluk Sultan of Egypt.svg |елтаңба_сипаттамасы = Телінген елтаңба (1413) |символ = |карта = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg |сипаттамасы = Әл-Насыр Мұхаммед сұлтан тұсындағы Мәмлүк мемлекетінің ең жоғарғы кеңею шегі (XIV ғ. бірінші жартысы) |p1 = Айюб әулеті |flag_p1 = Flag of Ayyubid Dynasty.svg |image_p1 = |p2 = Антиохия кінәздігі |flag_p2 = Banner of the Principality of Antioch.png |image_p2 = |p3 = Триполи графтығы |flag_p3 = Banner of Arms of the House of Toulouse-Tripoli.svg |image_p3 = |p4 = Иерусалим патшалығы |flag_p4 = Vexillum Regni Hierosolymae.svg |image_p4 = |p5 = Киликия армян патшалығы |flag_p5 = Flag of the Rubenid Dynasty.svg |image_p5 = |p6 = Тахиридтер сұлтандығы |flag_p6 = |image_p6 = |құрылуы = 1250 |ыдырауы = 1517 |s1 = Мысыр эялеті |flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg |image_s1 = |ұраны = |астана = [[Каир]] |қалалары = [[Александрия (Мысыр)|Александрия]], [[Дамаск]], [[Алеппо]] |тілі = {{plainlist| * [[Араб тілі|араб]] ([[ресми тіл]]) * [[мәмлүк қыпшақ тілі]] * [[Оғыз тілдері|оғыз]] * [[Адыг тілдері|адыг]]}} |валютасы = Динар, дирхем |аумағы = |халқы = 17 000 000 |басқару_формасы = [[Феодализм|Жартылай феодалды]] стратократиялық сайланбалы монархия |династиясы = [[Бахри мәмлүктері]] (1250—1382)<br>[[Бурджи мәмлүктері]] (1382—1517) |басқарушылар_титулы = [[Мысыр сұлтаны]] |басқарушы1 = [[Айбек Муиза-Изз-әд-дин|Айбек]] (бірінші) |басқарушы_жылы1 = 1250 — 1257 |басқарушы2 = [[II Тұманбай]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1516 — 1517 |басқарушылар_титулы3 = [[Халиф|Каир халифы]] |басқарушы3 = [[II Әл-Мұстансир]] |басқарушы_жылы3 = 1261 |басқарушы4 = [[III Әл-Мұтауаккиль]] |басқарушы_жылы4 = 1508 — 1517 |діні = {{plainlist| * [[Сунниттер|Сунниттік ислам]] ([[мемлекеттік дін|мемлекеттік]]) * [[Шииттер|Шииттік ислам]] (азшылық) * [[Нусайрилік|Алауилер]] (азшылық) * [[Христиандық]] (азшылық) * [[Иудаизм]] (азшылық)}} |дейін = |кейін = |ескерту = Мемлекеттің негізін Дешті Қыпшақтан шыққан түркі-мәмлүктер қалаған. }} '''Мәмлүк сұлтандығы''' ({{Lang-ar|سلطنة المماليك}}), Салтанат аль-Мамалик), сондай-ақ '''Мәмлүк Мысыры''' немесе '''Мәмлүк империясы''' деп те аталады — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[XVI ғасыр]]дың басына дейін [[Мысыр]], [[Сирия]] аймағы және [[Хиджаз]] жерлерін билеген мемлекет. Орталығы — [[Каир]] қаласы. Мемлекетті сұлтан бастаған, азат етілген құл-жауынгерлерден құралған [[мәмлүктер]]дің әскери кастасы басқарды. Сұлтандықтың негізі 1250 жылы [[Мысыр]]дағы [[Айюб әулеті]]н тақтан тайдыру нәтижесінде қаланып, 1517 жылы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатты. Мәмлүктер тарихы, билік құрған элитаның этникалық тегіне немесе әскери корпустарының атауына байланысты, негізгі екі кезеңге бөлінеді:<ref name=":3">{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = 164–165}}</ref> * [[Бахри мәмлүктері|Бахри кезеңі]] (1250–1382) — билік басында негізінен [[Түркілер|түркі]] ([[Қыпшақтар|қыпшақ]]) текті мәмлүктер болды. * [[Бурджи мәмлүктері|Бурджи кезеңі]] (1382–1517) — билікке [[Черкестер|черкес]] ([[Адығтар|адыг]]) текті мәмлүктер келді. Сұлтандықтың алғашқы билеушілері [[Айюб әулеті|Әйюбилер]] сұлтаны [[Әс-Салих Әйюб]]тің (1240–1249) мәмлүк жасақтарынан шығып, 1250 жылы оның мұрагерінен билікті тартып алды. Сұлтан [[Құтыз]] бен [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған мәмлүктер 1260 жылы [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]]ды ойсырата жеңіп, олардың оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатты. Кейіннен олар [[Айюб әулеті|Әйюбилер]]дің [[Сирия|Шам]]дағы әмірліктерін жаулап алды немесе өздеріне [[вассалдық]] тәуелділікке түсірді. Сұлтан [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Каирде [[Аббас әулеті]]н қайта тіктегенімен, олардың рөлі тек рәсімдік сипатта болды. [[XIII ғасыр]]дың соңына қарай [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]], [[Қалауын]] (1279–1290 жж. билік еткен) және [[Әл-Ашраф Халил]] (1290–1293 жж. билік еткен) сияқты сұлтандардың қажырлы еңбегінің арқасында мәмлүктер [[Крест жорықтары|крестшілер мемлекеттерін]] толықтай бағындырып, өз иеліктерін [[Мукурра]] ([[Нубия]]), [[Киренаика]], [[Хиджаз]] бен оңтүстік [[Анадолы түбегі|Анадолы]]ға дейін кеңейтті. [[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің үшінші рет билікке келуі (1293–1294, 1299–1309, 1310–1341 жж.) сұлтандықтың ұзаққа созылған тұрақтылық пен гүлдену кезеңіне ұласты. Алайда одан кейін билік оның ұлдарына ауысқан тұста мемлекет ішкі қырқыстарға бой алдырып, нақты билік лауазымды [[әмір]]лердің қолына өтті. Осындай [[әмір]]лердің бірі — [[Барқұқ]] 1382 жылы, содан соң 1390 жылы сұлтанды тақтан тайдырып, Бурджи әулетінің билігін орнатты. Оның мұрагерлері тұсында шетелдік басқыншылықтар, тайпалардың көтерілістері мен табиғи апаттар салдарынан империядағы мәмлүктердің ықпалы әлсіреп, мемлекет ұзаққа созылған қаржылық дағдарысқа ұшырады. Сұлтан [[Барсбей]]дің тұсында қазынаны толтыру мақсатында маңызды шаралар қолға алынды; атап айтқанда, Еуропамен арадағы саудаға [[монополия]] орнатылып, салық жинау үшін ауылдық жерлерге әскери экспедициялар ұйымдастырылды. Сондай-ақ ол 1426 жылы [[Кипр]]ді бағындыру арқылы мәмлүктердің халықаралық аренадағы беделін арттырды. Осы кезеңнен кейін сұлтандық тоқырау дәуіріне аяқ басты. Сұлтан [[Қайытбай]]дың ұзаққа созылған әрі сыртқы саясаттағы сауатты билігі (1468–1496 жж.) мемлекетте біршама тұрақтылық орнатты, алайда бұл дәуір [[Осман империясы]]мен арадағы алғашқы қақтығыстармен ерекшеленді. Сұлтандықтың соңғы қауқарлы билеушісі [[Қансух әл-Ғаури]] (1501–1516 жж.) болды. Оның билік еткен жылдары қатаң салық саясатымен, әскерді реформалау әрекеттерімен және [[Үнді мұхиты]]нда [[Португалдар|португалдықтар]]мен болған әскери текетірестермен танымал. 1516 жылы ол Осман сұлтаны [[I Сәлім]]-ге қарсы шайқаста қаза тапты; осы жеңілістен кейін 1517 жылы османдықтар Мысырды толық жаулап алып, мәмлүктердің билігіне біржола нүкте қойды. Мәмлүктер билігі кезінде [[Каир]] қазіргі заманға дейінгі дәуірдегі өзінің гүлденуі мен ауқымының шыңына жетіп, сол уақыттағы әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}</ref> Сұлтандық экономикасының негізін [[ауыл шаруашылығы]] құрағанымен, мемлекеттің тиімді географиялық орналасуы оны [[Еуропа]] мен [[Үнді мұхиты]] арасындағы сауданың басты орталығына айналдырды. Мәмлүктердің өздері табыс көзі ретінде [[иқта]] жүйесіне сүйенді. Сонымен қатар олар өнер мен сәулет өнерінің ірі жанашырлары болды: металды нақыштап өңдеу, эмальданған шыны бұйымдары және көркем безендірілген [[Құран]] қолжазбалары сол дәуірдегі өнердің жоғары деңгейін көрсетсе, мәмлүк сәулет өнерінің туындылары бүгінгі тарихи [[Каир]]дің келбетін құрап, империяның барлық бұрынғы иеліктерінде сақталып қалған. == Атауы == «Мәмлүк сұлтандығы» — қазіргі тарихнамада қалыптасқан термин.{{sfn|Yosef|2013|p=8}}{{Sfn|Petry|2022|p=53}} [[Бахри мәмлүктері]] билік еткен кезеңдегі [[Араб тілі|араб тіл]]ді дереккөздер бұл [[әулет]]ті «'''Түркілер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Атрак немесе Дәулет әл-Түрк) немесе «'''Түркия мемлекеті'''» (әл-Дәулә әл-Түркия) деп атаған.{{sfn|Nicolle|2014|p=4}}{{sfn|Northrup|1998b|p=250}}{{sfn|Yosef|2013|p=8}} [[Бурджи мәмлүктері|Бурджилер]] билігі тұсында мемлекет «'''Черкестер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Жаракиса) деп те аталды.{{sfn|Yosef|2013|p=8}} Бұл атаулар билеушілердің этникалық тегін ерекшелеп көрсеткен. Мәмлүк тарихшылары [[черкестер]] дәуіріндегі сирек жағдайларды есептемегенде, билеушілердің «құл» (мәмлүк) мәртебесіне баса назар аудармаған.{{sfn|Yosef|2013|p=8}} == Тарихы == === Шығу тегі === [[Сурет:Sulwan al-Muta’ fi ‘Udwan al-Atba’ by Ibn Zafar al-Siqilli, (1104 - 1170 to 1172) Egypt or Syria circa 1330 CE.jpg|thumb|Ибн Зафар әс-Сикиллидің «Сулван әл-Мута» еңбегінің титулдық бетінің безендірілуі. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия, шамамен 1330 жыл<ref>{{cite web |title=Frontispiece, folio from a manuscript of The Prescription for Pleasure (Sulwan al-Muta' fi 'Udwan al-Atba') of Ibn Zafar al-Siqili, AKM12, The Aga Khan Museum |url=https://www.agakhanmuseum.org/collection/artifact/frontispiece-akm12 |website=Aga Khan Museum |language=en}}</ref>]] Мәмлүк — үй құлы саналатын «ғұламнан» өзіндік мәртебесімен ерекшеленген, еркіндік алған әскери қызметші. Олар әскери өнерді, сарай этикетін және ислам ілімдерін толық меңгергеннен кейін басыбайлылықтан босатылатын. Алайда, азаттық алғанына қарамастан, мәмлүктер өз мырзасына адалдық танытып, оның әулетіне қызмет етуге міндетті болды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Мәмлүктер кем дегенде [[IX ғасыр]]дан бастап [[Сирия]] мен [[Мысыр]]дағы әскери аппараттың маңызды бөлігіне айналды. Уақыт өте келе олардың ықпалы артып, Мысыр мен Сирияда билік жүргізген [[Тулун әулеті|Тулунидтер]] және Ихшидидтер секілді басқарушы әулеттердің негізін қалады.{{sfn|Clifford|2013|p=65}} XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында, Әйюбидтер билігі кезінде мәмлүк жасақтары Мысыр әскерінің басты тірегі болды. Бұл процесс Әйюбилердің алғашқы сұлтаны [[Салах әд-Дин]]нің (1174–1193 жж. билік еткен) тұсында басталды. Ол [[Фатима әулеті|Фатимидтер халифаты]]ның қара нәсілді африкалық жаяу әскерін таратып, олардың орнын мәмлүктермен алмастырды.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Әрбір [[Айюб әулеті|Әйюбид]] сұлтаны мен жоғары лауазымды әмірлерінің жеке мәмлүк жасақтары болды. Әйюбидтерге қызмет еткен мәмлүктердің басым көпшілігі [[Орта Азия]]дан шыққан этникалық [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] түркілері еді. Олар қызметке қабылданған соң сүнниттік исламды қабылдап, араб тілін үйренетін. Мәмлүктер өз мырзаларына барынша адал болды, оларды жиі «әке» деп атайтын.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Өз кезегінде, қожайындары да оларға құл ретінде емес, жақын туысындай қарайтын. Олар азаттық алғаннан кейін сарай әкімшілігінен немесе әскерден тиісті лауазымдарын алатын.{{sfn|Barker|2021|p=342}} Мәмлүктердің ерікті жауынгерлерден (азат туғандардан) артық бағалануының себебі — олардың тәрбиесінде жатыр. Мәмлүктер жастайынан әскер мен сұлтанды өз «отбасы» ретінде көруге бейімделді. Соның нәтижесінде олар өздерінің туған-туыстары мен руластарының мүддесін бірінші орынға қоятын ерікті сарбаздарға қарағанда, билікке әлдеқайда адал деп есептелді.{{sfn|Conermann|2021|pp=383-384}} Әйюбид әмірі әрі болашақ сұлтан [[Әс-Салих Әйюб]] 1229 жылға қарай Сирия, Мысыр және Арабия өңірлерінен мыңға жуық мәмлүк жинады (олардың арасында азат туғандары да бар еді). Бұл кезде ол әкесі, Сұлтан әл-Камил (1218–1238 жж. билік еткен) жоқта Мысырдың найыбы (наменгері) қызметін атқарып жүрген болатын. Бұл мәмлүктер өз мырзаларының құрметіне «Салихия» (жекеше түрде — «Салихи») деп аталды. 1240 жылы әс-Салих Мысыр тағына отырғаннан кейін, өз жасағындағы мәмлүктердің көбіне азаттық беріп, оларды жоғары лауазымдарға тағайындады. Ол өзіне дейінгі әмірлерден тәркіленген [[иқта]]ларды (әскери қызметі үшін берілетін жер үлестері) өз мәмлүктеріне бөліп беріп, олардың экономикалық қуатын нығайтты. Сұлтан Мысырда сондай пәрменді әскери-басқару жүйесін құрды, тарихшы Уинслоу Уильям Клиффордтың сипаттауынша, замандастары сол дәуірдегі Мысырды «Салихилер билеп-төстеген» өлке ретінде таныған.{{sfn|Clifford|2013|p=67}} Тарихшы Стивен Хамфрис «Салихия» тобының мемлекеттегі ықпалының артуы әс-Салихтың жеке билігіне еш қауіп төндірмегенін (олардың сұлтанға деген шексіз берілгендігінен) айтса, Клиффорд бұл топтың ішкі дербестігі мұндай адалдық шеңберінен шығып кеткен еді деген пікірді ұстанады.{{sfn|Clifford|2013|pp=68–69}} === Билікке келуі === 1249 жылы [[Жетінші крест жорығы]] кезінде Франция королі [[IX Луи|ІХ Людовик]] Мысырдың [[Дамиетта]] қаласын басып алғанда, сұлтан әс-Салих пен оның мәмлүктері арасындағы қайшылық шегіне жетті. Соғыс өрті өршіп тұрғанда әс-Салих қайтыс болып, таққа оның ұлы [[Әл-Мұаззам Тұраншах|Тұраншах]] отырды. 1250 жылғы 11 ақпанда [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған «Бахрия» полкі әл-Мансура түбінде крестшілерді талқандаса, сәуірдегі Фарискур шайқасында жау әскері біржолата күйреп, король ІХ Людовик тұтқынға алынды. Осы жеңістерден кейін Тұраншах билікті өз қолына алу үшін әкесінен қалған ескі гвардияны (Салихия) шеттетіп, олардың орнына өзінің жақын нөкерлерін қоя бастады.{{sfn|Clifford|2013|p=70}} Бұл шешімге наразы болған салихи әмірлері 1250 жылғы 2 мамырда Фарискурда Тұраншахтың көзін жойып,{{sfn|Clifford|2013|p=71}} Әюбилер әулетінің билігін іс жүзінде аяқтады. Тұраншахтан кейін билік басына әс-Салихтың жесірі [[Шәжір әд-Дүрр]] келді.{{sfn|Clifford|2013|p=72}} Ол «Бахрия» және «Жамдария» полктеріне жер үлестері мен ерекше құқықтар беріп, олардың қолдауына ие болды.{{sfn|Clifford|2013|p=73}} Алайда әскери қолбасшы [[Айбек Муиза-Изз-әд-дин|Айбек]] билікті жеке иемденуге тырысқанда, бахрилер оны Әюбилер әулетінің мұрагері Мұсамен билікті бөлісуге мәжбүр етті. Осыдан кейін Айбек пен бахрилердің көсемі [[Фарис әд-Дин Ақтай]] арасында ашық текетірес басталды. Бұл күрес 1251 жылы Айбектің бахрилердің штаб-пәтерін жабуымен және 1254 жылы Ақтайды өлтіруімен аяқталып,{{sfn|Clifford|2013|p=77}} мәмлүктер арасындағы ішкі соғысқа жол ашты. [[Сурет:Horsemen whose lance-heads are between each other's shoulder-blades. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|upright=1.2|Найза ұстаған сарбаздар. 1371 жыл. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия]] Ақтайды өлтіргеннен кейін Айбек «Бахрия» мәмлүктерін қуғындай бастады, нәтижесінде олардың көбі [[Газа]]ға қашты.{{sfn|Northrup|1998a|p=69}}{{sfn|Clifford|2013|p=78}} Алайда 1257 жылы Айбек, артынша Шәжір әд-Дүрр де қастандықпен өлтіріліп, Мысырда билік бостығы орнады. Таққа Айбектің жас ұлы [[Әл-Мансұр Әли|Әли]] отырғанымен, іс жүзінде билік оның сенімді серігі [[Құтыз|Сайф әд-Дин Құтұз]]дың қолына өтті.{{sfn|Northrup|1998a|pp=70–71}} Газадағы бахрилер Мысырды қайтаруға тырысқанымен, жеңіліске ұшырап, Сирия билеушісі ән-Насыр Юсуфтың жағына шықты. Бірақ [[моңғол шапқыншылығы]]ның қаупі төнгенде, Әюби әмірлері өзара татуласуға мәжбүр болып, Бейбарыс та ән-Насыр Юсуфтың қарамағына өтті. 1259 жылы [[Құтыз]] жас сұлтанды тақтан тайдырып, билікті толық иемденді де, Мысырдағы қалған қарсыластарын тазартып шықты. Ал [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Газада Құтұзға бағынбайтын жеке саяси күш құрып, қарсылықты жалғастыра берді.{{sfn|Clifford|2013|p=80}} Мәмлүктер өзара таққа таласып жатқанда, [[Құлағу хан]] бастаған моңғол әскері 1258 жылы ислам әлемінің зияткерлік және рухани орталығы болған [[Бағдат]]ты талқандап, батысқа қарай жылжып, [[Алеппо]] мен [[Дамаск]]іні басып алды.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Ортақ жауға қарсы тұру үшін Құтұз бұрынғы жауы Бейбарыспен татуласып, оның Мысырға оралуына рұқсат берді. Құлағу хан Каирге елшілерін аттандырып, Құтұздан моңғол билігіне сөзсіз бағынуды талап етеді. Алайда Құтұз елшілердің көзін жоюға бұйрық беріп, қайтпас батылдық танытты. Тарихшы Джозеф Камминс бұл қадамды «моңғол тағына көрсетілген ең ауыр қорлық» деп бағалады.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Көп ұзамай Құлағудың моңғол тағы үшін күресу мақсатында Сириядан кеткені белгілі болады. Осы сәтті пайдаланған Құтұз бен Бейбарыс Сирияны азат ету үшін 120 мың сарбаздан тұратын алпауыт күш жинады.{{sfn|Cummins|2011|p=90}} 1260 жылғы қыркүйекте [[Айн-Жалұт шайқасы]]нда мәмлүктер моңғолдарды күйрете жеңіп, [[Кетбұға]] ноянды өлім жазасына кесті. Осы жеңістен кейін мәмлүктер Сирия қалаларын қайтарып алды. Алайда [[Каир]]ге жеңіспен оралған жолда Құтұз бахрилердің қастандығынан қаза тауып, 1260 жылғы қазанда билік басына [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] келді.{{sfn|Northrup|1998a|p=72}} Осылайша Мысырда «Бахрия» мәмлүктерінің дәуірі басталды.{{sfn|Northrup|1998b|p=250}} === Бахри әулетінің билігі (1250–1382) === ==== Бейбарыстың билік құруы ==== {{Негізгі мақала|Сұлтан Бейбарыс}} [[Сурет:Mamluk ruler in the Baptistère de Saint Louis - Médaillon IV (1320–1340).jpg|thumb|«Сент-Луи тостағанындағы» (1320–1340) тақта отырған билеуші мен оның нөкерлері. [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың сол заманға жуық кезеңдегі ықтимал бейнесі.<ref>{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |pages=76, 84, Fig. 5 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}</ref>]] 1260 жылы Бейбарыс Парсыдағы моңғол [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ымен астыртын байланыста болды деген айыппен әл-Мұғитті биліктен тайдырып, Шам (Сирия) өлкесіндегі өз үстемдігін нығайтты.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Сұлтан билігінің алғашқы жылдарында мәмлүк жасағын 10 мыңнан 40 мың атты әскерге дейін жеткізді, оның ішінде 4 мың сарбаздан тұратын таңдаулы сұлтан ұланы (хасса) құрылды. Бұл жаңа әскер қатаң тәртіпке бағынып, ат үстінде шабуылдау, қылыш шабу және садақ ату өнеріне жоғары деңгейде машықтанды.{{sfn|Asbridge|2010|p=95}} Мемлекет ішіндегі байланысты жеделдету үшін Бейбарыс Мысыр мен Шам арасын жалғайтын «барид» (жүйрік пошта) желісін құрды. Бұл бағыттың бойында көптеген жолдар мен зәулім көпірлер бой көтерді. Оның әскери және әкімшілік реформалары Мәмлүк мемлекетінің айбынын асырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Ол моңғолдар мен Еуропаның христиан билеушілерінің өзара одақтасуына жол бермеу үшін дипломатиялық айла-шаралар жүргізді, сондай-ақ [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]] мен [[Алтын Орда]] арасына іріткі салып, оларды бір-біріне қарсы қойды. Бұл саясаттың тағы бір мақсаты — моңғолдар билік жүргізіп отырған Орталық Азиядан түркі тектес мәмлүк сарбаздарының тоқтаусыз келуін қамтамасыз ету еді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} [[Сурет:Horseman impales a bear, from Book three of Nihāyat al-su’l which gives instructions on using lances. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|left|Атты сарбаздың аюды найзамен түйреп жатқан сәті. Ахмад әл-Мисридің 1371 жылғы «Ниһаят әл-сул» (Жауынгерлік өнердің шыңы) атты еңбегінен алынған сурет.<ref>{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |page=Fig. 6 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}</ref>]] 1265 жылға қарай Мысыр мен мұсылмандық Шам өлкесіндегі билігін толық бекемдеген Бейбарыс, Сирия аумағындағы [[Крест жорықтары|крестшілер]]дің бекіністеріне қарсы жорықтар бастады. Ол 1265 жылы Арсуфты, ал 1266 жылы Хальба мен Арқаны бағындырды.{{sfn|Northrup|1998a|p=73}} Бейбарыс крестшілердің жаңа легі келешекте пайдаланбауы үшін Сирия жағалауындағы бекіністерді басып алып, олардың тас-талқанын шығарды.{{sfn|Asbridge|2010|p=97}} Ол халықты теңіз жағалауынан ішкері аймақтарға қоныстандырып, жаңа қалалардың негізін қалады. Бұл қадам аймақтағы елді мекендердің жүйесін түпкілікті өзгертті. Мәселен, Аскалон қаласының тұрғындарын Әл-Мадждал Аскаланға көшіруі осы стратегияның айқын көрінісі болды.{{Sfn|Sharon|1995|p=73}}<ref name= RM>{{Cite journal |last1=Marom |first1=Roy |last2=Taxel |first2=Itamar |date=2023-10-01 |title=Ḥamāma: The historical geography of settlement continuity and change in Majdal 'Asqalan's hinterland, 1270–1750 CE |journal=Journal of Historical Geography |volume=82 |pages=49–65 |doi=10.1016/j.jhg.2023.08.003 |issn=0305-7488|doi-access=free }}</ref> 1266 жылдың тамызында мәмлүктер моңғолдармен одақтас болғаны үшін [[Киликия армян патшалығы]]на қарсы жазалау жорығын бастап, көптеген елді мекендерін қиратып бұл патшалықты әлсіретті. Осы тұста Бейбарыс [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]]ның ішкері аймағындағы Сафед қаласын [[тамплиерлер]]ден, кейінрек [[Рамла]]ны тартып алды. Жағалаудағы бекіністерге қарағанда, мәмлүктер ішкі өңірдегі қалаларды нығайтып, оларды басты әскери гарнизондар мен әкімшілік орталықтар ретінде пайдаланды.{{sfn|Asbridge|2010|p=98}} 1268 жылы мәмлүктер [[Яффа]]ны бағындырып, 18 мамырда крестшілердің ең ірі бекінісі — [[Антиохия]]ны алды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=99–100}} 1271 жылы Бейбарыс [[Триполи графтығы]]на тиесілі атақты Крак-де-Шевалье қамалын иеленді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=103–104}} 1272 жылы [[Исмаилиттер|исмаилит]]-[[Шииттер|шиит]]тік [[ассасиндер]]мен одақ құрғанына қарамастан, 1273 жылдың шілдесінде мәмлүктер олардың дербестігін қауіпті деп санап, Жабаль-Ансария тауларындағы бекіністерін, соның ішінде [[Масьяф]]ты да өз бақылауына алды.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}} 1277 жылы Бейбарыс [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ға қарсы жорық жасап, [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Елбастан шайқасында оларды тас-талқан етті. Алайда, өз күштерін шамадан тыс шаршатпау және Сириядан келетін жолды моңғолдардың үлкен қолы бөліп тастамауы үшін шегінуге шешім қабылдады.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}} Мысырдың оңтүстігінде Бейбарыс христиандық [[Нубия]]ның [[Мукурра]] патшалығына қатысты қатаң саясат ұстанды. 1265 жылы мәмлүктер [[Мукурра]] солтүстігіне басып кіріп, Нубия патшасын өздеріне тәуелді етуге мәжбүрледі.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}} Осы тұста мәмлүктер [[Қызыл теңіз]] жағалауындағы [[Суакин қаласы|Суакин]] мен [[Дахлак (архипелаг)|Дахлак]] архипелагын бағындырды. Сонымен қатар өз бақылауын [[Хиджаз]]ға (Батыс Арабия), [[Ніл]]дің батысындағы шөлді аймақтарға және [[Киренаика|Барқ]]аға жүргізуге күш салды.{{sfn|Nicolle|2014|p=52}} [[Сурет:Ancient_City_of_Damascus-107601_(retouched).jpg|thumb|Заһирия кітапханасындағы Сұлтан Бейбарыс кесенесі ([[Дамаск]])]] 1268 жылы [[Мукурра]] патшасы Бірінші Дәуіт мәмлүктердің қолшоқпарын тақтан тайдырып, 1272 жылы мәмлүктердің [[Қызыл теңіз]]дегі Айдхаб портына шабуыл жасады.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Бұған жауап ретінде 1276 жылы мәмлүктер Донгола шайқасында Макурия патшасы Дәуітті тас-талқан етіп, таққа өз одақтастары Шаканданы отырғызды. Осы жеңістің нәтижесінде Каср Ибрим қамалы мәмлүктердің билігіне өтті. [[Нубия]]ны бағындыру тұрақты сипат алмаса да, Бейбарыс бастаған жорықтар мен таққа өзіне сенімді билеушілерді отырғызу әдісін оның мұрагерлері де жалғастырып отырды.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Дегенмен, сұлтанның алғашқы жеңістері мәмлүктердің Нубиядан жыл сайын алым-салық алып тұруына негіз қалады. Бұл үрдіс [[XIV ғасыр]]дың ортасында [[Мукурра |Мукурра патшалығы]] біржолата күйрегенге дейін үзілген жоқ.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}} Сонымен қатар, қиыр оңтүстіктегі Әл-Абуаб билеушісі Адур да мәмлүктердің айбынынан сескеніп, оларға бас иетінін жеткізді.{{sfn|Welsby|2002|p=254}} Бейбарыс 1264 жылы өзінің төрт жасар ұлы [[Саид Берке]]ні тең билеуші етіп тағайындап, билікті өз әулетінің қолында сақтап қалуға күш салды. Бұл шешім мәмлүктердің қалыптасқан дәстүріне — сұлтанды тегіне қарап емес, жеке қабілеті мен лайықтылығына қарай сайлау тәртібіне қайшы келді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} 1277 жылдың шілдесінде Бейбарыс Дамаскіге бара жатқан жолда қайтыс болып, оның орнына таққа [[Саид Берке|Берке]] отырды.{{sfn|Asbridge|2010|p=107}} ==== Қалауынилердің ерте кезеңі ==== [[Сурет:Siege of Tripoli Painting (1289).jpg|thumb|Триполи қоршауы (1289): Қалауын бастаған мәмлүктердің крестшілерге қарсы жорығы.]] Билік үшін күресте жеңілген Саид Берке тақтан тайдырылып, 1279 жылдың қарашасында Бейбарыстың жақын серігі әрі орынбасары [[Қалауын]] сұлтан атанды. 1281 жылы Илхандар Сирияға қарсы жойқын жорық бастады.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}}{{sfn|Northrup|1998a|p=84}} Мәмлүктер саны жағынан Илхандар, армяндар, грузиндер мен [[Селжүктер|селжүктер]]ден құралған 80 мыңдық коалициядан әлдеқайда аз болғанына қарамастан, Хомс шайқасында оларды ойсырата жеңіп, Сириядағы өз үстемдігін біржолата бекітті.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}} [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың бұл жеңілісі Қалауынға Сириядағы крестшілердің қалған бекіністеріне соққы беруге мүмкіндік туғызды; 1285 жылдың мамырында ол Марқаб қамалын басып алып, онда өз гарнизонын орналастырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=109–110}} Қалауын билігінің алғашқы кезеңі саудагерлер, мұсылман бюрократиясы мен діни топтардың қолдауына ие болуға бағытталған саясатпен ерекшеленді. Ол саудагерлерге ауыр тиген заңсыз салықтарды жойып, Исламның ең қасиетті орындарын — [[Медине]]дегі [[Пайғамбар мешіті]]н, [[Иерусалим]]дегі [[Масжид әл-Ақса|әл-Ақса]] мешітін және [[Әл-Халил|Хеврон]]дағы [[Әл-Харам әл-Ибраһими|Ибраһим мешіті]]н ауқымды жөндеуден өткізу мен қайта құру жұмыстарын қолға алды.{{sfn|Northrup|1998a|pp=84–85}} Кейінірек оның құрылыс қызметі зайырлы және жеке мақсаттарға ауысты, соның ішінде Каирдегі көп салалы ірі аурухана кешені салынды. Илхандармен келісім орнағаннан кейін, Қалауын Мысыр мен Сириядағы ондаған жоғары лауазымды әмірлерді түрмеге жауып, ішкі оппозицияны басып тастады.{{sfn|Northrup|1998a|pp=115–116}} Ол бұған дейін негізінен түркілерден тұратын мәмлүктер қатарын басқа ұлт өкілдерімен, соның ішінде [[черкестер]]мен толықтырып, олардан «Бурджия» полкін құрды.{{sfn|Rabbat|1995|p=139}} Қалауын — Салихи әулетінен шыққан соңғы сұлтан болды. 1290 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, таққа отырған ұлы [[Әл-Ашраф Халил|әл-Ашраф Халил]] өз билігінің заңдылығын нығайту үшін әкесінің мұрагері екенін басты орынға қойды. Халил де өзінен бұрынғы билеушілер секілді мемлекеттік аппаратты реттеуді, крестшілер мен моңғолдарға соққы беруді, Сирияны мемлекетке толық біріктіруді және империяға жаңа мәмлүктер мен қару-жарақ ағынын үздіксіз қамтамасыз етуді басты мақсат етіп қойды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}} Егер Бейбарыс 4 000 мәмлүк, ал Қалауын 6 000–7 000 мәмлүк сатып алған болса, Халил билігінің соңына қарай сұлтанаттағы мәмлүктердің жалпы саны 10 000-ға жуықтады.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} 1291 жылы Халил крестшілердің Палестинадағы соңғы ірі тірегі — Акраны басып алды, осылайша мәмлүктердің үстемдігі бүкіл Сирия аумағына толықтай орнады.{{sfn|Asbridge|2010|p=114}} [[Сурет:Sultan Qalawoon Tomb.jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Қалауын кесенесінің ішкі көрінісі (1284–1285 жж.){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|pp=132–134}}]] 1293 жылы Халил қайтыс болғаннан кейін, Мәмлүк мемлекетінде билікке таласқан топтардың өзара тартысы басталды. Келесі жылы Халилдің кәмелетке толмаған інісі [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] тақтан тайдырылып, билікке Қалауынның моңғол текті мәмлүгі [[Әл-Әділ Китбұға|әл-Әділ Китбұға]] келді. Одан кейін билік тізгінін Қалауынның тағы бір мәмлүгі, [[Гректер|грек]] текті [[Хұсам әд-Дін Лажын]] иеленді. Лажын өз бақылауын күшейту мақсатында [[иқта]] жүйесін қайта қарап, оларды өз жақтастарына үлестірді. Алайда ол билікті ұзақ ұстай алмады: 1298 жылы [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] сұлтан ретінде қайта таққа отырды. Ол ішкі алауыздық жайлаған елді [[ІІ Бейбарыс]] тақтан тайдырғанға дейін басқарды. Қалауынның [[Черкестер|черкес]] текті мәмлүгі ІІ Бейбарыс өзінен бұрынғы билеушілермен салыстырғанда әлдеқайда бай, тақуа және мәдениетті тұлға ретінде танылды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}} Әл-Насыр Мұхаммедтің екінші рет таққа отырған кезеңінің басында [[Илхандар мемлекеті]]мен қақтығыс қайта шиеленісті. Ислам дінін қабылдаған [[ Газан хан|Махмұд Ғазан Хан]] бастаған Илхан әскері Сирияға басып кіріп, 1299 жылы Вади әл-Хазнадар шайқасында мәмлүктерді ойсырата жеңді. Алайда, көп ұзамай [[Газан хан|Ғазан хан]] атты әскеріне қажетті азық тапшылығына байланысты Сириядан негізгі күштерін алып кетті де, Илхандардың қалған бөлігі 1300 жылы қайта жасақталған мәмлүк әскерінің екпініне шыдамай шегініп тынды. 1303 жылы Илхандар тарапынан жасалған кезекті шапқыншылық Дамаскінің оңтүстігіндегі Мардж әс-Суффар жазығында тоқтатылды: мәмлүктер бұл шайқаста шешуші жеңіске жетіп, жаудың бетін біржолата қайтарды.{{sfn|Amitai|2006|p=38}} ==== Әл-Насыр Мұхаммедтің үшінші билік кезеңі ==== [[Сурет:Maqamat of al-Hariri. Enthroned Prince. Probably Egypt 1334.jpg|thumb|Мәмлүк сарайының көрінісі; мұнда сұлтан [[Әл-Насыр Мұхаммед]] бейнеленген болуы мүмкін.<ref>{{cite web |title=Al-Hariri, Maqamat ('Assemblies') – Discover Islamic Art – Virtual Museum |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;at;Mus24;27;en |website=islamicart.museumwnf.org|quote=The sultan who possibly commissioned the manuscript and who may be the one depicted on the dedicatory title page is An-Nasir Muhammad b. Qala'un, who was in power for the third time from 709 AH / 1309–10 AD to 741 AH / 1340–41 AD.}}</ref><ref>{{cite book|last=Yedida Kalfon Stillman, Norman A. Stillman|title=Arab Dress: A Short History : from the Dawn of Islam to Modern Times|year=2003|publisher=Brill|location=Leiden, Netherlands|pages=Fig. 22|isbn=9789004113732|url=https://books.google.com/books?id=1MLfAAAAMAAJ |quote=Fig. 22. Frontispiece of a court scene from a Maqamat manuscript, probably from Egypt, dated 1334. The enthroned prince wears a brocaded qabli' maftulJ with inscribed Tiraz armbands over a qabli' turki which is clinched at the waist with a ''hiyasa'' of gold roundels (bawlikir). The two musicians at the lower right both wear turkic coats and plumed caps, one of which has an upwardly turned brim. The plumes are set in a front metal plaque ('amud) (Nationalbibliothek, Vienna, ms A. F. 9, fol. 1). }}</ref> Бұл туынды 1334 жылы Мысырда жазылған Әл-Хариридің «Мақамат» жинағына тиесілі.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=148 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/148/mode/2up}}</ref> "Суреттерден билеуші [[түркілер]]дің бет-әлпеті мен олар ұстанған ерекше сән үлгілері мен жарақтарын анық көруге болады."<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=162 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/162/mode/2up}}</ref>]] [[II Байбарыс]] бір жылдай билік құрғаннан кейін, 1310 жылы әл-Насыр Мұхаммед таққа қайта отырды. Оның отыз жылдан астам уақытқа созылған бұл үшінші билігі тарихшылар тарапынан Мәмлүк империясының ең гүлденген дәуірі деп бағаланады.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Бұған дейінгі екі кезеңде Қалауын мен Халилдің мәмлүктері үстемдік орнатып, билікке жиі араласқан болатын. Мұндай жағдайды қайталамас үшін әл-Насыр Мұхаммед орталықтандырылған жеке билік (автократия) жүйесін қалыптастырды. Осы мақсатта 1310 жылы өзін тақтан тайдыруға қатысқан барлық мәмлүк әмірлерін, соның ішінде Буржи мәмлүктерін де тұтқындап, жер аударды немесе көзін жойып, иқта жерлерін өз жақтастарына үлестіріп берді.{{sfn|Levanoni|1995|p=28}} Бастапқыда әкесінің тұсындағы мәмлүктерге тиіспегенімен, 1311 және 1316 жылдары олардың да көбін жазалап, иқта иеліктерін тағы да өз мәмлүктеріне бөліп берді. Осындай реформалардың нәтижесінде 1316 жылға қарай мәмлүктердің саны екі мыңға дейін азайды.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} Сонымен қатар, әл-Насыр Мұхаммед халифа әл-Мұстакфидің орнына өзі тағайындаған әл-Уатиқті қойып, бас қазыны тек өзіне тиімді үкімдер шығаруға мәжбүрлеу арқылы елдегі саяси және діни билікті толықтай өз қолына шоғырландырды. [[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің тұсында мәмлүктер 1313 жылы [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың Сирияға жасаған шапқыншылығына тойтарыс беріп, 1322 жылы Илхан мемлекетімен бітім шартын жасасты. Бұл келісім мәмлүк-моңғол соғыстарына біржолата нүкте қойды. Осыдан кейін әл-Насыр Мұхаммед өзінің билігін нығайту және Қалауын әулетінің (Бахри режимінің) үстемдігін баянды ету мақсатында маңызды саяси, экономикалық және әскери реформалар жүргізіп, елде тұрақтылық пен гүлдену дәуірін орнатты. Әл-Насыр Мұхаммедтің билік құрған дәуірі Илхандар мемлекетінің ыдырап, бірнеше ұсақ әулеттік иеліктерге бөліну кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл саяси өзгеріс Мәмлүк сұлтанатына жаңадан құрылған мемлекеттермен тығыз дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, сауда байланыстарын жандандыруға мүмкіндік берді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Сонымен қатар, моңғол иеліктерінен келетін мәмлүктер ағыны саяси жағдайларға байланысты саябырлаған тұста, сұлтан бұл мәселені шешудің тың жолдарын тапты. Ол жауынгерлерді даярлау ісіне еркіндік енгізіп, әскери және қаржылық ынталандырудың жаңа тетіктерін қалыптастырды. Мұндай жеңілдіктер жаңадан келген сарбаздардың жағдайын жақсартып қана қоймай, империядан тыс аймақтардағы әскери өнерге құштар жастардың Мысырға келіп, мансап қууына жол ашты.{{sfn|Levanoni|1995|pp=31–33}} ==== Бахри мәмлүктері дәуірінің соңы ==== 1341 жылы Әл-Насыр Мұхаммед дүниеден өткен соң, билік тізгіні оның ұрпақтарына көшкенімен, мемлекетте саяси тұрақсыздық белең алды. Бұл кезеңде [[Әл-Насыр Хасан]] (1347–1351, 1354–1361) мен [[Әл-Ашраф Шабан]]ды (1363–1367) есепке алмағанда, мұрагерлердің көбі тек ресми түрде ғана сұлтан саналды.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Шын мәнінде, билік мәмлүктердің ықпалды топтары мен олардың жетекшілерінің қолында болды. Сұлтанның ұлдарынан таққа алғаш болып Әл-Насыр Мұхаммедтің өзі тағайындаған мұрагері Әл-Мансұр Әбу Бәкір отырды. Алайда, Әл-Насыр Мұхаммедтің бас кеңесшісі Қаусұн нақты билікті иемденіп, Әбу Бәкірді тұтқындап, артынша өлім жазасына кесті. Оның орнына сұлтанның кішкентай ұлы [[Әл-Ашраф Күшік]]ті таққа отырғызды. [[Сурет:Flickr - archer10 (Dennis) - Egypt-13A-061 (cropped).jpg|thumb|[[Сұлтан Хасан мешіті|Әл-Насыр Хасан сұлтанның кешені]] (1356–1363) — [[оба індеті]] өршіп тұрған қиын кезеңде салынғанына қарамастан, Каирдегі ең ірі әрі ең қымбат мәмлүк ғимараты болып саналады..{{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=|pp=201–203}}{{sfn|Blair|Bloom|1995|p=82}}<ref>{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&pg=PA269 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=269 |language=en}}</ref>|left]] 1342 жылдың қаңтарында Қаусұн мен Әл-Ашраф Күшік тақтан тайдырылып, билікке әл-Карактық [[Әл-Насыр Ахмет]] келді. Алайда Ахмет Каирді орынбасарына тастап, өзі Әл-Каракқа кетіп қалды.{{sfn|Drory|2006|p=27}} Оның бұл оғаш қылығы мен қаталдығы 1342 жылдың маусымында тақтан тайдырылуына себеп болды. Оның орнын басқан бауыры [[Әл-Салих Исмаил]] 1345 жылға дейін билік құрды. Одан кейін таққа отырған [[Әл-Камил Шабан]] мен оның інісі [[Әл-Мұзаффар Хажы]] бірінен соң бірі мәмлүктер көтерілісінің құрбаны болып, 1347 жылдың соңына қарай қаза тапты.{{sfn|Holt|1986|pp=122–123}} Әл-Мұзаффар Хажы өлген соң, әмірлер таққа Әл-Насыр Мұхаммедтің 12 жасар ұлы [[Әл-Насыр Хасан]]ды отырғызды. Оның алғашқы билігі тұсында (1347–1348) басталған [[бубон обасы]] елді жаппай қырып, әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа әкелді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} 1351 жылы Хасан тақтан тайдырылғанымен, 1355 жылы билікке қайта оралды. Бұл жолы ол өзіне қарсылас әмірлерді қызметтен қуып, әкімшілік пен әскерге мәмлүктердің еркін туған ұрпақтарын — «аулад әл-насты» тарта бастады. Бұл үрдіс Бахри дәуірінің соңына дейін жалғасты.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}} Сұлтанның бұл реформасы ескі гвардияның наразылығын тудырып, соңында 1361 жылы әмір Ялбұға әл-Умари бастаған бүлікшілер Хасанның көзін жойды.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}}{{sfn|Petry|1998|p=637}} [[Ялбұға]] жас сұлтан Әл-Мансұр Мұхаммедтің регенті болып, әскердегі іріп-шіруді тоқтату үшін Байбарыс заманындағы қатаң тәртіпті қайта енгізді. 1365 жылы мәмлүктердің [[Армения]]ны басып алу әрекеті [[Кипр]] королі I Петр [[Александрия (Мысыр)|Александрия]]ға басып кіруіне байланысты сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, халықаралық саудадағы тиімді позициялардың жоғалуы мен экономикалық құлдырау Бахри режимін одан ары әлсіретті.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Ялбұғаның тым қатал әдістеріне шыдамаған мәмлүктер 1366 жылы оны өлтіріп тынды.{{sfn|Levanoni|1995|pp=88–89}} Бұл бүлікті кезінде Ялбұғаның өзі таққа отырғызған сұлтан Әл-Ашраф Шабан қолдады. Шабан 1377 жылға дейін елді өз бетінше басқарды, бірақ [[Мекке]]ге [[қажылық]]қа бара жатқан жолында бүлікшілердің қолынан қаза тапты.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}} === Бурджи әулетінің билігі (1382–1517) === ==== Барқұқ сұлтанның билік құруы ==== Шабан қайтыс болғаннан кейін, таққа оның жеті жасар ұлы Әл-Мансұр Әли отырды. Алайда мемлекет тізгіні іс жүзінде аға әмірлерден құралған олигархияның қолында қалды.{{sfn|Holt|1986|p=127}} Әлидің тұсында билікке көтерілген беделді тұлғалардың қатарында Ялбуғаның [[Адығтар|черкес]] мәмлүктері — [[Барқұқ]] пен [[Барақа]] болды.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}}{{sfn|Holt|1986|p=127}}{{sfn|Fischel|1967|p=75}} 1378 жылы Барқұқ атабек әл-асакир (бас қолбасшы) лауазымына ие болып, Мәмлүк армиясына басшылық етті. 1380 жылы ол осы құзыретін пайдаланып, бақталасы Барақаны биліктен тайдырды. 1381 жылы мамырда Әли қайтыс болған соң, оның орнына тоғыз жасар інісі Әл-Салих Хажы сұлтан болып сайланды, бірақ нақты билікті регент ретінде Барқұқ жүргізді. Келесі жылы Барқұқ Әл-Салих Хажыны тақтан түсіріп, сұлтан лауазымын иеленді. Барқұқтың билікке келуіне Ялбуға мәмлүктерінің қолдауы үлкен рөл атқарды, бірақ дәл осы топтың ықпалының артуы оның жеке билігіне қауіп төндірді. 1389 жылы [[Малатиа|Малатья]] мен [[Алеппо]] әмірлері — Минташ пен Ялбуға әл-Насири Сирияда бүлік шығарды. Көтерілісшілер Сирияны толық бағындырып, Мысырға бет алғанда, Барқұқ тақты әл-Салих Хажыға қайтарып беріп, биліктен бас тартуға мәжбүр болды. [[Сурет:Mihrab (marking the direction of the Kaaba in Mecca) - Madrasa of Sultan al-Zahir Barquq (14803204015).jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Барқұқтың мешіт-медресесінің ішкі көрінісі (1384–1386){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=225}}]] Көп ұзамай Ялбуға әл-Насири мен Минташ арасындағы одақ ыдырап, Каирде ішкі қақтығыстар басталды. Осы ретте Минташ Ялбуғаны елден қуды, ал Барқұқ тұтқындалып, әл-Каракқа жер аударылды. Барқұқ айдауда жүріп өзіне қолдау жинап үлгерді. Каирдегі оның жақтастары қамалды басып алып, әл-Салих Хажыны тұтқындаған соң, Барқұқ 1390 жылдың ақпанында таққа қайта оралды. Бұл оқиға Мәмлүк мемлекетінде Бурджилер режимінің түпкілікті орнығуына жол ашты. Осы кезеңдегі билеуші мәмлүктер негізінен [[Солтүстік Кавказ]]дан шыққан черкес текті жауынгерлер болды. 1393 жылы Барқұқ өзінің басты қарсыласы Минташтың көзін жойып, билігін түпкілікті нығайтты. Ол [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] пен [[Қалауын]] сұлтандардың дәстүрін жаңғыртып, мемлекеттің беделін қалпына келтіруге күш салды. Осы мақсатта ол мәмлүктер қатарына черкестерді жаппай тартуды қолға алды (шамамен 5000 жауынгер жиналды{{sfn|Garcin|1998|p=300}}). Барқұқ енгізген басты әкімшілік жаңалық — Мысыр аумағын Сириядағыдай үш ниябатқа (аймаққа) бөлу болды. Жаңадан құрылған Мысыр ниябаттарына Александрия, Даманхур және Асьют қалалары кірді. Бұл жүйе көшпелі бәдәуи тайпаларының күшеюіне байланысты ауылдық аймақтарды бақылауда ұстау үшін жасалды. Сонымен қатар, ол Араб [[бәдеуилер]]іне қарсы тұру үшін Ніл аңғарындағы [[Берберлер|бербер]]лік Хаууара тайпаларын Жоғарғы Мысырға көшірді.{{sfn|Garcin|1998|pp=290–291}} Барқұқ сұлтанның билігі кезінде, 1387 жылы мәмлүктер [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Сивас иелігін өз вассалы болуға мәжбүрледі. XIV ғасырдың соңына қарай Анадолыда мәмлүктерге қарсы жаңа күштер — [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] және [[Әмір Темір]]дің одақтастары болып табылатын оңтүстік және шығыс Анадолыдағы түрікмендердің [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] және [[Қарақоюнлылар|Қара Қоюнлы]] тайпалары пайда болды.{{sfn|Garcin|1998|p=291}} ==== Дағдарыстар және мемлекеттік биліктің әлсіреуі ==== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 450 | caption_align = center | image1 = Behzad timur egyptian.jpg | caption1 = [[Әмір Темір]] әскері (сол жақта) мен Әл-Насыр Фарадж бастаған мәмлүк әскері (оң жақта) арасындағы шайқас | image2 = The Ambassadors of the Egyptian Sultan al-Nasir Faraj ibn Barquq Present their Gifts of Tribute, Including a Giraffe, to Timur, illustration from Zafarnama of Sharaf al-Din Ali Yazdi, Shiraz, 1436. Folio 400r.jpg | caption2 = Әл-Насыр Фарадж елшілерінің Әмір Темірге тарту-таралғыларын ұсынуы. Шараф әд-Дин Әли Йаздидің «Зафарнама» қолжазбасынан иллюстрация, Шираз, 1436 жыл. }} 1399 жылы Барқұқ қайтыс болып, оның орнына он бір жасар ұлы Ән-Насыр Фарадж таққа отырды. Дәл осы жылы [[Әмір Темір]] Сирияға басып кіріп, [[Алеппо|Халеб]] пен [[Дамаск]]іні талқандады. 1402 жылы Әмір Темір [[Осман империясы]]н анағұрлым қауіпті қарсылас деп танып, олармен соғысу үшін Сириядағы басқыншылығын тоқтатты. Фарадж билік басында болған бұл кезең өте ауыр сынақтармен сипатталды: Әмір Темірдің жойқын жорықтарына қоса, Жазира аймағында түрікмен тайпалары күшейіп, Барқұқтың әмірлері Фараджды тақтан тайдыруға тырысты. Сонымен қатар, 1403 жылы Мысырда жаппай [[ашаршылық]] орнап, 1405 жылы сұрапыл [[оба]] індеті таралды. Ал 1401–1413 жылдар аралығындағы [[бәдеуилер]] көтерілісі Мәмлүктердің Жоғарғы Мысырдағы бақылауын толық жойды. Осы оқиғалардың салдарынан бүкіл сұлтандық бойынша мәмлүктер билігінің беделі айтарлықтай төмендеп, Каир терең экономикалық дағдарысқа ұшырады.{{sfn|Garcin|1998|pp=291–292}} 1412 жылы Сирия әмірлері — Танам, Жақам, Наурыз және әл-Муайяд Шайх бірігіп, Фараджды тақтан тайдырды. Биліктің заңдылығын қамтамасыз ету үшін олар алдымен халифа Әл-Мұстаинді «қуыршақ сұлтан» ретінде таққа отырғызды. Алайда алты айдан соң Шайх өзінің басты бәсекелесі Наурызды шеттетіп, халифаны биліктен ығыстырды да, тақты өзі иеленді. Шайхтың негізгі саясаты мемлекеттік билікті нығайтуға бағытталды. Ол Фарадж тұсында жиналып қалған салық қарыздарын қайтару үшін империя бойынша ірі әскери-салық экспедицияларын ұйымдастырып, қазынаны толтырды. Сондай-ақ, Шайх [[Кіші Азия|Анатолия]]дағы жауларына қарсы сәтті жорықтар жасап, сол аймақтағы Мәмлүк мемлекетінің ықпалын қайта қалпына келтірді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}} 1415–1420 жылдар аралығында елде оба індетінің бірнеше рет қайталанғанына қарамастан, ол орталық билікті сақтап қалды. ==== Барсбай сұлтанның билік құруы ==== [[Сурет:Khanqah of Al-Ashraf Barsbary in Mamluks Cemetery in 2017, photo by Hatem Moushir 14.jpg|thumb|Барсбайдың Каирдегі кесене кешені, 1432 жылы салынған. Оюланған күмбез (ортада) оның қабірін жауып тұр.{{Sfn|Williams|2018|pp=284–286}}]] 1421 жылы Шайх сұлтан қайтыс болар алдында черкестердің ықпалын теңгеру үшін түрік мәмлүктерін тартты және өзінің кішкентай ұлы Ахметке регент ретінде түрік текті әмірді атабек әл-асакир етіп тағайындады. Алайда ол қайтыс болған соң, черкес әмірі Татар Шайхтың жесіріне үйленіп, атабекті биліктен тайдырды. Татардың билігі небәрі үш айға созылып, 1422 жылы оның орнына Барқұқтың тағы бір черкес әмірі — [[Барсбай]] келді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}} Барсбайдың тұсында Мәмлүк сұлтандығы өз тарихындағы ең кең аумағына ие болып, аймақтағы әскери үстемдігін нығайтты. Дегенмен, замандастары оның билігіне түрлі баға берді: оның мемлекеттің әскери қуатын арттырудағы жетістіктері мойындалғанымен, қатал фискалдық әдістері мен экономикалық саясаты қатты сынға ұшырады.{{sfn|Petry|2022|p=39}} Барсбай Еуропамен жасалатын тиімді саудаға, әсіресе дәмдеуіштерге мемлекеттік [[монополия]] орнату саясатын жүргізді. Жергілікті саудагерлердің мүддесіне нұқсан келтіре отырып, еуропалық саудагерлерді өнімді тек мемлекеттік агенттерден жоғары бағамен сатып алуға мәжбүрледі. Бұл жүйе кейінгі билеушілерге үлгі болып, олар қант пен тоқыма бұйымдарына да монополия енгізді.{{sfn|Garcin|1998|p=294}} Сонымен қатар, Барсбай [[Қызыл теңіз]] транзитінен түсетін табысты арттыру үшін саудагерлерге жүктерін [[Йемен]]нің [[Аден]] портында емес, Мәмлүктер бақылауындағы [[Жидда]] портында түсіруді міндеттеді. Мұндай қадамдар жиі қайталанатын оба індетінен зардап шеккен ауыл шаруашылығы секторының шығындарын өтеуге бағытталды. Алайда, дәмдеуіштер саудасына орнатылған бұл монополия ұзақ мерзімді тұрғыдан алғанда Мысыр экономикасына теріс әсер етіп, еуропалықтардың Африканы айналып өтетін немесе [[Атлант мұхиты]] арқылы өтетін балама сауда жолдарын іздеуіне түрткі болды.{{sfn|Petry|2022|pp=38–39}} Барсбай [[Хиджаз]]ға баратын керуен жолдарын бәдәуилердің шабуылынан қорғау үшін батыл шаралар қабылдады. Ол [[Мекке]] шәріптерінің тәуелсіздігін барынша шектеп, аймақты бақылауға алу үшін әскер жіберді және Хиджаз әкімшілігін тікелей өз басқаруына алды. Сұлтан сонымен қатар Мысырдың [[Жерорта теңізі]] жағалауын [[Каталония|каталон]]дық және [[Генуя Республикасы|генуя]]лық қарақшылардан қорғауды мақсат етті. Осыған байланысты 1425–1426 жылдары [[Кипр]]ге қарсы әскери жорықтар ұйымдастырып, қарақшыларға көмектесті деген айыппен Лузиньян әулетінің королі Янус (Жан) тұтқындалды. Кипрліктер төлеген орасан зор төлемнің арқасында мәмлүктер XIV ғасырдан бері алғаш рет жаңа алтын монеталарын соқты. Король Янус Барсбайдың вассалына айналды және бұл бағыныштылық оның мұрагерлері тұсында да бірнеше онжылдық бойы сақталды.{{sfn|Petry|2022|p=36, 42}} [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] тайпаларының Жазираға жасаған шабуылдарына жауап ретінде мәмлүктер 1429 жылы Эдессаны талқандап, 1433 жылы олардың астанасы [[Диярбақыр|Амид]]ке шабуыл жасады. Нәтижесінде [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] мәмлүктердің жоғарғы билігін мойындауға мәжбүр болды. Мәмлүктер Анатолия бейліктерінің көпшілігін өздеріне бағындырғанымен, Жоғарғы Мысырдағы билік іс жүзінде Хаууара тайпасының әмірлеріне өтті. Бұл тайпа [[Орталық Африка]]мен арадағы сауданың арқасында байып, өздерінің тақуалығымен, білімдарлығымен және халыққа жайлы қарым-қатынасымен аймақта үлкен танымалдылыққа ие болды.{{sfn|Garcin|1998|p=294}} ==== Барсбайдың мұрагерлері ==== [[Сурет:Gold_dinar_of_Jaqmaq.jpg|thumb|upright|Мәмлүк сұлтаны Сәйфуддин Жақмақтың 1438–1440 жылдар аралығында Каирде соғылған алтын динары.]] 1438 жылы 7 маусымда Барсбай қайтыс болып, оның өсиеті бойынша таққа он төрт жасар ұлы әл-Әзиз Жүсіп отырды. Барсбайдың сенімді әмірлерінің бірі — Сейф әд-Дин Жақмақ регент болып тағайындалды. Алайда мұрагерлікке байланысты басталған әдеттегі қақтығыстардың нәтижесінде Жақмақ жеңіске жетіп, үш айдан соң өзін сұлтан деп жариялады, ал Жүсіп Александрияға жер аударылды.{{sfn|Petry|2022|pp=39–40}} Жақмақ Осман империясымен достық қатынасты сақтады. Оның сыртқы саясаттағы ең ірі әскери жобасы — [[Родос]] аралын Иоанниттер орденінен тартып алу мақсатында 1440–1444 жылдар аралығында жасалған үш сәтсіз жорығы болды.{{sfn|Petry|2022|p=40}} Ішкі саясатта Жақмақ Барсбайдың монополияларын жалғастырды, бірақ кейбір реформалар жүргізуге уәде беріп, жекелеген салықтарды ресми түрде жойды. 1453 жылы ақпанда Жақмақ қайтыс болған соң, таққа оның он сегіз жасар ұлы Әл-Мансұр Осман отырды. Бірақ ол мәмлүктердің қолдауына ие болу үшін құнсызданған монеталармен пара бермек болғандықтан, беделінен тез айырылды. Жақмақ өлгеннен кейін екі ай өткен соң, Барсбайдың кезінде атабек әл-асакир болған Сейф әд-Дин Инал жеткілікті қолдау жинап, сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|p=41}} Иналдың тұсында, 1453 жылы Осман сұлтаны [[II Мехмет]] Константинопольді басып алды. Инал бұл оқиғаның құрметіне мәмлүктердің жеңістеріндегідей үлкен мерекелер ұйымдастырды.{{sfn|Clot|2009|p=209}} Мәмлүк билеушілерінің бұл оқиғаның саяси салдарын қаншалықты түсінгені белгісіз болса да, Константинопольдің құлауы Османдардың әлемдік держава ретінде көтерілуіне жол ашты. Бұл жағдай Османдарды дағдарысқа ұшырай бастаған Мәмлүк сұлтандығымен ашық қақтығысқа әкелді. Ол кезде мемлекет ауыр қаржылық қиындықтарды бастан кешіріп, «[[иқта]]» жерлерін сатуға мәжбүр болды, бұл қазынаны салық кірісінен айырды. Бағалы металдардан соғылған монеталар айналымнан іс жүзінде жойылып кетті.{{sfn|Petry|2022|p=41}} 1461 жылы Инал қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Әл-Муайяд Ахмет қысқа уақыт билік етті. Содан соң Дамаскі мен Жидда әмірлерінің қолдауымен [[Гректер|грек текті]] Құшқадам әл-Муайяди сұлтан болып сайланды. Оның билігі ішкі және сыртқы саяси қиындықтармен ерекшеленді. Кипр вассалдық тәуелділікте қалғанымен, Құшқадамның өкілі король II Джеймс II балағаттағаны үшін шайқаста өлтірілді. Ел ішінде бәдәуи тайпалары толқулар ұйымдастырды, ал сұлтанның Ніл аңғарындағы Лабид және Жоғарғы Мысырдағы Хаууара тайпаларын басып-жаншу әрекеттері нәтижесіз болды.{{sfn|Petry|2022|p=43}} ==== Қайтбай сұлтанның билігі ==== [[Сурет:Mamluk Sultan Kayitbay by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қайтбайдың портреті (билік еткен жылдары: 1468–1496). Мұнда «Mag Caitbeivs Cairi Svltan» яғни «Ұлы Қайтбай, Каир сұлтаны» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.<ref>{{cite book |title=Rönesans'ta Osmanlı esintisi |date=2004 |url=http://www.dirim.com/Dirim_2004-1_files/Ku%CC%88ltu%CC%88r%20ve%20Sanat%3ARo%CC%88nesanta%20Osmanl%C4%B1%20Esintisi.pdf |access-date=2024-01-22}}</ref>]] 1467 жылы 9 қазанда Құшқадам қайтыс болған соң, мәмлүк әмірлері таққа әуелі Ялбай Әл-Муайядиді, кейін Темірбұға Әл-Захириді отырғызды. Алайда 1468 жылы 31 қаңтарда Темірбұға тақтан түсіріліп, билікті өз еркімен орынбасары [[Қайтбай]]ға тапсырды.{{sfn|Petry|2022|pp=43–44}} Қайтбайдың 28 жылға созылған билігі — Ән-Насыр Мұхаммедтен кейінгі Мәмлүк тарихындағы ең ұзақ әрі салыстырмалы түрде тұрақтылық пен гүлдену орнаған дәуір болды.{{sfn|Williams|2018|p=289}} Тарихи дереккөздер Қайтбайды өзге мәмлүк билеушілерінен ерекшеленетін парасатты тұлға ретінде сипаттайды. Ол сол заманғы саясаттың ажырамас бөлігі болған астыртын қастандықтар мен бүліктерден бойын аулақ ұстады. Қайтбай өзінің әділдігімен, әріптестері мен қарамағындағыларға деген ізгі қарым-қатынасымен танылды. Тіпті тақтан түскен Темірбұғаға көрсеткен жомарттығы оның билеуші ретіндегі мәрттігін айқындады. Мұндай қасиеттері оның билігі тұсында ішкі шиеленістердің бәсеңдеуіне септігін тигізді. Қаржы саласында мәмлүктерге тән [[мүлікті тәркілеу]] мен [[парақорлық]] тыйылмаса да, Қайтбай бұл үдерістерді белгілі бір жүйеге келтірді. Бұл мемлекеттік мекемелер мен жеке тұлғалардың анағұрлым болжамды ортада жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Сұлтанның азаматтық бюрократия мен ғұламалармен (ислам заңгерлерімен) тығыз байланысы оның сүнниттік шариғат жолына берілгендігін көрсетті.{{sfn|Petry|2022|p=46}} Қайтбай сәулет өнерінің ірі қамқоршысы ретінде тарихта қалды. Оның пәрменімен салынған мешіттер, медреселер мен қоғамдық ғимараттар тек Каирде ғана емес, империяның барлық провинцияларында бой көтерді. Дегенмен, оның билігі халық санының кемуіне әкелген жиі қайталанған оба індеттерімен тұспа-тұс келді. Ауыл шаруашылығы құлдырап, мемлекет қазынасы жиі босап қалғанына қарамастан,{{sfn|Petry|2022|pp=46–47}} Қайтбай Мәмлүк мемлекетінің соңғы айбынды кезеңін қалыптастырды. [[Сурет:ISR-2015-Jerusalem-Temple_Mount-Fountain_of_Qayt_Bay.jpg|left|thumb|Иерусалимдегі [[Масжид әл-Ақса|Әл-Ақса]] мешітінің аумағында орналасқан Қайтбай сабилі (1482){{sfn|Blair|Bloom|1995|p=93}}]] Мәмлүктердің сыртқы саясаттағы беделіне, әсіресе солтүстік тараптан төнген қауіп күшейе түсті. Анатолиядағы Зұлқадыр бейлігінің басшысы Шах Сууар Османдардың қолдауына ие болған әрі шебер әскери тактик еді. Өз кезегінде Қайтбай Қараман бейлігінің билеушісі Ахметке қолдау көрсетті.{{Sfn|Petry|2022|pp=45–46}} Бастапқыда мәмлүктер Шах Сууарға қарсы бірнеше жорықта жеңіліс тапты. Алайда 1470–1471 жылдары Қайтбай мен [[II Мехмет]] арасында келісім жасалып, жағдай түбегейлі өзгерді: Қайтбай Қараман бейлігін қолдауды тоқтатты, ал Османдар Зұлқадырларға көмектесуден бас тартты.{{sfn|Muslu|2014|pp=128–129}} Осман қолдауынан айырылған Шах Сууар 1471 жылы Қайтбайдың бас қолбасшысы Яшбек мин Махди бастаған мәмлүк әскерінен жеңілді. Ол Заманты маңындағы бекінісінде біраз уақыт қарсылық көрсетіп, соңында «өмірімді сақтап, вассал ретінде қалдырсаңдар» деген шартпен берілді. Бірақ Қайтбай оны тірі қалдыруды қаламады; Шах Сууар алданып, Каирге жеткізілген соң өлім жазасына кесілді. Оның орнына мәмлүк вассалы ретінде Шах Будақ тағайындалды, бірақ Зұлқадыр тағы үшін Осман-Мәмлүк бәсекелестігі тоқтаған жоқ. Қайтбай үшін келесі үлкен қауіп Ақ Қоюнлы билеушісі Ұзын Хасан болды. 1472 жылы ол Халеб маңындағы мәмлүк иеліктеріне басып кіргенімен, Яшбек оның бетін қайтарды. Келесі жылы Ұзын Хасан Эрзурум түбінде II Мехметтен ірі жеңіліске ұшырады. Оның ұлы әрі мұрагері Якуб болса, Эдессаға қарсы жорыққа Яшбек мин Махдиді бірге қатысуға шақырды. Бұл ұсыныс Қайтбайдың билігіне ешқандай қауіп төндірмегендіктен, Яшбек келісім берді. Жорық сәтті басталғанымен, қаланы қоршау кезінде Яшбек қаза тапты. Бұл оқиға Қайтбайды өзінің ең маңызды әрі дарынды қолбасшысынан айырды.{{sfn|Petry|2022|p=45}} 1489 жылы [[Венеция республикасы]] Кипрді өзіне қосып алды. Венециялықтар бұл иелік Қайтбайға да пайда әкелетініне сендірді, өйткені олардың қуатты флоты Шығыс Жерорта теңізіндегі тыныштықты кипрліктерге қарағанда жақсырақ қорғай алатын еді. Сондай-ақ, Венеция Кипрдің Каирге төлеп келген жыл сайынғы 8000 дукат көлеміндегі алым-салығын жалғастыруға келісті. 1490 жылы екі жақ қол қойған келісімшарт бұл уағдаластықты ресми түрде бекітті, бұл Мәмлүк мемлекетінің теңіздегі қауіпсіздік мәселесінде венециялықтарға ішінара тәуелді бола бастағанын көрсетті.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}} 1481 жылы II Мехмет қайтыс болып, Осман тағына оның ұлы [[II Баязит]] отырған соң, Осман-Мәмлүк қатынастары шиеленісе түсті. Баязиттің таққа таласушы інісі Джем (Жем) сұлтан 1481 жылдың қыркүйегінде Каирге қашып келіп, Қайтбайдан пана тапты. Кейінірек Қайтбай оған Баязитке қарсы жаңа жорық бастау үшін Анатолияға оралуға рұқсат берді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Джем батыстағы христиандардың қолына қашып кетті. Баязит Қайтбайдың Джемге көрсеткен құрметін оның қарсыласына тікелей қолдау көрсетуі деп қабылдап, қатты ашуланды. Сонымен қатар, Қайтбай Османдарға қарсы Зұлқадырлардың жаңа басшысы Ала әд-Дауланы қолдады. Алайда 1483–1484 жылдары Ала әд-Даула Баязитке бағынуға мәжбүр болды, бұл көп ұзамай алты жылға созылған Осман-Мәмлүк соғысына ұласты. 1491 жылға қарай екі жақ та әбден қалжырап, көктемде Каирге Осман елшілігі келді. Келісім нәтижесінде соғысқа дейінгі жағдай (status quo ante bellum) қалпына келтірілді. Қайтбай билігінің қалған бөлігінде бұдан былай ешқандай ірі сыртқы қақтығыстар болған жоқ.{{sfn|Petry|2022|p=45}} ==== Қансух әл-Ғұридің билігі ==== [[Сурет:Mamluk Sultan Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қансух әл-Ғұридің портреті (билік еткен жылдары: 1501–1516). Мұнда «Campson Gavro re d'Egitto», яғни «Қансух әл-Ғұри, Мысыр королі» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.<ref>{{cite book |title=Ritratti et elogii di capitanii illustri. The portraits engraved by Pompilio Totti; the letterpress by J. Roscius, A. Mascardi, F. Leonida, O. Tronsarelli, and others |date=1646 |page=218 |url=https://books.google.com/books?id=GwYFrvjhMB4C&pg=PA218 |language=it}}</ref>]] Қайтбайдан кейін Мәмлүк сұлтандығында саяси тұрақсыздық орнап, бірнеше билеуші тез алмасты.{{sfn|Petry|2022|p=49}} 1501 жылы таққа жасы алпыстан асқан, тәжірибелі әмір [[Қансух әл-Ғұри]] отырды.Оның билігі Мәмлүк сұлтандығының құлдырау алдындағы соңғы жанталасымен және ауыр геосаяси дағдарыстармен сипатталды. Тарихи дереккөздерде, әсіресе Ибн Иястың еңбектерінде, әл-Ғұри өзінің қатал фискалдық саясаты үшін жиі сыналады. Ол қаржылық дағдарысқа ұшыраған мемлекетті мұраға алды. Демографиялық және экономикалық өзгерістермен қатар, мәмлүк әскерінің ұйымдастырылуындағы ішкі қайшылықтар да ушыға түсті; сарбаздардың көп бөлігі өздерін биліктен шеттетілгендей сезініп, қосымша төлемдер талап етіп, үнемі бүлік шығарумен сескендірді.{{sfn|Petry|2022|p=49}} Қазынадағы жетіспеушілікті жою үшін әл-Ғұри жаппай салық салу мен бопсалаудың қатал әдістеріне көшті, бұл халықтың, кейде қарулы қақтығыстарға ұласқан наразылығын тудырды. Ол жиналған қаражатты империя бойындағы бекіністерді жөндеуге, Каирдегі жаңа құрылыс жобаларына және әскер қатарын толтыру үшін жаңа мәмлүктер сатып алуға жұмсады.{{sfn|Clot|2009|pp=232–234}} Әл-Ғұри мәмлүк әскерін реформалауға да талпыныс жасады. Ол бұған дейін мәмлүктер менсінбей келген, бірақ Османдар мен еуропалықтар тиімді қолданып жүрген [[Оқ-дәрілер|оқ-дәрі]] технологиясының маңыздылығын түсінді. 1507 жылы ол зеңбірек құю шеберханасын ашып, оларды қолдануға машықтанған «Бесінші корпус» (әл-Табақа әл-Хамиса) деп аталатын жаңа полк құрды. Бұл полк дәстүрлі мәмлүк жүйесінен тыс адамдардан, соның ішінде түрікмендерден, парсылардан, «аулад ән-настардан» және қолөнершілерден құралды. Алайда, мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері отты қаруға менсінбей қарап, оны соғыс өнеріне енгізуге барынша қарсылық көрсетті. Бұл әл-Ғұридің өз билігінің соңына дейін жаңа технологияны тиімді пайдалануына кедергі болды.{{sfn|Petry|2022|p=49}}{{sfn|Clot|2009|pp=235–236}} Осы уақытта 1501 жылы Иранда [[I Ысмайыл]] бастаған [[Сефевид әулеті|Сефевид]] империясы құрылды. Сефевидтер өздерін [[шиизм]]нің «он екі имам» тармағының қорғаушысы ретінде көрсетіп, мәмлүктер мен османдардың сүнниттік ұстанымына ашық қарсы шықты. Шекарадағы шиеленістер әл-Ғұриді Османдардың көмегіне көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Бұл саясатты Венеция да қолдады, өйткені олар ортақ жау — [[Португалдар]]ға қарсы тұруды көздеді.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}}{{sfn|Brummett|1994|pp=42–44}}{{sfn|Paine|2015|p=415}} Португалияның Үнді мұхитына қарай кеңеюі әл-Ғұри заманының басты мәселелерінің бірі болды. 1498 жылы португал саяхатшысы [[Васко да Гама]] Африканы айналып өтіп, Үндістанға жетті. Бұл Еуропаның [[Таяу Шығыс]]ты айналып өтіп, Шығыспен сауда жасауына жаңа жол ашты. Мұндай өзгеріс аймақтағы мұсылман саудасына, сондай-ақ Үнді мұхитынан Мәмлүк жерлері арқылы Жерорта теңізіне өтетін саудаға тәуелді Венецияның әл-ауқатына үлкен қауіп төндірді. Он жылдан астам уақыт бойы Үнді мұхитында португал күштері мен оларға қарсы жіберілген мұсылман экспедициялары арасында бірнеше қақтығыс орын алды. 1506 жылы Жиддадан Гуджарат сұлтандығының қолдауымен 50 кемеден тұратын мәмлүк флоты шықты. Олар 1507 жылы португалдықтарды жеңгенімен, 1509 жылы Диу шайқасында жеңіліс тапты.{{sfn|Clot|2009|p=239}} 1515 жылы Салман Раис бастаған бірлескен Осман-Мәмлүк флоты жорыққа шыққанымен, ол айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмады.{{sfn|Streusand|2018|pp=44–45}} ==== Османдардан жеңілуі және мемлекеттің құлауы ==== [[Сурет:Kansu Gavri Ölü.png|thumb|Мәмлүк сұлтаны әл-Ғұридің басын [[I Сәлім]]-ге тапсырып жатқан сәтті бейнелейтін Осман миниатюрасы.]] Османның жаңа сұлтаны [[I Сәлім]] 1514 жылы Чалдыран шайқасында Сефевидтерді ойсырата жеңді. Көп ұзамай ол Сефевидтерге қарсы соғыста көмек беруден бас тартқаны үшін мәмлүктердің вассалы — Зұлқадыр бейлігіне шабуыл жасап, оларды бағындырды. [[I Ысмайыл]] тарапынан келетін қауіпті сейілткен I Сәлім 1516 жылы Мысырды жаулап алу мақсатында үлкен қол жинады. Алайда өз жоспарын жасыру үшін бұл дайындықты Сефевидтерге қарсы соғыстың жалғасы ретінде көрсетті. 1516 жылы басталған бұл соғыс Мысыр мен оған тәуелді аймақтардың Осман империясының құрамына өтуіне әкелді. Шайқастар барысында мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері Османдардың қуатты [[артиллерия]]сы мен [[янычарлар]]ына қарсы тұра алмады. 1516 жылы 24 тамызда Мәржі-Дабиқ шайқасында Османдар сұлтан әл-Ғұридің өзі бастап келген мәмлүк әскерін тас-талқан етті. Халеб губернаторы Хайыр-бек Сәліммен астыртын уағдаласып, шайқас қызып жатқанда өз әскерімен шегініп кетіп, әл-Ғұриге сатқындық жасады. Содан басталған бейберекетсіздік кезінде сұлтан әл-Ғұри қаза тапты. Аман қалған мәмлүк күштері Халебке оралғанымен, қалаға жіберілмеді. Олар Мысырға қарай шегінуге мәжбүр болып, жол бойы тоқтаусыз шабуылдарға ұшырады. Нәтижесінде Сирия толығымен Османдардың иелігіне өтті.<ref>{{cite book|last1=Jenkins|first1=Everett Jr.|title=The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500–1799): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0889-1|url=https://books.google.com/books?id=kSYkCQAAQBAJ&q=Battle+of+Marj+Dabiq&pg=PA33|access-date=22 August 2016|language=en|date=2015-05-07}}</ref> Көптеген аймақтарда жергілікті халық Османдарды мәмлүктердің қатал билігінен құтқарушы ретінде қуана қарсы алды.{{sfn|McCarthy|2014|p=85}}{{sfn|Brummett|1994|p=82}}{{sfn|Grainger|2016|p=}} Мәмлүк сұлтандығының өмір сүруі 1517 жылға дейін ғана созылды. Әл-Ғұри Каирде орынбасар етіп қалдырған Тұманбай 1516 жылы 10 қазанда бірауыздан сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|pp=50–52}}{{sfn|Clot|2009|p=251}} Әмірлер оның Османдарды Газада тосу туралы жоспарын қабылдамай тастаған соң, ол Каирдің солтүстігіндегі Әл-Райдания аймағында соңғы қорғаныс шебін құрды. 1517 жылдың басында мәмлүк әскерінің [[Газа]]да жеңілгені туралы хабар жетті. 1517 жылы 22 қаңтарда Райдания шайқасында осман әскері мәмлүктердің қорғанысын бұзып өтіп, Каирге жетті.{{sfn|Petry|2022|p=52}} Одан кейінгі күндері мәмлүктер, жергілікті халық және осман әскері арасындағы кескілескен ұрыстар қаланың қатты қирауына және үш күн бойы тоналуына әкелді. 31 қаңтарда Селім рақымшылық жариялағаннан кейін ғана мәмлүктердің көп бөлігі берілді,{{sfn|Clot|2009|p=254}} ал Тұманбай қалған күштерімен Орта Мысырдағы Бахнасаға қарай қашты.{{sfn|Petry|2022|p=52}} Селім бастапқыда Тұманбайға өзінің [[Вассалдық|вассал]]ы болу шартымен бейбітшілік ұсынған еді, бірақ оның елшілерін мәмлүктер ұстап алып, өлтіріп тастады. Тұманбай 4000 атты әскерімен және 8000-дай жаяу сарбазымен 1517 жылы 2 сәуірде Гиза маңындағы соңғы қанды шайқаста Османдармен бетпе-бет келіп, жеңіліс тауып, тұтқынға түсті.{{sfn|Clot|2009|p=256}}{{sfn|Petry|2022|p=52}} Сәлім оның өмірін сақтап қалғысы келгенімен, Хайыр-бек пен тағы бір бұрынғы мәмлүк қолбасшысы Жанберді әл-Ғазали Тұманбайдың тірі қалуы қауіпті екеніне осман сұлтанын сендірді. Нәтижесінде 1517 жылы 13 сәуірде соңғы мәмлүк сұлтаны Каирдегі Баб Зувейла қақпасында асып өлтірілді.{{sfn|Clot|2009|p=258}} Мәржі-Дабиқтағы сатқындығы үшін Сәлім Хайыр-бекті Мысырдың, ал Жанбердіні Дамаскінің османдық губернаторы етіп тағайындады.{{sfn|Clot|2009|p=263}} === Мәмлүктер Осман империясының құрамында === [[Сурет:A Mamluk from Aleppo.jpg|thumb|right|200px|1816–1824 жылдары Уильям Пейдж салған соңғы мәмлүктердің бірінің портреті]] Мәмлүк сұлтандығы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатып, «сұльандық мәмлүктерді» іріктеу үдерісі аяқталғанымен, мәмлүктер әскери-әлеуметтік тап ретінде жойылып кеткен жоқ.{{sfn|Holt|1991|p=325}}{{sfn|Clot|2009|p=410}} Олар Осман билігі тұсында да саясатқа ықпал етуін жалғастырған, «өзін-өзі жаңғыртып отыратын, негізінен түркітілдес жауынгерлер табы» ретінде қала берді.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=113}} Мәмлүктер османдықтардың төл полктері — янычарлар және азаптармен қатар әскери бөлімшелер ретінде қызмет етті. Уақыт өте келе бұл османдық полктер мен мысырлық мәмлүк полктерінің арасындағы айырмашылықтар бұлдырап, өзара некелесу жиіледі. Соның нәтижесінде қоғамның екі қабатының басын біріктірген аралас әлеуметтік тап қалыптасты.{{sfn|Clot|2009|p=410}} Осы кезеңде мәмлүктердің бірнеше «үйлері» қалыптасты. Олардың құрамы нағыз мәмлүктерден және жоғары лауазымдарға көтеріле алған «аулад ән-настардан» тұратын күрделі құрылымға ие болды. Әр үйді османдық офицер немесе жергілікті азаматтық тұлға болуы мүмкін «ұстаз» басқарды. Олардың ықпалы өзге осман провинцияларынан тартылған қызметшілерді, сондай-ақ жергілікті қала халқы мен тайпалар арасындағы одақтастарды қамтыды.{{sfn|Holt|1991|p=325}} XVII ғасырдың басына дейін мысырлық мәмлүктердің басым көпшілігі әлі де кавказдық немесе черкес тектілер еді. Ал XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырда Мысырда Босния мен Грузия сияқты Осман империясының өзге аймақтары мен шекаралық шептерінен келген мәмлүктер көріне бастады.{{sfn|Hathaway|2019|pp=126–127}} Осман билігі орнаған бүкіл кезең бойы қуатты мәмлүк үйлері мен фракциялары маңызды саяси лауазымдар мен Мысырдың кіріс көздерін бақылау үшін өзара күресті.{{sfn|Holt|1991|p=325}} 1688–1755 жылдар аралығында бәдәуилермен және осман гарнизонындағы топтармен одақтасқан мәмлүк бейлері кем дегенде отыз төрт губернаторды тақтан тайдырды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=114}} Мәмлүктер 1811 жылы [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]]дің қолынан түпкілікті жойылғанға дейін Мысыр саясатындағы үстем күш болып қала берді.{{sfn|Clot|2009|pp=421–422}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == *{{cite book |last=Amitai |first=Reuven |editor-last=Pryor |editor-first=John H. |title=Logistics of Warfare in the Age of the Crusades |year=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5197-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ntMeWddadwAC&pg=PA35 |chapter=The Logistics of the Mamluk-Mongol War, with Special Reference to the Battle of Wadi'l-Khaznadar, 1299 C.E.}} *{{cite book |last=Asbridge |first=Thomas |title=The Crusades: The War for the Holy Land |year=2010 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-84983-770-5 |url=https://books.google.com/books?id=rK8nA9U0OE4C}} *{{cite book |last=Barker |first=Hannah |title=Slavery in the Black Sea Region, C.900–1900: Forms of Unfreedom at the Intersection Between Christianity and Islam |year=2021 |location=Leiden |publisher=Brill |chapter=What Caused the 14th-Century Tatar–Circassian Shift? |pages=339–363 |isbn=978-90-04-47071-2}} *{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |year=2007 |title=Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture |location=Cairo |publisher=American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-077-6}} *{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |title=Practising Diplomacy in the Mamluk Sultanate: Gifts and Material Culture in the Medieval Islamic World |year=2014 |publisher=I. B. Tauris |isbn=978-0-85773-541-6 |url=https://books.google.com/books?id=5hqDBAAAQBAJ |chapter=Africa}} *{{cite book |last=Brummett |first=Palmira Johnson |title=Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1994 |isbn=978-0-7914-1701-0 |url=https://books.google.com/books?id=bTnK1csz0swC}} *{{cite book |last1=Blair |first1=Sheila S. |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |title=The Art and Architecture of Islam, 1250–1800 |year=1995 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05888-8 |url=https://books.google.com/books?id=FWuozgEACAAJ}} *{{cite book |last=Clifford |first=Winslow William |editor-last=Conermann |editor-first=Stephan |title=State Formation and the Structure of Politics in Mamluk Syro-Egypt, 648–741 A.H./1250–1340 C.E. |year=2013 |publisher=Bonn University Press |isbn=978-3-8471-0091-1 |url=https://books.google.com/books?id=lu9IHN5VZj4C}} *{{cite book |last=Clot |first=André |title=L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves, 1250–1517 |publisher=Perrin |year=2009 |isbn=978-2-262-03045-2 |language=fr |orig-year=1996}} *{{cite book |last=Cummins |first=Joseph |title=History's Greatest Wars: The Epic Conflicts that Shaped the Modern World |year=2011 |publisher=Fair Winds Press |isbn=978-1-61058-055-7 |url=https://books.google.com/books?id=CYfTZiQPD5cC}} *{{cite book |last=Drory |first=Joseph |editor1-last=Wasserstein |editor1-first=David J. |editor2-last=Ayalon |editor2-first=Ami |title=Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SMGSTgfU7CQC&pg=PA19 |chapter=The Prince who Favored the Desert: Fragmentary Biography of al-Nasir Ahmad (d. 745/1344) |year=2006 |isbn=9-78-0-415-37278-7}} *{{cite book |last=Fischel |first=Walter Joseph |title=Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406, a Study in Islamic Historiography |year=1967 |publisher=University of California Press |url=https://archive.org/details/ibnkhalduninegyp0000fisc |url-access=registration}} *{{cite book |last=Fuess |first=Albrecht |editor1-last=Conermann |editor1-first=Stephan |editor-last2=Şen |editor-first2=Gül |title=The Mamluk-Ottoman Transition: Continuity and Change in Egypt and Bilād al-Shām in the Sixteenth Century, 2 |publisher=Bonn University Press |year=2022 |isbn=978-3-8470-1152-1 |chapter=Why Domenico Had to Die and Black Slaves Wore Red Uniforms: Military Technology and Its Decisive Role in the 1517 Ottoman Conquest of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SCp9EAAAQBAJ&dq=mamluks+venetians+safavids+portuguese&pg=PA146}} *{{cite book |last=Garcin |first=Jean-Claude |title=The Cambridge History of Egypt, Volume 1 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Regime of the Circassian Mamluks}} *{{cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Syria: An Outline History |publisher=Pen and Sword |year=2016 |isbn=978-1-4738-6083-4 |url=https://books.google.com/books?id=OFSqCwAAQBAJ&dq=ottomans+welcomed+syria+selim&pg=PT315}} *{{cite book |last=Al-Harithy |first=Howyda N. |editor-last=Necıpoğlu |editor-first=Gülru |title=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, Volume 13 |chapter=The Complex of Sultan Hasan in Cairo: Reading Between the Lines |year=1996 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10633-2 |pages=68–79 |url=https://books.google.com/books?id=NdCTI5FqayAC}} *{{cite book |last=Levanoni |first=Amalia |title=A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310–1341) |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10182-1 |url=https://books.google.com/books?id=YT_pUKZFdt4C}} *{{cite book |last=Hathaway |first=Jane |article=Mamlūks, Ottoman period |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-16165-8 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett |pages=124–129}} *{{cite book |last1=Holt |first1=Peter Malcolm |author-link1=Peter Holt (historian) |last2=Daly |first2=M. W. |title=A History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day |year=1961 |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-1-317-86366-3 |url=https://books.google.com/books?id=BXB_BAAAQBAJ}} *{{cite book |last=McCarthy |first=Justin |url=https://books.google.com/books?id=aHXJAwAAQBAJ |title=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923 |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-89048-5}} *{{cite book |last=Muslu |first=Cihan Yüksel |title=The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World |publisher=I.B. Tauris |year=2014 |isbn=978-0-85773-580-5 |url=https://books.google.com/books?id=b7iKDwAAQBAJ&dq=qaytbay+shah+suwar&pg=PT106}} *{{cite book |last=Nicolle |first=David |title=Mamluk 'Askari 1250–1517 |year=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-78200-929-0 |url=https://books.google.com/books?id=TLZ-BAAAQBAJ}} *{{cite book |last=Northrup |first=Linda |title=From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678–689 A.H./1279–1290 A.D.) |year=1998a |publisher=Franz Steiner |isbn=978-3-515-06861-1 |url=https://books.google.com/books?id=DivRsJGJaKwC}} *{{cite book |last=Northrup |first=Linda S. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt 640–1517 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Bahri Mamluk Sultanate}} *{{cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |publisher=Knopf Doubleday Publishing |year=2015 |isbn=978-1-101-97035-5 |url=https://books.google.com/books?id=QITaCwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt, 640–1517 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Military Institution and Innovation in the Late Mamluk Period |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA452}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Mamluk Sultanate: A History |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=978-1-108-47104-6}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=978-1-4008-5641-1 |url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ}} *{{cite journal |last1=Sharon |first1=M. |title=A New Fâṭimid Inscription from Ascalon and Its Historical Setting |journal='Atiqot |date=1995 |volume=26 |pages=61–86 |jstor=23457057 |url=https://www.jstor.org/stable/23457057}} *{{cite book |last=Streusand |first=Douglas E. |title=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-0-429-96813-6 |url=https://books.google.com/books?id=ux-yDwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Rabbat |first=Nasser O. |title=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mameluk Architecture |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10124-1 |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC}} *{{cite book |last=Rodenbeck |first=Max |title=Cairo: The City Victorious |year=1999 |publisher=American University in Cairo Press |location=Cairo |isbn=0-679-44651-6 |url=https://books.google.com/books?id=16vtAAAAMAAJ}} *{{cite journal |last=Yosef |first=Koby |title=The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate |journal=Al-Qanṭara |doi=10.3989/alqantara.2013.001 |volume=34 |issue=1 |publisher=Consejo Superior de Investigaciones Científicas |pages=7–34 |year=2013 |doi-access=free}} *{{cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Medieval Kingdoms of Nubia: Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile |year=2002 |publisher=British Museum |isbn=978-0-7141-1947-2}} *{{cite book |last=Williams |first=Caroline |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |year=2018 |publisher=American University in Cairo Press |edition=7th |isbn=978-977-416-855-0}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Мәмлүк сұлтандығы]] [[Санат:Таяу Шығыстың тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Африканың тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Бұрынғы империялар]] [[Санат:Мысыр тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Сирия тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Палестина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:1250 жылдары құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1798 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]] 03bu5g62p2bhh2vh7brcali0vfb8ied 3586297 3586242 2026-04-17T05:44:49Z TalgatSnow 143530 3586297 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Мәмлүк сұлтандығы |өз атауы = {{lang-ar|سلطنة المماليك}}<br>Sultanat al-Mamalik |статусы = [[Сұлтан|Сұлтандық]] |әнұраны = |байрақ = Mameluke Flag.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Каталан атласы]] бойынша мәмлүк байрағы |елтаңбасы = Coat of arms of the Mamluk Sultan of Egypt.svg |елтаңба_сипаттамасы = Телінген елтаңба (1413) |символ = |карта = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg |сипаттамасы = Әл-Насыр Мұхаммед сұлтан тұсындағы Мәмлүк мемлекетінің ең жоғарғы кеңею шегі (XIV ғ. бірінші жартысы) |p1 = Айюб әулеті |flag_p1 = Flag of Ayyubid Dynasty.svg |image_p1 = |p2 = Антиохия кінәздігі |flag_p2 = Banner of the Principality of Antioch.png |image_p2 = |p3 = Триполи графтығы |flag_p3 = Banner of Arms of the House of Toulouse-Tripoli.svg |image_p3 = |p4 = Иерусалим патшалығы |flag_p4 = Vexillum Regni Hierosolymae.svg |image_p4 = |p5 = Киликия армян патшалығы |flag_p5 = Flag of the Rubenid Dynasty.svg |image_p5 = |p6 = Тахиридтер сұлтандығы |flag_p6 = |image_p6 = |құрылуы = 1250 |ыдырауы = 1517 |s1 = Мысыр эялеті |flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg |image_s1 = |ұраны = |астана = [[Каир]] |қалалары = [[Александрия (Мысыр)|Александрия]], [[Дамаск]], [[Алеппо]] |тілі = {{plainlist| * [[Араб тілі|араб]] ([[ресми тіл]]) * [[мәмлүк қыпшақ тілі]] * [[Оғыз тілдері|оғыз]] * [[Адыг тілдері|адыг]]}} |валютасы = Динар, дирхем |аумағы = |халқы = 17 000 000 |басқару_формасы = [[Феодализм|Жартылай феодалды]] стратократиялық сайланбалы монархия |династиясы = [[Бахри мәмлүктері]] (1250—1382)<br>[[Бурджи мәмлүктері]] (1382—1517) |басқарушылар_титулы = [[Мысыр сұлтаны]] |басқарушы1 = [[Айбек Муиза-Изз-әд-дин|Айбек]] (бірінші) |басқарушы_жылы1 = 1250 — 1257 |басқарушы2 = [[II Тұманбай]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1516 — 1517 |басқарушылар_титулы3 = [[Халиф|Каир халифы]] |басқарушы3 = [[II Әл-Мұстансир]] |басқарушы_жылы3 = 1261 |басқарушы4 = [[III Әл-Мұтауаккиль]] |басқарушы_жылы4 = 1508 — 1517 |діні = {{plainlist| * [[Сунниттер|Сунниттік ислам]] ([[мемлекеттік дін|мемлекеттік]]) * [[Шииттер|Шииттік ислам]] (азшылық) * [[Нусайрилік|Алауилер]] (азшылық) * [[Христиандық]] (азшылық) * [[Иудаизм]] (азшылық)}} |дейін = |кейін = |ескерту = Мемлекеттің негізін Дешті Қыпшақтан шыққан түркі-мәмлүктер қалаған. }} '''Мәмлүк сұлтандығы''' ({{Lang-ar|سلطنة المماليك}}, Салтанат аль-Мамалик), сондай-ақ '''Мәмлүк Мысыры''' немесе '''Мәмлүк империясы''' деп те аталады — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[XVI ғасыр]]дың басына дейін [[Мысыр]], [[Сирия]] аймағы және [[Хиджаз]] жерлерін билеген мемлекет. Орталығы — [[Каир]] қаласы. Мемлекетті сұлтан бастаған, азат етілген құл-жауынгерлерден құралған [[мәмлүктер]]дің әскери кастасы басқарды. Сұлтандықтың негізі 1250 жылы [[Мысыр]]дағы [[Айюб әулеті]]н тақтан тайдыру нәтижесінде қаланып, 1517 жылы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатты. Мәмлүктер тарихы, билік құрған элитаның этникалық тегіне немесе әскери корпустарының атауына байланысты, негізгі екі кезеңге бөлінеді:<ref name=":3">{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = 164–165}}</ref> * [[Бахри мәмлүктері|Бахри кезеңі]] (1250–1382) — билік басында негізінен [[Түркілер|түркі]] ([[Қыпшақтар|қыпшақ]]) текті мәмлүктер болды. * [[Бурджи мәмлүктері|Бурджи кезеңі]] (1382–1517) — билікке [[Черкестер|черкес]] ([[Адығтар|адыг]]) текті мәмлүктер келді. Сұлтандықтың алғашқы билеушілері [[Айюб әулеті|Әйюбилер]] сұлтаны [[Әс-Салих Әйюб]]тің (1240–1249) мәмлүк жасақтарынан шығып, 1250 жылы оның мұрагерінен билікті тартып алды. Сұлтан [[Құтыз]] бен [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған мәмлүктер 1260 жылы [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]]ды ойсырата жеңіп, олардың оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатты. Кейіннен олар [[Айюб әулеті|Әйюбилер]]дің [[Сирия|Шам]]дағы әмірліктерін жаулап алды немесе өздеріне [[вассалдық]] тәуелділікке түсірді. Сұлтан [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Каирде [[Аббас әулеті]]н қайта тіктегенімен, олардың рөлі тек рәсімдік сипатта болды. [[XIII ғасыр]]дың соңына қарай [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]], [[Қалауын]] (1279–1290 жж. билік еткен) және [[Әл-Ашраф Халил]] (1290–1293 жж. билік еткен) сияқты сұлтандардың қажырлы еңбегінің арқасында мәмлүктер [[Крест жорықтары|крестшілер мемлекеттерін]] толықтай бағындырып, өз иеліктерін [[Мукурра]] ([[Нубия]]), [[Киренаика]], [[Хиджаз]] бен оңтүстік [[Анадолы түбегі|Анадолы]]ға дейін кеңейтті. [[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің үшінші рет билікке келуі (1293–1294, 1299–1309, 1310–1341 жж.) сұлтандықтың ұзаққа созылған тұрақтылық пен гүлдену кезеңіне ұласты. Алайда одан кейін билік оның ұлдарына ауысқан тұста мемлекет ішкі қырқыстарға бой алдырып, нақты билік лауазымды [[әмір]]лердің қолына өтті. Осындай [[әмір]]лердің бірі — [[Барқұқ]] 1382 жылы, содан соң 1390 жылы сұлтанды тақтан тайдырып, Бурджи әулетінің билігін орнатты. Оның мұрагерлері тұсында шетелдік басқыншылықтар, тайпалардың көтерілістері мен табиғи апаттар салдарынан империядағы мәмлүктердің ықпалы әлсіреп, мемлекет ұзаққа созылған қаржылық дағдарысқа ұшырады. Сұлтан [[Барсбей]]дің тұсында қазынаны толтыру мақсатында маңызды шаралар қолға алынды; атап айтқанда, Еуропамен арадағы саудаға [[монополия]] орнатылып, салық жинау үшін ауылдық жерлерге әскери экспедициялар ұйымдастырылды. Сондай-ақ ол 1426 жылы [[Кипр]]ді бағындыру арқылы мәмлүктердің халықаралық аренадағы беделін арттырды. Осы кезеңнен кейін сұлтандық тоқырау дәуіріне аяқ басты. Сұлтан [[Қайытбай]]дың ұзаққа созылған әрі сыртқы саясаттағы сауатты билігі (1468–1496 жж.) мемлекетте біршама тұрақтылық орнатты, алайда бұл дәуір [[Осман империясы]]мен арадағы алғашқы қақтығыстармен ерекшеленді. Сұлтандықтың соңғы қауқарлы билеушісі [[Қансух әл-Ғаури]] (1501–1516 жж.) болды. Оның билік еткен жылдары қатаң салық саясатымен, әскерді реформалау әрекеттерімен және [[Үнді мұхиты]]нда [[Португалдар|португалдықтар]]мен болған әскери текетірестермен танымал. 1516 жылы ол Осман сұлтаны [[I Сәлім]]-ге қарсы шайқаста қаза тапты; осы жеңілістен кейін 1517 жылы османдықтар Мысырды толық жаулап алып, мәмлүктердің билігіне біржола нүкте қойды. Мәмлүктер билігі кезінде [[Каир]] қазіргі заманға дейінгі дәуірдегі өзінің гүлденуі мен ауқымының шыңына жетіп, сол уақыттағы әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}</ref> Сұлтандық экономикасының негізін [[ауыл шаруашылығы]] құрағанымен, мемлекеттің тиімді географиялық орналасуы оны [[Еуропа]] мен [[Үнді мұхиты]] арасындағы сауданың басты орталығына айналдырды. Мәмлүктердің өздері табыс көзі ретінде [[иқта]] жүйесіне сүйенді. Сонымен қатар олар өнер мен сәулет өнерінің ірі жанашырлары болды: металды нақыштап өңдеу, эмальданған шыны бұйымдары және көркем безендірілген [[Құран]] қолжазбалары сол дәуірдегі өнердің жоғары деңгейін көрсетсе, мәмлүк сәулет өнерінің туындылары бүгінгі тарихи [[Каир]]дің келбетін құрап, империяның барлық бұрынғы иеліктерінде сақталып қалған. == Атауы == «Мәмлүк сұлтандығы» — қазіргі тарихнамада қалыптасқан термин.{{sfn|Yosef|2013|p=8}}{{Sfn|Petry|2022|p=53}} [[Бахри мәмлүктері]] билік еткен кезеңдегі [[Араб тілі|араб тіл]]ді дереккөздер бұл [[әулет]]ті «'''Түркілер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Атрак немесе Дәулет әл-Түрк) немесе «'''Түркия мемлекеті'''» (әл-Дәулә әл-Түркия) деп атаған.{{sfn|Nicolle|2014|p=4}}{{sfn|Northrup|1998b|p=250}}{{sfn|Yosef|2013|p=8}} [[Бурджи мәмлүктері|Бурджилер]] билігі тұсында мемлекет «'''Черкестер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Жаракиса) деп те аталды.{{sfn|Yosef|2013|p=8}} Бұл атаулар билеушілердің этникалық тегін ерекшелеп көрсеткен. Мәмлүк тарихшылары [[черкестер]] дәуіріндегі сирек жағдайларды есептемегенде, билеушілердің «құл» (мәмлүк) мәртебесіне баса назар аудармаған.{{sfn|Yosef|2013|p=8}} == Тілі == [[Сурет:Mahmud al-Kashgari.jpg|thumb|[[Махмұд Қашқари]]дің «[[Диуани лұғат ат-түрк]]» еңбегінің бүгінгі күнге жеткен жалғыз қолжазба нұсқасы 1266 жылы Мәмлүк сұлтанатының құрамында болған [[Дамаск]] қаласында көшірілген.<ref name="Turan"/>]] Мәмлүктер билік басына келген тұста Мысырда [[араб тілі]] діни, мәдени және мемлекеттік басқару тілі ретінде толық орнығып, тіпті мұсылман емес қауымдастықтар арасында да кең қанат жайған еді. Қарапайым халықтың араб тіліне бейімделуіне, ең алдымен, билеуші топ пен ғылыми ортаның тілін меңгеруге деген ұмтылысы себеп болды. Сонымен қатар, Мәмлүктер [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]] мен [[Крест жорықтары|крестшілер]]ге соққы беріп, жеңіске жеткеннен кейін, Мысыр мен Сирия аумағын жаулап алынған өзге араб елдерінен келетін [[босқындар]] үшін «қауіпсіз аралға» айналдырды. Осылайша, олар араб тілінің ықпалын одан ары күшейтті. Моңғолдардың Сирияға толассыз шапқыншылығы салдарынан Мысырға қарай ағылған сириялық ғалымдар мен өнерпаздардың кезекті толқыны бұл үдерісті одан ары жандандыра түсті.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}} Сұлтанаттың ресми әкімшілік тілі араб тілі болғанына қарамастан, мәмлүк билеушілері өзара сөйлесу үшін [[қыпшақ тілі]]нің бір нұсқасын — [[мәмлүк қыпшақ тілі]]н пайдаланды.{{sfn|Winter|1998|p=96}} Карл Петридің айтуынша, мәмлүктер [[Орта Азия]]ның қыпшақ диалектілерінде немесе [[кавказ]]дық черкес тілінде сөйлегеніне қарамастан, түркі тілін өз кастасының негізгі қарым-қатынас құралы деп санаған.{{sfn|Petry|1981|p=70}} Тарихшы Майкл Уинтердің пайымдауынша, «түркілік» мәмлүк элитасының басты ерекшелігі болды: тек солар ғана түркіше сөйлей білді және тек солардың есімдері түркіше болды. Мәмлүк элитасы этникалық жағынан әртүрлі болғанымен, тегі түркі еместердің өзі толықтай «түркіленіп» кетті. Соның ішінде, Бүржі әулетінің билікке келуімен мемлекеттің басым этникалық элементіне айналған черкес мәмлүктері де түркі тілінде білім алды.{{sfn|Winter|1998|p=96}}{{sfn|Powell|2012|p=21}} Сол себепті арабтілді халық оларды «түріктер» деп қабылдады. Қыпшақ-түркі тілі жазбаша түрде де қолданылды, бірақ араб тіліне қарағанда сирегірек және негізінен мәмлүктердің өз ортасы үшін ғана пайдаланылды. Уақыт өте келе, Анадолы түріктерінің ықпалының артуына байланысты бұл рөлді оғыз-түркі тілі иемденді.<ref name="Turan">{{Cite journal |last1=Turan |first1=Fikret |date=2007 |title=The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver or Cultural Aspiration? |url=https://www.academia.edu/30980862 |journal=Turcologica |language=English |volume=69 |pages=37–47}}</ref><ref name=":32">{{Cite book |last=Flemming |first=Barbara |url=https://books.google.com/books?id=qoJ1DwAAQBAJ&pg=PA107 |title=Essays on Turkish Literature and History |publisher=Brill |year=2017 |isbn=978-90-04-35576-7 |pages=107 |language=en}}</ref>{{Sfn|Rabbat|2001|p=69}} Сұлтанаттың билеуші әскери элитасы, сирек жағдайларды қоспағанда, тек мәмлүк тектілерден ғана құралды.{{sfn|Rabbat|2001|pp=60–61}} Негізінен түркі немесе түркіленген мәмлүк элитасын олардың арабтілді қол астындағы халықтан бөліп тұрған басты фактор — этникалық тегі болды.{{sfn|Powell|2012|p=21}} Этникалық шығу тегі әрбір мәмлүктің жеке басын анықтайтын негізгі элемент саналды. Бұл бірегейлік олардың есімдерінен, киім үлгісінен, әкімшілік лауазымдарға қолжетімділігінен және сұлтанның нисбасынан (тегін білдіретін есімінен) айқын көрініп тұратын.{{sfn|Yosef|2012|p=394}} Мәмлүктердің ұрпақтары, яғни «аулад ан-нас» (тектілердің балалары), әдетте әскери элита қатарына қабылданбайтын. Оның орнына олар азаматтық әкімшілікте немесе мұсылман діни мекемелерінде қызмет атқарды.{{sfn|Rabbat|2001|p=60}} Бахри әулетінің сұлтандары мен әмірлері өздерінің қыпшақ-түркі тамырларын ерекше мақтан тұтты. Сол себепті, Бахри кезеңінің шежірелерінде Китбұқа, ІІ Бейбарыс және Лажын сияқты қыпшақ текті емес билеушілер «тақты заңсыз иеленушілер» ретінде жиі сынға ұшырап отырған. == Тарихы == === Шығу тегі === [[Сурет:Sulwan al-Muta’ fi ‘Udwan al-Atba’ by Ibn Zafar al-Siqilli, (1104 - 1170 to 1172) Egypt or Syria circa 1330 CE.jpg|thumb|Ибн Зафар әс-Сикиллидің «Сулван әл-Мута» еңбегінің титулдық бетінің безендірілуі. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия, шамамен 1330 жыл<ref>{{cite web |title=Frontispiece, folio from a manuscript of The Prescription for Pleasure (Sulwan al-Muta' fi 'Udwan al-Atba') of Ibn Zafar al-Siqili, AKM12, The Aga Khan Museum |url=https://www.agakhanmuseum.org/collection/artifact/frontispiece-akm12 |website=Aga Khan Museum |language=en}}</ref>]] Мәмлүк — үй құлы саналатын «ғұламнан» өзіндік мәртебесімен ерекшеленген, еркіндік алған әскери қызметші. Олар әскери өнерді, сарай этикетін және ислам ілімдерін толық меңгергеннен кейін басыбайлылықтан босатылатын. Алайда, азаттық алғанына қарамастан, мәмлүктер өз мырзасына адалдық танытып, оның әулетіне қызмет етуге міндетті болды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Мәмлүктер кем дегенде [[IX ғасыр]]дан бастап [[Сирия]] мен [[Мысыр]]дағы әскери аппараттың маңызды бөлігіне айналды. Уақыт өте келе олардың ықпалы артып, Мысыр мен Сирияда билік жүргізген [[Тулун әулеті|Тулунидтер]] және Ихшидидтер секілді басқарушы әулеттердің негізін қалады.{{sfn|Clifford|2013|p=65}} XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында, Әйюбидтер билігі кезінде мәмлүк жасақтары Мысыр әскерінің басты тірегі болды. Бұл процесс Әйюбилердің алғашқы сұлтаны [[Салах әд-Дин]]нің (1174–1193 жж. билік еткен) тұсында басталды. Ол [[Фатима әулеті|Фатимидтер халифаты]]ның қара нәсілді африкалық жаяу әскерін таратып, олардың орнын мәмлүктермен алмастырды.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Әрбір [[Айюб әулеті|Әйюбид]] сұлтаны мен жоғары лауазымды әмірлерінің жеке мәмлүк жасақтары болды. Әйюбидтерге қызмет еткен мәмлүктердің басым көпшілігі [[Орта Азия]]дан шыққан этникалық [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] түркілері еді. Олар қызметке қабылданған соң сүнниттік исламды қабылдап, араб тілін үйренетін. Мәмлүктер өз мырзаларына барынша адал болды, оларды жиі «әке» деп атайтын.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Өз кезегінде, қожайындары да оларға құл ретінде емес, жақын туысындай қарайтын. Олар азаттық алғаннан кейін сарай әкімшілігінен немесе әскерден тиісті лауазымдарын алатын.{{sfn|Barker|2021|p=342}} Мәмлүктердің ерікті жауынгерлерден (азат туғандардан) артық бағалануының себебі — олардың тәрбиесінде жатыр. Мәмлүктер жастайынан әскер мен сұлтанды өз «отбасы» ретінде көруге бейімделді. Соның нәтижесінде олар өздерінің туған-туыстары мен руластарының мүддесін бірінші орынға қоятын ерікті сарбаздарға қарағанда, билікке әлдеқайда адал деп есептелді.{{sfn|Conermann|2021|pp=383-384}} Әйюбид әмірі әрі болашақ сұлтан [[Әс-Салих Әйюб]] 1229 жылға қарай Сирия, Мысыр және Арабия өңірлерінен мыңға жуық мәмлүк жинады (олардың арасында азат туғандары да бар еді). Бұл кезде ол әкесі, Сұлтан әл-Камил (1218–1238 жж. билік еткен) жоқта Мысырдың найыбы (наменгері) қызметін атқарып жүрген болатын. Бұл мәмлүктер өз мырзаларының құрметіне «Салихия» (жекеше түрде — «Салихи») деп аталды. 1240 жылы әс-Салих Мысыр тағына отырғаннан кейін, өз жасағындағы мәмлүктердің көбіне азаттық беріп, оларды жоғары лауазымдарға тағайындады. Ол өзіне дейінгі әмірлерден тәркіленген [[иқта]]ларды (әскери қызметі үшін берілетін жер үлестері) өз мәмлүктеріне бөліп беріп, олардың экономикалық қуатын нығайтты. Сұлтан Мысырда сондай пәрменді әскери-басқару жүйесін құрды, тарихшы Уинслоу Уильям Клиффордтың сипаттауынша, замандастары сол дәуірдегі Мысырды «Салихилер билеп-төстеген» өлке ретінде таныған.{{sfn|Clifford|2013|p=67}} Тарихшы Стивен Хамфрис «Салихия» тобының мемлекеттегі ықпалының артуы әс-Салихтың жеке билігіне еш қауіп төндірмегенін (олардың сұлтанға деген шексіз берілгендігінен) айтса, Клиффорд бұл топтың ішкі дербестігі мұндай адалдық шеңберінен шығып кеткен еді деген пікірді ұстанады.{{sfn|Clifford|2013|pp=68–69}} === Билікке келуі === 1249 жылы [[Жетінші крест жорығы]] кезінде Франция королі [[IX Луи|ІХ Людовик]] Мысырдың [[Дамиетта]] қаласын басып алғанда, сұлтан әс-Салих пен оның мәмлүктері арасындағы қайшылық шегіне жетті. Соғыс өрті өршіп тұрғанда әс-Салих қайтыс болып, таққа оның ұлы [[Әл-Мұаззам Тұраншах|Тұраншах]] отырды. 1250 жылғы 11 ақпанда [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған «Бахрия» полкі әл-Мансура түбінде крестшілерді талқандаса, сәуірдегі Фарискур шайқасында жау әскері біржолата күйреп, король ІХ Людовик тұтқынға алынды. Осы жеңістерден кейін Тұраншах билікті өз қолына алу үшін әкесінен қалған ескі гвардияны (Салихия) шеттетіп, олардың орнына өзінің жақын нөкерлерін қоя бастады.{{sfn|Clifford|2013|p=70}} Бұл шешімге наразы болған салихи әмірлері 1250 жылғы 2 мамырда Фарискурда Тұраншахтың көзін жойып,{{sfn|Clifford|2013|p=71}} Әюбилер әулетінің билігін іс жүзінде аяқтады. Тұраншахтан кейін билік басына әс-Салихтың жесірі [[Шәжір әд-Дүрр]] келді.{{sfn|Clifford|2013|p=72}} Ол «Бахрия» және «Жамдария» полктеріне жер үлестері мен ерекше құқықтар беріп, олардың қолдауына ие болды.{{sfn|Clifford|2013|p=73}} Алайда әскери қолбасшы [[Айбек Муиза-Изз-әд-дин|Айбек]] билікті жеке иемденуге тырысқанда, бахрилер оны Әюбилер әулетінің мұрагері Мұсамен билікті бөлісуге мәжбүр етті. Осыдан кейін Айбек пен бахрилердің көсемі [[Фарис әд-Дин Ақтай]] арасында ашық текетірес басталды. Бұл күрес 1251 жылы Айбектің бахрилердің штаб-пәтерін жабуымен және 1254 жылы Ақтайды өлтіруімен аяқталып,{{sfn|Clifford|2013|p=77}} мәмлүктер арасындағы ішкі соғысқа жол ашты. [[Сурет:Horsemen whose lance-heads are between each other's shoulder-blades. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|upright=1.2|Найза ұстаған сарбаздар. 1371 жыл. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия]] Ақтайды өлтіргеннен кейін Айбек «Бахрия» мәмлүктерін қуғындай бастады, нәтижесінде олардың көбі [[Газа]]ға қашты.{{sfn|Northrup|1998a|p=69}}{{sfn|Clifford|2013|p=78}} Алайда 1257 жылы Айбек, артынша Шәжір әд-Дүрр де қастандықпен өлтіріліп, Мысырда билік бостығы орнады. Таққа Айбектің жас ұлы [[Әл-Мансұр Әли|Әли]] отырғанымен, іс жүзінде билік оның сенімді серігі [[Құтыз|Сайф әд-Дин Құтұз]]дың қолына өтті.{{sfn|Northrup|1998a|pp=70–71}} Газадағы бахрилер Мысырды қайтаруға тырысқанымен, жеңіліске ұшырап, Сирия билеушісі ән-Насыр Юсуфтың жағына шықты. Бірақ [[моңғол шапқыншылығы]]ның қаупі төнгенде, Әюби әмірлері өзара татуласуға мәжбүр болып, Бейбарыс та ән-Насыр Юсуфтың қарамағына өтті. 1259 жылы [[Құтыз]] жас сұлтанды тақтан тайдырып, билікті толық иемденді де, Мысырдағы қалған қарсыластарын тазартып шықты. Ал [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Газада Құтұзға бағынбайтын жеке саяси күш құрып, қарсылықты жалғастыра берді.{{sfn|Clifford|2013|p=80}} Мәмлүктер өзара таққа таласып жатқанда, [[Құлағу хан]] бастаған моңғол әскері 1258 жылы ислам әлемінің зияткерлік және рухани орталығы болған [[Бағдат]]ты талқандап, батысқа қарай жылжып, [[Алеппо]] мен [[Дамаск]]іні басып алды.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Ортақ жауға қарсы тұру үшін Құтұз бұрынғы жауы Бейбарыспен татуласып, оның Мысырға оралуына рұқсат берді. Құлағу хан Каирге елшілерін аттандырып, Құтұздан моңғол билігіне сөзсіз бағынуды талап етеді. Алайда Құтұз елшілердің көзін жоюға бұйрық беріп, қайтпас батылдық танытты. Тарихшы Джозеф Камминс бұл қадамды «моңғол тағына көрсетілген ең ауыр қорлық» деп бағалады.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Көп ұзамай Құлағудың моңғол тағы үшін күресу мақсатында Сириядан кеткені белгілі болады. Осы сәтті пайдаланған Құтұз бен Бейбарыс Сирияны азат ету үшін 120 мың сарбаздан тұратын алпауыт күш жинады.{{sfn|Cummins|2011|p=90}} 1260 жылғы қыркүйекте [[Айн-Жалұт шайқасы]]нда мәмлүктер моңғолдарды күйрете жеңіп, [[Кетбұға]] ноянды өлім жазасына кесті. Осы жеңістен кейін мәмлүктер Сирия қалаларын қайтарып алды. Алайда [[Каир]]ге жеңіспен оралған жолда Құтұз бахрилердің қастандығынан қаза тауып, 1260 жылғы қазанда билік басына [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] келді.{{sfn|Northrup|1998a|p=72}} Осылайша Мысырда «Бахрия» мәмлүктерінің дәуірі басталды.{{sfn|Northrup|1998b|p=250}} === Бахри әулетінің билігі (1250–1382) === ==== Бейбарыстың билік құруы ==== {{Негізгі мақала|Сұлтан Бейбарыс}} [[Сурет:Mamluk ruler in the Baptistère de Saint Louis - Médaillon IV (1320–1340).jpg|thumb|«Сент-Луи тостағанындағы» (1320–1340) тақта отырған билеуші мен оның нөкерлері. [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың сол заманға жуық кезеңдегі ықтимал бейнесі.<ref>{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |pages=76, 84, Fig. 5 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}</ref>]] 1260 жылы Бейбарыс Парсыдағы моңғол [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ымен астыртын байланыста болды деген айыппен әл-Мұғитті биліктен тайдырып, Шам (Сирия) өлкесіндегі өз үстемдігін нығайтты.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Сұлтан билігінің алғашқы жылдарында мәмлүк жасағын 10 мыңнан 40 мың атты әскерге дейін жеткізді, оның ішінде 4 мың сарбаздан тұратын таңдаулы сұлтан ұланы (хасса) құрылды. Бұл жаңа әскер қатаң тәртіпке бағынып, ат үстінде шабуылдау, қылыш шабу және садақ ату өнеріне жоғары деңгейде машықтанды.{{sfn|Asbridge|2010|p=95}} Мемлекет ішіндегі байланысты жеделдету үшін Бейбарыс Мысыр мен Шам арасын жалғайтын «барид» (жүйрік пошта) желісін құрды. Бұл бағыттың бойында көптеген жолдар мен зәулім көпірлер бой көтерді. Оның әскери және әкімшілік реформалары Мәмлүк мемлекетінің айбынын асырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Ол моңғолдар мен Еуропаның христиан билеушілерінің өзара одақтасуына жол бермеу үшін дипломатиялық айла-шаралар жүргізді, сондай-ақ [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]] мен [[Алтын Орда]] арасына іріткі салып, оларды бір-біріне қарсы қойды. Бұл саясаттың тағы бір мақсаты — моңғолдар билік жүргізіп отырған Орталық Азиядан түркі тектес мәмлүк сарбаздарының тоқтаусыз келуін қамтамасыз ету еді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} [[Сурет:Horseman impales a bear, from Book three of Nihāyat al-su’l which gives instructions on using lances. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|left|Атты сарбаздың аюды найзамен түйреп жатқан сәті. Ахмад әл-Мисридің 1371 жылғы «Ниһаят әл-сул» (Жауынгерлік өнердің шыңы) атты еңбегінен алынған сурет.<ref>{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |page=Fig. 6 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}</ref>]] 1265 жылға қарай Мысыр мен мұсылмандық Шам өлкесіндегі билігін толық бекемдеген Бейбарыс, Сирия аумағындағы [[Крест жорықтары|крестшілер]]дің бекіністеріне қарсы жорықтар бастады. Ол 1265 жылы Арсуфты, ал 1266 жылы Хальба мен Арқаны бағындырды.{{sfn|Northrup|1998a|p=73}} Бейбарыс крестшілердің жаңа легі келешекте пайдаланбауы үшін Сирия жағалауындағы бекіністерді басып алып, олардың тас-талқанын шығарды.{{sfn|Asbridge|2010|p=97}} Ол халықты теңіз жағалауынан ішкері аймақтарға қоныстандырып, жаңа қалалардың негізін қалады. Бұл қадам аймақтағы елді мекендердің жүйесін түпкілікті өзгертті. Мәселен, Аскалон қаласының тұрғындарын Әл-Мадждал Аскаланға көшіруі осы стратегияның айқын көрінісі болды.{{Sfn|Sharon|1995|p=73}}<ref name= RM>{{Cite journal |last1=Marom |first1=Roy |last2=Taxel |first2=Itamar |date=2023-10-01 |title=Ḥamāma: The historical geography of settlement continuity and change in Majdal 'Asqalan's hinterland, 1270–1750 CE |journal=Journal of Historical Geography |volume=82 |pages=49–65 |doi=10.1016/j.jhg.2023.08.003 |issn=0305-7488|doi-access=free }}</ref> 1266 жылдың тамызында мәмлүктер моңғолдармен одақтас болғаны үшін [[Киликия армян патшалығы]]на қарсы жазалау жорығын бастап, көптеген елді мекендерін қиратып бұл патшалықты әлсіретті. Осы тұста Бейбарыс [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]]ның ішкері аймағындағы Сафед қаласын [[тамплиерлер]]ден, кейінрек [[Рамла]]ны тартып алды. Жағалаудағы бекіністерге қарағанда, мәмлүктер ішкі өңірдегі қалаларды нығайтып, оларды басты әскери гарнизондар мен әкімшілік орталықтар ретінде пайдаланды.{{sfn|Asbridge|2010|p=98}} 1268 жылы мәмлүктер [[Яффа]]ны бағындырып, 18 мамырда крестшілердің ең ірі бекінісі — [[Антиохия]]ны алды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=99–100}} 1271 жылы Бейбарыс [[Триполи графтығы]]на тиесілі атақты Крак-де-Шевалье қамалын иеленді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=103–104}} 1272 жылы [[Исмаилиттер|исмаилит]]-[[Шииттер|шиит]]тік [[ассасиндер]]мен одақ құрғанына қарамастан, 1273 жылдың шілдесінде мәмлүктер олардың дербестігін қауіпті деп санап, Жабаль-Ансария тауларындағы бекіністерін, соның ішінде [[Масьяф]]ты да өз бақылауына алды.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}} 1277 жылы Бейбарыс [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ға қарсы жорық жасап, [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Елбастан шайқасында оларды тас-талқан етті. Алайда, өз күштерін шамадан тыс шаршатпау және Сириядан келетін жолды моңғолдардың үлкен қолы бөліп тастамауы үшін шегінуге шешім қабылдады.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}} Мысырдың оңтүстігінде Бейбарыс христиандық [[Нубия]]ның [[Мукурра]] патшалығына қатысты қатаң саясат ұстанды. 1265 жылы мәмлүктер [[Мукурра]] солтүстігіне басып кіріп, Нубия патшасын өздеріне тәуелді етуге мәжбүрледі.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}} Осы тұста мәмлүктер [[Қызыл теңіз]] жағалауындағы [[Суакин қаласы|Суакин]] мен [[Дахлак (архипелаг)|Дахлак]] архипелагын бағындырды. Сонымен қатар өз бақылауын [[Хиджаз]]ға (Батыс Арабия), [[Ніл]]дің батысындағы шөлді аймақтарға және [[Киренаика|Барқ]]аға жүргізуге күш салды.{{sfn|Nicolle|2014|p=52}} [[Сурет:Ancient_City_of_Damascus-107601_(retouched).jpg|thumb|Заһирия кітапханасындағы Сұлтан Бейбарыс кесенесі ([[Дамаск]])]] 1268 жылы [[Мукурра]] патшасы Бірінші Дәуіт мәмлүктердің қолшоқпарын тақтан тайдырып, 1272 жылы мәмлүктердің [[Қызыл теңіз]]дегі Айдхаб портына шабуыл жасады.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Бұған жауап ретінде 1276 жылы мәмлүктер Донгола шайқасында Макурия патшасы Дәуітті тас-талқан етіп, таққа өз одақтастары Шаканданы отырғызды. Осы жеңістің нәтижесінде Каср Ибрим қамалы мәмлүктердің билігіне өтті. [[Нубия]]ны бағындыру тұрақты сипат алмаса да, Бейбарыс бастаған жорықтар мен таққа өзіне сенімді билеушілерді отырғызу әдісін оның мұрагерлері де жалғастырып отырды.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Дегенмен, сұлтанның алғашқы жеңістері мәмлүктердің Нубиядан жыл сайын алым-салық алып тұруына негіз қалады. Бұл үрдіс [[XIV ғасыр]]дың ортасында [[Мукурра |Мукурра патшалығы]] біржолата күйрегенге дейін үзілген жоқ.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}} Сонымен қатар, қиыр оңтүстіктегі Әл-Абуаб билеушісі Адур да мәмлүктердің айбынынан сескеніп, оларға бас иетінін жеткізді.{{sfn|Welsby|2002|p=254}} Бейбарыс 1264 жылы өзінің төрт жасар ұлы [[Саид Берке]]ні тең билеуші етіп тағайындап, билікті өз әулетінің қолында сақтап қалуға күш салды. Бұл шешім мәмлүктердің қалыптасқан дәстүріне — сұлтанды тегіне қарап емес, жеке қабілеті мен лайықтылығына қарай сайлау тәртібіне қайшы келді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} 1277 жылдың шілдесінде Бейбарыс Дамаскіге бара жатқан жолда қайтыс болып, оның орнына таққа [[Саид Берке|Берке]] отырды.{{sfn|Asbridge|2010|p=107}} ==== Қалауынилердің ерте кезеңі ==== [[Сурет:Siege of Tripoli Painting (1289).jpg|thumb|Триполи қоршауы (1289): Қалауын бастаған мәмлүктердің крестшілерге қарсы жорығы.]] Билік үшін күресте жеңілген Саид Берке тақтан тайдырылып, 1279 жылдың қарашасында Бейбарыстың жақын серігі әрі орынбасары [[Қалауын]] сұлтан атанды. 1281 жылы Илхандар Сирияға қарсы жойқын жорық бастады.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}}{{sfn|Northrup|1998a|p=84}} Мәмлүктер саны жағынан Илхандар, армяндар, грузиндер мен [[Селжүктер|селжүктер]]ден құралған 80 мыңдық коалициядан әлдеқайда аз болғанына қарамастан, Хомс шайқасында оларды ойсырата жеңіп, Сириядағы өз үстемдігін біржолата бекітті.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}} [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың бұл жеңілісі Қалауынға Сириядағы крестшілердің қалған бекіністеріне соққы беруге мүмкіндік туғызды; 1285 жылдың мамырында ол Марқаб қамалын басып алып, онда өз гарнизонын орналастырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=109–110}} Қалауын билігінің алғашқы кезеңі саудагерлер, мұсылман бюрократиясы мен діни топтардың қолдауына ие болуға бағытталған саясатпен ерекшеленді. Ол саудагерлерге ауыр тиген заңсыз салықтарды жойып, Исламның ең қасиетті орындарын — [[Медине]]дегі [[Пайғамбар мешіті]]н, [[Иерусалим]]дегі [[Масжид әл-Ақса|әл-Ақса]] мешітін және [[Әл-Халил|Хеврон]]дағы [[Әл-Харам әл-Ибраһими|Ибраһим мешіті]]н ауқымды жөндеуден өткізу мен қайта құру жұмыстарын қолға алды.{{sfn|Northrup|1998a|pp=84–85}} Кейінірек оның құрылыс қызметі зайырлы және жеке мақсаттарға ауысты, соның ішінде Каирдегі көп салалы ірі аурухана кешені салынды. Илхандармен келісім орнағаннан кейін, Қалауын Мысыр мен Сириядағы ондаған жоғары лауазымды әмірлерді түрмеге жауып, ішкі оппозицияны басып тастады.{{sfn|Northrup|1998a|pp=115–116}} Ол бұған дейін негізінен түркілерден тұратын мәмлүктер қатарын басқа ұлт өкілдерімен, соның ішінде [[черкестер]]мен толықтырып, олардан «Бурджия» полкін құрды.{{sfn|Rabbat|1995|p=139}} Қалауын — Салихи әулетінен шыққан соңғы сұлтан болды. 1290 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, таққа отырған ұлы [[Әл-Ашраф Халил|әл-Ашраф Халил]] өз билігінің заңдылығын нығайту үшін әкесінің мұрагері екенін басты орынға қойды. Халил де өзінен бұрынғы билеушілер секілді мемлекеттік аппаратты реттеуді, крестшілер мен моңғолдарға соққы беруді, Сирияны мемлекетке толық біріктіруді және империяға жаңа мәмлүктер мен қару-жарақ ағынын үздіксіз қамтамасыз етуді басты мақсат етіп қойды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}} Егер Бейбарыс 4 000 мәмлүк, ал Қалауын 6 000–7 000 мәмлүк сатып алған болса, Халил билігінің соңына қарай сұлтанаттағы мәмлүктердің жалпы саны 10 000-ға жуықтады.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} 1291 жылы Халил крестшілердің Палестинадағы соңғы ірі тірегі — Акраны басып алды, осылайша мәмлүктердің үстемдігі бүкіл Сирия аумағына толықтай орнады.{{sfn|Asbridge|2010|p=114}} [[Сурет:Sultan Qalawoon Tomb.jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Қалауын кесенесінің ішкі көрінісі (1284–1285 жж.){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|pp=132–134}}]] 1293 жылы Халил қайтыс болғаннан кейін, Мәмлүк мемлекетінде билікке таласқан топтардың өзара тартысы басталды. Келесі жылы Халилдің кәмелетке толмаған інісі [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] тақтан тайдырылып, билікке Қалауынның моңғол текті мәмлүгі [[Әл-Әділ Китбұға|әл-Әділ Китбұға]] келді. Одан кейін билік тізгінін Қалауынның тағы бір мәмлүгі, [[Гректер|грек]] текті [[Хұсам әд-Дін Лажын]] иеленді. Лажын өз бақылауын күшейту мақсатында [[иқта]] жүйесін қайта қарап, оларды өз жақтастарына үлестірді. Алайда ол билікті ұзақ ұстай алмады: 1298 жылы [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] сұлтан ретінде қайта таққа отырды. Ол ішкі алауыздық жайлаған елді [[ІІ Бейбарыс]] тақтан тайдырғанға дейін басқарды. Қалауынның [[Черкестер|черкес]] текті мәмлүгі ІІ Бейбарыс өзінен бұрынғы билеушілермен салыстырғанда әлдеқайда бай, тақуа және мәдениетті тұлға ретінде танылды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}} Әл-Насыр Мұхаммедтің екінші рет таққа отырған кезеңінің басында [[Илхандар мемлекеті]]мен қақтығыс қайта шиеленісті. Ислам дінін қабылдаған [[ Газан хан|Махмұд Ғазан Хан]] бастаған Илхан әскері Сирияға басып кіріп, 1299 жылы Вади әл-Хазнадар шайқасында мәмлүктерді ойсырата жеңді. Алайда, көп ұзамай [[Газан хан|Ғазан хан]] атты әскеріне қажетті азық тапшылығына байланысты Сириядан негізгі күштерін алып кетті де, Илхандардың қалған бөлігі 1300 жылы қайта жасақталған мәмлүк әскерінің екпініне шыдамай шегініп тынды. 1303 жылы Илхандар тарапынан жасалған кезекті шапқыншылық Дамаскінің оңтүстігіндегі Мардж әс-Суффар жазығында тоқтатылды: мәмлүктер бұл шайқаста шешуші жеңіске жетіп, жаудың бетін біржолата қайтарды.{{sfn|Amitai|2006|p=38}} ==== Әл-Насыр Мұхаммедтің үшінші билік кезеңі ==== [[Сурет:Maqamat of al-Hariri. Enthroned Prince. Probably Egypt 1334.jpg|thumb|Мәмлүк сарайының көрінісі; мұнда сұлтан [[Әл-Насыр Мұхаммед]] бейнеленген болуы мүмкін.<ref>{{cite web |title=Al-Hariri, Maqamat ('Assemblies') – Discover Islamic Art – Virtual Museum |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;at;Mus24;27;en |website=islamicart.museumwnf.org|quote=The sultan who possibly commissioned the manuscript and who may be the one depicted on the dedicatory title page is An-Nasir Muhammad b. Qala'un, who was in power for the third time from 709 AH / 1309–10 AD to 741 AH / 1340–41 AD.}}</ref><ref>{{cite book|last=Yedida Kalfon Stillman, Norman A. Stillman|title=Arab Dress: A Short History : from the Dawn of Islam to Modern Times|year=2003|publisher=Brill|location=Leiden, Netherlands|pages=Fig. 22|isbn=9789004113732|url=https://books.google.com/books?id=1MLfAAAAMAAJ |quote=Fig. 22. Frontispiece of a court scene from a Maqamat manuscript, probably from Egypt, dated 1334. The enthroned prince wears a brocaded qabli' maftulJ with inscribed Tiraz armbands over a qabli' turki which is clinched at the waist with a ''hiyasa'' of gold roundels (bawlikir). The two musicians at the lower right both wear turkic coats and plumed caps, one of which has an upwardly turned brim. The plumes are set in a front metal plaque ('amud) (Nationalbibliothek, Vienna, ms A. F. 9, fol. 1). }}</ref> Бұл туынды 1334 жылы Мысырда жазылған Әл-Хариридің «Мақамат» жинағына тиесілі.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=148 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/148/mode/2up}}</ref> "Суреттерден билеуші [[түркілер]]дің бет-әлпеті мен олар ұстанған ерекше сән үлгілері мен жарақтарын анық көруге болады."<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=162 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/162/mode/2up}}</ref>]] [[II Байбарыс]] бір жылдай билік құрғаннан кейін, 1310 жылы әл-Насыр Мұхаммед таққа қайта отырды. Оның отыз жылдан астам уақытқа созылған бұл үшінші билігі тарихшылар тарапынан Мәмлүк империясының ең гүлденген дәуірі деп бағаланады.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Бұған дейінгі екі кезеңде Қалауын мен Халилдің мәмлүктері үстемдік орнатып, билікке жиі араласқан болатын. Мұндай жағдайды қайталамас үшін әл-Насыр Мұхаммед орталықтандырылған жеке билік (автократия) жүйесін қалыптастырды. Осы мақсатта 1310 жылы өзін тақтан тайдыруға қатысқан барлық мәмлүк әмірлерін, соның ішінде Буржи мәмлүктерін де тұтқындап, жер аударды немесе көзін жойып, иқта жерлерін өз жақтастарына үлестіріп берді.{{sfn|Levanoni|1995|p=28}} Бастапқыда әкесінің тұсындағы мәмлүктерге тиіспегенімен, 1311 және 1316 жылдары олардың да көбін жазалап, иқта иеліктерін тағы да өз мәмлүктеріне бөліп берді. Осындай реформалардың нәтижесінде 1316 жылға қарай мәмлүктердің саны екі мыңға дейін азайды.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} Сонымен қатар, әл-Насыр Мұхаммед халифа әл-Мұстакфидің орнына өзі тағайындаған әл-Уатиқті қойып, бас қазыны тек өзіне тиімді үкімдер шығаруға мәжбүрлеу арқылы елдегі саяси және діни билікті толықтай өз қолына шоғырландырды. [[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің тұсында мәмлүктер 1313 жылы [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың Сирияға жасаған шапқыншылығына тойтарыс беріп, 1322 жылы Илхан мемлекетімен бітім шартын жасасты. Бұл келісім мәмлүк-моңғол соғыстарына біржолата нүкте қойды. Осыдан кейін әл-Насыр Мұхаммед өзінің билігін нығайту және Қалауын әулетінің (Бахри режимінің) үстемдігін баянды ету мақсатында маңызды саяси, экономикалық және әскери реформалар жүргізіп, елде тұрақтылық пен гүлдену дәуірін орнатты. Әл-Насыр Мұхаммедтің билік құрған дәуірі Илхандар мемлекетінің ыдырап, бірнеше ұсақ әулеттік иеліктерге бөліну кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл саяси өзгеріс Мәмлүк сұлтанатына жаңадан құрылған мемлекеттермен тығыз дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, сауда байланыстарын жандандыруға мүмкіндік берді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Сонымен қатар, моңғол иеліктерінен келетін мәмлүктер ағыны саяси жағдайларға байланысты саябырлаған тұста, сұлтан бұл мәселені шешудің тың жолдарын тапты. Ол жауынгерлерді даярлау ісіне еркіндік енгізіп, әскери және қаржылық ынталандырудың жаңа тетіктерін қалыптастырды. Мұндай жеңілдіктер жаңадан келген сарбаздардың жағдайын жақсартып қана қоймай, империядан тыс аймақтардағы әскери өнерге құштар жастардың Мысырға келіп, мансап қууына жол ашты.{{sfn|Levanoni|1995|pp=31–33}} ==== Бахри мәмлүктері дәуірінің соңы ==== 1341 жылы Әл-Насыр Мұхаммед дүниеден өткен соң, билік тізгіні оның ұрпақтарына көшкенімен, мемлекетте саяси тұрақсыздық белең алды. Бұл кезеңде [[Әл-Насыр Хасан]] (1347–1351, 1354–1361) мен [[Әл-Ашраф Шабан]]ды (1363–1367) есепке алмағанда, мұрагерлердің көбі тек ресми түрде ғана сұлтан саналды.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Шын мәнінде, билік мәмлүктердің ықпалды топтары мен олардың жетекшілерінің қолында болды. Сұлтанның ұлдарынан таққа алғаш болып Әл-Насыр Мұхаммедтің өзі тағайындаған мұрагері Әл-Мансұр Әбу Бәкір отырды. Алайда, Әл-Насыр Мұхаммедтің бас кеңесшісі Қаусұн нақты билікті иемденіп, Әбу Бәкірді тұтқындап, артынша өлім жазасына кесті. Оның орнына сұлтанның кішкентай ұлы [[Әл-Ашраф Күшік]]ті таққа отырғызды. [[Сурет:Flickr - archer10 (Dennis) - Egypt-13A-061 (cropped).jpg|thumb|[[Сұлтан Хасан мешіті|Әл-Насыр Хасан сұлтанның кешені]] (1356–1363) — [[оба індеті]] өршіп тұрған қиын кезеңде салынғанына қарамастан, Каирдегі ең ірі әрі ең қымбат мәмлүк ғимараты болып саналады..{{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=|pp=201–203}}{{sfn|Blair|Bloom|1995|p=82}}<ref>{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&pg=PA269 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=269 |language=en}}</ref>|left]] 1342 жылдың қаңтарында Қаусұн мен Әл-Ашраф Күшік тақтан тайдырылып, билікке әл-Карактық [[Әл-Насыр Ахмет]] келді. Алайда Ахмет Каирді орынбасарына тастап, өзі Әл-Каракқа кетіп қалды.{{sfn|Drory|2006|p=27}} Оның бұл оғаш қылығы мен қаталдығы 1342 жылдың маусымында тақтан тайдырылуына себеп болды. Оның орнын басқан бауыры [[Әл-Салих Исмаил]] 1345 жылға дейін билік құрды. Одан кейін таққа отырған [[Әл-Камил Шабан]] мен оның інісі [[Әл-Мұзаффар Хажы]] бірінен соң бірі мәмлүктер көтерілісінің құрбаны болып, 1347 жылдың соңына қарай қаза тапты.{{sfn|Holt|1986|pp=122–123}} Әл-Мұзаффар Хажы өлген соң, әмірлер таққа Әл-Насыр Мұхаммедтің 12 жасар ұлы [[Әл-Насыр Хасан]]ды отырғызды. Оның алғашқы билігі тұсында (1347–1348) басталған [[бубон обасы]] елді жаппай қырып, әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа әкелді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} 1351 жылы Хасан тақтан тайдырылғанымен, 1355 жылы билікке қайта оралды. Бұл жолы ол өзіне қарсылас әмірлерді қызметтен қуып, әкімшілік пен әскерге мәмлүктердің еркін туған ұрпақтарын — «аулад әл-насты» тарта бастады. Бұл үрдіс Бахри дәуірінің соңына дейін жалғасты.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}} Сұлтанның бұл реформасы ескі гвардияның наразылығын тудырып, соңында 1361 жылы әмір Ялбұға әл-Умари бастаған бүлікшілер Хасанның көзін жойды.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}}{{sfn|Petry|1998|p=637}} [[Ялбұға]] жас сұлтан Әл-Мансұр Мұхаммедтің регенті болып, әскердегі іріп-шіруді тоқтату үшін Байбарыс заманындағы қатаң тәртіпті қайта енгізді. 1365 жылы мәмлүктердің [[Армения]]ны басып алу әрекеті [[Кипр]] королі I Петр [[Александрия (Мысыр)|Александрия]]ға басып кіруіне байланысты сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, халықаралық саудадағы тиімді позициялардың жоғалуы мен экономикалық құлдырау Бахри режимін одан ары әлсіретті.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Ялбұғаның тым қатал әдістеріне шыдамаған мәмлүктер 1366 жылы оны өлтіріп тынды.{{sfn|Levanoni|1995|pp=88–89}} Бұл бүлікті кезінде Ялбұғаның өзі таққа отырғызған сұлтан Әл-Ашраф Шабан қолдады. Шабан 1377 жылға дейін елді өз бетінше басқарды, бірақ [[Мекке]]ге [[қажылық]]қа бара жатқан жолында бүлікшілердің қолынан қаза тапты.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}} === Бурджи әулетінің билігі (1382–1517) === ==== Барқұқ сұлтанның билік құруы ==== Шабан қайтыс болғаннан кейін, таққа оның жеті жасар ұлы Әл-Мансұр Әли отырды. Алайда мемлекет тізгіні іс жүзінде аға әмірлерден құралған олигархияның қолында қалды.{{sfn|Holt|1986|p=127}} Әлидің тұсында билікке көтерілген беделді тұлғалардың қатарында Ялбуғаның [[Адығтар|черкес]] мәмлүктері — [[Барқұқ]] пен [[Барақа]] болды.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}}{{sfn|Holt|1986|p=127}}{{sfn|Fischel|1967|p=75}} 1378 жылы Барқұқ атабек әл-асакир (бас қолбасшы) лауазымына ие болып, Мәмлүк армиясына басшылық етті. 1380 жылы ол осы құзыретін пайдаланып, бақталасы Барақаны биліктен тайдырды. 1381 жылы мамырда Әли қайтыс болған соң, оның орнына тоғыз жасар інісі Әл-Салих Хажы сұлтан болып сайланды, бірақ нақты билікті регент ретінде Барқұқ жүргізді. Келесі жылы Барқұқ Әл-Салих Хажыны тақтан түсіріп, сұлтан лауазымын иеленді. Барқұқтың билікке келуіне Ялбуға мәмлүктерінің қолдауы үлкен рөл атқарды, бірақ дәл осы топтың ықпалының артуы оның жеке билігіне қауіп төндірді. 1389 жылы [[Малатиа|Малатья]] мен [[Алеппо]] әмірлері — Минташ пен Ялбуға әл-Насири Сирияда бүлік шығарды. Көтерілісшілер Сирияны толық бағындырып, Мысырға бет алғанда, Барқұқ тақты әл-Салих Хажыға қайтарып беріп, биліктен бас тартуға мәжбүр болды. [[Сурет:Mihrab (marking the direction of the Kaaba in Mecca) - Madrasa of Sultan al-Zahir Barquq (14803204015).jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Барқұқтың мешіт-медресесінің ішкі көрінісі (1384–1386){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=225}}]] Көп ұзамай Ялбуға әл-Насири мен Минташ арасындағы одақ ыдырап, Каирде ішкі қақтығыстар басталды. Осы ретте Минташ Ялбуғаны елден қуды, ал Барқұқ тұтқындалып, әл-Каракқа жер аударылды. Барқұқ айдауда жүріп өзіне қолдау жинап үлгерді. Каирдегі оның жақтастары қамалды басып алып, әл-Салих Хажыны тұтқындаған соң, Барқұқ 1390 жылдың ақпанында таққа қайта оралды. Бұл оқиға Мәмлүк мемлекетінде Бурджилер режимінің түпкілікті орнығуына жол ашты. Осы кезеңдегі билеуші мәмлүктер негізінен [[Солтүстік Кавказ]]дан шыққан черкес текті жауынгерлер болды. 1393 жылы Барқұқ өзінің басты қарсыласы Минташтың көзін жойып, билігін түпкілікті нығайтты. Ол [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] пен [[Қалауын]] сұлтандардың дәстүрін жаңғыртып, мемлекеттің беделін қалпына келтіруге күш салды. Осы мақсатта ол мәмлүктер қатарына черкестерді жаппай тартуды қолға алды (шамамен 5000 жауынгер жиналды{{sfn|Garcin|1998|p=300}}). Барқұқ енгізген басты әкімшілік жаңалық — Мысыр аумағын Сириядағыдай үш ниябатқа (аймаққа) бөлу болды. Жаңадан құрылған Мысыр ниябаттарына Александрия, Даманхур және Асьют қалалары кірді. Бұл жүйе көшпелі бәдәуи тайпаларының күшеюіне байланысты ауылдық аймақтарды бақылауда ұстау үшін жасалды. Сонымен қатар, ол Араб [[бәдеуилер]]іне қарсы тұру үшін Ніл аңғарындағы [[Берберлер|бербер]]лік Хаууара тайпаларын Жоғарғы Мысырға көшірді.{{sfn|Garcin|1998|pp=290–291}} Барқұқ сұлтанның билігі кезінде, 1387 жылы мәмлүктер [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Сивас иелігін өз вассалы болуға мәжбүрледі. XIV ғасырдың соңына қарай Анадолыда мәмлүктерге қарсы жаңа күштер — [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] және [[Әмір Темір]]дің одақтастары болып табылатын оңтүстік және шығыс Анадолыдағы түрікмендердің [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] және [[Қарақоюнлылар|Қара Қоюнлы]] тайпалары пайда болды.{{sfn|Garcin|1998|p=291}} ==== Дағдарыстар және мемлекеттік биліктің әлсіреуі ==== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 450 | caption_align = center | image1 = Behzad timur egyptian.jpg | caption1 = [[Әмір Темір]] әскері (сол жақта) мен Әл-Насыр Фарадж бастаған мәмлүк әскері (оң жақта) арасындағы шайқас | image2 = The Ambassadors of the Egyptian Sultan al-Nasir Faraj ibn Barquq Present their Gifts of Tribute, Including a Giraffe, to Timur, illustration from Zafarnama of Sharaf al-Din Ali Yazdi, Shiraz, 1436. Folio 400r.jpg | caption2 = Әл-Насыр Фарадж елшілерінің Әмір Темірге тарту-таралғыларын ұсынуы. Шараф әд-Дин Әли Йаздидің «Зафарнама» қолжазбасынан иллюстрация, Шираз, 1436 жыл. }} 1399 жылы Барқұқ қайтыс болып, оның орнына он бір жасар ұлы Ән-Насыр Фарадж таққа отырды. Дәл осы жылы [[Әмір Темір]] Сирияға басып кіріп, [[Алеппо|Халеб]] пен [[Дамаск]]іні талқандады. 1402 жылы Әмір Темір [[Осман империясы]]н анағұрлым қауіпті қарсылас деп танып, олармен соғысу үшін Сириядағы басқыншылығын тоқтатты. Фарадж билік басында болған бұл кезең өте ауыр сынақтармен сипатталды: Әмір Темірдің жойқын жорықтарына қоса, Жазира аймағында түрікмен тайпалары күшейіп, Барқұқтың әмірлері Фараджды тақтан тайдыруға тырысты. Сонымен қатар, 1403 жылы Мысырда жаппай [[ашаршылық]] орнап, 1405 жылы сұрапыл [[оба]] індеті таралды. Ал 1401–1413 жылдар аралығындағы [[бәдеуилер]] көтерілісі Мәмлүктердің Жоғарғы Мысырдағы бақылауын толық жойды. Осы оқиғалардың салдарынан бүкіл сұлтандық бойынша мәмлүктер билігінің беделі айтарлықтай төмендеп, Каир терең экономикалық дағдарысқа ұшырады.{{sfn|Garcin|1998|pp=291–292}} 1412 жылы Сирия әмірлері — Танам, Жақам, Наурыз және әл-Муайяд Шайх бірігіп, Фараджды тақтан тайдырды. Биліктің заңдылығын қамтамасыз ету үшін олар алдымен халифа Әл-Мұстаинді «қуыршақ сұлтан» ретінде таққа отырғызды. Алайда алты айдан соң Шайх өзінің басты бәсекелесі Наурызды шеттетіп, халифаны биліктен ығыстырды да, тақты өзі иеленді. Шайхтың негізгі саясаты мемлекеттік билікті нығайтуға бағытталды. Ол Фарадж тұсында жиналып қалған салық қарыздарын қайтару үшін империя бойынша ірі әскери-салық экспедицияларын ұйымдастырып, қазынаны толтырды. Сондай-ақ, Шайх [[Кіші Азия|Анатолия]]дағы жауларына қарсы сәтті жорықтар жасап, сол аймақтағы Мәмлүк мемлекетінің ықпалын қайта қалпына келтірді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}} 1415–1420 жылдар аралығында елде оба індетінің бірнеше рет қайталанғанына қарамастан, ол орталық билікті сақтап қалды. ==== Барсбай сұлтанның билік құруы ==== [[Сурет:Khanqah of Al-Ashraf Barsbary in Mamluks Cemetery in 2017, photo by Hatem Moushir 14.jpg|thumb|Барсбайдың Каирдегі кесене кешені, 1432 жылы салынған. Оюланған күмбез (ортада) оның қабірін жауып тұр.{{Sfn|Williams|2018|pp=284–286}}]] 1421 жылы Шайх сұлтан қайтыс болар алдында черкестердің ықпалын теңгеру үшін түрік мәмлүктерін тартты және өзінің кішкентай ұлы Ахметке регент ретінде түрік текті әмірді атабек әл-асакир етіп тағайындады. Алайда ол қайтыс болған соң, черкес әмірі Татар Шайхтың жесіріне үйленіп, атабекті биліктен тайдырды. Татардың билігі небәрі үш айға созылып, 1422 жылы оның орнына Барқұқтың тағы бір черкес әмірі — [[Барсбай]] келді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}} Барсбайдың тұсында Мәмлүк сұлтандығы өз тарихындағы ең кең аумағына ие болып, аймақтағы әскери үстемдігін нығайтты. Дегенмен, замандастары оның билігіне түрлі баға берді: оның мемлекеттің әскери қуатын арттырудағы жетістіктері мойындалғанымен, қатал фискалдық әдістері мен экономикалық саясаты қатты сынға ұшырады.{{sfn|Petry|2022|p=39}} Барсбай Еуропамен жасалатын тиімді саудаға, әсіресе дәмдеуіштерге мемлекеттік [[монополия]] орнату саясатын жүргізді. Жергілікті саудагерлердің мүддесіне нұқсан келтіре отырып, еуропалық саудагерлерді өнімді тек мемлекеттік агенттерден жоғары бағамен сатып алуға мәжбүрледі. Бұл жүйе кейінгі билеушілерге үлгі болып, олар қант пен тоқыма бұйымдарына да монополия енгізді.{{sfn|Garcin|1998|p=294}} Сонымен қатар, Барсбай [[Қызыл теңіз]] транзитінен түсетін табысты арттыру үшін саудагерлерге жүктерін [[Йемен]]нің [[Аден]] портында емес, Мәмлүктер бақылауындағы [[Жидда]] портында түсіруді міндеттеді. Мұндай қадамдар жиі қайталанатын оба індетінен зардап шеккен ауыл шаруашылығы секторының шығындарын өтеуге бағытталды. Алайда, дәмдеуіштер саудасына орнатылған бұл монополия ұзақ мерзімді тұрғыдан алғанда Мысыр экономикасына теріс әсер етіп, еуропалықтардың Африканы айналып өтетін немесе [[Атлант мұхиты]] арқылы өтетін балама сауда жолдарын іздеуіне түрткі болды.{{sfn|Petry|2022|pp=38–39}} Барсбай [[Хиджаз]]ға баратын керуен жолдарын бәдәуилердің шабуылынан қорғау үшін батыл шаралар қабылдады. Ол [[Мекке]] шәріптерінің тәуелсіздігін барынша шектеп, аймақты бақылауға алу үшін әскер жіберді және Хиджаз әкімшілігін тікелей өз басқаруына алды. Сұлтан сонымен қатар Мысырдың [[Жерорта теңізі]] жағалауын [[Каталония|каталон]]дық және [[Генуя Республикасы|генуя]]лық қарақшылардан қорғауды мақсат етті. Осыған байланысты 1425–1426 жылдары [[Кипр]]ге қарсы әскери жорықтар ұйымдастырып, қарақшыларға көмектесті деген айыппен Лузиньян әулетінің королі Янус (Жан) тұтқындалды. Кипрліктер төлеген орасан зор төлемнің арқасында мәмлүктер XIV ғасырдан бері алғаш рет жаңа алтын монеталарын соқты. Король Янус Барсбайдың вассалына айналды және бұл бағыныштылық оның мұрагерлері тұсында да бірнеше онжылдық бойы сақталды.{{sfn|Petry|2022|p=36, 42}} [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] тайпаларының Жазираға жасаған шабуылдарына жауап ретінде мәмлүктер 1429 жылы Эдессаны талқандап, 1433 жылы олардың астанасы [[Диярбақыр|Амид]]ке шабуыл жасады. Нәтижесінде [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] мәмлүктердің жоғарғы билігін мойындауға мәжбүр болды. Мәмлүктер Анатолия бейліктерінің көпшілігін өздеріне бағындырғанымен, Жоғарғы Мысырдағы билік іс жүзінде Хаууара тайпасының әмірлеріне өтті. Бұл тайпа [[Орталық Африка]]мен арадағы сауданың арқасында байып, өздерінің тақуалығымен, білімдарлығымен және халыққа жайлы қарым-қатынасымен аймақта үлкен танымалдылыққа ие болды.{{sfn|Garcin|1998|p=294}} ==== Барсбайдың мұрагерлері ==== [[Сурет:Gold_dinar_of_Jaqmaq.jpg|thumb|upright|Мәмлүк сұлтаны Сәйфуддин Жақмақтың 1438–1440 жылдар аралығында Каирде соғылған алтын динары.]] 1438 жылы 7 маусымда Барсбай қайтыс болып, оның өсиеті бойынша таққа он төрт жасар ұлы әл-Әзиз Жүсіп отырды. Барсбайдың сенімді әмірлерінің бірі — Сейф әд-Дин Жақмақ регент болып тағайындалды. Алайда мұрагерлікке байланысты басталған әдеттегі қақтығыстардың нәтижесінде Жақмақ жеңіске жетіп, үш айдан соң өзін сұлтан деп жариялады, ал Жүсіп Александрияға жер аударылды.{{sfn|Petry|2022|pp=39–40}} Жақмақ Осман империясымен достық қатынасты сақтады. Оның сыртқы саясаттағы ең ірі әскери жобасы — [[Родос]] аралын Иоанниттер орденінен тартып алу мақсатында 1440–1444 жылдар аралығында жасалған үш сәтсіз жорығы болды.{{sfn|Petry|2022|p=40}} Ішкі саясатта Жақмақ Барсбайдың монополияларын жалғастырды, бірақ кейбір реформалар жүргізуге уәде беріп, жекелеген салықтарды ресми түрде жойды. 1453 жылы ақпанда Жақмақ қайтыс болған соң, таққа оның он сегіз жасар ұлы Әл-Мансұр Осман отырды. Бірақ ол мәмлүктердің қолдауына ие болу үшін құнсызданған монеталармен пара бермек болғандықтан, беделінен тез айырылды. Жақмақ өлгеннен кейін екі ай өткен соң, Барсбайдың кезінде атабек әл-асакир болған Сейф әд-Дин Инал жеткілікті қолдау жинап, сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|p=41}} Иналдың тұсында, 1453 жылы Осман сұлтаны [[II Мехмет]] Константинопольді басып алды. Инал бұл оқиғаның құрметіне мәмлүктердің жеңістеріндегідей үлкен мерекелер ұйымдастырды.{{sfn|Clot|2009|p=209}} Мәмлүк билеушілерінің бұл оқиғаның саяси салдарын қаншалықты түсінгені белгісіз болса да, Константинопольдің құлауы Османдардың әлемдік держава ретінде көтерілуіне жол ашты. Бұл жағдай Османдарды дағдарысқа ұшырай бастаған Мәмлүк сұлтандығымен ашық қақтығысқа әкелді. Ол кезде мемлекет ауыр қаржылық қиындықтарды бастан кешіріп, «[[иқта]]» жерлерін сатуға мәжбүр болды, бұл қазынаны салық кірісінен айырды. Бағалы металдардан соғылған монеталар айналымнан іс жүзінде жойылып кетті.{{sfn|Petry|2022|p=41}} 1461 жылы Инал қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Әл-Муайяд Ахмет қысқа уақыт билік етті. Содан соң Дамаскі мен Жидда әмірлерінің қолдауымен [[Гректер|грек текті]] Құшқадам әл-Муайяди сұлтан болып сайланды. Оның билігі ішкі және сыртқы саяси қиындықтармен ерекшеленді. Кипр вассалдық тәуелділікте қалғанымен, Құшқадамның өкілі король II Джеймс II балағаттағаны үшін шайқаста өлтірілді. Ел ішінде бәдәуи тайпалары толқулар ұйымдастырды, ал сұлтанның Ніл аңғарындағы Лабид және Жоғарғы Мысырдағы Хаууара тайпаларын басып-жаншу әрекеттері нәтижесіз болды.{{sfn|Petry|2022|p=43}} ==== Қайтбай сұлтанның билігі ==== [[Сурет:Mamluk Sultan Kayitbay by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қайтбайдың портреті (билік еткен жылдары: 1468–1496). Мұнда «Mag Caitbeivs Cairi Svltan» яғни «Ұлы Қайтбай, Каир сұлтаны» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.<ref>{{cite book |title=Rönesans'ta Osmanlı esintisi |date=2004 |url=http://www.dirim.com/Dirim_2004-1_files/Ku%CC%88ltu%CC%88r%20ve%20Sanat%3ARo%CC%88nesanta%20Osmanl%C4%B1%20Esintisi.pdf |access-date=2024-01-22}}</ref>]] 1467 жылы 9 қазанда Құшқадам қайтыс болған соң, мәмлүк әмірлері таққа әуелі Ялбай Әл-Муайядиді, кейін Темірбұға Әл-Захириді отырғызды. Алайда 1468 жылы 31 қаңтарда Темірбұға тақтан түсіріліп, билікті өз еркімен орынбасары [[Қайтбай]]ға тапсырды.{{sfn|Petry|2022|pp=43–44}} Қайтбайдың 28 жылға созылған билігі — Ән-Насыр Мұхаммедтен кейінгі Мәмлүк тарихындағы ең ұзақ әрі салыстырмалы түрде тұрақтылық пен гүлдену орнаған дәуір болды.{{sfn|Williams|2018|p=289}} Тарихи дереккөздер Қайтбайды өзге мәмлүк билеушілерінен ерекшеленетін парасатты тұлға ретінде сипаттайды. Ол сол заманғы саясаттың ажырамас бөлігі болған астыртын қастандықтар мен бүліктерден бойын аулақ ұстады. Қайтбай өзінің әділдігімен, әріптестері мен қарамағындағыларға деген ізгі қарым-қатынасымен танылды. Тіпті тақтан түскен Темірбұғаға көрсеткен жомарттығы оның билеуші ретіндегі мәрттігін айқындады. Мұндай қасиеттері оның билігі тұсында ішкі шиеленістердің бәсеңдеуіне септігін тигізді. Қаржы саласында мәмлүктерге тән [[мүлікті тәркілеу]] мен [[парақорлық]] тыйылмаса да, Қайтбай бұл үдерістерді белгілі бір жүйеге келтірді. Бұл мемлекеттік мекемелер мен жеке тұлғалардың анағұрлым болжамды ортада жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Сұлтанның азаматтық бюрократия мен ғұламалармен (ислам заңгерлерімен) тығыз байланысы оның сүнниттік шариғат жолына берілгендігін көрсетті.{{sfn|Petry|2022|p=46}} Қайтбай сәулет өнерінің ірі қамқоршысы ретінде тарихта қалды. Оның пәрменімен салынған мешіттер, медреселер мен қоғамдық ғимараттар тек Каирде ғана емес, империяның барлық провинцияларында бой көтерді. Дегенмен, оның билігі халық санының кемуіне әкелген жиі қайталанған оба індеттерімен тұспа-тұс келді. Ауыл шаруашылығы құлдырап, мемлекет қазынасы жиі босап қалғанына қарамастан,{{sfn|Petry|2022|pp=46–47}} Қайтбай Мәмлүк мемлекетінің соңғы айбынды кезеңін қалыптастырды. [[Сурет:ISR-2015-Jerusalem-Temple_Mount-Fountain_of_Qayt_Bay.jpg|left|thumb|Иерусалимдегі [[Масжид әл-Ақса|Әл-Ақса]] мешітінің аумағында орналасқан Қайтбай сабилі (1482){{sfn|Blair|Bloom|1995|p=93}}]] Мәмлүктердің сыртқы саясаттағы беделіне, әсіресе солтүстік тараптан төнген қауіп күшейе түсті. Анатолиядағы Зұлқадыр бейлігінің басшысы Шах Сууар Османдардың қолдауына ие болған әрі шебер әскери тактик еді. Өз кезегінде Қайтбай Қараман бейлігінің билеушісі Ахметке қолдау көрсетті.{{Sfn|Petry|2022|pp=45–46}} Бастапқыда мәмлүктер Шах Сууарға қарсы бірнеше жорықта жеңіліс тапты. Алайда 1470–1471 жылдары Қайтбай мен [[II Мехмет]] арасында келісім жасалып, жағдай түбегейлі өзгерді: Қайтбай Қараман бейлігін қолдауды тоқтатты, ал Османдар Зұлқадырларға көмектесуден бас тартты.{{sfn|Muslu|2014|pp=128–129}} Осман қолдауынан айырылған Шах Сууар 1471 жылы Қайтбайдың бас қолбасшысы Яшбек мин Махди бастаған мәмлүк әскерінен жеңілді. Ол Заманты маңындағы бекінісінде біраз уақыт қарсылық көрсетіп, соңында «өмірімді сақтап, вассал ретінде қалдырсаңдар» деген шартпен берілді. Бірақ Қайтбай оны тірі қалдыруды қаламады; Шах Сууар алданып, Каирге жеткізілген соң өлім жазасына кесілді. Оның орнына мәмлүк вассалы ретінде Шах Будақ тағайындалды, бірақ Зұлқадыр тағы үшін Осман-Мәмлүк бәсекелестігі тоқтаған жоқ. Қайтбай үшін келесі үлкен қауіп Ақ Қоюнлы билеушісі Ұзын Хасан болды. 1472 жылы ол Халеб маңындағы мәмлүк иеліктеріне басып кіргенімен, Яшбек оның бетін қайтарды. Келесі жылы Ұзын Хасан Эрзурум түбінде II Мехметтен ірі жеңіліске ұшырады. Оның ұлы әрі мұрагері Якуб болса, Эдессаға қарсы жорыққа Яшбек мин Махдиді бірге қатысуға шақырды. Бұл ұсыныс Қайтбайдың билігіне ешқандай қауіп төндірмегендіктен, Яшбек келісім берді. Жорық сәтті басталғанымен, қаланы қоршау кезінде Яшбек қаза тапты. Бұл оқиға Қайтбайды өзінің ең маңызды әрі дарынды қолбасшысынан айырды.{{sfn|Petry|2022|p=45}} 1489 жылы [[Венеция республикасы]] Кипрді өзіне қосып алды. Венециялықтар бұл иелік Қайтбайға да пайда әкелетініне сендірді, өйткені олардың қуатты флоты Шығыс Жерорта теңізіндегі тыныштықты кипрліктерге қарағанда жақсырақ қорғай алатын еді. Сондай-ақ, Венеция Кипрдің Каирге төлеп келген жыл сайынғы 8000 дукат көлеміндегі алым-салығын жалғастыруға келісті. 1490 жылы екі жақ қол қойған келісімшарт бұл уағдаластықты ресми түрде бекітті, бұл Мәмлүк мемлекетінің теңіздегі қауіпсіздік мәселесінде венециялықтарға ішінара тәуелді бола бастағанын көрсетті.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}} 1481 жылы II Мехмет қайтыс болып, Осман тағына оның ұлы [[II Баязит]] отырған соң, Осман-Мәмлүк қатынастары шиеленісе түсті. Баязиттің таққа таласушы інісі Джем (Жем) сұлтан 1481 жылдың қыркүйегінде Каирге қашып келіп, Қайтбайдан пана тапты. Кейінірек Қайтбай оған Баязитке қарсы жаңа жорық бастау үшін Анатолияға оралуға рұқсат берді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Джем батыстағы христиандардың қолына қашып кетті. Баязит Қайтбайдың Джемге көрсеткен құрметін оның қарсыласына тікелей қолдау көрсетуі деп қабылдап, қатты ашуланды. Сонымен қатар, Қайтбай Османдарға қарсы Зұлқадырлардың жаңа басшысы Ала әд-Дауланы қолдады. Алайда 1483–1484 жылдары Ала әд-Даула Баязитке бағынуға мәжбүр болды, бұл көп ұзамай алты жылға созылған Осман-Мәмлүк соғысына ұласты. 1491 жылға қарай екі жақ та әбден қалжырап, көктемде Каирге Осман елшілігі келді. Келісім нәтижесінде соғысқа дейінгі жағдай (status quo ante bellum) қалпына келтірілді. Қайтбай билігінің қалған бөлігінде бұдан былай ешқандай ірі сыртқы қақтығыстар болған жоқ.{{sfn|Petry|2022|p=45}} ==== Қансух әл-Ғұридің билігі ==== [[Сурет:Mamluk Sultan Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қансух әл-Ғұридің портреті (билік еткен жылдары: 1501–1516). Мұнда «Campson Gavro re d'Egitto», яғни «Қансух әл-Ғұри, Мысыр королі» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.<ref>{{cite book |title=Ritratti et elogii di capitanii illustri. The portraits engraved by Pompilio Totti; the letterpress by J. Roscius, A. Mascardi, F. Leonida, O. Tronsarelli, and others |date=1646 |page=218 |url=https://books.google.com/books?id=GwYFrvjhMB4C&pg=PA218 |language=it}}</ref>]] Қайтбайдан кейін Мәмлүк сұлтандығында саяси тұрақсыздық орнап, бірнеше билеуші тез алмасты.{{sfn|Petry|2022|p=49}} 1501 жылы таққа жасы алпыстан асқан, тәжірибелі әмір [[Қансух әл-Ғұри]] отырды.Оның билігі Мәмлүк сұлтандығының құлдырау алдындағы соңғы жанталасымен және ауыр геосаяси дағдарыстармен сипатталды. Тарихи дереккөздерде, әсіресе Ибн Иястың еңбектерінде, әл-Ғұри өзінің қатал фискалдық саясаты үшін жиі сыналады. Ол қаржылық дағдарысқа ұшыраған мемлекетті мұраға алды. Демографиялық және экономикалық өзгерістермен қатар, мәмлүк әскерінің ұйымдастырылуындағы ішкі қайшылықтар да ушыға түсті; сарбаздардың көп бөлігі өздерін биліктен шеттетілгендей сезініп, қосымша төлемдер талап етіп, үнемі бүлік шығарумен сескендірді.{{sfn|Petry|2022|p=49}} Қазынадағы жетіспеушілікті жою үшін әл-Ғұри жаппай салық салу мен бопсалаудың қатал әдістеріне көшті, бұл халықтың, кейде қарулы қақтығыстарға ұласқан наразылығын тудырды. Ол жиналған қаражатты империя бойындағы бекіністерді жөндеуге, Каирдегі жаңа құрылыс жобаларына және әскер қатарын толтыру үшін жаңа мәмлүктер сатып алуға жұмсады.{{sfn|Clot|2009|pp=232–234}} Әл-Ғұри мәмлүк әскерін реформалауға да талпыныс жасады. Ол бұған дейін мәмлүктер менсінбей келген, бірақ Османдар мен еуропалықтар тиімді қолданып жүрген [[Оқ-дәрілер|оқ-дәрі]] технологиясының маңыздылығын түсінді. 1507 жылы ол зеңбірек құю шеберханасын ашып, оларды қолдануға машықтанған «Бесінші корпус» (әл-Табақа әл-Хамиса) деп аталатын жаңа полк құрды. Бұл полк дәстүрлі мәмлүк жүйесінен тыс адамдардан, соның ішінде түрікмендерден, парсылардан, «аулад ән-настардан» және қолөнершілерден құралды. Алайда, мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері отты қаруға менсінбей қарап, оны соғыс өнеріне енгізуге барынша қарсылық көрсетті. Бұл әл-Ғұридің өз билігінің соңына дейін жаңа технологияны тиімді пайдалануына кедергі болды.{{sfn|Petry|2022|p=49}}{{sfn|Clot|2009|pp=235–236}} Осы уақытта 1501 жылы Иранда [[I Ысмайыл]] бастаған [[Сефевид әулеті|Сефевид]] империясы құрылды. Сефевидтер өздерін [[шиизм]]нің «он екі имам» тармағының қорғаушысы ретінде көрсетіп, мәмлүктер мен османдардың сүнниттік ұстанымына ашық қарсы шықты. Шекарадағы шиеленістер әл-Ғұриді Османдардың көмегіне көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Бұл саясатты Венеция да қолдады, өйткені олар ортақ жау — [[Португалдар]]ға қарсы тұруды көздеді.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}}{{sfn|Brummett|1994|pp=42–44}}{{sfn|Paine|2015|p=415}} Португалияның Үнді мұхитына қарай кеңеюі әл-Ғұри заманының басты мәселелерінің бірі болды. 1498 жылы португал саяхатшысы [[Васко да Гама]] Африканы айналып өтіп, Үндістанға жетті. Бұл Еуропаның [[Таяу Шығыс]]ты айналып өтіп, Шығыспен сауда жасауына жаңа жол ашты. Мұндай өзгеріс аймақтағы мұсылман саудасына, сондай-ақ Үнді мұхитынан Мәмлүк жерлері арқылы Жерорта теңізіне өтетін саудаға тәуелді Венецияның әл-ауқатына үлкен қауіп төндірді. Он жылдан астам уақыт бойы Үнді мұхитында португал күштері мен оларға қарсы жіберілген мұсылман экспедициялары арасында бірнеше қақтығыс орын алды. 1506 жылы Жиддадан Гуджарат сұлтандығының қолдауымен 50 кемеден тұратын мәмлүк флоты шықты. Олар 1507 жылы португалдықтарды жеңгенімен, 1509 жылы Диу шайқасында жеңіліс тапты.{{sfn|Clot|2009|p=239}} 1515 жылы Салман Раис бастаған бірлескен Осман-Мәмлүк флоты жорыққа шыққанымен, ол айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмады.{{sfn|Streusand|2018|pp=44–45}} ==== Османдардан жеңілуі және мемлекеттің құлауы ==== [[Сурет:Kansu Gavri Ölü.png|thumb|Мәмлүк сұлтаны әл-Ғұридің басын [[I Сәлім]]-ге тапсырып жатқан сәтті бейнелейтін Осман миниатюрасы.]] Османның жаңа сұлтаны [[I Сәлім]] 1514 жылы Чалдыран шайқасында Сефевидтерді ойсырата жеңді. Көп ұзамай ол Сефевидтерге қарсы соғыста көмек беруден бас тартқаны үшін мәмлүктердің вассалы — Зұлқадыр бейлігіне шабуыл жасап, оларды бағындырды. [[I Ысмайыл]] тарапынан келетін қауіпті сейілткен I Сәлім 1516 жылы Мысырды жаулап алу мақсатында үлкен қол жинады. Алайда өз жоспарын жасыру үшін бұл дайындықты Сефевидтерге қарсы соғыстың жалғасы ретінде көрсетті. 1516 жылы басталған бұл соғыс Мысыр мен оған тәуелді аймақтардың Осман империясының құрамына өтуіне әкелді. Шайқастар барысында мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері Османдардың қуатты [[артиллерия]]сы мен [[янычарлар]]ына қарсы тұра алмады. 1516 жылы 24 тамызда Мәржі-Дабиқ шайқасында Османдар сұлтан әл-Ғұридің өзі бастап келген мәмлүк әскерін тас-талқан етті. Халеб губернаторы Хайыр-бек Сәліммен астыртын уағдаласып, шайқас қызып жатқанда өз әскерімен шегініп кетіп, әл-Ғұриге сатқындық жасады. Содан басталған бейберекетсіздік кезінде сұлтан әл-Ғұри қаза тапты. Аман қалған мәмлүк күштері Халебке оралғанымен, қалаға жіберілмеді. Олар Мысырға қарай шегінуге мәжбүр болып, жол бойы тоқтаусыз шабуылдарға ұшырады. Нәтижесінде Сирия толығымен Османдардың иелігіне өтті.<ref>{{cite book|last1=Jenkins|first1=Everett Jr.|title=The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500–1799): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0889-1|url=https://books.google.com/books?id=kSYkCQAAQBAJ&q=Battle+of+Marj+Dabiq&pg=PA33|access-date=22 August 2016|language=en|date=2015-05-07}}</ref> Көптеген аймақтарда жергілікті халық Османдарды мәмлүктердің қатал билігінен құтқарушы ретінде қуана қарсы алды.{{sfn|McCarthy|2014|p=85}}{{sfn|Brummett|1994|p=82}}{{sfn|Grainger|2016|p=}} Мәмлүк сұлтандығының өмір сүруі 1517 жылға дейін ғана созылды. Әл-Ғұри Каирде орынбасар етіп қалдырған Тұманбай 1516 жылы 10 қазанда бірауыздан сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|pp=50–52}}{{sfn|Clot|2009|p=251}} Әмірлер оның Османдарды Газада тосу туралы жоспарын қабылдамай тастаған соң, ол Каирдің солтүстігіндегі Әл-Райдания аймағында соңғы қорғаныс шебін құрды. 1517 жылдың басында мәмлүк әскерінің [[Газа]]да жеңілгені туралы хабар жетті. 1517 жылы 22 қаңтарда Райдания шайқасында осман әскері мәмлүктердің қорғанысын бұзып өтіп, Каирге жетті.{{sfn|Petry|2022|p=52}} Одан кейінгі күндері мәмлүктер, жергілікті халық және осман әскері арасындағы кескілескен ұрыстар қаланың қатты қирауына және үш күн бойы тоналуына әкелді. 31 қаңтарда Селім рақымшылық жариялағаннан кейін ғана мәмлүктердің көп бөлігі берілді,{{sfn|Clot|2009|p=254}} ал Тұманбай қалған күштерімен Орта Мысырдағы Бахнасаға қарай қашты.{{sfn|Petry|2022|p=52}} Селім бастапқыда Тұманбайға өзінің [[Вассалдық|вассал]]ы болу шартымен бейбітшілік ұсынған еді, бірақ оның елшілерін мәмлүктер ұстап алып, өлтіріп тастады. Тұманбай 4000 атты әскерімен және 8000-дай жаяу сарбазымен 1517 жылы 2 сәуірде Гиза маңындағы соңғы қанды шайқаста Османдармен бетпе-бет келіп, жеңіліс тауып, тұтқынға түсті.{{sfn|Clot|2009|p=256}}{{sfn|Petry|2022|p=52}} Сәлім оның өмірін сақтап қалғысы келгенімен, Хайыр-бек пен тағы бір бұрынғы мәмлүк қолбасшысы Жанберді әл-Ғазали Тұманбайдың тірі қалуы қауіпті екеніне осман сұлтанын сендірді. Нәтижесінде 1517 жылы 13 сәуірде соңғы мәмлүк сұлтаны Каирдегі Баб Зувейла қақпасында асып өлтірілді.{{sfn|Clot|2009|p=258}} Мәржі-Дабиқтағы сатқындығы үшін Сәлім Хайыр-бекті Мысырдың, ал Жанбердіні Дамаскінің османдық губернаторы етіп тағайындады.{{sfn|Clot|2009|p=263}} === Мәмлүктер Осман империясының құрамында === [[Сурет:A Mamluk from Aleppo.jpg|thumb|right|200px|1816–1824 жылдары Уильям Пейдж салған соңғы мәмлүктердің бірінің портреті]] Мәмлүк сұлтандығы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатып, «сұльандық мәмлүктерді» іріктеу үдерісі аяқталғанымен, мәмлүктер әскери-әлеуметтік тап ретінде жойылып кеткен жоқ.{{sfn|Holt|1991|p=325}}{{sfn|Clot|2009|p=410}} Олар Осман билігі тұсында да саясатқа ықпал етуін жалғастырған, «өзін-өзі жаңғыртып отыратын, негізінен түркітілдес жауынгерлер табы» ретінде қала берді.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=113}} Мәмлүктер османдықтардың төл полктері — янычарлар және азаптармен қатар әскери бөлімшелер ретінде қызмет етті. Уақыт өте келе бұл османдық полктер мен мысырлық мәмлүк полктерінің арасындағы айырмашылықтар бұлдырап, өзара некелесу жиіледі. Соның нәтижесінде қоғамның екі қабатының басын біріктірген аралас әлеуметтік тап қалыптасты.{{sfn|Clot|2009|p=410}} Осы кезеңде мәмлүктердің бірнеше «үйлері» қалыптасты. Олардың құрамы нағыз мәмлүктерден және жоғары лауазымдарға көтеріле алған «аулад ән-настардан» тұратын күрделі құрылымға ие болды. Әр үйді османдық офицер немесе жергілікті азаматтық тұлға болуы мүмкін «ұстаз» басқарды. Олардың ықпалы өзге осман провинцияларынан тартылған қызметшілерді, сондай-ақ жергілікті қала халқы мен тайпалар арасындағы одақтастарды қамтыды.{{sfn|Holt|1991|p=325}} XVII ғасырдың басына дейін мысырлық мәмлүктердің басым көпшілігі әлі де кавказдық немесе черкес тектілер еді. Ал XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырда Мысырда Босния мен Грузия сияқты Осман империясының өзге аймақтары мен шекаралық шептерінен келген мәмлүктер көріне бастады.{{sfn|Hathaway|2019|pp=126–127}} Осман билігі орнаған бүкіл кезең бойы қуатты мәмлүк үйлері мен фракциялары маңызды саяси лауазымдар мен Мысырдың кіріс көздерін бақылау үшін өзара күресті.{{sfn|Holt|1991|p=325}} 1688–1755 жылдар аралығында бәдәуилермен және осман гарнизонындағы топтармен одақтасқан мәмлүк бейлері кем дегенде отыз төрт губернаторды тақтан тайдырды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=114}} Мәмлүктер 1811 жылы [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]]дің қолынан түпкілікті жойылғанға дейін Мысыр саясатындағы үстем күш болып қала берді.{{sfn|Clot|2009|pp=421–422}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == *{{cite book |last=Amitai |first=Reuven |editor-last=Pryor |editor-first=John H. |title=Logistics of Warfare in the Age of the Crusades |year=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5197-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ntMeWddadwAC&pg=PA35 |chapter=The Logistics of the Mamluk-Mongol War, with Special Reference to the Battle of Wadi'l-Khaznadar, 1299 C.E.}} *{{cite book |last=Asbridge |first=Thomas |title=The Crusades: The War for the Holy Land |year=2010 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-84983-770-5 |url=https://books.google.com/books?id=rK8nA9U0OE4C}} *{{cite book |last=Barker |first=Hannah |title=Slavery in the Black Sea Region, C.900–1900: Forms of Unfreedom at the Intersection Between Christianity and Islam |year=2021 |location=Leiden |publisher=Brill |chapter=What Caused the 14th-Century Tatar–Circassian Shift? |pages=339–363 |isbn=978-90-04-47071-2}} *{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |year=2007 |title=Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture |location=Cairo |publisher=American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-077-6}} *{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |title=Practising Diplomacy in the Mamluk Sultanate: Gifts and Material Culture in the Medieval Islamic World |year=2014 |publisher=I. B. Tauris |isbn=978-0-85773-541-6 |url=https://books.google.com/books?id=5hqDBAAAQBAJ |chapter=Africa}} *{{cite book |last=Brummett |first=Palmira Johnson |title=Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1994 |isbn=978-0-7914-1701-0 |url=https://books.google.com/books?id=bTnK1csz0swC}} *{{cite book |last1=Blair |first1=Sheila S. |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |title=The Art and Architecture of Islam, 1250–1800 |year=1995 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05888-8 |url=https://books.google.com/books?id=FWuozgEACAAJ}} *{{cite book |last=Clifford |first=Winslow William |editor-last=Conermann |editor-first=Stephan |title=State Formation and the Structure of Politics in Mamluk Syro-Egypt, 648–741 A.H./1250–1340 C.E. |year=2013 |publisher=Bonn University Press |isbn=978-3-8471-0091-1 |url=https://books.google.com/books?id=lu9IHN5VZj4C}} *{{cite book |last=Clot |first=André |title=L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves, 1250–1517 |publisher=Perrin |year=2009 |isbn=978-2-262-03045-2 |language=fr |orig-year=1996}} *{{cite book |last=Cummins |first=Joseph |title=History's Greatest Wars: The Epic Conflicts that Shaped the Modern World |year=2011 |publisher=Fair Winds Press |isbn=978-1-61058-055-7 |url=https://books.google.com/books?id=CYfTZiQPD5cC}} *{{cite book |last=Drory |first=Joseph |editor1-last=Wasserstein |editor1-first=David J. |editor2-last=Ayalon |editor2-first=Ami |title=Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SMGSTgfU7CQC&pg=PA19 |chapter=The Prince who Favored the Desert: Fragmentary Biography of al-Nasir Ahmad (d. 745/1344) |year=2006 |isbn=9-78-0-415-37278-7}} *{{cite book |last=Fischel |first=Walter Joseph |title=Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406, a Study in Islamic Historiography |year=1967 |publisher=University of California Press |url=https://archive.org/details/ibnkhalduninegyp0000fisc |url-access=registration}} *{{cite book |last=Fuess |first=Albrecht |editor1-last=Conermann |editor1-first=Stephan |editor-last2=Şen |editor-first2=Gül |title=The Mamluk-Ottoman Transition: Continuity and Change in Egypt and Bilād al-Shām in the Sixteenth Century, 2 |publisher=Bonn University Press |year=2022 |isbn=978-3-8470-1152-1 |chapter=Why Domenico Had to Die and Black Slaves Wore Red Uniforms: Military Technology and Its Decisive Role in the 1517 Ottoman Conquest of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SCp9EAAAQBAJ&dq=mamluks+venetians+safavids+portuguese&pg=PA146}} *{{cite book |last=Garcin |first=Jean-Claude |title=The Cambridge History of Egypt, Volume 1 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Regime of the Circassian Mamluks}} *{{cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Syria: An Outline History |publisher=Pen and Sword |year=2016 |isbn=978-1-4738-6083-4 |url=https://books.google.com/books?id=OFSqCwAAQBAJ&dq=ottomans+welcomed+syria+selim&pg=PT315}} *{{cite book |last=Al-Harithy |first=Howyda N. |editor-last=Necıpoğlu |editor-first=Gülru |title=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, Volume 13 |chapter=The Complex of Sultan Hasan in Cairo: Reading Between the Lines |year=1996 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10633-2 |pages=68–79 |url=https://books.google.com/books?id=NdCTI5FqayAC}} *{{cite book |last=Levanoni |first=Amalia |title=A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310–1341) |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10182-1 |url=https://books.google.com/books?id=YT_pUKZFdt4C}} *{{cite book |last=Hathaway |first=Jane |article=Mamlūks, Ottoman period |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-16165-8 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett |pages=124–129}} *{{cite book |last1=Holt |first1=Peter Malcolm |author-link1=Peter Holt (historian) |last2=Daly |first2=M. W. |title=A History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day |year=1961 |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-1-317-86366-3 |url=https://books.google.com/books?id=BXB_BAAAQBAJ}} *{{cite encyclopedia |last1=Holt |first1=Peter M. |last2=Baker |first2=Raymond William |last3=Smith |first3=Charles Gordon |last4=Hopwood |first4=Derek |last5=Little |first5=Donald P. |last6=Goldschmidt |first6=Arthur Eduard |article=Egypt: History: The Mamluk and Ottoman periods (1250–1800) |date=2025 |title= |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Egypt/The-Mamluk-and-Ottoman-periods-1250-1800}} *{{cite book |last=McCarthy |first=Justin |url=https://books.google.com/books?id=aHXJAwAAQBAJ |title=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923 |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-89048-5}} *{{cite book |last=Muslu |first=Cihan Yüksel |title=The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World |publisher=I.B. Tauris |year=2014 |isbn=978-0-85773-580-5 |url=https://books.google.com/books?id=b7iKDwAAQBAJ&dq=qaytbay+shah+suwar&pg=PT106}} *{{cite book |last=Nicolle |first=David |title=Mamluk 'Askari 1250–1517 |year=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-78200-929-0 |url=https://books.google.com/books?id=TLZ-BAAAQBAJ}} *{{cite book |last=Northrup |first=Linda |title=From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678–689 A.H./1279–1290 A.D.) |year=1998a |publisher=Franz Steiner |isbn=978-3-515-06861-1 |url=https://books.google.com/books?id=DivRsJGJaKwC}} *{{cite book |last=Northrup |first=Linda S. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt 640–1517 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Bahri Mamluk Sultanate}} *{{cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |publisher=Knopf Doubleday Publishing |year=2015 |isbn=978-1-101-97035-5 |url=https://books.google.com/books?id=QITaCwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages |year=1981 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-5641-1 |url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt, 640–1517 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Military Institution and Innovation in the Late Mamluk Period |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA452}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Mamluk Sultanate: A History |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=978-1-108-47104-6}} *{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=978-1-4008-5641-1 |url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Powell |first=Eve M. Trout |title=Tell This in My Memory: Stories of Enslavement from Egypt, Sudan, and the Ottoman Empire |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8375-0 |url=https://books.google.com/books?id=HR1Kb-Tl7hcC}} *{{cite book |last=Rabbat |first=Nasser |editor-last=Kennedy |editor-first=Hugh N. |editor-link=Hugh N. Kennedy |title=The Historiography of Islamic Egypt: (c. 950–1800) |year=2001 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-11794-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y-iu6u8GkvkC&q=kuttab&pg=PA60 |chapter=Representing the Mamluks in Mamluk Historical Writing}} *{{cite journal |last1=Sharon |first1=M. |title=A New Fâṭimid Inscription from Ascalon and Its Historical Setting |journal='Atiqot |date=1995 |volume=26 |pages=61–86 |jstor=23457057 |url=https://www.jstor.org/stable/23457057}} *{{cite book |last=Streusand |first=Douglas E. |title=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-0-429-96813-6 |url=https://books.google.com/books?id=ux-yDwAAQBAJ}} *{{cite book |last=Rabbat |first=Nasser O. |title=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mameluk Architecture |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10124-1 |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC}} *{{cite book |last=Rodenbeck |first=Max |title=Cairo: The City Victorious |year=1999 |publisher=American University in Cairo Press |location=Cairo |isbn=0-679-44651-6 |url=https://books.google.com/books?id=16vtAAAAMAAJ}} *{{cite journal |last=Yosef |first=Koby |title=The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate |journal=Al-Qanṭara |doi=10.3989/alqantara.2013.001 |volume=34 |issue=1 |publisher=Consejo Superior de Investigaciones Científicas |pages=7–34 |year=2013 |doi-access=free}} *{{cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Medieval Kingdoms of Nubia: Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile |year=2002 |publisher=British Museum |isbn=978-0-7141-1947-2}} *{{cite book |last1=Winter |first1=Michael |editor1-last=Philipp |editor1-first=Thomas |editor2-last=Haarmann |editor2-first=Ulrich |title=The Mamluks in Egyptian Politics and Society |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59115-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WoPF9T4ZiWsC&pg=PA96 |chapter=The Re-Emergence of the Mamluks Following the Ottoman Conquest}} *{{cite book |last=Williams |first=Caroline |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |year=2018 |publisher=American University in Cairo Press |edition=7th |isbn=978-977-416-855-0}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Мәмлүк сұлтандығы]] [[Санат:Таяу Шығыстың тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Африканың тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Бұрынғы империялар]] [[Санат:Мысыр тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Сирия тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Палестина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:1250 жылдары құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1798 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]] 7rg7cchdzzzx4j70jeg4hrvf7dfioex Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3586253 3585421 2026-04-17T03:05:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3586253 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 44557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 108649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 360035] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 9299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 62327] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 15203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 43303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 287697] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 9902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30961] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 301865] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 39904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 72934] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129621] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61959] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 42393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 121091] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 12651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 12687] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 135802] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 17280] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42940] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 88281] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22120] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105912] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 87505] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 94907] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 143464] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 4212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8732] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23567] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 134410] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 21441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 70943] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5772] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22837] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80597] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29084] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42586] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6608] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29564] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64206] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64438] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5048] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53800] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5780] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70968] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27551] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17328] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 12832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 86783] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51595] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26836] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29890] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8969] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47985] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 44911] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7722] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42288] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20648] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6384] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31836] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62149] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 68410] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21200] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34889] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22856] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37661] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35537] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40737] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58849] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 15865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 54232] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35246] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 30787] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43746] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43545] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34618] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26894] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7742] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10258] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 5029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20681] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 36992] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27719] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12345] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 52423] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35124] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26813] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 10069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 52428] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37792] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 38052] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 3728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 36843] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 61978] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 48037] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23928] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8987] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 66781] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21910] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10878] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14941] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15900] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57108] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27866] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6927] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 45289] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31680] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37673] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27571] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29756] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34181] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 6555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25112] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32114] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22420] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27114] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38630] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6742] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24216] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8815] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40024] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 9475] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34670] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24573] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8664] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31350] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30001] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47685] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30613] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24800] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17003] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17671] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26640] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29490] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6880] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34319] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32662] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5005] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33810] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21135] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 26938] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17398] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26886] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29490] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29111] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24503] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25156] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 20330] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35334] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32971] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17344] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31890] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 33289] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33367] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18722] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30197] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33317] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24915] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23821] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18068] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 72062] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30683] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26318] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 14109] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44416] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 28090] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4491] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24109] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27754] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27706] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 5021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17245] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6567] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6968] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24596] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6977] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15623] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18238] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21745] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 6551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27286] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22580] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20960] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11876] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16058] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6953] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17538] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16555] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19203] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11769] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10726] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28471] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27923] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 25921] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18571] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25147] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9482] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18804] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34117] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 28098] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22206] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23252] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27288] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21355] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5823] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3484] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 30399] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2325] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5704] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25732] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20377] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30603] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17624] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24950] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19359] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28815] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 4029] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 33758] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6843] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28599] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7937] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4669] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10622] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 19213] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19956] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 41844] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31861] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4444] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16073] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29306] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26599] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17915] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22063] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20372] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19816] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16449] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4239] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12871] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17252] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8173] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12920] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 41353] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 9140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27485] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2657] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7652] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14926] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4807] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7771] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16869] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 20135] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17975] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18551] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12068] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18409] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13652] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21088] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13384] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4053] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12646] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13131] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20239] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18168] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8692] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3060] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28439] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23487] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20665] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18192] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 21513] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18686] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15664] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2654] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2879] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8811] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8168] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33374] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20334] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37678] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13906] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12719] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18868] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2426] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19502] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20585] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18909] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 15014] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4084] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 5478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 35786] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28397] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 3822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 18790] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 27310] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23884] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4922] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22324] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13710] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18681] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12754] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 4933] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15041] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11799] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39259] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26762] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6099] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13058] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21552] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15256] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21043] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15947] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16176] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5983] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18073] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18592] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20207] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 10566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 61328] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13022] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6862] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2393] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5319] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19500] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 6578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25765] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15249] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19537] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18263] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 6562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31701] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15712] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7588] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16689] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5096] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18698] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18594] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16495] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19097] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38587] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3483] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9119] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20340] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7188] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13876] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9581] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19231] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32851] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13485] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25133] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2450] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20401] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13111] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43069] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 32238] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30309] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15854] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9179] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16266] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15152] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15850] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9290] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14644] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25931] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4928] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13017] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13957] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10637] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 16488] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15885] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3515] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15310] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17551] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15515] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11941] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12108] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14479] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13232] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26161] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14979] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13353] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10447] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4133] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31302] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7064] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16598] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15223] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15667] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18525] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27007] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14177] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18096] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10994] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6230] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3355] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14371] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7340] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13896] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12597] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14563] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21486] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16335] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 29644] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15098] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17446] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5072] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13532] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8624] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25234] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12343] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5002] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9294] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5453] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 4506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 24275] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19296] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6756] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 45455] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17879] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8575] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13029] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10305] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19500] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19592] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8029] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13159] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13211] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12021] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8689] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11391] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12979] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9427] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14164] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8635] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10949] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22610] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18909] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19910] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11822] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4124] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15102] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12219] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2001] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17363] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8254] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14005] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11716] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 13262] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17185] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14077] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14613] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17586] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4630] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27510] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25098] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9189] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10072] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7978] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9858] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24459] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5584] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7447] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13667] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12908] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9941] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4339] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6334] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5849] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2383] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8648] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15021] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9683] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25007] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5525] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9390] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23360] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22028] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11456] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 25006] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10072] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16042] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6114] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15262] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19996] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4854] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16657] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13049] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 4847] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15141] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12469] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11312] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10649] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9226] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13330] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16642] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8939] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22393] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7228] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9970] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3053] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15825] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9020] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11643] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17111] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7671] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12705] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7497] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10385] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5934] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9612] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9159] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10014] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10773] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14586] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5418] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 16861] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4315] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13680] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9430] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8638] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12761] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 20868] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15997] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12837] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6281] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12060] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10039] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8370] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14210] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10767] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 25431] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9294] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15792] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8507] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7816] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10532] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3813] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 62122] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6979] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17060] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4937] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16135] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3326] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12754] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5528] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9971] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1306] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8375] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10533] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2863] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12445] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2915] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26072] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7766] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7452] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3589] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 8026] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13376] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1813] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7085] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12870] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14470] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9546] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1090] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14595] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 21284] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 13943] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6481] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5401] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15674] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18456] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24188] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 13020] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7381] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8283] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 10585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24918] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5268] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2814] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11674] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11153] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3553] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7276] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9766] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6325] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15932] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12453] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10890] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7219] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11960] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16781] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3746] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9188] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3122] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1819] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11427] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9531] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11731] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9333] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14070] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5963] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8368] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 15226] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5921] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12361] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10610] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 835] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10660] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11601] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10813] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8969] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4814] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8883] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6743] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4359] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13156] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11502] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12492] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15109] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10917] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9614] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20542] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7925] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14360] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 16319] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2500] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14359] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6848] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19620] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15319] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5543] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7528] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7312] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1464] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6896] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12510] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4747] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7756] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10533] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2692] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2677] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11042] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8341] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8982] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7630] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8450] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10776] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14153] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9777] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5187] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6956] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6266] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6889] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22443] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7487] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14549] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5336] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18185] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16456] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10409] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13000] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11973] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9170] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8220] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6696] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7299] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3349] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3910] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 7956] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12205] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9177] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7424] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9484] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6527] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 18530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 20762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 46589] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8723] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15520] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4484] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8925] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11192] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6190] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4187] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8293] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16741] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7915] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1854] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9103] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 2938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9432] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21499] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 14758] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8802] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6725] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9803] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9196] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11667] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7062] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10620] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12272] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13009] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12308] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7530] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13656] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 6770] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5151] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9899] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8333] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5304] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10331] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13401] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8296] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6679] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11525] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5004] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7403] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6031] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7685] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16524] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 682] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 10621] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4703] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8303] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13104] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6321] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5480] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13374] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1156] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12639] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26720] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7151] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6540] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5254] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4651] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 11692] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7751] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17322] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7231] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1189] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3669] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7898] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11351] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6077] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6809] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 22022] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9727] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12886] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3299] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3344] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8741] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7281] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3676] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10169] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11076] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10028] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13359] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5680] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9365] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11404] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10079] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1081] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11786] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8736] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3680] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12211] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7929] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2855] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 5404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 14031] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8672] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3965] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8630] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6557] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8426] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6483] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5307] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15263] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14932] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6418] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10806] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17806] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5570] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11626] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15322] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2676] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5669] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7796] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5892] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4549] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 3728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 13862] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3079] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14507] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9076] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10657] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7512] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10653] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14646] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1405] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6726] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8475] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6349] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4271] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6898] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 8010] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10954] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9597] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2006] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10137] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16009] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5289] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11698] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4358] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4111] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9154] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6159] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9699] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10580] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8998] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8139] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 14025] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2015] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11303] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4630] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12219] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9201] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 2905] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5924] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4009] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7119] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12512] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3309] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 5391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11306] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6704] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10206] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10029] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17408] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11905] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13641] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3090] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8618] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3684] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7612] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17518] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3434] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10147] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5771] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8017] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8567] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11124] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13088] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3457] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13997] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6867] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7387] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7523] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4455] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7704] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2506] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5921] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 7041] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6783] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8232] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2818] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5796] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12549] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4724] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6985] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4582] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11940] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9342] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6823] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4727] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4879] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4666] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10812] |- |848 |[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9262] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 8704] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7954] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7140] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12732] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5673] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9186] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15558] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10597] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16100] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13175] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2123] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7708] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3304] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19420] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9419] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17051] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15477] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8073] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6780] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3247] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10007] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18961] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11286] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7204] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10209] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3786] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6188] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8844] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6039] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11090] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9098] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12490] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14537] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7822] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6949] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20484] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6581] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6971] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6396] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7848] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5960] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6622] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1489] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5121] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10138] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13525] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3087] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 8300] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4836] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5294] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11187] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7315] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6791] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 3908] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7162] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2460] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7247] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6554] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3992] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8152] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7087] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4684] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5942] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7040] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4587] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1195] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1373] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 811] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13645] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5677] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3461] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10014] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7654] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10185] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6267] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3239] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5676] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5873] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9212] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 25423] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7459] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6084] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10886] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17738] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7836] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7474] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8638] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7766] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5234] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18200] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2173] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8214] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9524] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10384] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7402] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8641] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6312] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10216] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4377] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2351] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8531] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6104] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4593] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10877] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6741] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7272] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8480] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2975] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 7091] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5547] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12932] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5606] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8313] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5657] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5932] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9638] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12625] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10077] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10432] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9144] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5787] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4894] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9452] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2037] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5427] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8897] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4333] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4854] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13337] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8399] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11374] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11646] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6262] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11600] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 953] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8100] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12355] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3044] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7613] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2466] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3762] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6271] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3192] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5215] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5719] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7566] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5395] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6172] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6119] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9390] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14398] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6069] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} n96gc1n5andfi43zz1gx8g1632f1sa0 Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 4 776056 3586371 3585744 2026-04-17T06:56:55Z Рахметова Улбосын 2026 179932 /* Қатысушылар */ 3586371 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]] |15 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] |13 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |} | |- | [[Қатысушы:Rakhmetova Ulbossyn|Rakhmetova Ulbossyn]] |[[ Жеті Газина]] Жеті қазына туралы The Seven Treasures (Zheti Qazyna) |1 == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] 92ufi4iapqix3auwfoz1iq8178ysb3x Санат:Еуропа елдері бойынша бедер 14 776191 3586054 3562255 2026-04-16T16:34:55Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Елдер бойынша Еуропа географиясы]] → [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] 3586054 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Landforms of Europe by country}} [[Санат:Еуропа бедері]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша бедер]] et9n7icusps2qk41w733ll7rr6mou2p Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) 0 776490 3586154 3585493 2026-04-16T20:56:23Z ShadZ01 56180 3586154 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3115905 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 52.10 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2364053 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.53 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 342416 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.77 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 68059 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.13 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз және оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 115 323'''|| '''52,17'''|| '''44'''|| || || '''92'''|| '''137'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 355 857|| 39,45|| 43 || || || 14 || 56 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 342 973|| 5,74|| 6 || || || 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 67 958 |1,14 |0|| || || 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || align="left" | 48 186 |0,81 |0|| || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| || || 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| || || 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| || || 0 || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || || || || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || || || || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||''''''||'''100,00'''||'''93'''|| ||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| || || || || || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] 98,22% дауысты өңдеуден кейінгі алдын ала қорытындылар |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] n2shh5b5wx3d6j0d4f2y4zq4esy59ey 3586251 3586154 2026-04-17T02:53:16Z ShadZ01 56180 /* Бөлек нәтижелер */ 3586251 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3115905 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 52.10 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2364053 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.53 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 342416 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.77 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 68059 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.13 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз бен оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 115 323'''|| '''52,17'''|| '''44'''|| || || '''92'''|| '''137'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 355 857|| 39,45|| 43 || || || 14 || 56 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 342 973|| 5,74|| 6 || || || 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 67 958 |1,14 |0|| || || 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || align="left" | 48 186 |0,81 |0|| || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| || || 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| || || 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| || || 0 || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || || || 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || || || || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || || || || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||''''''||'''100,00'''||'''93'''|| ||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| || || || || || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] 98,22% дауысты өңдеуден кейінгі алдын ала қорытындылар |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] ruyxzqh9p8r9sp55jd2xosnb59modr6 Жоба:Уики-көктем 2026 102 777916 3585829 3585020 2026-04-16T12:11:45Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3585829 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]] |12 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] o97yevy7lyvl3fwuh0j0bow3rsjwqxx 3585857 3585829 2026-04-16T12:37:48Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3585857 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]] |13 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 5comy8ed2xco7a7x72ly2nroj8i9jb7 3586303 3585857 2026-04-17T05:50:46Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586303 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]] |14 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] ee9qyzyr0cszwmzlozjsrkz084dzarh 3586341 3586303 2026-04-17T06:22:38Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586341 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]] |15 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] ifaqen6o4sikhuez7zui7zjrfr7e2et 3586354 3586341 2026-04-17T06:36:00Z Рахметова Улбосын 2026 179932 /* Қатысушылар */ 3586354 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]] |15 | |- |} ||[[Қатысушы:Rakhmetova Ulbossyn|Rakhmetova Ulbossyn]] == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] bavk8jzf1h3ajao3yzsipg75p5rfjml 3586355 3586354 2026-04-17T06:36:46Z Рахметова Улбосын 2026 179932 /* Қатысушылар */ 3586355 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]] |15 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] ifaqen6o4sikhuez7zui7zjrfr7e2et 3586361 3586355 2026-04-17T06:48:47Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586361 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]] |16 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] kpoiwkvr87nqnmge9onl6j5x6ay45vk 3586380 3586361 2026-04-17T07:06:35Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586380 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]] |17 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] rw05hlpp22uyn0ik157v3jbta883duw 3586420 3586380 2026-04-17T07:50:49Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586420 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан қарулы күштері]] |18 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 8dx26a8m0fz2wdtqe46l9tvu9riy0n7 3586425 3586420 2026-04-17T07:52:16Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3586425 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]] |8 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]] |18 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] s9ds48ylb9d3dzbjjzwzi82twm06k9h Сандор Клиган 0 778441 3585898 3580912 2026-04-16T14:27:35Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585898 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = Рори Маккан | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = Арья Старк | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «Патшалар шайқасы» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Қарғалар тойы» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] b21b0bvdhyknb2r73kwvalmytfeky83 3585899 3585898 2026-04-16T14:27:50Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585899 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = Арья Старк | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «Патшалар шайқасы» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Қарғалар тойы» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] bc9upl7mpaep5l4z1yuci2afu9n4bmm 3585900 3585899 2026-04-16T14:28:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585900 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «Патшалар шайқасы» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Қарғалар тойы» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] ii319afsdp806m7kn9oz5j1j0nman23 3585901 3585900 2026-04-16T14:28:36Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585901 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «Патшалар шайқасы» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Қарғалар тойы» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] hykoggzvh9l21uhzcrilcha15qtn88k 3585902 3585901 2026-04-16T14:28:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585902 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Қарғалар тойы» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] p5iq9ycc8b9m2u72ak0hu8h05kh7qp2 3585903 3585902 2026-04-16T14:29:32Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585903 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «Құзғындар думаны» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] bsp0csqjxpsa3sj72ncpp8gwsseb8nj 3585904 3585903 2026-04-16T14:29:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585904 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] lk75snzv3s3js9lqboegg4gcz0kgglh 3585905 3585904 2026-04-16T14:30:32Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585905 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] iceb6qp1ccryyqygdkgip1dvp08ub28 3585906 3585905 2026-04-16T14:31:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585906 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = Патшалық гвардия | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] ijdhjngmd1bn4uhy2viqja658rh0ijl 3585907 3585906 2026-04-16T14:32:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3585907 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = Патшалық гвардия | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган, Бриенна Тарт | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы (Арья Старктің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] ilko625sodtnzijtkzk9tt3nwalyjaw 3585908 3585907 2026-04-16T14:33:48Z Sagzhan 29953 /* Тақтар таласы */ 3585908 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = Патшалық гвардия | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган, Бриенна Тарт | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы ([[Арья Старк]]тің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы Григор Клиганнан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] mu80aio20syg31glbdvq0tt2vt6puz7 3585909 3585908 2026-04-16T14:34:07Z Sagzhan 29953 /* Тақтар таласы */ 3585909 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = Патшалық гвардия | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган, Бриенна Тарт | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы ([[Арья Старк]]тің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы [[Григор Клиган]]нан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган Эддард Старкты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] nv0ctyzereh61xln7hbtwejg4xopbyk 3585910 3585909 2026-04-16T14:34:31Z Sagzhan 29953 /* Тақтар таласы */ 3585910 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Сандор Клиган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = [[Мұз бен от жыры]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = [[Рори Маккан]] | дыбыстаған = | алғаш көрінуі = Тақтар таласы (1996) | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = Төбет | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қаза болған | жасы = 29 | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = Өзенді Жерлер | өлім себебі = биіктен құлау | планетасы = | отаны = | ұлты = Андалдар | мекенжайы = | кәсібі = | тиесілігі = Патшалық гвардия | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = | әкесі = | анасы = | туыстары = Грегор Клиган | ғашығы = | иесі = | тәлімгері = | достары = [[Арья Старк]] | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Грегор Клиган, Бриенна Тарт | дүниетанымы = | қызығушылықтары = шарап ішу | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Сандор Клиган''' ({{lang-en|Sandor Clegane}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен от жыры]]» атты фэнтези романдар сериясындағы кейіпкер. Ол «Тақтар таласы» (1996), «[[Патшалар шайқасы]]» (1998), «[[Қылыштар дауылы]]» (2000) кітаптарында көрінеді. Оның «[[Құзғындар думаны]]» (2005) және «Қыс желдері» кітаптарында көрінуі күмәнді болып қалады.<ref>{{Cite web |url=http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |title=Различные интервью с Джорджем Мартином |access-date=2017-05-18 |archive-date=2017-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820204725/http://www.wheeloftime.ru/forum/index.php?topic=1943.0;wap2 |url-status=live }}</ref> «Тақтар таласы» телесериалында Сандор Клиган рөлін шотланд актері Рори Макканн сомдайды. Кітаптардан айырмашылығы, телесериалда Сандор Клиган негізгі кейіпкерлердің бірі болып табылады. == Тақтар таласы == Сандор Клиган ханзада Джоффридің жеке күзетшісі ретінде көрінеді, ал Джоффри оны үнемі «Ит» деп атайды. Ланнистерлердің бұйрығымен Клиган қасапшының ұлы Миканы ([[Арья Старк]]тің досы) ханзадаға шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Осыдан кейін Арья Старк Клиганды жек көріп кетеді. Клиган бас уәзір құрметіне ұйымдастырылған турнирге қатысып, Лорас Тиреллді өз ағасы [[Григор Клиган]]нан құтқарып қалады. Сандор жеңімпаз деп жарияланып, сыйлыққа ие болады, сондай-ақ халықтың құрметіне бөленеді. Клиган [[Эддард Старк]]ты тұтқындауға қатысқан. Эддард өлім жазасына кесілгеннен кейін, оған Патша гвардиясынан орын ұсынылады, бірақ ол рыцарлық ант беруден бас тартады. Кейін Санса Джоффриді биік қабырғадан итеріп жібермек болғанда, оны тоқтатып, екеуінің де өмірін сақтап қалады. == Патшалар шайқасы == Сандор Джоффри патшаның туған күніне арналған мерекеде болады. Ол турнирге қатысушыларға менсінбей қарап, «мұндай рыцарларды тіпті бала да жеңеді» деп есептейді. Санса сир Донтосқа көмектеспек болғанда, ашуланған Джоффри Сансаны да шарап құйылған бөшкеге батырамын деп қорқытады. Бірақ күтпеген жерден Сандор Клиган Сансаға қосылып, «адам туған күнінде не ексе, соны бір жыл бойы орады» деген сөзін қолдайды. Осылайша ол тағы да Сансаның өмірін сақтап қалады. Кейін ол Сансамен жиі кездесіп жүреді: оны өлтіру туралы дөрекі сөздерімен қорқытады, аңғалдығы үшін ұрсады, рыцарларға деген таңданысын және ән айтуға деген сүйіспеншілігін мазақ етеді. Дегенмен, өзінің дөрекілігіне қарамастан, Клиган оны Джоффридің қатыгездігінен қорғауға тырысады. Король айлағындағы бүлік кезінде тобыр Сансаны аттан жұлып түсіре жаздайды, бірақ оған тағы да қолына қылыш алған Сандор Клиган көмекке келіп, оны тобырдан қорғап қалады. Станнис Баратеонның әскері Король айлағына шабуыл жасағанда, Сандор әскердің бір бөлігін басқарады. Алайда оттан қатты қорқатындықтан, ұрыс алаңын тастап кетеді, мас болып, Сансаның бөлмесіне барады. Клиган оған қаладан бірге қашуды ұсынып, қорғаймын деп уәде береді, бірақ Санса бас тартады. Сонда Клиган пышақты оның тамағына тақап, төсекке итеріп, ән айтуға мәжбүр етеді. Санса Анаға арналған гимнді айтып береді, содан кейін Сандор кетіп қалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] ds1b159i0vm7q6vz1ibebjb4x20i5h2 Қылыштар дауылы 0 778621 3585912 3582218 2026-04-16T14:36:02Z Sagzhan 29953 /* Композиция ерекшеліктері */ 3585912 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *Арья Старк — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. Станнис Баратеон патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. Робб Старк Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы Теон Грейджой Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] mtzyafecdf69tmydey8mfxim0vj2hmb 3585913 3585912 2026-04-16T14:36:30Z Sagzhan 29953 /* Композиция ерекшеліктері */ 3585913 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *Арья Старк — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. Станнис Баратеон патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. Робб Старк Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы Теон Грейджой Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 46d7fsihep6od42quc1dd7zs4mrgmed 3585914 3585913 2026-04-16T14:36:54Z Sagzhan 29953 /* Композиция ерекшеліктері */ 3585914 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. Станнис Баратеон патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. Робб Старк Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы Теон Грейджой Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] hzwbwrbrxpsvhkwn6pa5o7omt3w2rr9 3585915 3585914 2026-04-16T14:37:18Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585915 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. Станнис Баратеон патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы Теон Грейджой Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] i20nj7xfu1schyuzlf4llolqd3v0lw8 3585916 3585915 2026-04-16T14:37:31Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585916 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. [[Станнис Баратеон]] патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы Теон Грейджой Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] nx3d1yvqiso398wfimd4crj91mxgrmj 3585917 3585916 2026-04-16T14:37:56Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585917 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. [[Станнис Баратеон]] патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы [[Теон Грейджой]] Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте Манс Шапқыншы өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] cmcnm48tyimdvfmaxwq54rmvtorsn5y 3585918 3585917 2026-04-16T14:38:19Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585918 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. [[Станнис Баратеон]] патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы [[Теон Грейджой]] Старктардың ежелгі ордасы — Винтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте [[Манс Шапқыншы]] өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] fv60g4kspo34dbocha5tur0e7795gn2 3585920 3585918 2026-04-16T14:38:38Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585920 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. [[Станнис Баратеон]] патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы [[Теон Грейджой]] Старктардың ежелгі ордасы — Уинтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте [[Манс Шапқыншы]] өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» Дейенерис Таргариен өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 17o4vf4geo84vu4kpeo66whmbim8moh 3585921 3585920 2026-04-16T14:39:02Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3585921 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қылыштар дауылы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Storm of Swords}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = 2000 тамыз |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra (АҚШ)<br />Voyager Books (Ұлыбритания) АСТ (Ресей) |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = [[Патшалар шайқасы]] |Келесі = [[Құзғындар думаны]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қылыштар дауылы»''' ({{lang-en|A Storm of Swords}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің эпикалық фэнтези жанрындағы романы, «[[Мұз бен от жыры]]» сагасының үшінші бөлімі. Роман алғаш рет [[Ұлыбритания]]да [[2000 жыл]]ғы [[8 тамыз]]да жарық көрді <ref name="Locus 2000-11">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|title=Locu Online Reviews: ''A Storm of Swords'' (August 2000)|last=Miller|first=Faren|date=November 2000|work=[[Locus (magazine)|Locus]]|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109121710/http://www.locusmag.com/2000/Reviews/BookReview11bMillerOnMartin.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref>. Бұл кітап, серияның алдыңғы «[[Патшалар шайқасы]]» романы сияқты, 2001 жылы «Локус» сыйлығын жеңіп алып, сондай-ақ «Небьюла» және «Хьюго» сыйлықтарына ұсынылды. Аталған кітапқа дейін Айдаһар жолы повесі жарияланған болатын, ол «Қылыштар дауылы» романындағы [[Дейенерис Таргариен]] туралы тараулардан құралған. Қылыштар дауылы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] телесериалының үшінші және төртінші маусымдарына (кітап көлемі өте үлкен болғандықтан) негіз болды. Кейбір кейіпкерлердің соңғы тараулары, атап айтқанда Дейенерис Таргариен, [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] және Сэмвелл Тарли, сериалдың бесінші маусымында пайдаланылды. == Композиция ерекшеліктері == Қылыштар дауылы романында баяндау үшінші жақтан, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы жүргізіледі. Бұл ретте барлық сюжет желілері дәстүрлі мағынада бір-бірімен толық қиыса бермейді. Әр тарау белгілі бір кейіпкерге арналады: '''Пролог''': *Четт — Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Джейме Ланнистер]] — Тайвин Ланнистердің үлкен ұлы, Тирион Ланнистердің ағасы, Риверранда Солтүстік патшасының тұтқыны. *[[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] — Эддард Старктың некесіз ұлы, Түнгі күзеттің мүшесі. *[[Кейтелин Старк]] — Талли әулетінен шыққан, Эддард Старктің жары. *[[Тирион Ланнистер]] — Тайвиннің кенже ұлы, ергежейлі, Джейменің інісі. *[[Санса Старк]] — Эддард пен Кейтелиннің үлкен қызы, Джоффри Баратеон патшаның тұтқынында, Корольдік айлақта. *[[Арья Старк]] — олардың кіші қызы, жоғалып кеткен және өлді деп саналады. *[[Бран Старк]] — Винтерфелл ханзадасы, Солтүстіктің мұрагері, өлді деп есептеледі. *Сэмвелл Тарли — лорд Тарлидің ұлы, бұрынғы мұрагері, Түнгі күзеттің мүшесі. *Давос Сиворт — бұрынғы контрабандист, Станнис Баратеон патшаның қызметіндегі рыцарь. *[[Дейенерис Таргариен]] — Айдаһар текті әулеттен шыққан ханшайым, «Дауылда туған». '''Эпилог''': Мерретт Фрей — лорд Уолдер Фрейдің тоғызыншы ұлы. == Сюжет == Вестероста кенеттен көбейіп кеткен патшалар елді азаматтық соғысқа батырады. [[Станнис Баратеон]] патша Джоффри Баратеонға қарсы соғысады, ал Джоффри өз кезегінде Станниспен және Солтүстіктің патшасы Робб Старкпен шайқасады. [[Робб Старк]] Джоффридің вассалдары — Ланнистер әулетін ығыстырып жатқанда, оның тылында Теңіз патшасы Бейлон Грейджой солтүстік жерлерді басып алады, ал оның ұлы [[Теон Грейджой]] Старктардың ежелгі ордасы — Уинтерфеллді жаулап алады. Қиыр солтүстікте [[Манс Шапқыншы]] өзін Қабырғаның ар жағындағы патша деп жариялап, жабайылар әскерін бастап Вестеросқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр. Ал басқа құрлықта, Тар теңіздің ар жағында, жас «айдаһарлар анасы» [[Дейенерис Таргариен]] өз әкесінің Темір тағын қайтарып алу үшін әскер жинауда; ол тақта қазір Джоффри отыр. Бұл «қылыштар дауылында» қарапайым адамдар да қатты зардап шегеді: қауіп-қатер кез келген жерде күтіп тұрады, қауіпсіз орындар дерлік қалмаған. Көптеген адамдар туған жері мен жақындарынан айырылып, Орман бауырларына қосылады. Бұл кітап — соғыстың шарықтау шегі әрі оның аяқталуы. Сюжет шамамен бір жылға созылады: Вестерос жыл санауы бойынша (Эйгонның қонуынан кейін) 299 жылдың соңынан 300 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. == Марапаттар мен сыйлықтар == === Жүлделер === *«Локус» (Locus Award), 2001 — фэнтези романы *«Мәрмәр фавн», 2002 — аударма кітап (Ресей) *«Геффен» (Geffen Award), 2002 — роман (Израиль) *«Игнотус» (Ignotus Award), 2006 — роман (Испания) === Номинациялар === *«Небьюла» (Nebula Award), 2001 — роман *«Хьюго» (Hugo Award), 2001 — роман <ref>{{Cite web |url=http://fantlab.ru/work4080 |title=Джордж Р. Р. Мартин «Буря мечей» |access-date=2013-05-12 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516090548/http://fantlab.ru/work4080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |title=Буря Мечей |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806144237/http://7kingdoms.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B9 |url-status=live }}</ref><ref>[http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ Награды Джорджа Мартина] {{Wayback|url=http://7kingdoms.ru/2009/nagrady-dzh-r-r-martina/ |date=20130529183640 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] tr9268qdo36if8fm7wxvffuysizux44 Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев 0 778669 3585922 3585699 2026-04-16T14:40:44Z TheNomadEditor 120280 3585922 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Құттымұрат Тағаев|Шынайы есімі=Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев|Туған күні=29.07.1990|Туған жері=[[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Жұмыс орны=[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]|Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор|Альма-матер=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]}}'''Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев''' ([[29 шілде]] [[1990 жыл|1990]]; [[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық ғалым, агрономия бойынша [[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/quality/documents/details/882714?lang=kk|title=Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті|author=|date=2025-08-11|work=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> 2026 жылдан Оңтүстік Қазақстан университеті Биотехнология және агроинновация ғылыми-зерттеу институының директоры. == Өмірбаяны == 2007—2011 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биотехнолог мамандығын бітірді. 2012—2014 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биология бойынша жаратылыстану ғылымдарының магистрі. 2015—2018 жылдар Қазақ ұлттық аграрлық университеті — Агрономия бойынша философия докторы. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым және жоғары білім сапасын қамтамасыз ету комитеті төрағасының 2025 жылғы 8 тамыздағы №1362 бұйрығы негізінде – «Ауыл, орман және балық шаруашылығы» ғылыми бағыты бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы берілген.<ref name=":0" /> == Мансапы == 2009 жылдан 2010 жылға дейін Ғылым комитетінің «М. А. Айтхожин атындағы молекулалық биология және биохимия институты» ферменттер құрылымы мен реттелуі зертханасының лаборанты. 2011—2016 жылдар «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» оқу агробиозертханасының жетекші маманы. 2016—2020 жыл аралығында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқу агробиозертханасының меңгерушісі.<ref>{{cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/81543|title=Отандық университеттерде зертханалық-тәжірибелік жұмыстарға басымдық берілмек|author=Нұрлан Асқарұлы|date=2018-08-27|work=|publisher=qazaqstan.tv|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://welcome.kaznu.kz/ru/3/news/one/14473/|title=Без ГМО|author=|date=2018-10-12|work=|publisher=kaznu.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://who.ca-news.org/people:19194|title=Тагаев Куттымурат Жургенбаевич|author=|date=2017-02-27|work=|publisher=who.ca-news.org|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2020—2021 жылдарда Ғылым департаментінің ғылым, білім және білім тарату басқармасының бас менеджері. 2021—2024 жылдары Көкшетау тәжірибелік-өндірістік шаруашылығы басқарма төрағасы.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/bilim-zh-ne-ylym/636287-agrarly-ylym-a-oldau-azhet|title=Аграрлық ғылымға қолдау қажет|author=Абзал Балтабаев, Евгений Шинкаренко|date=2024-01-26|work=|publisher=24.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kokshetv.kz/kz/news/34926|title=КӨКШЕТАУ ТӘЖІРИБЕЛІК - ӨНДІРІСТІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛҒАНЫНА 65 ЖЫЛ|author=Айымгүл Назарова|date=2023-08-25|work=|publisher=kokshetv.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> Сол жылдары «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Агротехникалық институты С. Сәдуақасов атындағы «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар» кафедрасының сеньор-лекторы.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/akmola-oblysynda-ghalymdar-kurghakshylykka-tozimdi-bidai-sortyn-oilap-tapty|title=Ақмола облысында ғалымдар құрғақшылыққа төзімді бидай сортын ойлап тапты|author=|date=2023-08-28|work=|publisher=ernur.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apgazeta.kz/2023/02/17/soobshhenie-akmolinskoj-oblastnoj-izbiratelnoj-komissii-5/|title=Сообщение Акмолинской областной избирательной комиссии|author=|date=2023-02-17|work=|publisher=apgazeta.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2024 жемшөп дақылының жаңа сортын жасап шықты.<ref>{{cite web|url=https://aqmolanews.kz/ru/novye-sorta-selhozkultur-ispytyvayut-uchenye-v-akmolinskoi-oblasti/|title=Новые сорта сельхозкультур испытывают учёные в Акмолинской области|author=Айша Байжанова|date=|work=|publisher=aqmolanews.kz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aktobe.city/novosti-kazakhstana/30-01-24-kazakhstanskie-uchenye-vyveli-novye-sorta-kormovykh-kultur|title=Казахстанские ученые вывели новые сорта кормовых культур|author=|date=2024-01-30|work=|publisher=aktobe.city|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> 2024 жылда Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты басқарма төрағасының ғылым жөніндегі орынбасары. 2024—2025 жылдары Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты «Сарыағаш» өңірлік филиалының директоры.<ref>{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32571?fbclid=IwdGRzaARLiCVjbGNrBEuIHGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHiWH7zZ0Of6m8fxiZBVn2CNhslpU0jbEERIicfQ_q6JZT9H5U-B_1sK9Uw9y_aem_5ziSCcOA3dnhCNE7ecGL4w&sfnsn=wa|title=Ботаникалық бақ аумағын көгалдандыру жалғасады|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=qyzylordatv.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> 2025 жыл 12 қыркүйектен бастап М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті аграрлық факультеті «Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы» кафедрасының доценті. == Ғылыми жұмыстары == * Quantitative amino acid analysis of seeds from common bean university collection<ref>{{cite web|url=https://agricultforest.ac.me/paper.php?id=2352|title=QUANTITATIVE AMINO ACID ANALYSIS OF SEEDS FROM COMMON BEAN UNIVERSITY COLLECTION|author=|date=2014|work=|publisher=The Journal Agriculture and Forestry|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/330837983_Common_Bunt_Resistance_of_Winter_Wheat_Genotypes_Under_Artificial_Infection|title=Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection|author=|date=2018|work=|publisher=researchgate.net|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal.<ref>{{cite web|url=https://www.espublisher.com/journals/articledetails/1147|title=A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal|author=|date=2024|work=|publisher=espublisher.com|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Жасымықтың жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту.<ref>{{cite web|url=https://new.kaznaru.edu.kz/kz/sciences/scientific-projects/88|title=AP27511037 Жасымықтың (Lens culinaris) жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту|author=Тағаев Құттымұрат, Сулейманова Гульнур, Даулет Нұржан|date=|work=|publisher=Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Отырар ауданында туғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті профессорлары]] t5dhgex7ta0wx31q0w18q5vulfapsj2 3585928 3585922 2026-04-16T14:48:19Z TheNomadEditor 120280 3585928 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Құттымұрат Тағаев|Шынайы есімі=Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев|Туған күні=29.07.1990|Туған жері=[[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Жұмыс орны=[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]|Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор|Альма-матер=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]}}'''Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев''' ([[29 шілде]] [[1990 жыл|1990]]; [[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық ғалым, агрономия бойынша [[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/quality/documents/details/882714?lang=kk|title=Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті|author=|date=2025-08-11|work=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> 2026 жылдан Оңтүстік Қазақстан университеті Биотехнология және агроинновация ғылыми-зерттеу институының директоры. == Өмірбаяны == 2007—2011 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биотехнолог мамандығын бітірді. 2012—2014 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биология бойынша жаратылыстану ғылымдарының магистрі. 2015—2018 жылдар Қазақ ұлттық аграрлық университеті — Агрономия бойынша философия докторы. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым және жоғары білім сапасын қамтамасыз ету комитеті төрағасының 2025 жылғы 8 тамыздағы №1362 бұйрығы негізінде – «Ауыл, орман және балық шаруашылығы» ғылыми бағыты бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы берілген.<ref name=":0" /> == Мансапы == 2009 жылдан 2010 жылға дейін Ғылым комитетінің «М. А. Айтхожин атындағы молекулалық биология және биохимия институты» ферменттер құрылымы мен реттелуі зертханасының лаборанты. 2011—2016 жылдар «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» оқу агробиозертханасының жетекші маманы. 2016—2020 жыл аралығында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқу агробиозертханасының меңгерушісі.<ref>{{cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/81543|title=Отандық университеттерде зертханалық-тәжірибелік жұмыстарға басымдық берілмек|author=Нұрлан Асқарұлы|date=2018-08-27|work=|publisher=qazaqstan.tv|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://welcome.kaznu.kz/ru/3/news/one/14473/|title=Без ГМО|author=|date=2018-10-12|work=|publisher=kaznu.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://who.ca-news.org/people:19194|title=Тагаев Куттымурат Жургенбаевич|author=|date=2017-02-27|work=|publisher=who.ca-news.org|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2020—2021 жылдарда «[[Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы]]» Ғылым, білім және білім тарату департаменті ғылым басқармасының бас менеджері. 2021—2024 жылдары Көкшетау тәжірибелік-өндірістік шаруашылығы басқарма төрағасы.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/bilim-zh-ne-ylym/636287-agrarly-ylym-a-oldau-azhet|title=Аграрлық ғылымға қолдау қажет|author=Абзал Балтабаев, Евгений Шинкаренко|date=2024-01-26|work=|publisher=24.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kokshetv.kz/kz/news/34926|title=КӨКШЕТАУ ТӘЖІРИБЕЛІК - ӨНДІРІСТІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛҒАНЫНА 65 ЖЫЛ|author=Айымгүл Назарова|date=2023-08-25|work=|publisher=kokshetv.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> Сол жылдары «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Агротехникалық институты С. Сәдуақасов атындағы «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар» кафедрасының сеньор-лекторы.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/akmola-oblysynda-ghalymdar-kurghakshylykka-tozimdi-bidai-sortyn-oilap-tapty|title=Ақмола облысында ғалымдар құрғақшылыққа төзімді бидай сортын ойлап тапты|author=|date=2023-08-28|work=|publisher=ernur.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apgazeta.kz/2023/02/17/soobshhenie-akmolinskoj-oblastnoj-izbiratelnoj-komissii-5/|title=Сообщение Акмолинской областной избирательной комиссии|author=|date=2023-02-17|work=|publisher=apgazeta.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2024 жемшөп дақылының жаңа сортын жасап шықты.<ref>{{cite web|url=https://aqmolanews.kz/ru/novye-sorta-selhozkultur-ispytyvayut-uchenye-v-akmolinskoi-oblasti/|title=Новые сорта сельхозкультур испытывают учёные в Акмолинской области|author=Айша Байжанова|date=|work=|publisher=aqmolanews.kz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aktobe.city/novosti-kazakhstana/30-01-24-kazakhstanskie-uchenye-vyveli-novye-sorta-kormovykh-kultur|title=Казахстанские ученые вывели новые сорта кормовых культур|author=|date=2024-01-30|work=|publisher=aktobe.city|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> 2024 жылда Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты басқарма төрағасының ғылым жөніндегі орынбасары. 2024—2025 жылдары Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты «Сарыағаш» өңірлік филиалының директоры.<ref>{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32571?fbclid=IwdGRzaARLiCVjbGNrBEuIHGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHiWH7zZ0Of6m8fxiZBVn2CNhslpU0jbEERIicfQ_q6JZT9H5U-B_1sK9Uw9y_aem_5ziSCcOA3dnhCNE7ecGL4w&sfnsn=wa|title=Ботаникалық бақ аумағын көгалдандыру жалғасады|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=qyzylordatv.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> 2025 жыл 12 қыркүйектен бастап М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті аграрлық факультеті «Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы» кафедрасының доценті. == Ғылыми жұмыстары == * Quantitative amino acid analysis of seeds from common bean university collection<ref>{{cite web|url=https://agricultforest.ac.me/paper.php?id=2352|title=QUANTITATIVE AMINO ACID ANALYSIS OF SEEDS FROM COMMON BEAN UNIVERSITY COLLECTION|author=|date=2014|work=|publisher=The Journal Agriculture and Forestry|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/330837983_Common_Bunt_Resistance_of_Winter_Wheat_Genotypes_Under_Artificial_Infection|title=Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection|author=|date=2018|work=|publisher=researchgate.net|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal.<ref>{{cite web|url=https://www.espublisher.com/journals/articledetails/1147|title=A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal|author=|date=2024|work=|publisher=espublisher.com|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Жасымықтың жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту.<ref>{{cite web|url=https://new.kaznaru.edu.kz/kz/sciences/scientific-projects/88|title=AP27511037 Жасымықтың (Lens culinaris) жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту|author=Тағаев Құттымұрат, Сулейманова Гульнур, Даулет Нұржан|date=|work=|publisher=Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Отырар ауданында туғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті профессорлары]] k1bgq0bbx1x3x9ci3dtn2ia6ek4qamo 3586290 3585928 2026-04-17T05:15:22Z Nurtenge 93712 /* Мансапы */ 3586290 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Құттымұрат Тағаев|Шынайы есімі=Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев|Туған күні=29.07.1990|Туған жері=[[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Жұмыс орны=[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]|Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор|Альма-матер=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]}}'''Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев''' ([[29 шілде]] [[1990 жыл|1990]]; [[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық ғалым, агрономия бойынша [[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/quality/documents/details/882714?lang=kk|title=Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті|author=|date=2025-08-11|work=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> 2026 жылдан Оңтүстік Қазақстан университеті Биотехнология және агроинновация ғылыми-зерттеу институының директоры. == Өмірбаяны == 2007—2011 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биотехнолог мамандығын бітірді. 2012—2014 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биология бойынша жаратылыстану ғылымдарының магистрі. 2015—2018 жылдар Қазақ ұлттық аграрлық университеті — Агрономия бойынша философия докторы. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым және жоғары білім сапасын қамтамасыз ету комитеті төрағасының 2025 жылғы 8 тамыздағы №1362 бұйрығы негізінде – «Ауыл, орман және балық шаруашылығы» ғылыми бағыты бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы берілген.<ref name=":0" /> == Мансабы == 2009 жылдан 2010 жылға дейін Ғылым комитетінің «М. А. Айтхожин атындағы молекулалық биология және биохимия институты» ферменттер құрылымы мен реттелуі зертханасының лаборанты. 2011—2016 жылдар «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» оқу агробиозертханасының жетекші маманы. 2016—2020 жыл аралығында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқу агробиозертханасының меңгерушісі.<ref>{{cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/81543|title=Отандық университеттерде зертханалық-тәжірибелік жұмыстарға басымдық берілмек|author=Нұрлан Асқарұлы|date=2018-08-27|work=|publisher=qazaqstan.tv|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://welcome.kaznu.kz/ru/3/news/one/14473/|title=Без ГМО|author=|date=2018-10-12|work=|publisher=kaznu.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://who.ca-news.org/people:19194|title=Тагаев Куттымурат Жургенбаевич|author=|date=2017-02-27|work=|publisher=who.ca-news.org|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2020—2021 жылдарда «[[Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы]]» Ғылым, білім және білім тарату департаменті ғылым басқармасының бас менеджері. 2021—2024 жылдары Көкшетау тәжірибелік-өндірістік шаруашылығы басқарма төрағасы.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/bilim-zh-ne-ylym/636287-agrarly-ylym-a-oldau-azhet|title=Аграрлық ғылымға қолдау қажет|author=Абзал Балтабаев, Евгений Шинкаренко|date=2024-01-26|work=|publisher=24.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kokshetv.kz/kz/news/34926|title=КӨКШЕТАУ ТӘЖІРИБЕЛІК - ӨНДІРІСТІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛҒАНЫНА 65 ЖЫЛ|author=Айымгүл Назарова|date=2023-08-25|work=|publisher=kokshetv.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> Сол жылдары «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Агротехникалық институты С. Сәдуақасов атындағы «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар» кафедрасының сеньор-лекторы.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/akmola-oblysynda-ghalymdar-kurghakshylykka-tozimdi-bidai-sortyn-oilap-tapty|title=Ақмола облысында ғалымдар құрғақшылыққа төзімді бидай сортын ойлап тапты|author=|date=2023-08-28|work=|publisher=ernur.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apgazeta.kz/2023/02/17/soobshhenie-akmolinskoj-oblastnoj-izbiratelnoj-komissii-5/|title=Сообщение Акмолинской областной избирательной комиссии|author=|date=2023-02-17|work=|publisher=apgazeta.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2024 жемшөп дақылының жаңа сортын жасап шықты.<ref>{{cite web|url=https://aqmolanews.kz/ru/novye-sorta-selhozkultur-ispytyvayut-uchenye-v-akmolinskoi-oblasti/|title=Новые сорта сельхозкультур испытывают учёные в Акмолинской области|author=Айша Байжанова|date=|work=|publisher=aqmolanews.kz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aktobe.city/novosti-kazakhstana/30-01-24-kazakhstanskie-uchenye-vyveli-novye-sorta-kormovykh-kultur|title=Казахстанские ученые вывели новые сорта кормовых культур|author=|date=2024-01-30|work=|publisher=aktobe.city|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> 2024 жылда Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты басқарма төрағасының ғылым жөніндегі орынбасары. 2024—2025 жылдары Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты «Сарыағаш» өңірлік филиалының директоры.<ref>{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32571?fbclid=IwdGRzaARLiCVjbGNrBEuIHGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHiWH7zZ0Of6m8fxiZBVn2CNhslpU0jbEERIicfQ_q6JZT9H5U-B_1sK9Uw9y_aem_5ziSCcOA3dnhCNE7ecGL4w&sfnsn=wa|title=Ботаникалық бақ аумағын көгалдандыру жалғасады|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=qyzylordatv.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> 2025 жыл 12 қыркүйектен бастап М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті аграрлық факультеті «Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы» кафедрасының доценті. == Ғылыми жұмыстары == * Quantitative amino acid analysis of seeds from common bean university collection<ref>{{cite web|url=https://agricultforest.ac.me/paper.php?id=2352|title=QUANTITATIVE AMINO ACID ANALYSIS OF SEEDS FROM COMMON BEAN UNIVERSITY COLLECTION|author=|date=2014|work=|publisher=The Journal Agriculture and Forestry|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/330837983_Common_Bunt_Resistance_of_Winter_Wheat_Genotypes_Under_Artificial_Infection|title=Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection|author=|date=2018|work=|publisher=researchgate.net|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal.<ref>{{cite web|url=https://www.espublisher.com/journals/articledetails/1147|title=A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal|author=|date=2024|work=|publisher=espublisher.com|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Жасымықтың жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту.<ref>{{cite web|url=https://new.kaznaru.edu.kz/kz/sciences/scientific-projects/88|title=AP27511037 Жасымықтың (Lens culinaris) жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту|author=Тағаев Құттымұрат, Сулейманова Гульнур, Даулет Нұржан|date=|work=|publisher=Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Отырар ауданында туғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті профессорлары]] dfmm02r9wb6xwtknanv9b4p3a2k9sj4 3586435 3586290 2026-04-17T08:00:12Z TheNomadEditor 120280 3586435 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Құттымұрат Тағаев|Шынайы есімі=Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев|Туған күні=29.07.1990|Туған жері=[[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Жұмыс орны=[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]|Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор|Альма-матер=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]}}'''Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев''' ([[29 шілде]] [[1990 жыл|1990]]; [[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық ғалым, агрономия бойынша [[PhD-доктор]], қауымдастырылған профессор.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/quality/documents/details/882714?lang=kk|title=Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті|author=|date=2025-08-11|work=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> 2026 жылдан Оңтүстік Қазақстан университеті Биотехнология және агроинновация ғылыми-зерттеу институтының директоры. == Өмірбаяны == 2007—2011 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биотехнолог мамандығын бітірді. 2012—2014 жылдар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті — Биология бойынша жаратылыстану ғылымдарының магистрі. 2015—2018 жылдар Қазақ ұлттық аграрлық университеті — Агрономия бойынша философия докторы. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым және жоғары білім сапасын қамтамасыз ету комитеті төрағасының 2025 жылғы 8 тамыздағы №1362 бұйрығы негізінде – «Ауыл, орман және балық шаруашылығы» ғылыми бағыты бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы берілген.<ref name=":0" /> == Мансабы == 2009 жылдан 2010 жылға дейін Ғылым комитетінің «М. А. Айтхожин атындағы молекулалық биология және биохимия институты» ферменттер құрылымы мен реттелуі зертханасының лаборанты. 2011—2016 жылдар «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» оқу агробиозертханасының жетекші маманы. 2016—2020 жыл аралығында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқу агробиозертханасының меңгерушісі.<ref>{{cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/81543|title=Отандық университеттерде зертханалық-тәжірибелік жұмыстарға басымдық берілмек|author=Нұрлан Асқарұлы|date=2018-08-27|work=|publisher=qazaqstan.tv|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://welcome.kaznu.kz/ru/3/news/one/14473/|title=Без ГМО|author=|date=2018-10-12|work=|publisher=kaznu.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://who.ca-news.org/people:19194|title=Тагаев Куттымурат Жургенбаевич|author=|date=2017-02-27|work=|publisher=who.ca-news.org|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2020—2021 жылдарда «[[Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы]]» Ғылым, білім және білім тарату департаменті ғылым басқармасының бас менеджері. 2021—2024 жылдары Көкшетау тәжірибелік-өндірістік шаруашылығы басқарма төрағасы.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/bilim-zh-ne-ylym/636287-agrarly-ylym-a-oldau-azhet|title=Аграрлық ғылымға қолдау қажет|author=Абзал Балтабаев, Евгений Шинкаренко|date=2024-01-26|work=|publisher=24.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kokshetv.kz/kz/news/34926|title=КӨКШЕТАУ ТӘЖІРИБЕЛІК - ӨНДІРІСТІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛҒАНЫНА 65 ЖЫЛ|author=Айымгүл Назарова|date=2023-08-25|work=|publisher=kokshetv.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> Сол жылдары «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Агротехникалық институты С. Сәдуақасов атындағы «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар» кафедрасының сеньор-лекторы.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/akmola-oblysynda-ghalymdar-kurghakshylykka-tozimdi-bidai-sortyn-oilap-tapty|title=Ақмола облысында ғалымдар құрғақшылыққа төзімді бидай сортын ойлап тапты|author=|date=2023-08-28|work=|publisher=ernur.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apgazeta.kz/2023/02/17/soobshhenie-akmolinskoj-oblastnoj-izbiratelnoj-komissii-5/|title=Сообщение Акмолинской областной избирательной комиссии|author=|date=2023-02-17|work=|publisher=apgazeta.kz|accessdate=2026-04-10|lang=ru}}</ref> 2024 жемшөп дақылының жаңа сортын жасап шықты.<ref>{{cite web|url=https://aqmolanews.kz/ru/novye-sorta-selhozkultur-ispytyvayut-uchenye-v-akmolinskoi-oblasti/|title=Новые сорта сельхозкультур испытывают учёные в Акмолинской области|author=Айша Байжанова|date=|work=|publisher=aqmolanews.kz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aktobe.city/novosti-kazakhstana/30-01-24-kazakhstanskie-uchenye-vyveli-novye-sorta-kormovykh-kultur|title=Казахстанские ученые вывели новые сорта кормовых культур|author=|date=2024-01-30|work=|publisher=aktobe.city|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> 2024 жылда Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты басқарма төрағасының ғылым жөніндегі орынбасары. 2024—2025 жылдары Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты «Сарыағаш» өңірлік филиалының директоры.<ref>{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32571?fbclid=IwdGRzaARLiCVjbGNrBEuIHGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHiWH7zZ0Of6m8fxiZBVn2CNhslpU0jbEERIicfQ_q6JZT9H5U-B_1sK9Uw9y_aem_5ziSCcOA3dnhCNE7ecGL4w&sfnsn=wa|title=Ботаникалық бақ аумағын көгалдандыру жалғасады|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=qyzylordatv.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> 2025 жыл 12 қыркүйектен бастап М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті аграрлық факультеті «Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы» кафедрасының доценті. == Ғылыми жұмыстары == * Quantitative amino acid analysis of seeds from common bean university collection<ref>{{cite web|url=https://agricultforest.ac.me/paper.php?id=2352|title=QUANTITATIVE AMINO ACID ANALYSIS OF SEEDS FROM COMMON BEAN UNIVERSITY COLLECTION|author=|date=2014|work=|publisher=The Journal Agriculture and Forestry|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/330837983_Common_Bunt_Resistance_of_Winter_Wheat_Genotypes_Under_Artificial_Infection|title=Common Bunt Resistance of Winter Wheat Genotypes Under Artificial Infection|author=|date=2018|work=|publisher=researchgate.net|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal.<ref>{{cite web|url=https://www.espublisher.com/journals/articledetails/1147|title=A Comprehensive Review on Enhancing Saline Soil Reclamation Efficiency Through Bacterial Solubilization of Low-Rank Coal|author=|date=2024|work=|publisher=espublisher.com|accessdate=2026-04-16|lang=en}}</ref> * Жасымықтың жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту.<ref>{{cite web|url=https://new.kaznaru.edu.kz/kz/sciences/scientific-projects/88|title=AP27511037 Жасымықтың (Lens culinaris) жергілікті өндірісін нығайту мақсатында биотикалық стресстен қорғау үшін генетикалық жақсарту|author=Тағаев Құттымұрат, Сулейманова Гульнур, Даулет Нұржан|date=|work=|publisher=Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Отырар ауданында туғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті профессорлары]] sw76ij0jo9gb4obomdh3ieq9b4z1bod Жоба:Инкубатор/Металды игеру – өркениет бастауы 102 778905 3585860 3583445 2026-04-16T12:45:06Z Madeniet Baskarmasy 179807 3585860 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ҰҒА академигі, әлем таныған антрополог [[Оразақ Смағұлұлы|О.Смағұлов]] өз зерттеулерінде қазақ атамекені тұрғындарының ғасырлар бойы қалыптасқан этно-мәдени, тектік-зәузәттық дамуында алты бірдей тіршілік ерекшелігінің шешуші роль атқарғандығын атап көрсетеді. (Смағұлов О. Қазақ халқының антропологиялық тарихы. А. 2011 ж.). Соның ең негізгісі – неолит, энеолит және қола дәуірлерінде қазіргі қазақ жерінде металл балқыту, тау-кен кәсіпшілігінің өте жоғары деңгейде дамуы. Металл қай дәуірде де байлық пен бақуаттылықтың негізі болды. Оны меңгерген халықтың экономикалық әлеуеті басқалардан әлдеқайда ілгері, озық болатыны сөзсіз. Қола дәуірінде Еуразиядағы маңызды металлургиялық провинция Орталық Қазақстан, Жезқазған тұрғындарының тұрмыс дәрежесі басқа өңірлермен салыстырғанда жоғары болды. «Сарыарқа тұрғындарының өмір сүру жасы басқа көршілерінен озық болды. Егер андрондықтардың әйелдерінің орташа жасы – 33, ал ердердің жасы – 35 болса, Орталық қазақстандықтар ұзақ жасады». ([https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_aeo/Zhauymbaev_ru.pdf С.У.Жауымбаев], А.В.Евдокимов. Сарыарқаның ежелгі металлургтері ізімен. Қ. 2011 ж.) Ұлытау, Жезқазған аймағында бұған дейін ашылған, әлі де зерттеу объектісіне айналып отырған көне металлургия орындары ата-бабаларымыздың негізгі кәсібі жөнінде деректер бере алады. Академик Қ.Сәтбаев пен ғұлама археолог [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]] еңбектерінде Милықұдық, Атасу секілді оннан астам тұрақтар аталады. Олар да толық зерттелмеген, ғалымға беймәлімдері қаншама. Осы аймақты әр ғасырда мекендеген сақтар қауымдастығы, Түрік қағанаты, одан кейінгі оғыздар мен қыпшақ, қаңлылардың негізгі кәсібі – мыс, темір өндіру, қолөнершілік болды. Кен өндіру орта ғасырларға дейін белсенді түрде жүргізілді. Жошы ұлысының осы мекенге табан тіреп, орда тігуінде де металдың стратегиялық роль атқарғаны анық. Шексіз ақыл мен даналықтың иесі Афрасиябтың (Тоң Алып) мақал-мәтелдерінің ішінде мынадай біреуі бар екен: «Түрік шанақ ішіндегі теңіз маржаны секілді, өз жайында жатқанда ол тіпті құнсыз нәрсе, бірақ ол теңіз шанағынан шықса болғаны баға – құны артып, патша тәждері мен қалыңдықтардың мойыны мен құлағының әшекей-көркі болып шыға келеді». ([[Лев Николаевич Гумилев|Л.Гумилев]]. Көне түріктер. А. 1989 ж.) Әбілғазы деректері бойынша [[Ұлытау ауылдық округі|Ұлытаудағы]] мыс кеніші VIII-X ғ.ғ. оғыз-қыпшақтардың Ыстықкөл, Алмалық, Сайрам, Қаратау (Қарашың жотасы) секілді мекендерімен қатар әйгілі болған. Араб географы [https://darulfikr.ru/articles/muhammad-al-idrisi-velichajshij-kartograf-srednevekovja/ Аль-Идрисидің] айтуы бойынша «Оғыздар жерінде тазартылмаған күмістің төрттен бірі өндіріледі. Шаштың саудагерлері оған айырбасқа заттарын апарады, мыс, күміс тиелген көп түйе сатып алып, оны аяқ жететін барлық жерлерге шығарады». (Ә.Марғұлан. ІІ том. А. 2002 ж.) Шаштың (Ташкент) солтүстігіндегі керуенмен 18 күндік жер, қыпшақтар елі – қазіргі Жезқазған кен орны. Алтын Орда дәуірінің тағы бір ой маржаны: «Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, темір илеген білек мың есе артық». (С.Сараии) Бұл сөздің құдіреті Сүлеймен патша бір күн тағын босатып берген темір ұстасының қадірімен пара-пар. Металды игеру адамзат өркениетіне төңкеріс әкелді. Осынау ұлы жетістіктің құпиясы қарапайым тас ошақта ашылған еді. Түсті металға бай кен тастарынан қаланған ошақта оттың қызуынан тас балқып, қызыл қошқыл балқымалар аққанын аңғарған неолит адамы өзінің ең алғашқы метллург екенінен бейхабар еді. Мыс ең алғашында ашық ошақтарда балқытылып, кейін арнайы көрік-пештер өмірге келді. Осылайша металл өндіру негізгі кәсіпке айналды және ғасырлар бойы жетілдіріліп, үздіксіз даму үстінде болды. Бұдан 40 ғасыр бұрын бір ғана Жезқазған төңірегінде ондаған мың кеншілер мен металл қорытушылар еңбек еткен тұрақтар өмір сүріп, дүниенің төрт бұрышына айырбас-сауда керуендері аттанып жатты. Ғалымдар [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|«Ұлы Жібек жолынан»]] бұрын «Мыс жолы», «Лазурит жолы», «Бұлғын жолы» секілді сауда - экономикалық қатынастар болғанын жоққа шығармайды. Еуразиядағы ірі минералды-шикізат базасы болған Орталық Қазақстан шеберханаларында мыс, қалайы, қорғасын, күміс, алтын сияқты металдар балқытылып, Орта Азия, Поволжье, шығыста Синьзян,батыста Балқан түбегіне дейін «Мыс жолымен» тарады.Оның кіндігі Орталық Қазақстан еді. Мысқа қалайыны қосу металдың беріктігін арттырды, құйма сапасын жақсартты. Осылайша өмірге қола келді, шеберлік шыңдалды. Әлемде сирек кездесетін қалайының отаны да Қазақстан, дәлірек айтсақ Кенді Алтай. Ак. [[Григорий Никифорович Щерба|Г.Н.Щербаның]] есебі бойынша ертеде қазақ жерінде өндірілген мыстың көлемі 450 мың т. кем емес (белсенді өндіру кезеңі 600-700 жыл). Салыстырып көрейік, Египетте фараон заманында 1400 жылда 10 мың тонна мыс өндірілген екен. Қарапайым есептеудің өзінде [[Жезқазған]] тұрақтарында бір миллион тоннадан астам кен аршылып, одан 10 мың тонна таза мыс алынған. Жезқазғанның аршылған кен жалдарының аумағы өте орасан. Жекелеген кеніштердің ұзындығы 750м-1 км-ге дейін, ені 50 м, тереңдігі 6-8 м. дейін жеткен. Милықұдық тұрағының өзі 10 га аумақты алып жатыр. 1930 жылы [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И.Сәтбаев]] басқарған геология бөлімі Жезқазған маңайынан 400-ден астам кен аршылған орындарды картаға түсірген.[[File:Ежелгі дәуір, орта ғасырлардағы Жезқазған индустриялық кешені. Ә.Х.Марғұлан.png|thumb|]] Неолит металлургтері кенді аршу, өндірумен қатар, сумен байыту, алғашқы өртеу, тигельдерде қорыту, қалыптарға құюға дейінгі күрделі процесті өте шебер меңгерген. Отын дайындаудың өзі өте көп қол күшін қажет етті. 1 тонна ағаш отын 15 кг мыс балқытуға ғана жеткен. [[Милықұдық тұрағы|Милықұдық]] (Жезқазған) қонысында қазба жұмыстары барысында ұнтақталып, балқытуға дайындалған кен қорын сақтайтын ұра-қоймалар да көптеп табылған. Археолог [https://silkadv.com/en/content/issledovatel-nikolay-valukinskiy Н.В.Валукинский] 1949 жылы Ә.Х. Марғұланға жазған бір хатында «Тәжірибелі контролердің есебі бойынша қазба жұмысы кезінде табылған кен бір шахтаның бір айлық өнімін беріп отыр» деп жазады. Ежелгі орталықтарда кен барлау жұмыстары да жақсы жолға қойылды. Аумағы 2х3м., тереңдігі 1-1,5 м шұңқырлар қазылып, кен құрамы мен сапасы, жыныстың орналасу жағдайы зерттеліп, содан соң аршу жұмыстары жүргізілген. Бірқатар ежелгі орталықтарда шахталар тереңдігі 30 м-ге дейін жеткен. Дәл осындай әдіспен, қол еңбегінің күшімен кен қазу Қазақстанның ірі өндіріс ошақтарында ХХ ғ. 20-30 жылдарына дейін жүргізілгені белгілі. Қазір индустрия алыптары болып отырған кен орындарын геологтар ежелгі үйінділер мен шахталардың белгілеріне қарап қайтадан «ашты». Жезқазған, Қоңырат, Саяқ, Теміртау кеншілері ежелгі металлургтердің болжау қабілетінің дәлдігіне қарыздар. Ежелгі шеберханаларда металл өндіру қазіргі технологияға ұқсас өте күрделі процеспен жүргізілді. Металға деген сұраныстың артуы өңдеу технологиясын үнемі жетілдіруді қажет етті. Неолит шеберлері жасаған бұйымдардың сапасы, беріктігі, металл құрамы, әсемдігі әлі күнге дейін таңқалдырады. Бұл кәсіпте сөзсіз металдың табиғатын тану, әдіс-машықпен қатар шексіз ой-қиял, рухани қуат шешуші роль атқарды. Біз өзіміз де сол өркениеттен алыстап кете қойған жоқпыз. Адамзат баласы теміртектің құпиясын ашып, темірді ойлап тапқан дәуірдің (железный век) үшінші мыңжылдығына енді ғана аяқ басты. Орталық Қазақстан, оның ішінде Ұлытау, Жезқазған аймағының арғы-бергі тарихын кен өндіру, металлургия кәсібінің дамуынан бөліп қарау мүмкін емес. Бұл осы мекенде тұрақтаған алғашқы тайпалардан бастап бүгінгі ұрпақтың тіршілік өзегі, өмір тұрмысының ажырамас бөлшегі. Жездіде тау-кен және балқыту ісінің тарихына арналған музей ұйымдастыруға өзек болған осы табиғи феномен. Музей 1988 жылы 21 желтоқсанда ҚазССР Министрлер Кеңесінің қаулысымен ашылып, тақырыбы тұрғысынан Қазақстанда тұңғыш болып бағаланған. Ол Ұлытау ауданының аса маңызды тарихи-мәдени ескерткіштерінің дәл ортасында, Жезді өзенінің бойындағы жұмысшы кентінде орналасқан. Дәл осы тұстан кешегі замандарда қимақтар елін Сібірмен жалғаған Жібек жолының бір тармағы өткені тарихтан белгілі. Музейдің тақырыптық-экспозициялық жоспарының өмірге келуі, соған сәйкес қордың жинақталуы, ғылыми сарапталып, экспозициялық құрылымының жобалануы қоғам қайраткері, өлкетанушы, тамаша ұстаз [[Мәкен Төрегелдин]] (1923-2006 ж.ж) есімімен тығыз байланысты. М.Төрегелдин өзінің ғылыми еңбектерінде музей экспозициясының тұжырымдамасын жасауда мәдениеттанушы, этнограф ,[[Өзбекәлі_Жәнібеков|Ө.Жәнібеков]] академиктер-геолог А.Абдуллин, кенші Ә.Сағынов, тарихшы М.Қозыбаев, археолог К.Ақышев кеңесші болғанын, өндірістік тақырыпты ашуда өлкеге белгілі инженерлер Ғ.Омаров, Т.Урумов, Т.Әбдірахманов, Қ.Мәткенов секілді өндіріс белгірлерінің пікірлері ескерілгенін жазады. Екі пәтерлі ескі тұрғын үйді 3 га-дан астам аумағымен қоса, айналасы 7-8 жылда жабық және ашық көрме алаңдары бар мәдени-тарихи орынға айналдыру – М.Төрегелдиннің жеке еңбегі. Мәкен Төрегелдин атындағы музей жалпы аумағы 4 га табиғат ландшафтын құрайтын бірегей мәдени-тарихи кешен.[[File:Мәкен Төрегелдин атындағы музей.png|thumb|Мәкен Төрегелдин атындағы музей]] Экспозиция концепциясы жалпы тарихи дәурілер шенберіңде халқымыздың ата кәсіптерінің бірі саналатын – металл қорыту ісінің пайда болып, бүгінгі замандарға дейінгі даму сабақтастығын көрсетуге негізделген. 21271 бірлік экспонат қоры тақырыпқа сәйкес жүйеленіп, 7 экспозициялық зал мен ашық аспан астындағы алаңдарда көрмеленеді. Жәдігерлердің 17468 бірлігі түпнұсқа, бірегей құндылықтар. Жыл сайын музей 4500-ден астам келушілерге қызмет көрсетеді, 40-тан астам жаңа тақырыптық көрмелер, мәдени-ағартушылық, қоғамдық-тарихи маңызы бар іс-шаралар өткізіледі. Жезқазғанның мыс көмбелері, көмір, қорғасын, кен орындары ұзақ жылдар Ресей үкіметінің кәсіпкер көпестерінің қолында болды. Бұл өлкеге жүргізілген ең табысты әрі көлемді экспедициялар - 1814-1815 ж.ж [[Орынбор әскери тобы|Орынбор]] әскери экпедициясы. 1814 жылғы экспедицияның олжасы – Ұлытаудағы Қорғасын кенішінің ашылуы. Оның құрметіне I Александр патша Петерборда арнайы медаль соққаны белгілі. Осы кеніште жұмыс істеген кен сүйреткісі музей экспозициясынан орын алған. Екінші Орынбор эскпедциясы 1617 адамды қамтыса, оның 1500-ден астамы әскери жасақ болды. Экспедиция екі аптада Ұлытау етегінен 47 кен орынын тіркеп, патша үкіметінің тапсырмасын артығымен орындады. Тіркелген байлықтың ең маңыздысы – Жезқазған мыс ошақтары. 1906 жылы мыс, көмір кеніштерін орыс көпестерінен сатып алған шетел кәсіпкерлері жылына 5000 т мыс беретін завод, тәулігіне 250 т кен байытатын фабрика салуды жедел қолға алды. Болашақ өндіріске қажет жабдықтар мен механизмдер мұхиттың ар жағынан, Москва-Ташкент темір жолымен, Жосалы станциясына жеткізіліп, Қарсақбайға түйе керуендерімен тасылды. 1914 жылы Жосалы мен Қарсақбай арасына тар табанды алмалы-салмалы теміржол жүргізіліп, тасымалдау біршама жеңілдетіледі. Алайда жол салудың барлық тауқыметін жергілікті қазақтар көтерді. Шетел акционерлері мыс алқабын жалға алған 30 жылда кеннің 10% кем емес ең бай қабаттарын аршып, жылдам пайда табуды көздеді. Олар иелік еткен 1907-1919 ж.ж. Жезқазғанда 9 шахта, ал Байқоңырда 12 шағын шахталар іске қосылды. Барланған кен болашақ заводтың 12 жыл үздіксіз жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін еді. Жезқазған мыс көмбелерін геологиялық зерттеуде ағылшын, американ инженерлерінің еңбегі ерекше болды. Жезқазған кенінің әлемде теңдесі жоқ екеніне көз жеткізген де шетел мамандары. Жезқазған құрғақ климатты, бетпақдаланың бір қиырында орналасқан өлке. Демек кен сапасы жоғары. Егер ылғал климат болса кен қабаттарында тотығу мен сілтілену процесі өте тез жүреді. Ондай кенді байыту, өндіру өте қымбатқа түседі. Жезқазған керісінше. Мұнын сыртында Жезқазған тұтас жынысты (пластковый) кен орны. Әлемде мұндай кен орындары 5-6 ғана (Солтүстік Родезия, Катанга, Солтүстік Америка). Жезқазған свитасы 1200 ш/км аумақ, оның 100 ш/км Жезқазғанның өзі. Құмтастарда кремнийдің болуы өрт, жарылыс қауіпінен сақтайды. 1910 ж. С.Болл Жезқазғанның ең алғашқы геологиялық картасын (геолог УЭСТ, округ инженері А.И.Тимемен бірге) жасады. Жезқазғанда 60 т кеннен 1 т таза мыс рудасын алуға болады. Алмалықта 1 т мыс үшін 133 т кен қопару керек. Қоңырат пен Балқашта да осыған қарайлас. Қайсысы арзан әрі өнімді. Әрине Жезқазған. Өлкенің байлықтарын алғаш нақты картаға түсірген шетел мамандары болса оны игеру, өлке индустриясын кешенді дамытуға із ашқан геолог Қ.И.Сәтбаев. Томск технология институтының түлегі Қ.Сәтбаевтың Ұлытау-Жезқазған аймағына келіп, алғаш еңбек жолын бастағанына биыл 100 жыл (1926-2026 ж.ж.). Қазақтан түсті металлургиясының қарашаңырағы [[Қарсақбай темір кендері тобы|Қарсақбай]] тарихымен музей экпозициясы арқылы жан-жақты танысуға болады. Мұнда ғасыр басында мыс байлығы үшін мұхит асып жеткізілген өндіріс жабдықтарының бірнеше түрі көрсетілген. Музейге келушілер сол сияқты ежелгі Жезқазған мыс қорыту кенішінің жұмыс істейтін үлгісінде металл балқыту технологиясының дайын өнімге дейінгі толық циклымен танысып, қола дәуіріне көрнекі саяхат жасауға мүмкіндік алады. Орталық Қазақстан пайдалы қазбаларының ең көлемді топтамасы – тау-кен жыныстарының табиғи үлгілері Қорғасын мен Кішітау, Балқашқа дейнгі негізгі кен орындарының коллекциясын қамтиды. Ғасырлар ғасырларға ұласып, Ұлы далада өркениеттер алмасып жатты. Бірақ ата-бабадан қалған кәсіп – металл балқыту өзгеріссіз бізге жетті. Бұл тарихты танып-білу – адамзатты табиғатпен байланыстыратын рухани желінің бірі. == Мақала авторы == З.Қазанбаева, Мәкен Төрегелдин атындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің басшысы. Ұлытау облысы, Ұлытау ауданы, Жезді кенті. bdcldz0gi3robhfq0carsrv7it2hxrx Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева 0 779122 3585911 3584994 2026-04-16T14:35:35Z Салиха 17167 3585911 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 26.06.1966 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Зайсан ауданы|Зайсан ауданында}}, [[Дайыр (ауыл)|Дайыр]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ветеринария |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей зооветериналық институтын (қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт|Семей малдәрігерлік институты]]); Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институты аспирантурасы; [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 26 маусымда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], [[Дайыр (ауыл)|Дайыр]] ауылында туған.<br> Семей зооветериналық институтын ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт|Семей малдәрігерлік институты]]), Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1994 жыл|1994]]), [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген.<br> [[1992 жыл|1992]]-[[2000 жыл|2000]] жылдары Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, [[2005 жыл|2005]]-[[2008 жыл|08]] жылдары Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра ассистенті, 2008-[[2009 жыл|09]] жылдары аға оқытушы, Қашықтықтан білім беру технологиясы бөлімі оқу ісін ұйымдастыру және басқару секторының меңгерушісі, 2009-[[2011 жыл|11]] жылдары доцент міндетін атқарушы, 2011 жылдан доцент, Стратегиялық даму департаменті бизес-жобалауды басқару бөлімінің инспекторы. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қосымша факторы бар серологиялық реакциялар компонеттерін дайындаудың теориялық негізі және технологиясы" тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жылқының копплементін серологиялық реакцияда қолдануды, тиімділігі жоғары серологиялық тест-жылқы комплементін байланыстыру реакциясын ұсынды. Қан сарысуында иммундік кешенді анықтау арқылы балау қоюға болатындығын дәлелдеді. Бурцеллез, туберкулез, трипанозомоздардың диагностикасын, күресу шараларын жетілдіріп, биопрепараттары мен қалыптамалық техникалық құжаттарын даярлады.<br> 130-дан астам ғылыми еңбектің, 13 алдын ала куәліктің, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның ең үздік ғылым жұмысы үшін сыйлығының иегері (1997).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/teachers/147 ҚазҰАЗУ.] * [https://academy.kz/blogs/mirbayan-42 Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] n4bno5aglm2xcddkedamqdk1pwec4is Орион 0 779161 3585948 3585206 2026-04-16T15:11:29Z Ерден Карсыбеков 3744 3585948 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ORION Uranometria orion.jpg|thumb|1603 жылы шыққан [[Уранометрия]] атласындағы шоқжұлдыздың суреті]] '''Орион''' — бастапқыда бұл [[Ежелгі грек мифологиясы|мифологиялық]] алып аңшының есімі болған. Қазір бұл сөз келесі ұғымдарды білдіруі мүмкін: == Астрономияда == * [[Орион (шоқжұлдыз)]] — мифологиялық кейіпкердің атымен аталған [[шоқжұлдыз]] :* [[Орион белдеуі]], [[Орион қылышы]], [[Орион қалқаны]] — осы шоқжұлдыздағы [[астеризм]]дер * [[Орион тұмандығы]] — ғарыштағы [[тұмандық]] * [[Орион тармағы]] — [[Құс жолы|Галактикамыздың]] бір тармағы/жеңі == Техникада == * «Orion» — [[Аполлон 16]] ғарыш кемесіндегі Ай модулінің өз аты * [[Orion (ғарыш кемесі)]] — [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis]] бағдарламасының негізгі аппараты * [[Орион (телескоп)]] — Кеңестердің ғарышқа ұшырған екі телескобы * [[Орион (ҰҰА)]] — Ресейдің әскери [[ұшқышсыз ұшу аппараты]] * [[Орион классы]] — Ұлыбританияның [[салалық кеме]]лер классы * [[Орион (көмекші крейсер)]] — Германияның 1945 жылы батырылған кемесі * [[Ford Orion]] — 1983–1993 жылдары шығарылған автомобиль * [[Lockheed P-3 Orion]] — америкалық патрульдік ұшақ * [[Master of Orion]] — 1993 жылы шыққан [[видео ойын]] * [[Орион-ЕЕ]] — кеңестік [[фотоаппарат]] * [[НПО «Орион»]] — фотоэлектроника шығаратын ресейлік мекеме * [[Orion Telescopes & Binoculars]] — америкалық компания * [[Тернопольдік радиозауыт «Орион»]] == Музыкада == * [[Орион (опера)]] — Луи Лакосттың 1728 жылғы туындысы * [[Орион (әнші)]] — 1945–1998 жылдары өмір сүрген америкалық әнші * [[Orion Records]] — бұрынғы [[лейбл]] * [[Orion (Metallica әні)]] * [[Orion (Мика Накасима әні)]] == Географияда == * [[Орион (Атлантикалық Пиреней)]] — Франциядағы коммуна * [[The Orion]] — [[Нью-Йорк]]тегі 2006 жылы салынған зәулім үй * [[Орайон (Алабама)]] * [[Орайон (Висконсин)]] * [[Орайон (Иллинойс)]] * [[Орайон (Миннесота)]] == Тағы басқа == * [[Агустин Орион]] — аргентиналық футболшы * [[Орион және Түнек]] — 2024 жылғы америкалық мультфильм * [[Orion Corporation]] — Финляндиянің фармацевтикалық компаниясы * ''[[Orion maurus]]'' — Оңтүстік Америкада кездесетін [[қоңыз]] түрі * [[Orion Pictures]] — 1978–1998 жылдары істеген кинокомпания {{айрық}} iuigerla9jepsr13yugqg37bwlgprx7 Қазақстанның Мәдени мұра жобасы 0 779220 3586249 3585764 2026-04-16T23:16:31Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[«Мәдени мұра» жобасы]] 3586249 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[«Мәдени мұра» жобасы]] 694qtfzhsgbdl3kt8t2swc6kcohb784 Мұхаммед би (құшбегі) 0 779229 3585804 3585802 2026-04-16T11:59:02Z 1nter pares 146705 /* ​Шығу тегі */ 3585804 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8sgem26pkf0co40bnw3cynuzjxuth31 3585806 3585804 2026-04-16T12:01:11Z 1nter pares 146705 /* ​Шығу тегі */ 3585806 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ahf9til59hdfdfvfvaxkmq23fvmk2tx 3585809 3585806 2026-04-16T12:02:16Z 1nter pares 146705 /* ​Шығу тегі */ 3585809 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r4lmqo6w5n04n9zj5t2hbsm89escwi5 3585817 3585809 2026-04-16T12:05:32Z 1nter pares 146705 3585817 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kezivvtazux29a6ygt6ajoogtkpbspl 3585819 3585817 2026-04-16T12:06:46Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3585819 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3o4rtfs8vjuslgd577nal2wubn6cczi 3585822 3585819 2026-04-16T12:08:59Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3585822 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7cv4nityepbhadsf20of57ya1notce3 3585825 3585822 2026-04-16T12:10:15Z 1nter pares 146705 3585825 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k1m7wnirylitgru2d6fssoddi4nwnbt 3585827 3585825 2026-04-16T12:11:01Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3585827 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mtcgqckz6hyas2mt74iwusb81e6sjlj 3585830 3585827 2026-04-16T12:12:02Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3585830 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.<ref name=Nedvetski /> Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.<ref name=Vestnik /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4rwoimgodrm29f25lgxa2qhnsaeajng 3585833 3585830 2026-04-16T12:13:53Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3585833 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.<ref name=Nedvetski /> Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.<ref name=Vestnik /> == Отбасы == ​Мұхаммед бидің әйелі Әмір Насрулланың бұрынғы күңі (құлы) болған. ​Мұхаммед бидің ұлы [[Мұхаммед Шәріп]] Бұхара әмірлігінің ең жоғары лауазымды тұлғаларының бірі болды. Әмір Мұзаффардың тұсында ол бас зекетші — қаржы министрі және Бұхара губернаторы қызметтерін атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mrzvwlpwu8fa2wvi17e116ulgg1qkqr 3585834 3585833 2026-04-16T12:15:04Z 1nter pares 146705 /* Отбасы */ 3585834 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.<ref name=Nedvetski /> Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.<ref name=Vestnik /> == Отбасы == ​Мұхаммед бидің әйелі Әмір Насрулланың бұрынғы күңі (құлы) болған. ​Мұхаммед бидің ұлы [[Мұхаммед Шәріп]] Бұхара әмірлігінің ең жоғары лауазымды тұлғаларының бірі болды. Әмір Мұзаффардың тұсында ол бас зекетші — қаржы министрі және Бұхара губернаторы қызметтерін атқарды. Мұхаммед бидің немересі [[Астанқұл би]] — 1888 жылы әкесі [[Мұхаммед Шәріп]] өлтірілгеннен кейін Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. Ол да әкесі сияқты Бұхара үкіметі мен Ресей саяси агенттігі арасындағы байланысты жүзеге асырды, әмірдің тапсырмасы бойынша түрлі ресми хаттамаларға, келісімдерге және т.б. қол қойып, әртүрлі мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Кейіннен ол бір мезгілде бас зекетші және құшбегі лауазымдарын атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gpgttsqrbxg9zsjij5n0nuy1n4r18fu 3585835 3585834 2026-04-16T12:16:00Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3585835 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.<ref name=Nedvetski /> Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.<ref name=Vestnik /> == Отбасы == ​Мұхаммед бидің әйелі Әмір Насрулланың бұрынғы күңі (құлы) болған. ​Мұхаммед бидің ұлы [[Мұхаммед Шәріп]] Бұхара әмірлігінің ең жоғары лауазымды тұлғаларының бірі болды. Әмір Мұзаффардың тұсында ол бас зекетші — қаржы министрі және Бұхара губернаторы қызметтерін атқарды. Мұхаммед бидің немересі [[Астанқұл би]] — 1888 жылы әкесі [[Мұхаммед Шәріп]] өлтірілгеннен кейін Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. Ол да әкесі сияқты Бұхара үкіметі мен Ресей саяси агенттігі арасындағы байланысты жүзеге асырды, әмірдің тапсырмасы бойынша түрлі ресми хаттамаларға, келісімдерге және т.б. қол қойып, әртүрлі мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Кейіннен ол бір мезгілде бас зекетші және құшбегі лауазымдарын атқарды. == Әдебиет == * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э. История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Недвецкий А.Г. Правители Бухары. * Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. * Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). — Ташкент: Akademiya, 2009. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pfr3hhqckc10dp49nh2qkyxjpwb48c2 3585838 3585835 2026-04-16T12:18:24Z 1nter pares 146705 3585838 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammadbiy}} | Суреті = Muhammadbiy, up to and including 1886.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1870 | Басқаруын аяқтады = 1889 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = 1870 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1808 | Туған жері = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]] | Қайтыс болған күні = 1889 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889). Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.<ref name=Nedvetski>''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}</ref> == ​Шығу тегі == ​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,<ref name=Vestnik>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады. 1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді. 1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.<ref name=Vestnik /> Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын. == Саяси және әскери қызметі == ​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды. 1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> мұраб<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}</ref> және серкерде<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты. Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:<ref>''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.</ref> {{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}} 1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».<ref>Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.</ref> Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты. Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.<ref name=Nedvetski /> Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.<ref name=Vestnik /> == Отбасы == ​Мұхаммед бидің әйелі Әмір Насрулланың бұрынғы күңі (құлы) болған. ​Мұхаммед бидің ұлы [[Мұхаммед Шәріп]] Бұхара әмірлігінің ең жоғары лауазымды тұлғаларының бірі болды. Әмір Мұзаффардың тұсында ол бас зекетші — қаржы министрі және Бұхара губернаторы қызметтерін атқарды. Мұхаммед бидің немересі [[Астанқұл би]] — 1888 жылы әкесі [[Мұхаммед Шәріп]] өлтірілгеннен кейін Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. Ол да әкесі сияқты Бұхара үкіметі мен Ресей саяси агенттігі арасындағы байланысты жүзеге асырды, әмірдің тапсырмасы бойынша түрлі ресми хаттамаларға, келісімдерге және т.б. қол қойып, әртүрлі мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Кейіннен ол бір мезгілде бас зекетші және құшбегі лауазымдарын атқарды. == Әдебиет == * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э. История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Недвецкий А.Г. Правители Бухары. * Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. * Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). — Ташкент: Akademiya, 2009. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hg2p536zmxblkgwsyoopogo630ewr4l Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі 0 779230 3585818 2026-04-16T12:06:17Z Ashina 7704 Жаңа бетте: Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі (e-Government) — мемлекеттік қызметтерді электрондық форматта ұсынуға, азаматтар мен бизнестің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын жеңілдетуге және мемлекеттік басқаруды цифрландыруға бағытталған ұлттық пла... 3585818 wikitext text/x-wiki Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі (e-Government) — мемлекеттік қызметтерді электрондық форматта ұсынуға, азаматтар мен бизнестің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын жеңілдетуге және мемлекеттік басқаруды цифрландыруға бағытталған ұлттық платформа. Оның негізгі элементтері — egov.kz веб-порталы және eGov Mobile мобильді қосымшасы. Қазақстан Орталық Азияда электрондық үкіметті дамытуда көшбасшы елдердің бірі болып саналады. БҰҰ-ның 2024 жылғы E-Government Development Index (EGDI) рейтингі бойынша Қазақстан 193 елдің ішінде 24-орынға ие болып, 4 сатыға жоғарылаған (2022 жылы 28-орын). Сондай-ақ теңізге шыға алмайтын дамушы елдер арасында 1-орын алды және өте жоғары индексті елдер тобына (VHEGDI) кіреді. Тарихы және құрылуы Электрондық үкімет идеясы алғаш рет 2004 жылғы 19 наурызда Президенттің жыл сайынғы Жолдауында айтылды. 2004 жылғы 10 қарашада Қазақстан Республикасы Президентінің №1471 Жарлығымен 2005–2007 жылдарға арналған «Электрондық үкіметті қалыптастыру» мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Бағдарлама төрт кезеңнен тұрды: Ақпараттық кезең — ақпаратты жариялау және тарату. Интерактивті кезең — мемлекеттік орган мен азамат арасындағы тікелей және кері байланыс. Транзакциялық кезең — қаржылық және құқықтық операцияларды онлайн жүргізу. Информационное қоғам — толық цифрлық өзара іс-қимыл. 2006 жылғы 12 сәуірде www.egov.kz порталы ресми іске қосылды. Алғашында ол тек анықтамалық ресурс ретінде жұмыс істеді. Порталды әзірлеу және сүйемелдеумен «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ (NITEC) айналысады. Даму кезеңдері 2007–2009 жылдар — базалық инфрақұрылым құрылды: веб-портал, төлем шлюзі, электрондық құжат айналымы, ЭЦҚ инфрақұрылымы, мемлекеттік органдардың бірыңғай транспорттық ортасы, ұлттық идентификациялық нөмірлер реестрі. 2009–2010 жылдар — «Е-лицензирование», «Е-нотариат», «Электрондық әкімдік» жобалары іске қосылды. Мемлекеттік сатып алулардың 100%-ы электрондық форматқа көшті. 2010–2011 жылдар — алғашқы транзакциялық қызметтер пайда болды (салық, айыппұл, ЖКХ төлемдері). 2011–2012 жылдар — азаматтық хал актілерін тіркеу (РАГС), денсаулық сақтау, ішкі істер және білім министрліктерінің қызметтері электрондық форматқа көшті. 126 интерактивті және транзакциялық қызмет ұсынылды. 2013 жыл — 241 қызмет автоматтандырылды, 38 млн электрондық қызмет көрсетілді (2012 жылмен салыстырғанда 21,4 млн-нан өсті). 2012 жылдан бастап mGov (кейін eGov Mobile) мобильді қосымшасы дамыды. 2019 жылы ребрендингтен өтіп, қазіргі атауын алды. 2026 жылы порталға 20 жыл толды. Ол қарапайым ақпараттық сайттан өмірлік жағдайларға негізделген кешенді цифрлық экожүйеге айналды. Қазіргі мүмкіндіктері eGov.kz және eGov Mobile арқылы: 400-ден астам мемлекеттік қызмет (неке қию, туу туралы куәлік, айыппұл төлеу, әлеуметтік көмек және т.б.); 38-ден астам цифрлық құжат (жеке куәлік, жүргізуші куәлігі және т.б.); онлайн төлемдер, өтініштер, анықтамалар; биометриялық авторизация (Face ID/Touch ID), ЭЦҚ және Digital ID; eGov AI — жасанды интеллект негізіндегі виртуалды көмекші. Қызметтер Центрлер обслуживания населения (ЦОН) желісі арқылы да қолжетімді. Жетістіктері мен рейтингі БҰҰ EGDI 2024: 24-орын (193 елдің ішінде), онлайн қызметтер индексі бойынша топ-10-ға кіреді. Электрондық қатысу (e-participation) бойынша жоғары көрсеткіштер. Жыл сайын ондаған миллион қызмет көрсетіледі. 2025 жылғы мәліметтер бойынша белсенді қолданушылар саны миллиондаған. Киберқауіпсіздік Персоналдық деректерді қорғау үшін Bug Bounty бағдарламасы қолданылады («ақ хакерлер» тартылады). Жылдар бойы 200-ге жуық осалдық анықталып, жойылды. Маңызы Қазақстанның электрондық үкіметі бюрократияны азайтып, уақытты үнемдейді, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі мен мөлдірлігін арттырады. Ол «Digital Kazakhstan» және «Рухани жаңғыру» бағдарламаларының маңызды бөлігі болып, «сервистік мемлекет» құруға үлес қосады. Әзірлеуші және оператор: «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ. Ресурстар: egov.kz, eGov Mobile (App Store, Google Play, AppGallery). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8xbu4npg4iepw5pe0dvputxzdq23q62 3585828 3585818 2026-04-16T12:11:20Z Ashina 7704 3585828 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі''' ''(e-Government)'' — [[Мемлекеттік қызметтер|мемлекеттік қызметтерді]] электрондық форматта ұсынуға, азаматтар мен бизнестің [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдармен]] өзара іс-қимылын жеңілдетуге және мемлекеттік басқаруды цифрландыруға бағытталған ұлттық платформа. Оның негізгі элементтері — ''egov.kz'' веб-порталы және ''[[eGov Mobile]]'' мобильді қосымшасы. Қазақстан [[Орталық Азия|Орталық Азияда]] электрондық үкіметті дамытуда көшбасшы елдердің бірі болып саналады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 2024 жылғы ''E-Government Development Index (EGDI)'' рейтингі бойынша [[Қазақстан]] 193 елдің ішінде 24-орынға ие болып, 4 сатыға жоғарылаған (2022 жылы 28-орын). Сондай-ақ теңізге шыға алмайтын дамушы елдер арасында 1-орын алды және өте жоғары индексті елдер тобына (VHEGDI) кіреді. == Тарихы == Электрондық үкімет идеясы алғаш рет 2004 жылғы 19 наурызда Президенттің жыл сайынғы Жолдауында айтылды. 2004 жылғы 10 қарашада Қазақстан Республикасы Президентінің №1471 Жарлығымен 2005–2007 жылдарға арналған «Электрондық үкіметті қалыптастыру» мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Бағдарлама төрт кезеңнен тұрды: Ақпараттық кезең — ақпаратты жариялау және тарату. Интерактивті кезең — мемлекеттік орган мен азамат арасындағы тікелей және кері байланыс. Транзакциялық кезең — қаржылық және құқықтық операцияларды онлайн жүргізу. 2006 жылғы 12 сәуірде www.egov.kz порталы ресми іске қосылды. Алғашында ол тек анықтамалық ресурс ретінде жұмыс істеді. Порталды әзірлеу және сүйемелдеумен «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ (NITEC) айналысады. === Даму кезеңдері === 2007–2009 жылдар — базалық инфрақұрылым құрылды: веб-портал, төлем шлюзі, электрондық құжат айналымы, ЭЦҚ инфрақұрылымы, мемлекеттік органдардың бірыңғай транспорттық ортасы, ұлттық идентификациялық нөмірлер реестрі. 2009–2010 жылдар — «Е-лицензирование», «Е-нотариат», «Электрондық әкімдік» жобалары іске қосылды. Мемлекеттік сатып алулардың 100%-ы электрондық форматқа көшті. 2010–2011 жылдар — алғашқы транзакциялық қызметтер пайда болды (салық, айыппұл, ЖКХ төлемдері). 2011–2012 жылдар — азаматтық хал актілерін тіркеу (РАГС), денсаулық сақтау, ішкі істер және білім министрліктерінің қызметтері электрондық форматқа көшті. 126 интерактивті және транзакциялық қызмет ұсынылды. 2013 жыл — 241 қызмет автоматтандырылды, 38 млн электрондық қызмет көрсетілді (2012 жылмен салыстырғанда 21,4 млн-нан өсті). 2012 жылдан бастап mGov (кейін [[eGov Mobile]]) мобильді қосымшасы дамыды. 2019 жылы ребрендингтен өтіп, қазіргі атауын алды. 2026 жылы порталға 20 жыл толды. Ол қарапайым ақпараттық сайттан күнделікті жағдайларға негізделген кешенді цифрлық экожүйеге айналды. === Қазіргі мүмкіндіктері === ==== eGov.kz және eGov Mobile арқылы: ==== * 400-ден астам мемлекеттік қызмет (неке қию, туу туралы куәлік, айыппұл төлеу, әлеуметтік көмек және т.б.); * 38-ден астам цифрлық құжат (жеке куәлік, жүргізуші куәлігі және т.б.); * онлайн төлемдер, өтініштер, анықтамалар; * биометриялық авторизация (Face ID/Touch ID), ЭЦҚ және Digital ID; eGov AI — жасанды интеллект негізіндегі виртуалды көмекші. == Жетістіктері мен рейтингі == * БҰҰ EGDI 2024: 24-орын (193 елдің ішінде), онлайн қызметтер индексі бойынша топ-10-ға кіреді. * Электрондық қатысу (e-participation) бойынша жоғары көрсеткіштер. * Жыл сайын ондаған миллион қызмет көрсетіледі. 2025 жылғы мәліметтер бойынша белсенді қолданушылар саны миллиондаған. === Киберқауіпсіздік === Персоналдық деректерді қорғау үшін Bug Bounty бағдарламасы қолданылады («ақ хакерлер» тартылады). Жылдар бойы 200-ге жуық осалдық анықталып, жойылды. == Маңызы == Қазақстанның электрондық үкіметі бюрократияны азайтып, уақытты үнемдейді, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі мен мөлдірлігін арттырады. Ол «Digital Kazakhstan» және «Рухани жаңғыру» бағдарламаларының маңызды бөлігі болып, «сервистік мемлекет» құруға үлес қосады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5eivtjzxemax7551w5e0zzuqddljkds 3585836 3585828 2026-04-16T12:17:12Z Ashina 7704 3585836 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі''' ''(e-Government)'' — [[Мемлекеттік қызметтер|мемлекеттік қызметтерді]] электрондық форматта ұсынуға, азаматтар мен бизнестің [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдармен]] өзара іс-қимылын жеңілдетуге және мемлекеттік басқаруды цифрландыруға бағытталған ұлттық платформа<ref>{{Cite web|title=Қазақстан БҰҰ электрондық үкіметінің даму рейтингісінде өз позициясын едәуір жақсартып, 193-тен 24-орынға ие болды|url=https://egov.kz/cms/kk/news/UN_E-Government}}</ref>. Оның негізгі элементтері — ''egov.kz'' веб-порталы және ''[[eGov Mobile]]'' мобильді қосымшасы. Қазақстан [[Орталық Азия|Орталық Азияда]] электрондық үкіметті дамытуда көшбасшы елдердің бірі болып саналады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 2024 жылғы ''E-Government Development Index (EGDI)'' рейтингі бойынша [[Қазақстан]] 193 елдің ішінде 24-орынға ие болып, 4 сатыға жоғарылаған (2022 жылы 28-орын). Сондай-ақ теңізге шыға алмайтын дамушы елдер арасында 1-орын алды және өте жоғары индексті елдер тобына (VHEGDI) кіреді. == Тарихы == Электрондық үкімет идеясы алғаш рет 2004 жылғы 19 наурызда Президенттің жыл сайынғы Жолдауында айтылды. 2004 жылғы 10 қарашада [[Жарлық|Қазақстан Республикасы Президентінің №1471 Жарлығымен]] 2005–2007 жылдарға арналған «Электрондық үкіметті қалыптастыру» мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Бағдарлама төрт кезеңнен тұрды: * Ақпараттық кезең — ақпаратты жариялау және тарату. * Интерактивті кезең — мемлекеттік орган мен азамат арасындағы тікелей және кері байланыс. * Транзакциялық кезең — қаржылық және құқықтық операцияларды онлайн жүргізу. 2006 жылғы 12 сәуірде www.egov.kz порталы ресми іске қосылды. Алғашында ол тек анықтамалық ресурс ретінде жұмыс істеді. Порталды әзірлеу және сүйемелдеумен «[[Ұлттық ақпараттық технологиялар|Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]] (NITEC) айналысады. === Даму кезеңдері === 2007–2009 жылдар — базалық инфрақұрылым құрылды: веб-портал, төлем шлюзі, электрондық құжат айналымы, [[Электрондық сандық қолтаңба|ЭЦҚ]] инфрақұрылымы, мемлекеттік органдардың бірыңғай транспорттық ортасы, ұлттық идентификациялық нөмірлер реестрі. 2009–2010 жылдар — ''«Е-лицензирование»'', ''«Е-нотариат»'', ''«Электрондық әкімдік»'' жобалары іске қосылды. Мемлекеттік сатып алулардың 100%-ы электрондық форматқа көшті. 2010–2011 жылдар — алғашқы транзакциялық қызметтер пайда болды (салық, айыппұл, ЖКХ төлемдері). 2011–2012 жылдар — [[Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі|азаматтық хал актілерін тіркеу]] (РАГС), денсаулық сақтау, ішкі істер және білім министрліктерінің қызметтері электрондық форматқа көшті. 126 интерактивті және транзакциялық қызмет ұсынылды. 2013 жыл — 241 қызмет автоматтандырылды, 38 млн электрондық қызмет көрсетілді (2012 жылмен салыстырғанда 21,4 млн-нан өсті). 2012 жылдан бастап mGov (кейін [[eGov Mobile]]) мобильді қосымшасы дамыды. 2019 жылы ребрендингтен өтіп, қазіргі атауын алды. 2026 жылы порталға 20 жыл толды. Ол қарапайым ақпараттық сайттан күнделікті жағдайларға негізделген кешенді цифрлық экожүйеге айналды<ref>{{Cite web|title=Қазақстан БҰҰ электронды үкімет бойынша әлемдік рейтингінде 24-орынға ие болды|url=https://zhasalash.kz/news/kazakstan-buu-elektrondi-ukmet-boyinsha-alemdk-reytingnde-24-oringa-ie-boldi-57ff51/}}</ref>. === Қазіргі мүмкіндіктері === ==== eGov.kz және eGov Mobile арқылы: ==== * 400-ден астам мемлекеттік қызмет (неке қию, туу туралы куәлік, айыппұл төлеу, әлеуметтік көмек және т.б.); * 38-ден астам цифрлық құжат (жеке куәлік, жүргізуші куәлігі және т.б.); * онлайн төлемдер, өтініштер, анықтамалар; * биометриялық авторизация (Face ID/Touch ID), ЭЦҚ және Digital ID; eGov AI — жасанды интеллект негізіндегі виртуалды көмекші. == Жетістіктері мен рейтингі == * БҰҰ EGDI 2024: 24-орын (193 елдің ішінде), онлайн қызметтер индексі бойынша топ-10-ға кіреді. * Электрондық қатысу (''e-participation'') бойынша жоғары көрсеткіштер. * Жыл сайын ондаған миллион қызмет көрсетіледі. 2025 жылғы мәліметтер бойынша белсенді қолданушылар саны миллиондаған. === Киберқауіпсіздік === Персоналдық деректерді қорғау үшін Bug Bounty бағдарламасы қолданылады («ақ хакерлер» тартылады). Жылдар бойы 200-ге жуық осалдық анықталып, жойылды. == Маңызы == Қазақстанның электрондық үкіметі бюрократияны азайтып, уақытты үнемдейді, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі мен мөлдірлігін арттырады. Ол «Digital Kazakhstan» және [[Рухани жаңғыру|«Рухани жаңғыру» бағдарламаларының]] маңызды бөлігі болып, [[Сервистік мемлекет|«сервистік мемлекет»]] құруға үлес қосады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2bkaavmoqw5cgw8mv4u8pk2yy4unbul Әлемнің істері 0 779231 3585821 2026-04-16T12:07:33Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Әлемнің істері''' ({{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}) — Өзбекстан халық жазушысы [[Уткир Хашимов]]тың қаламына тиесілі мемуар.<ref>{{cite web|url=https://uza.uz/uz/posts/haqiqatni-kuylagan-adib_295959|title=Haqiqatni kuylagan adib|author=Nazokat Usmonova|date=2021-08-05|work=|publisher=uza.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Шығарма үлкен-кіші әңгімелерден тұрад... 3585821 wikitext text/x-wiki '''Әлемнің істері''' ({{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}) — Өзбекстан халық жазушысы [[Уткир Хашимов]]тың қаламына тиесілі мемуар.<ref>{{cite web|url=https://uza.uz/uz/posts/haqiqatni-kuylagan-adib_295959|title=Haqiqatni kuylagan adib|author=Nazokat Usmonova|date=2021-08-05|work=|publisher=uza.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Шығарма үлкен-кіші әңгімелерден тұрады, ұзақ жылдар бойы жазылып, толық нұсқасы 2005 жылы «Шарқ» баспасы тарапынан жарық көрген. Кейін басқа баспалар тарапынан да бірнеше рет қайта басылып шыққан. Соның ішінде 2015 жылы Янги аср авлоди баспасы тарапынан 336 бет көлемінде қатты мұқабада жарық көрді. Сол жылы Мерийус баспасы тарапынан 272 бет, 3000 дана таралыммен қатты мұқабада басылып шықты. Бұл басылымның мұқабасында ауыл көшесіндегі үйлер мен жазушының анасы бейнеленген. Кітаптың артқы бетінде жазушының мынадай сөздері келтірілген: «Дүниеде ешбір шекараны мойындамайтын және күн сияқты үздіксіз нұр шашып тұратын сиқырлы күш бар. Бұл — Ана мейірімі! Алла ананы осылай жаратқан!» [[Уткир Хашимов]] шығармасын 2005 жылғы басылымында былай сипаттаған: «Бұл хикаят үлкен-кіші новеллалардан тұрады. Бірақ олардың барлығында ең қымбат адам — анамның бейнесі бар. Мұндағы адамдардың барлығын өз көзіммен көргенмін. Тек кейбірінің аты ғана өзгертілген. Бұл адамдардың тағдыры да белгілі бір деңгейде анама байланысты». Өзбекстан халық жазушысы Уткир Хашимов XX ғасыр өзбек әдебиетінде өзіндік орны бар жазушы. Оның шығармалары қарапайымдылығымен және халықшылдығымен ерекшеленеді. «Әлемнің істері» шығармасы да осындай халықтық туындылар қатарына жатады. Шығарма 2024 жылы аудармашы Марк Рис тарапынан ағылшын тіліне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://oyina.uz/uz/posts/21550|title=“Dunyoning ishlari” ingliz tilida nashr etiladi|author=|date=2024-02-21|work=|publisher=oyina.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Уткир Хашимовтың қырықтан астам шығармасы жарық көрген. Бұл кітаптардың жалпы таралымы 2 миллион данадан асады. Жазушының шығармалары көптеген шет тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/otkir-hoshimov-dunyoning-ishlari-asardan-osti-chizilgan-parchalar.html|title=O’tkir Hoshimov. Dunyoning ishlari. Asardan osti chizilgan parchalar & Adib haqida videofilm|author=|date=2018-08-04|work=|publisher=kh-davron.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hilolnashr.uz/dunyoning-ishlari|title=«Dunyoning ishlari»|author=|date=|work=|publisher=hilolnashr.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> == Роман туралы == Жанды әрі өмірлік бейнелеулер, өзбекше көзқарас пен мінез, кейіпкерлер арасындағы диалогтар оқырманға әсерді күшейтеді. Сол дәуірдің оқиғалары кеңінен баяндалған. Шығарма жазушының балалық шағындағы оқиғалар негізінде құрылған. Кеңес дәуіріндегі қарапайым ауыл отбасылары мен адамдардың тұрмыс-тіршілігі жазушының анасы бейнесімен үйлестіріле суреттелген. Уткир Хашимов осы шағын шығармасында да «әлемнің істерін» жинақтап көрсете алған. Өзбекстан халық жазушысы Саид Ахмад хикаят былай деп сипаттаған: “Әлемнің істері” шығармасын хикаят емес, дастан деп атағым келеді. Ән сияқты оқылады. Оны оқи отырып, өз аналарымызды ойлап кетеміз. Сол мейірімді, сол бейнетқор аналарымыз алдындағы өмір бойы өтеуге болмайтын қарызымыздың ең болмағанда біреуін өтей алдық па деген ой, бір сұрақ көз алдымызда тұрып алады. Хикаят бізді ар-ұятқа, адамды қадірлеуге, құрметтеуге шақырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8qwtjprue45bkahzqf8wsafqjorfkxx 3585824 3585821 2026-04-16T12:10:12Z TheNomadEditor 120280 3585824 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Әлемнің істері|Шынайы атауы={{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}|Авторы=Уткир Хашимов|Түпнұсқа тілі=өзбек тілі|Жанр=мемуар|Жариялануы=[[1981 жыл]]}} '''Әлемнің істері''' ({{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}) — Өзбекстан халық жазушысы [[Уткир Хашимов]]тың қаламына тиесілі мемуар.<ref>{{cite web|url=https://uza.uz/uz/posts/haqiqatni-kuylagan-adib_295959|title=Haqiqatni kuylagan adib|author=Nazokat Usmonova|date=2021-08-05|work=|publisher=uza.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Шығарма үлкен-кіші әңгімелерден тұрады, ұзақ жылдар бойы жазылып, толық нұсқасы 2005 жылы «Шарқ» баспасы тарапынан жарық көрген. Кейін басқа баспалар тарапынан да бірнеше рет қайта басылып шыққан. Соның ішінде 2015 жылы Янги аср авлоди баспасы тарапынан 336 бет көлемінде қатты мұқабада жарық көрді. Сол жылы Мерийус баспасы тарапынан 272 бет, 3000 дана таралыммен қатты мұқабада басылып шықты. Бұл басылымның мұқабасында ауыл көшесіндегі үйлер мен жазушының анасы бейнеленген. Кітаптың артқы бетінде жазушының мынадай сөздері келтірілген: «Дүниеде ешбір шекараны мойындамайтын және күн сияқты үздіксіз нұр шашып тұратын сиқырлы күш бар. Бұл — Ана мейірімі! Алла ананы осылай жаратқан!» [[Уткир Хашимов]] шығармасын 2005 жылғы басылымында былай сипаттаған: «Бұл хикаят үлкен-кіші новеллалардан тұрады. Бірақ олардың барлығында ең қымбат адам — анамның бейнесі бар. Мұндағы адамдардың барлығын өз көзіммен көргенмін. Тек кейбірінің аты ғана өзгертілген. Бұл адамдардың тағдыры да белгілі бір деңгейде анама байланысты». Өзбекстан халық жазушысы Уткир Хашимов XX ғасыр өзбек әдебиетінде өзіндік орны бар жазушы. Оның шығармалары қарапайымдылығымен және халықшылдығымен ерекшеленеді. «Әлемнің істері» шығармасы да осындай халықтық туындылар қатарына жатады. Шығарма 2024 жылы аудармашы Марк Рис тарапынан ағылшын тіліне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://oyina.uz/uz/posts/21550|title=“Dunyoning ishlari” ingliz tilida nashr etiladi|author=|date=2024-02-21|work=|publisher=oyina.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Уткир Хашимовтың қырықтан астам шығармасы жарық көрген. Бұл кітаптардың жалпы таралымы 2 миллион данадан асады. Жазушының шығармалары көптеген шет тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/otkir-hoshimov-dunyoning-ishlari-asardan-osti-chizilgan-parchalar.html|title=O’tkir Hoshimov. Dunyoning ishlari. Asardan osti chizilgan parchalar & Adib haqida videofilm|author=|date=2018-08-04|work=|publisher=kh-davron.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hilolnashr.uz/dunyoning-ishlari|title=«Dunyoning ishlari»|author=|date=|work=|publisher=hilolnashr.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> == Роман туралы == Жанды әрі өмірлік бейнелеулер, өзбекше көзқарас пен мінез, кейіпкерлер арасындағы диалогтар оқырманға әсерді күшейтеді. Сол дәуірдің оқиғалары кеңінен баяндалған. Шығарма жазушының балалық шағындағы оқиғалар негізінде құрылған. Кеңес дәуіріндегі қарапайым ауыл отбасылары мен адамдардың тұрмыс-тіршілігі жазушының анасы бейнесімен үйлестіріле суреттелген. Уткир Хашимов осы шағын шығармасында да «әлемнің істерін» жинақтап көрсете алған. Өзбекстан халық жазушысы Саид Ахмад хикаят былай деп сипаттаған: “Әлемнің істері” шығармасын хикаят емес, дастан деп атағым келеді. Ән сияқты оқылады. Оны оқи отырып, өз аналарымызды ойлап кетеміз. Сол мейірімді, сол бейнетқор аналарымыз алдындағы өмір бойы өтеуге болмайтын қарызымыздың ең болмағанда біреуін өтей алдық па деген ой, бір сұрақ көз алдымызда тұрып алады. Хикаят бізді ар-ұятқа, адамды қадірлеуге, құрметтеуге шақырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6e3a277k7oc7hu7by3zoz03vlk5gfdr 3585826 3585824 2026-04-16T12:10:29Z TheNomadEditor 120280 «[[Санат:Өзбекше кітаптар|Өзбекше кітаптар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3585826 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Әлемнің істері|Шынайы атауы={{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}|Авторы=Уткир Хашимов|Түпнұсқа тілі=өзбек тілі|Жанр=мемуар|Жариялануы=[[1981 жыл]]}} '''Әлемнің істері''' ({{Lang-uz|Dunyoning ishlari}}) — Өзбекстан халық жазушысы [[Уткир Хашимов]]тың қаламына тиесілі мемуар.<ref>{{cite web|url=https://uza.uz/uz/posts/haqiqatni-kuylagan-adib_295959|title=Haqiqatni kuylagan adib|author=Nazokat Usmonova|date=2021-08-05|work=|publisher=uza.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Шығарма үлкен-кіші әңгімелерден тұрады, ұзақ жылдар бойы жазылып, толық нұсқасы 2005 жылы «Шарқ» баспасы тарапынан жарық көрген. Кейін басқа баспалар тарапынан да бірнеше рет қайта басылып шыққан. Соның ішінде 2015 жылы Янги аср авлоди баспасы тарапынан 336 бет көлемінде қатты мұқабада жарық көрді. Сол жылы Мерийус баспасы тарапынан 272 бет, 3000 дана таралыммен қатты мұқабада басылып шықты. Бұл басылымның мұқабасында ауыл көшесіндегі үйлер мен жазушының анасы бейнеленген. Кітаптың артқы бетінде жазушының мынадай сөздері келтірілген: «Дүниеде ешбір шекараны мойындамайтын және күн сияқты үздіксіз нұр шашып тұратын сиқырлы күш бар. Бұл — Ана мейірімі! Алла ананы осылай жаратқан!» [[Уткир Хашимов]] шығармасын 2005 жылғы басылымында былай сипаттаған: «Бұл хикаят үлкен-кіші новеллалардан тұрады. Бірақ олардың барлығында ең қымбат адам — анамның бейнесі бар. Мұндағы адамдардың барлығын өз көзіммен көргенмін. Тек кейбірінің аты ғана өзгертілген. Бұл адамдардың тағдыры да белгілі бір деңгейде анама байланысты». Өзбекстан халық жазушысы Уткир Хашимов XX ғасыр өзбек әдебиетінде өзіндік орны бар жазушы. Оның шығармалары қарапайымдылығымен және халықшылдығымен ерекшеленеді. «Әлемнің істері» шығармасы да осындай халықтық туындылар қатарына жатады. Шығарма 2024 жылы аудармашы Марк Рис тарапынан ағылшын тіліне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://oyina.uz/uz/posts/21550|title=“Dunyoning ishlari” ingliz tilida nashr etiladi|author=|date=2024-02-21|work=|publisher=oyina.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Уткир Хашимовтың қырықтан астам шығармасы жарық көрген. Бұл кітаптардың жалпы таралымы 2 миллион данадан асады. Жазушының шығармалары көптеген шет тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|url=https://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/otkir-hoshimov-dunyoning-ishlari-asardan-osti-chizilgan-parchalar.html|title=O’tkir Hoshimov. Dunyoning ishlari. Asardan osti chizilgan parchalar & Adib haqida videofilm|author=|date=2018-08-04|work=|publisher=kh-davron.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hilolnashr.uz/dunyoning-ishlari|title=«Dunyoning ishlari»|author=|date=|work=|publisher=hilolnashr.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> == Роман туралы == Жанды әрі өмірлік бейнелеулер, өзбекше көзқарас пен мінез, кейіпкерлер арасындағы диалогтар оқырманға әсерді күшейтеді. Сол дәуірдің оқиғалары кеңінен баяндалған. Шығарма жазушының балалық шағындағы оқиғалар негізінде құрылған. Кеңес дәуіріндегі қарапайым ауыл отбасылары мен адамдардың тұрмыс-тіршілігі жазушының анасы бейнесімен үйлестіріле суреттелген. Уткир Хашимов осы шағын шығармасында да «әлемнің істерін» жинақтап көрсете алған. Өзбекстан халық жазушысы Саид Ахмад хикаят былай деп сипаттаған: “Әлемнің істері” шығармасын хикаят емес, дастан деп атағым келеді. Ән сияқты оқылады. Оны оқи отырып, өз аналарымызды ойлап кетеміз. Сол мейірімді, сол бейнетқор аналарымыз алдындағы өмір бойы өтеуге болмайтын қарызымыздың ең болмағанда біреуін өтей алдық па деген ой, бір сұрақ көз алдымызда тұрып алады. Хикаят бізді ар-ұятқа, адамды қадірлеуге, құрметтеуге шақырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекше кітаптар]] 7m78l67k39hbwe1gjamsw8xq0bylrsx Қатысушы талқылауы:Ulaanjo-Batar-Yang 3 779232 3585840 2026-04-16T12:22:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3585840 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ulaanjo-Batar-Yang}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:22, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) 6a5vb2gpp6njxeu68tznvo0g4on3ysq Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі) 0 779233 3585842 2026-04-16T12:24:03Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту... 3585842 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[​Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. 2ibo8qbqcfe2uz0kavg0puq0c4llmmd 3585844 3585842 2026-04-16T12:25:09Z 1nter pares 146705 3585844 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[​Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jjf9v35vjhm2qc6dtqgtz4eedxfyezq 3585845 3585844 2026-04-16T12:25:42Z 1nter pares 146705 3585845 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} isbhh0w8szevhef8ly25jpigf84cbzv 3585846 3585845 2026-04-16T12:26:56Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3585846 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] brn5ozn9jjsuuhw9e707kbb8dmuydhk 3585848 3585846 2026-04-16T12:28:15Z 1nter pares 146705 3585848 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 6uhe7eiwxf6tp2z9u8lx4i4nc8ii3eo 3585849 3585848 2026-04-16T12:29:31Z 1nter pares 146705 3585849 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ii455rytifbcc6lz67ifbtku84dyu2o 3585851 3585849 2026-04-16T12:31:50Z 1nter pares 146705 /* Шығу тегі */ 3585851 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 31p1c3adk50wpy873fu56zki3o3gjks 3585852 3585851 2026-04-16T12:33:21Z 1nter pares 146705 /* Саяси қызметі */ 3585852 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] d14jwwi556nk4ghzjvb7rjrgkvyhzws 3585853 3585852 2026-04-16T12:34:40Z 1nter pares 146705 /* Саяси қызметі */ 3585853 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Отбасы == ​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды. ​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] odovfkidhg14rad2pdrc5aq83lfzy81 3585855 3585853 2026-04-16T12:35:59Z 1nter pares 146705 /* Отбасы */ 3585855 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Отбасы == ​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды. ​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. == Қазасы == ​1888 жылы 21 наурызда Мұхаммед Шәріп әмірдің бұйрығымен [[Қарман]]ға шенеунік Ғайып Назардың қандай да бір теріс қылығы үшін мүлкін тәркілеуге барады, бірақ соңғысы оны револьвермен атып жаралайды. Осыдан кейін ол Бұхараға жеткізілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] kaegjc1dyrpeweaxnrdc55istlniqtr 3585856 3585855 2026-04-16T12:37:43Z 1nter pares 146705 /* Қазасы */ 3585856 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Отбасы == ​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды. ​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. == Қазасы == ​1888 жылы 21 наурызда Мұхаммед Шәріп әмірдің бұйрығымен [[Қарман]]ға шенеунік Ғайып Назардың қандай да бір теріс қылығы үшін мүлкін тәркілеуге барады, бірақ соңғысы оны револьвермен атып жаралайды. Осыдан кейін ол Бұхараға жеткізілді. 22 наурызда, таңғы сағат 6-да, Бұхара маңында қызмет бабымен жүрген Каспий сырты темір жолының құрылысшысы, генерал-лейтенант М.Н. Анненков оқиға орнына жіберген дәрігер О.Ф. Гейфельдердің медициналық көмегіне қарамастан, Мұхаммед Шәріп қайтыс болды.<ref name=Vestnik /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] fygkahddxshh9vppx6ge7tt3k60xkuu 3585858 3585856 2026-04-16T12:38:25Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3585858 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[​Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Отбасы == ​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды. ​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. == Қазасы == ​1888 жылы 21 наурызда Мұхаммед Шәріп әмірдің бұйрығымен [[Қарман]]ға шенеунік Ғайып Назардың қандай да бір теріс қылығы үшін мүлкін тәркілеуге барады, бірақ соңғысы оны револьвермен атып жаралайды. Осыдан кейін ол Бұхараға жеткізілді. 22 наурызда, таңғы сағат 6-да, Бұхара маңында қызмет бабымен жүрген Каспий сырты темір жолының құрылысшысы, генерал-лейтенант М.Н. Анненков оқиға орнына жіберген дәрігер О.Ф. Гейфельдердің медициналық көмегіне қарамастан, Мұхаммед Шәріп қайтыс болды.<ref name=Vestnik /> == Әдебиет == * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Айни, Садриддин, Воспоминания, (пер. с таджикского А.Розенфельд). — М.-Л., 1960. * Абдалазим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пред., пер. и прим. Л.М. Епифановой. — Москва, 1962. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ohgpsc983lv3jq5e26yu1rfy1cyxokb 3585869 3585858 2026-04-16T12:54:31Z 1nter pares 146705 3585869 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Шәріп | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Sharif}} | Суреті = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = 1888 | Президент = | Ізашары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Ізбасары = [[Астанқұл би]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1837 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 22.03.1888 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Астанқұл би]]<br>[[Хайдарқұлбек би]]<br>​Латифбек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі. Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.<ref name=Vestnik>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]</ref> == Шығу тегі == ​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған. ​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған. == Саяси қызметі == [[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]] Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды. ​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды. == Отбасы == ​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды. ​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. == Қазасы == ​1888 жылы 21 наурызда Мұхаммед Шәріп әмірдің бұйрығымен [[Қарман]]ға шенеунік Ғайып Назардың қандай да бір теріс қылығы үшін мүлкін тәркілеуге барады, бірақ соңғысы оны револьвермен атып жаралайды. Осыдан кейін ол Бұхараға жеткізілді. 22 наурызда, таңғы сағат 6-да, Бұхара маңында қызмет бабымен жүрген Каспий сырты темір жолының құрылысшысы, генерал-лейтенант М.Н. Анненков оқиға орнына жіберген дәрігер О.Ф. Гейфельдердің медициналық көмегіне қарамастан, Мұхаммед Шәріп қайтыс болды.<ref name=Vestnik /> == Әдебиет == * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Айни, Садриддин, Воспоминания, (пер. с таджикского А.Розенфельд). — М.-Л., 1960. * Абдалазим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пред., пер. и прим. Л.М. Епифановой. — Москва, 1962. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] evhm8ejhsg2h03oyin3wul910mfayex Қатысушы талқылауы:Таңсық Кәусар 3 779234 3585847 2026-04-16T12:27:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3585847 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Таңсық Кәусар}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:27, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) 9sa67pnzvuybe0sskbagwx9ef142wqy Темір түзіктері 0 779235 3585850 2026-04-16T12:31:18Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Темір түзіктері''' ({{Lang-uz|Temur tuzuklari}}) — [[Әмір Темір]]дің әскери және саяси қызметі туралы мәлімет беретін тарихи шығарма. «Тузуки Темурий», «Тузукоти Темур», «Малфузоти Темурий» және «Воқеоти Темурий» деген атаулармен де белгілі.<ref>{{cite web|url=https://yuz.uz/kz/news/qomondonlik-... 3585850 wikitext text/x-wiki '''Темір түзіктері''' ({{Lang-uz|Temur tuzuklari}}) — [[Әмір Темір]]дің әскери және саяси қызметі туралы мәлімет беретін тарихи шығарма. «Тузуки Темурий», «Тузукоти Темур», «Малфузоти Темурий» және «Воқеоти Темурий» деген атаулармен де белгілі.<ref>{{cite web|url=https://yuz.uz/kz/news/qomondonlik-tomonidan-faol-yoshlarga-temur-tuzuklari-kitobi-sovga-qilindi#:~:text=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%20%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%20%D2%B1%D0%BB%D1%8B,%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3%20686%20%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%C2%AB%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3|title=Қолбасшылық белсенді жастарға «Темір түзіктері» кітабын тарту етті|author=|date=2022-04-04|work=|publisher=yuz.uz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> Әмір Темірдің «Түзіктері» авторы екенін мойындайтын ғалымдар көп. Олардың қатарында «Темір түзіктері» шығармасының ағылшын тіліне аудармашылары мен баспагерлері Дэви мен Уайт, әйгілі түрік энциклопедист ғалымы Шамсуддин Сами, қолжазбаларды зерттеуші ірі маман [[Николай Николаевич Миклухо-Маклай|Николай Миклухо-Маклай]] да бар. Басқа бір топ ғалымдардың пікірінше, бұл шығарма XVI–XVII ғасырларда [[Үндістан]]да жазылған.<ref>{{cite web|url=https://qazaqadebieti.kz/14567/zhigitti-padishasy-mir-temir#:~:text=%C2%AB%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D1%82%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%C2%BB%2C%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%20%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%C2%BB%20%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%20%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BF%20%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF,%D0%BC%D3%99%D0%BD%20%D0%B1%D0%B0%D1%80.%20%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%B4%D0%B5%D0%BD%2C%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%20%E2%80%93%20%D2%93%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0.|title=«ЖІГІТТІҢ ПАДИШАСЫ — ӘМІР ТЕМІР…»|author=Исраил Сапарбай|date=2018-05-18|work=|publisher=qazaqadebieti.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Шығарма туралы == Шығарма 2 бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Әмір Темірдің өмірбаяны, қоғамдық-саяси қызметі, оның [[Мәуереннаһр]]да орталық билікті қолға алуы, саяси бытыраңқылықты жоюы, орталықтанған мемлекет құруы, 27 мемлекетті, соның ішінде [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Әзербайжан]], [[Грузия]] және [[Үндістан]]ды өз қарамағына қосуы, Алтын Орда билеушісі Тоқтамысқа және түрік сұлтаны [[I Баязит]]қа қарсы әскери жорықтары, ұлы империясын нығайту үшін әртүрлі әлеуметтік топтарға жасаған қатынасы ұлы қолбасшының өз аузынан қысқаша түрде баяндалады.<ref>{{cite web|url=https://yuz.uz/uz/news/temur-tuzuklari-davlatni-qonun-zamiiatni-ilm-tartibni-ado|title=Temur tuzuklari: davlatni qonun, jamiyatni ilm, tartibni adolat ushlab turadi|author=Nodir Jumayev|date=2026-04-015|work=|publisher=yuz.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Екінші бөлім ұлы Жаһангирдің ұрпақтарына арналған өсиет, ақыл-кеңес және ғибрат сөздерден тұрады. Онда мемлекетті басқаруда кімдерге сүйену керектігі, тақ иелерінің мінез-құлқы мен міндеттері, уәзірлер мен әскербасыларды таңдау, әскердің құрылымы мен соғыс жүргізу ережелері, сарбаздардың жалақысы, елді басқару тәртібі, мемлекет қайраткерлері мен әскер басшыларының міндеттері, әмірлер, уәзірлер және басқа да лауазымды тұлғалардың патша алдында көрсеткен ерекше еңбегін бағалау жолдары және басқа да мәселелер қарастырылады.<ref>{{cite web|url=https://www.temurtuzuklari.uz/oz|title="Temur tuzuklari" haqida|author=|date=|work=|publisher=temurtuzuklari.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nrdrjv99xm24g2tbqotkztbmktyzhhh 3585854 3585850 2026-04-16T12:35:34Z TheNomadEditor 120280 3585854 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Темір түзіктері|Шынайы атауы={{Lang-uz|Temur tuzuklari}}|Жариялануы=XVI–XVII ғасырларда|Жанр=тарихи мемуар|Авторы=Әмір Темір}} '''Темір түзіктері''' ({{Lang-uz|Temur tuzuklari}}) — [[Әмір Темір]]дің әскери және саяси қызметі туралы мәлімет беретін тарихи шығарма. «Тузуки Темурий», «Тузукоти Темур», «Малфузоти Темурий» және «Воқеоти Темурий» деген атаулармен де белгілі.<ref>{{cite web|url=https://yuz.uz/kz/news/qomondonlik-tomonidan-faol-yoshlarga-temur-tuzuklari-kitobi-sovga-qilindi#:~:text=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%20%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%20%D2%B1%D0%BB%D1%8B,%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3%20686%20%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%C2%AB%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3|title=Қолбасшылық белсенді жастарға «Темір түзіктері» кітабын тарту етті|author=|date=2022-04-04|work=|publisher=yuz.uz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> Әмір Темірдің «Түзіктері» авторы екенін мойындайтын ғалымдар көп. Олардың қатарында «Темір түзіктері» шығармасының ағылшын тіліне аудармашылары мен баспагерлері Дэви мен Уайт, әйгілі түрік энциклопедист ғалымы Шамсуддин Сами, қолжазбаларды зерттеуші ірі маман [[Николай Николаевич Миклухо-Маклай|Николай Миклухо-Маклай]] да бар. Басқа бір топ ғалымдардың пікірінше, бұл шығарма XVI–XVII ғасырларда [[Үндістан]]да жазылған.<ref>{{cite web|url=https://qazaqadebieti.kz/14567/zhigitti-padishasy-mir-temir#:~:text=%C2%AB%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D1%82%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%C2%BB%2C%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%20%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%C2%BB%20%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%20%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BF%20%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF,%D0%BC%D3%99%D0%BD%20%D0%B1%D0%B0%D1%80.%20%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%B4%D0%B5%D0%BD%2C%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%20%E2%80%93%20%D2%93%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0.|title=«ЖІГІТТІҢ ПАДИШАСЫ — ӘМІР ТЕМІР…»|author=Исраил Сапарбай|date=2018-05-18|work=|publisher=qazaqadebieti.kz|accessdate=2026-04-16|lang=kk}}</ref> == Шығарма туралы == Шығарма 2 бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Әмір Темірдің өмірбаяны, қоғамдық-саяси қызметі, оның [[Мәуереннаһр]]да орталық билікті қолға алуы, саяси бытыраңқылықты жоюы, орталықтанған мемлекет құруы, 27 мемлекетті, соның ішінде [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Әзербайжан]], [[Грузия]] және [[Үндістан]]ды өз қарамағына қосуы, Алтын Орда билеушісі Тоқтамысқа және түрік сұлтаны [[I Баязит]]қа қарсы әскери жорықтары, ұлы империясын нығайту үшін әртүрлі әлеуметтік топтарға жасаған қатынасы ұлы қолбасшының өз аузынан қысқаша түрде баяндалады.<ref>{{cite web|url=https://yuz.uz/uz/news/temur-tuzuklari-davlatni-qonun-zamiiatni-ilm-tartibni-ado|title=Temur tuzuklari: davlatni qonun, jamiyatni ilm, tartibni adolat ushlab turadi|author=Nodir Jumayev|date=2026-04-015|work=|publisher=yuz.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> Екінші бөлім ұлы Жаһангирдің ұрпақтарына арналған өсиет, ақыл-кеңес және ғибрат сөздерден тұрады. Онда мемлекетті басқаруда кімдерге сүйену керектігі, тақ иелерінің мінез-құлқы мен міндеттері, уәзірлер мен әскербасыларды таңдау, әскердің құрылымы мен соғыс жүргізу ережелері, сарбаздардың жалақысы, елді басқару тәртібі, мемлекет қайраткерлері мен әскер басшыларының міндеттері, әмірлер, уәзірлер және басқа да лауазымды тұлғалардың патша алдында көрсеткен ерекше еңбегін бағалау жолдары және басқа да мәселелер қарастырылады.<ref>{{cite web|url=https://www.temurtuzuklari.uz/oz|title="Temur tuzuklari" haqida|author=|date=|work=|publisher=temurtuzuklari.uz|accessdate=2026-04-16|lang=uz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекше кітаптар]] [[Санат:Тарихи кітаптар]] 59lmeg9da9g2n2xogwwzc70ygae1hrg Хайдарқұлбек би 0 779236 3585861 2026-04-16T12:47:24Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2... 3585861 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888—1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. c82uooo88d0tvpeu73eyyjr7pket5i0 3585862 3585861 2026-04-16T12:48:11Z 1nter pares 146705 1nter pares [[​Хайдарқұлбек би]] бетін [[Хайдарқұлбек би]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3585861 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888—1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. c82uooo88d0tvpeu73eyyjr7pket5i0 3585864 3585862 2026-04-16T12:48:59Z 1nter pares 146705 3585864 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888—1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l4so14of8xjvip7ttg4jw6pyyqv2u00 3585865 3585864 2026-04-16T12:49:24Z 1nter pares 146705 3585865 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dnlrw1gmaq3jyouyxrshkc7us3qc2s5 3585866 3585865 2026-04-16T12:51:17Z 1nter pares 146705 3585866 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cfddu1oghv5mpnfkj9chbvh9484el6u 3585867 3585866 2026-04-16T12:51:39Z 1nter pares 146705 3585867 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. 1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0c553p7r9q1qctyaqavl46ypl8p37ph 3585870 3585867 2026-04-16T12:55:03Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3585870 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. 1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды. == Әдебиет == * А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. * Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 86y1ol5chwy4z2x5spntrsvudvx5k8l 3585871 3585870 2026-04-16T12:55:25Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3585871 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. 1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды. == Әдебиет == * А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. * Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 68a1ifo1fwnas98bm0p9stb4bbyp42a 3585872 3585871 2026-04-16T12:57:14Z 1nter pares 146705 3585872 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. 1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды. == Шығу тегі == ​Хайдарқұлбек би шығу тегі бойынша парсы болған. Оның атасы [[Парсы елі]]нен шыққан, оны түрікмендер Бұхарада құлдыққа сатып жіберген. Әкесі [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] әмірлікте мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, бас зекетші, Бұхара уәлаятының билеушісі болған және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак-воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленген. Хайдарқұлбек бидің атасы [[Мұхаммед би (құшбегі)|Молда Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді, ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, Бұхара құшбегісі лауазымын атқарған. == Әдебиет == * А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. * Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] oq31q5jbxb6vi8cyqqvibknxzbjhufx 3585873 3585872 2026-04-16T12:57:56Z 1nter pares 146705 3585873 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хайдарқұлбек би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Haydarqulbek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1888 | Басқаруын аяқтады = 1902 | Президент = | Ізашары = [[Астанқұл би]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}</ref> [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген. 1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды. 1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды. == Шығу тегі == ​Хайдарқұлбек би шығу тегі бойынша парсы болған. Оның атасы [[Парсы елі]]нен шыққан, оны түрікмендер Бұхарада құлдыққа сатып жіберген. Әкесі [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] әмірлікте мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, бас зекетші, Бұхара уәлаятының билеушісі болған және инақ<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак-воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}</ref> шенін иеленген. Хайдарқұлбек бидің атасы [[Мұхаммед би (құшбегі)|Молда Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді, ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, Бұхара құшбегісі лауазымын атқарған. == Әдебиет == * А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. * Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 6iknx5v4juoes75tmb8y5gxreslheri Қатысушы талқылауы:Harryb7 3 779237 3585868 2026-04-16T12:52:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3585868 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Harryb7}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 17:52, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) po3f39s86n4zi7lzguxh6lj5b6w90vq Сейіт Әбділмүмін 0 779238 3585878 2026-04-16T13:16:09Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2... 3585878 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. 1g8p3lxrj8694mlcm2i3gj8cy871e1u 3585879 3585878 2026-04-16T13:16:26Z 1nter pares 146705 3585879 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. == Ескертпелер == {{notelist}} gn2nqars4kbofydr5yiyh1e00wkldjr 3585880 3585879 2026-04-16T13:17:40Z 1nter pares 146705 3585880 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Ескертпелер == {{notelist}} lc9i0z8t2rdxanm2up1t1fdqu6jwrqa 3585882 3585880 2026-04-16T13:20:43Z 1nter pares 146705 3585882 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. == Ескертпелер == {{notelist}} nmfy181jozcrdsycytvyl2gtd4ze075 3585883 3585882 2026-04-16T13:24:08Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3585883 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. 1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді. == Ескертпелер == {{notelist}} 4txmzssefvc6nwqp8btz4vgg633opz5 3585884 3585883 2026-04-16T13:25:43Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3585884 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. 1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді. Ақыры, 1891 жылы Сейіт Әбділмүмін [[Бұхара]]ға шақыртылып, [[Арк (Бұхара)|Аркке]] орналастырылды және қайтыс болғанға дейін сонда үй қамауында ұсталды. Сейіт Әбділмүміннің балалары 1920 жылға дейін Арктен ешқайда шықпай өмір сүрді. Оның ұлы Иматулланың жеке мөрлері Бұхара тарихи-өлкетану мұражайының Арктегі қорларында сақтаулы. == Ескертпелер == {{notelist}} 91k51pnf1fn50ct2rk62f9tibevt53y 3585885 3585884 2026-04-16T13:29:24Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3585885 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. 1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді. Ақыры, 1891 жылы Сейіт Әбділмүмін [[Бұхара]]ға шақыртылып, [[Арк (Бұхара)|Аркке]] орналастырылды және қайтыс болғанға дейін сонда үй қамауында ұсталды. Сейіт Әбділмүміннің балалары 1920 жылға дейін Арктен ешқайда шықпай өмір сүрді. Оның ұлы Иматулланың жеке мөрлері Бұхара тарихи-өлкетану мұражайының Арктегі қорларында сақтаулы. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Әбділмүмін туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Бұл ханзаданың балалары көп болды. Марқұм тураның қол астында қызмет еткен Мұхаммеди жыбашының{{efn|​Жыбашы — сөзбе-сөз: сауыт киген жауынгер (латник), «жыба» (сауыт) сөзінен шыққан; әмірліктің қызметтік сатысындағы төртінші шен.}} айтуынша, оның барлығы қырық сегіз ұл-қызы болған. Бірақ «мәліметтің шынайылығына баяндаушы жауапты».}} == Ескертпелер == {{notelist}} kadozb5mm41zvhnrq1m4g30yuncsgu1 3585886 3585885 2026-04-16T13:29:56Z 1nter pares 146705 3585886 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. 1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді. Ақыры, 1891 жылы Сейіт Әбділмүмін [[Бұхара]]ға шақыртылып, [[Арк (Бұхара)|Аркке]] орналастырылды және қайтыс болғанға дейін сонда үй қамауында ұсталды. Сейіт Әбділмүміннің балалары 1920 жылға дейін Арктен ешқайда шықпай өмір сүрді. Оның ұлы Иматулланың жеке мөрлері Бұхара тарихи-өлкетану мұражайының Арктегі қорларында сақтаулы. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Әбділмүмін туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Бұл ханзаданың балалары көп болды. Марқұм тураның қол астында қызмет еткен Мұхаммеди жыбашының{{efn|​Жыбашы — сөзбе-сөз: сауыт киген жауынгер (латник), «жыба» (сауыт) сөзінен шыққан; әмірліктің қызметтік сатысындағы төртінші шен.}} айтуынша, оның барлығы қырық сегіз ұл-қызы болған. Бірақ «мәліметтің шынайылығына баяндаушы жауапты».}} == Ескертпелер == {{notelist}} qrwunh8k08c5d114gl9t0rxbhwtldtf 3585887 3585886 2026-04-16T13:30:10Z 1nter pares 146705 3585887 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Әбділмүмін | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1886 | Басқаруын аяқтады = 1891 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = Әбдәлі би инақ | Титулы_2 = [[Ғиссар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1871 | Басқаруын аяқтады_2 = 1886 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Астанқұл бек би]] | Титулы_3 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1869 | Басқаруын аяқтады_3 = 1871 | Ізашары_3 = [[Сейіт Нұраддин]] | Ізбасары_3 = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_4 = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_4 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1860 | Басқаруын аяқтады_4 = 1868 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Сейіт Нұраддин]] | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1852 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1894 | Қайтыс болған жері = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған. Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады. == Өмірбаяны == Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды. 1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді. Ақыры, 1891 жылы Сейіт Әбділмүмін [[Бұхара]]ға шақыртылып, [[Арк (Бұхара)|Аркке]] орналастырылды және қайтыс болғанға дейін сонда үй қамауында ұсталды. Сейіт Әбділмүміннің балалары 1920 жылға дейін Арктен ешқайда шықпай өмір сүрді. Оның ұлы Иматулланың жеке мөрлері Бұхара тарихи-өлкетану мұражайының Арктегі қорларында сақтаулы. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Әбділмүмін туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Бұл ханзаданың балалары көп болды. Марқұм тураның қол астында қызмет еткен Мұхаммеди жыбашының{{efn|​Жыбашы — сөзбе-сөз: сауыт киген жауынгер (латник), «жыба» (сауыт) сөзінен шыққан; әмірліктің қызметтік сатысындағы төртінші шен.}} айтуынша, оның барлығы қырық сегіз ұл-қызы болған. Бірақ «мәліметтің шынайылығына баяндаушы жауапты».}} == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fghxnmmo1avcb734dznrviklzpyhhul Сейіт Нұраддин 0 779239 3585889 2026-04-16T13:45:38Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2... 3585889 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. b5fbx3bgj75e9lx23iq8k6qj8dqpe9m 3585890 3585889 2026-04-16T13:45:50Z 1nter pares 146705 3585890 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. == Ескертпелер == {{notelist}} tcmv5tle8h262hqk6scv2eg0h14xdwr 3585891 3585890 2026-04-16T13:47:15Z 1nter pares 146705 3585891 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. == Ескертпелер == {{notelist}} din6xey28wo8misjtv8uew6hjkei1j1 3585892 3585891 2026-04-16T13:47:26Z 1nter pares 146705 3585892 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kaqvhw7251drqkauk1q52xvdwqvpod7 3585893 3585892 2026-04-16T13:49:23Z 1nter pares 146705 3585893 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. Мұзаффардың тапсырмасымен Қаршыға әскер жинап, өзінің бүлікші ағасы [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қарсы [[Ғұзар]] шайқасына қатысты. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 67xowkaxihyx0vpkb3oflvvm9bcwe08 3585894 3585893 2026-04-16T13:50:39Z 1nter pares 146705 3585894 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. Мұзаффардың тапсырмасымен Қаршыға әскер жинап, өзінің бүлікші ағасы [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қарсы [[Ғұзар]] шайқасына қатысты. Мұзаффар оны ақылды әрі дарынды деп санап, тақ мұрагері етпек болған,<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> бірақ ол 1878 жылы күтпеген жерден туберкулезден қайтыс болды. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} covi5v21d7483mh4vq2cszhudi0snk4 3585895 3585894 2026-04-16T13:52:27Z 1nter pares 146705 3585895 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. Мұзаффардың тапсырмасымен Қаршыға әскер жинап, өзінің бүлікші ағасы [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қарсы [[Ғұзар]] шайқасына қатысты. Мұзаффар оны ақылды әрі дарынды деп санап, тақ мұрагері етпек болған,<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> бірақ ол 1878 жылы күтпеген жерден туберкулезден қайтыс болды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Нұраддин туралы былай деп жазады: ​{{Дәйексөз|Сейіт Мир Нұраддин тура ақылды әрі білімді адам болған. Оның Хая (Хайа) деген лақап атпен жазған тамаша өлеңдері бар. Ол әрқашан әкесінің тілін алып, оған мойынсұнатын».}} ​Сейіт Нұраддин өлеңдерін Хая деген лақап атпен жазған. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hy480wvef9ym55i3gbste2k0gvtb74g 3586369 3585895 2026-04-17T06:55:17Z Rasulbek Adil 176232 3586369 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Нұраддин | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Nuriddin}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1868 | Басқаруын аяқтады = 1878 | Президент = | Ізашары = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Ізбасары = [[Сейіт Мір Сыдық]] | Титулы_2 = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}</ref> | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1867 | Басқаруын аяқтады_2 = 1868 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сейіт Әбділмүмін]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1851 | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = 1878 | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы. Мұзаффардың тапсырмасымен Қаршыға әскер жинап, өзінің бүлікші ағасы [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қарсы [[Ғұзар]] шайқасына қатысты. Мұзаффар оны ақылды әрі дарынды деп санап, тақ мұрагері етпек болған,<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> бірақ ол 1878 жылы күтпеген жерден туберкулезден қайтыс болды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Нұраддин туралы былай деп жазады: ​{{Дәйексөз|Сейіт Мир Нұраддин тура ақылды әрі білімді адам болған. Оның Хая (Хайа) деген лақап атпен жазған тамаша өлеңдері бар. Ол әрқашан әкесінің тілін алып, оған мойынсұнатын».}} ​Сейіт Нұраддин өлеңдерін Хая деген лақап атпен жазған. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8oapf79rp5i8dqt2gyf2us5k2md0uvf Қатысушы:Aigul ao/Flutter фреймворкі 2 779240 3585897 2026-04-16T14:03:23Z Aigul ao 179292 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Flutter'''<ref>1. Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  Білім беруде мобильді технологияларды қолдану: монография/ Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  – Талдықорған: І.Жансүг... 3585897 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Flutter'''<ref>1. Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  Білім беруде мобильді технологияларды қолдану: монография/ Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  – Талдықорған: І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, 2023. – 112 б. </ref> — Google компаниясы жасаған ашық бастапқы кодты UI (пайдаланушы интерфейсі) фреймворкі, ол мобильді, веб платформаларында қолданбалар интерфейстерін құруға арналған. Бұл фреймворк Dart бағдарламалау тілінде жазылған, оның көмегімен бір код базасынан түрлі платформалар үшін қосымшалар жасау мүмкіндігі бар. Алғаш рет Flutter 2017 жылы таныстырылып, бүгінгі таңда әлем бойынша кеңінен қолданысқа ие болуда. Flutter негіздері оның архитектурасы мен компоненттерінен тұрады. Фреймворк виджеттер жүйесіне негізделген, яғни интерфейс элементтері (батырмалар, мәтіндер, суреттер және т.б.) виджеттер арқылы құрылып, жинақталып, күрделі интерфейстерді қалыптастырады. Flutter ерекшелігі — виджеттердің құрамдас бөлігі ретінде визуалды компоненттерді, сонымен қатар логика мен анимацияларды да қоса алатындығында. Оның екі негізгі компоненті бар: - ''Flutter Engine'': Бұл компонент C++ тілінде жазылған және графика, анимация, текстура және деректерді өңдеу сияқты төменгі деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. - ''Foundation Library'': Dart тілінде жазылған, бұл кітапхана виджеттерді, анимацияларды, жағдайды басқаруды және желілік байланыс сияқты жоғары деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. Flutter фреймворкінің көптеген артықшылықтары бар, олар: - ''Бір код базасы'': Flutter фреймворкімен жазылған қосымшаларды Android, iOS, веб және жұмыс үстелі платформаларында пайдалануға болады. Бұл әзірлеушілердің уақытын үнемдейді. - ''Жоғары өнімділік'': Flutter өз графикалық қозғалтқышын пайдалана отырып, жылдамдық пен өнімділікті қамтамасыз етеді. Операциялар тікелей графикалық процессорға жіберіледі, бұл анимациялардың және интерфейстің жедел реакциясын қамтамасыз етеді. - ''Интуитивті интерфейс'': Flutter виджеттер жүйесі интерфейс жасау процесін жеңілдетеді. Пайдаланушылар интерфейс элементтерін оңай өзгертіп, кастомизациялауға мүмкіндік алады. - ''Дамыған экожүйе'': Flutter көптеген кітапханалар мен плагиндермен қамтылған, бұл әзірлеушілерге түрлі функционалдылықтарды қосуға мүмкіндік береді. - ''Кросс-платформалық даму'': Flutter көмегімен әртүрлі платформаларда бірдей тәжірибені қамтамасыз ететін қосымшаларды жасауға болады. Flutter фреймворкін қолдану мүмкіндіктері өте кең. Оны келесі салаларда пайдалануға болады: - ''Мобильді қосымшалар'': Android және iOS платформалары үшін қосымшалар жасау. - ''Веб-қосымшалар'': Flutter фреймворкінің веб нұсқасы, HTML, CSS және JavaScript-ке негізделген. - ''Жұмыс үстелі қосымшалары'': Windows, macOS және Linux үшін кросс-платформалық қосымшалар. - ''IoT (интернет заттары)'': Flutter интерфейстерін IoT құрылғыларымен интеграциялауға болады. Flutter экожүйесі көптеген құралдар мен ресурстарды қамтиды, оларды атап өтсек: - ''Flutter SDK'': Flutter фреймворкімен жұмыс істеу үшін қажетті барлық құралдарды қамтитын бағдарламалық жасақтама пакеті. - ''Dart'':<ref>Баккет К. Dart в действии. Издательство "ДМК Пресс", 2013, - 528 стр</ref> Flutter фреймворкінің негізінде жатқан бағдарламалау тілі, ол синтаксисі жағынан қарапайым және үйренуге оңай. - ''Flutter DevTools'': Flutter және Dart қолданбаларын әзірлеу кезінде қолданылатын графикалық құралдар жиынтығы. Ол әзірлеушілерге қолданбаның жұмысын бақылауға, ақауларды анықтауға, өнімділікті талдауға және UI құрылымын зерттеуге көмектеседі.. - ''Hot Reload'': Кодты өзгерткеннен кейін қосымшаны қайта іске қоспай-ақ, интерфейстегі өзгерістерді бірден көруге мүмкіндік беретін функция. - ''Кітапханалар мен плагиндер'': Flutter экожүйесі көптеген кітапханалар мен плагиндерді ұсынады, олар функционалдылықты арттыруға көмектеседі. Flutter — заманауи технология, мобильді, веб және жұмыс үстелі қосымшаларын әзірлеуде үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Әр түрлі платформаларға арналған қосымшалар бір кодпен жазылатыны ''Flutter'' фреймворкімен жұмыс істеудің ерекшелігі болып табылады. Пайдаланылған платформалар эквивалентті емес болғандықтан, кодтың кейбір жеке бөліктерін белгілі бір операциялық жүйеге, мысалы, iOS-қа бейімдеу керек, бірақ оған қарамастан кодтың көп бөлігі сәйкес келеді. Бұл әзірлеушілерге барлық қолдау көрсетілетін платформалар үшін қосымшалар құруға кететін уақыт пен ресурстарды айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді. Flutter фреймворкімен жұмыс істеуде ''Dart'' бағдарламалау тілі өңдеу тілі ретінде қолданылады. Қосымша құру кезінде Flutter Dart AoT (қосымшаны іске қоспас бұрын құрастыру) арқылы Android немесе iOS немесе басқа платформада іске қосуға болатын DART кодын қолданбаның жергілікті кодына жібереді. Бірақ, қосымшаны әзірлеу кезінде оны тездету үшін Flutter JIT (қосымшаны іске қосу кезінде құрастыру) қолданылады. Flutter салыстырмалы түрде жаңа фреймворк болып табылады. Фреймворктің прототипі 2015 жылы пайда болғанымен, алғашқы альфа нұсқасы 2017 жылдың мамырында шыққан, бірақ алғашқы тұрақты шығарылымы - Flutter 1.0 тек 2018 жылдың желтоқсанында жарық көрді. Фреймворктің үнемі жаңа нұсқалары шығып отырады. coc3ixb6fcang4bdt0f0qiv2ap92v6a Сәуле Мағазқызы Алтыбаева 0 779241 3585931 2026-04-16T14:52:49Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Сәуле Мағазқызы Алтыбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.10.1968 |Туған жері = [[Ақмола облысы]], {{туғанжері|Есіл (қала)|Есілде (қала)}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс бол... 3585931 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сәуле Мағазқызы Алтыбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.10.1968 |Туған жері = [[Ақмола облысы]], {{туғанжері|Есіл (қала)|Есілде (қала)}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Арқалық педагогикалық институтын (қазіргі [[Арқалық педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Сәуле Мағазқызы Алтыбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 5 қарашада [[Ақмола облысы]], [[Есіл (қала)|Есіл]] қаласында туған.<br> Арқалық педагогикалық институтын ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Арқалық педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> 1990-[[1996 жыл|96]] жылдары [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ізденуші, аспирант, 1996-[[2011 жыл|2011]] жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бөлімшесінде ғалым-хатшы қызметін атқарды. 2011 жылдан [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің магистратура мен докторантура институты филология пәндер кафедрасында доцент міндетін атқарушы. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы дамуының негізгі бағдарлары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> С.М. Алтыбаева қазіргі әдебиеттану, әдебиет теориясының, көркем аударма теориясы мен практикасы саласының маманы. Қазіргі заман қазақ әдебиетіндегі дәстүр мен жаңашылдық, көпжелілік, неомифологизм, жанрлық синкретизм, кейінгі өзгеріс эстетикасының, көркем әдебиет мәселелерін зерттеген.<br> 100-ге жуық ғылыми мақаланың авторы. Еңбектері [[Ресей]], [[Түркия]], [[Литва]], [[Беларусь]], [[Қырғызстан]] елдерінде жарық көрген.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznpu.kz/ru/2698/personal/ Алтыбаева Сауле Магазқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] nihm55slqugksgkiko7p7csd3bhgs23 Тақтар таласы (роман) 0 779242 3585934 2026-04-16T14:53:52Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: «Тақтар таласы» (ағылш. A Game of Thrones) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді.... 3585934 wikitext text/x-wiki «Тақтар таласы» (ағылш. A Game of Thrones) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан. Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mffs0luq2qewfioayck6eq9lghe2dri 3586156 3585934 2026-04-16T20:58:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586156 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' (ағылш. A Game of Thrones) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан. Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5rbtv6t9oulerxnw6pkoi840bntg097 3586157 3586156 2026-04-16T20:58:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586157 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан. Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sxkizv7jivb0j7f6y3vdea2qmvt7j3i 3586159 3586157 2026-04-16T21:00:16Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Мұз бен от жыры|Мұз бен от жыры]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586159 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан. Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 92i9jffh8oraw6e2esmn1lxmam25adr 3586161 3586159 2026-04-16T21:02:05Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3586161 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан. Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] lgi9l1ytnsogfesowiwc9e4bdvl7kw7 3586162 3586161 2026-04-16T21:05:19Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586162 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 5fogs048vxzs7mx4xncuqe9bae0aqo3 3586163 3586162 2026-04-16T21:06:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586163 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] kyo7hy8smarzxy0nlwtr4cg8pnzrtfv 3586164 3586163 2026-04-16T21:06:37Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586164 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] a22d4nyk9pjr5octiixw58imipvok0g 3586165 3586164 2026-04-16T21:06:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586165 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 0vcavci4a1r46smrz8delm0bjrshwsb 3586166 3586165 2026-04-16T21:07:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586166 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] c3ee888wf5vgovt44tlzz9m8dl4sgb1 3586167 3586166 2026-04-16T21:08:02Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586167 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] dyyyuakr7qqz8iwpqq1sgsoqlz36h8q 3586168 3586167 2026-04-16T21:08:51Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586168 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] g2qzniu75v2px5elmmpy1pe8u1946f8 3586169 3586168 2026-04-16T21:09:07Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586169 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 2yz9x98qnsua2elvq1hxvb5fq66y6sf 3586170 3586169 2026-04-16T21:09:23Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586170 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] gq0c7lqldveeq2eucnw3e3i627qtsqx 3586171 3586170 2026-04-16T21:09:41Z Sagzhan 29953 /* Сюжет. Кітап әлемі */ 3586171 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы Джордж Р. Р. Мартин жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] nkutehkyj48dfus59lp9gdsdabmg7ym 3586173 3586171 2026-04-16T21:10:54Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586173 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «Мұз бен от жыры» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] einl4g1p64ypl50ttd1jsduo0lc0sy8 3586174 3586173 2026-04-16T21:11:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586174 wikitext text/x-wiki '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] oemyfrl8rz8he9dxstih4n6z1b3fute 3586183 3586174 2026-04-16T21:29:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586183 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 24i8c0in7ivrqomqq5kz77cqiiuinfo 3586184 3586183 2026-04-16T21:29:44Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586184 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] fj92a1gmmy5h4tss8ag42qumnj0upd6 3586185 3586184 2026-04-16T21:29:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586185 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет 1996 жылы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] nf842pthowdh79r1giz9t59sr8hnxxh 3586186 3586185 2026-04-16T21:30:32Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586186 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] hpa29mqtjrp3zm57dwqv7rq05a6hbc7 3586187 3586186 2026-04-16T21:31:08Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586187 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = американдық ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] tomynkxpvfmlnbv8j6d7p1ivwjlj0jb 3586188 3586187 2026-04-16T21:31:23Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586188 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] logjsx3hv4q8hc92fyq4mohwu5ouc05 3586189 3586188 2026-04-16T21:31:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586189 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 2uv062fjm8mol3t4rsiqt4fi8st13sf 3586190 3586189 2026-04-16T21:32:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586190 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = |Авторы = |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = Мұз бен от жыры |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] h8k9pkazarzy0aw1ouym4u62brllkci 3586191 3586190 2026-04-16T21:32:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586191 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = Мұз бен от жыры |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] rfhjufsmfav359mpp4vwz02p9obudgt 3586192 3586191 2026-04-16T21:32:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586192 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = Мұз бен от жыры |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 7vfkkkwxyksfp0mi1bflyqwjltm6cmn 3586193 3586192 2026-04-16T21:33:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586193 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = Мұз бен от жыры |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] nptd8gvilb338qoj8o3bqchl5zm5bqk 3586194 3586193 2026-04-16T21:33:36Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586194 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] kvkvme78yxb7r1n8pq1dbyoid9eydp7 3586195 3586194 2026-04-16T21:33:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586195 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = Патшалар шайқасы |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 12gc8sf4coym0io097z9axbowvx2sls 3586196 3586195 2026-04-16T21:34:15Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586196 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] kkt6db07p6u8njjxb5vt8sn84qhio7p 3586197 3586196 2026-04-16T21:35:33Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586197 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = A Game of Thrones first cover UK.jpg |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] ituxx4ir5bfbzcrg6alhtv9s458jckl 3586198 3586197 2026-04-16T21:36:12Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586198 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = [[Сурет: A Game of Thrones first cover UK.jpg |thumb|right|200px|]] |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 9m9zhyqo8llruztgs74i7qt4eefde5y 3586199 3586198 2026-04-16T21:36:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586199 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] i1g8t3d080r35zqn3gsfcsg1lli66mc 3586200 3586199 2026-04-16T21:39:06Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586200 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Игра престолов телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 5dz8k3ae9fx5tgmy2bmqg9e9g8qizkt 3586201 3586200 2026-04-16T21:39:42Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586201 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы үздік роман үшін Локус сыйлығы марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 6zqtrgk2jkx675a1p9cy46dictqfumt 3586238 3586201 2026-04-16T22:34:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586238 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: Еуропаның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы [[Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы|үздік роман үшін Локус сыйлығы]] марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] d5f4si0x8bnzb7wl9u8rq69wlajz0jm 3586239 3586238 2026-04-16T22:37:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586239 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: [[Еуропа]]ның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы [[Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы|үздік роман үшін Локус сыйлығы]] марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] fuxl11qpwjypfa2imp8ylj4p8u9mxjj 3586240 3586239 2026-04-16T22:39:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586240 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = AGameOfThrones.jpg |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: [[Еуропа]]ның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы [[Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы|үздік роман үшін Локус сыйлығы]] марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] 9iks293jwzdpczaz18afv19o4dxnr2k 3586241 3586240 2026-04-16T22:39:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586241 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Тақтар таласы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = фэнтези |Авторы = Джордж Р. Р. Мартин |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = 1996 |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = Bantam Spectra |isbn = |Аударма = |Цикл = [[Мұз бен от жыры]] |Алдыңғысы = |Келесі = [[Патшалар шайқасы]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: [[Еуропа]]ның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету. Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы [[Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы|үздік роман үшін Локус сыйлығы]] марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді. == Сюжет. Кітап әлемі == Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады. «Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}</ref> Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды. Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған. Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады. == Жеті Патшалық == Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды. Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді. Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] rtnqe11qetxn6uruzoclr49v3t2vxa1 Файзи Гасқаров атындағы халық би ансамблі 0 779243 3585938 2026-04-16T15:00:48Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3585938 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6fbduj7qc5ill4cm6vvcdyjvylwzjhn 3585940 3585938 2026-04-16T15:02:53Z Мағыпар 100137 3585940 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 05edj9yxb0lg2midjxjmffpajopdmtm 3585942 3585940 2026-04-16T15:06:05Z Мағыпар 100137 толықтыру 3585942 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі Ресей Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} loid9loplhku855kqu8n78w5urfh29h 3585945 3585942 2026-04-16T15:09:21Z Мағыпар 100137 /* Ансамбль тарихы */ толықтыру 3585945 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі Ресей Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sov7dgbf3o0jrb06jmlyjps14ztx49t 3585951 3585945 2026-04-16T15:13:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3585951 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі Ресей Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ju7zhaolmohnnllw68p67dzmen29huk 3585953 3585951 2026-04-16T15:16:09Z Мағыпар 100137 /* Ансамбль тарихы */ толықтыру 3585953 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cyr84yxh6bxtc87oxx337j5kn68pgo1 3585958 3585953 2026-04-16T15:21:24Z Мағыпар 100137 /* Ансамбль тарихы */ дереккөз 3585958 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 62e4jvmbr8miwxlkbgkw3sxw13yd0pt 3585960 3585958 2026-04-16T15:23:00Z Мағыпар 100137 /* Ансамбль тарихы */ 3585960 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c71kofsmvw7nodb4d65u4jydoyr0f4i 3585972 3585960 2026-04-16T15:39:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3585972 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m8an54bvpca5laq5tfirbej6uvkfs05 3585989 3585972 2026-04-16T15:50:12Z Мағыпар 100137 /* Гастрольдері мен қойылымдары */ толықтыру 3585989 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады. Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d7rb1nbq699ohjnljaqbgteumbpvsem 3585994 3585989 2026-04-16T15:52:32Z Мағыпар 100137 /* Гастрольдері мен қойылымдары */ дереккөз 3585994 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=ХореографияГосударственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} syzwztoquc6j104sb9kziq7ug1j47bd 3585998 3585994 2026-04-16T15:54:25Z Мағыпар 100137 /* Гастрольдері мен қойылымдары */ дереккөз 3585998 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fn00gqzi9ly69qoksjkqw32yyiqefbh 3586001 3585998 2026-04-16T15:59:18Z Мағыпар 100137 3586001 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d8lfkuzhuw0cjfh3ahoa8nw4bqxggd8 3586002 3586001 2026-04-16T16:02:30Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары мен жетістіктері */ дереккөз 3586002 wikitext text/x-wiki '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b8x2m1jd4s9etbbzmqclda4ocw73nre 3586006 3586002 2026-04-16T16:14:18Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3586006 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6kmy20r3j6eivpuc5ox5d24jdirbe8h 3586012 3586006 2026-04-16T16:18:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3586012 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Faizi Ensemble Building Гаскарова.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = классикалық музыка, халық әуендері, опералық ариялар, танымал музыка |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7gbnkk0ecznkgap7idq8g57a7wmykp9 3586015 3586012 2026-04-16T16:19:43Z Мағыпар 100137 сурет қою, үлгі 3586015 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Здание ансамбля имени Файзи Гаскарова.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = классикалық музыка, халық әуендері, опералық ариялар, танымал музыка |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dtb5uoqvvxkuzwsyn1dvxlznlk8yjmu 3586021 3586015 2026-04-16T16:25:07Z Мағыпар 100137 /* Гастрольдері мен қойылымдары */ 3586021 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Здание ансамбля имени Файзи Гаскарова.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = классикалық музыка, халық әуендері, опералық ариялар, танымал музыка |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен (қала)|Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ookufie2tqz3k6nevuz7nncfylpfmmt 3586025 3586021 2026-04-16T16:26:56Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Башқұртстан музыкалық топтары|Башқұртстан музыкалық топтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586025 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Здание ансамбля имени Файзи Гаскарова.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = классикалық музыка, халық әуендері, опералық ариялар, танымал музыка |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен (қала)|Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Башқұртстан музыкалық топтары]] 7hcnospxvdb9ce1ydsigzti95c3e5p7 3586029 3586025 2026-04-16T16:28:26Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Ресей халық би ансамбльдері|Ресей халық би ансамбльдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586029 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі |Шынайы атауы = {{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Здание ансамбля имени Файзи Гаскарова.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = классикалық музыка, халық әуендері, опералық ариялар, танымал музыка |Белсенділік жылдары = 1939 жылдан - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Башқұртстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = Файзи Адгамович Гаскаров |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Файзи Гаскаров атындағы халық би ансамблі''' ({{Lang-ba|Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының кәсіби халық би ансамблі. == Ансамбль тарихы == Файзи Гаскаров атындағы Мемлекеттік академиялық халық биі ансамблі — Башқұртстан Республикасындағы алғашқы және жалғыз кәсіби би тобы. Ансамбльді 1939 жылы башқұрт орындаушылық өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан көрнекті биші және хореограф Файзи Адгамович Гаскаров құрды. Оның мақсаты башқұрт билерін кәсіби хореография элементтерімен біріктіре отырып сақтау және танымал ету болды. Алғашқы жылы ансамбль өзінің керемет энергиясы мен шеберлігімен көрермендерді баурап алып, таң қалдырды. Башқұрт АССР-інің құрылғанына жиырма жыл толу күні Уфада өткен қойылым Гаскаров ансамблінің туған күні болып саналады. Жас орындаушылардың алғашқы репетициялары Луначарский бағындағы сахнада, кейінірек би ансамблін біріктірген Башқұрт мемлекеттік филармониясының ғимаратында өтті. Жылдар бойы жеке солистер және ансамбль тұтастай алғанда бірнеше рет беделді марапаттар мен сыйлықтарға ие болып, көптеген лауреаттарды жеңіп алды. Олардың білімі, шеберлігі және шығармашылық таланты сұранысқа ие болды. Ең үздік орындаушылар мен би шеберлеріне сүйене отырып, олар талантты жастарды іздеп, ансамбльді біріктіріп, оны жемісті шығармашылық жұмысқа бағыттады. Олар ескі билерді мұқият сақтай отырып, жаңа билерді хореографиялады. 1988 жылы халық би ансамбліне «Файзи Адгамұлы Гаскаров» атағы берілді, ал 1996 жылы оған «Академиялық» атағы берілді. Гаскаровтықтардың өнер көрсетуінің арқасында башқұрт мәдениеті мен Башқұртстан бүкіл әлемге танымал болып келеді. 2007 жылы ансамбль кәсіби хореографияның барлық талаптарына сай келетін өз ғимаратына көшті. Би шеберлерінің ұрпақтарының арманы болған мұражай ашылды. Бүгінгі таңда Файзи Гаскаров атындағы мемлекеттік академиялық халық би ансамблі [[Ресей]] Федерациясындағы кәсіби хореография саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ufa.kartasporta.ru/catalogue/sport/gosudarstvennyy_akademicheskiy_ansambl_narodnogo_tantsa_im_fayzi_gaskarova/|title=Государственный академический ансамбль народного танца им. Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Гастрольдері мен қойылымдары == Ансамбль 80 жылдық өмірінде Башқұртстан мен Ресейдің мәдениеті мен өнерін әлемдік аренада көрсетіп, 60-тан астам елге сапар шекті. 1940 жылдың жазында [[Башқұртстан]] облыстары мен [[Челябі]] және Магнитогорск қалаларына гастрольдік сапармен барды. Ансамбль сәтті өнер көрсетті және 1941 жылдың шілдесінде Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінің концерттік бағдарламасына қатысуы керек еді, бірақ соғыстың басталуы бұл жоспарларды көптеген жылдарға кейінге қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары филармония құрамында халық биі ансамблі [[Татарстан]]ға, [[Челябі]] және [[Түмен (қала)|Түмен]] облыстарына, сондай-ақ Орта Азияға, Приморск өлкесіне гастрольдік сапармен барды. Ф.А.Гаскарованың хореографиялық қойылымдары — «Зарифа», «Гүлнәзира», «Загида», «Байк» және басқалары. Келесі онжылдықтарда жаңа би үздік туындылары пайда болды: Наполеонға қарсы соғыста атақ-даңққа ие болған башқұрт аттылары туралы «Солтүстік Амурлар», «Бақташылар», «Фермада», «Шөп шабушылар», «Достық» және «Ағын бойымен». Репертуарға Ресейден басқа әлем халықтарының билері кірді, соның ішінде «Кадрилле», «Молдовеняска», «Гопак», «Арагондық Джота», «Йохр», «Хоро» және «Сиртаки». 1955 жылы ансамбль шетелге гастрольдік сапарлармен шыға бастады, ал оның жеке орындаушылары Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивальдеріндегі халық биі байқауларына қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://kulturarb.ru/ru/khoreografiya/gosudarstvennyj-akademicheskij-ansambl-narodnogo-tanca-im-f-gaskarova?ysclid=mo1dxu4z73126780753|title=Хореография/Государственный академический ансамбль народного танца им. Ф. Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> Ансамбль Жапониядағы орыс мәдениеті фестивалінде Ресейді таныстырды және Сочи Олимпиадасының мәдени бағдарламасының бөлігі ретінде сәтті өнер көрсетті. 2015 жылы Уфада өткен ШЫҰ және БРИКС саммиттерінің мәдени бағдарламасына белсенді қатысты. Ансамбль 2016 жылы Мексика Құрама Штаттарында өткен Дүниежүзілік фольклориадада Башқұртстанның хореографиялық өнерін сәтті таныстырды. Ансамбль «Орыс маусымдары» жобасына, «Кедергісіз мәдениет күндері» халықаралық жобасына және «Росконцерт» федералды мемлекеттік бюджеттік мәдени мекемесінің «Біз Ресейміз» жобасына қатысушы.<ref>{{citeweb|url=https://visityaroslavia.ru/events/128270?ysclid=mo1gyopbbr770763052|title=85 лет. Государственный академический ансамбль народного танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == Ансамбль өз тарихында Еуропадан Азияға дейінгі әлемдегі ең беделді орындарда мыңдаған концерттер берді. Әлемдік хореографияның дамуына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Ансамбль Салават Юлаев атындағы республикалық сыйлықпен, «Әлем жұлдыздары» фестивалінің (Түркия) қола жүлдесі, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тарихи-мәдени орталығының құрмет белгісімен, ресейлік «Известия» газеті белгілеген «Известия» сыйлығымен марапатталды, ал «Әлем халықтарының билері» бағдарламасы Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Бес құрлық» алтын медалімен және Бейбітшілік елшісі дипломымен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/b/Z0sM7_xtxU1eOGRj?ysclid=mo1h43ku2v111505509|title=Ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Башқұртстан музыкалық топтары]] [[Санат:Ресей халық би ансамбльдері]] 004h15s7qntw7myb4uhg5un97cci6df Қатысушы талқылауы:Coaorao 3 779244 3585943 2026-04-16T15:06:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3585943 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Coaorao}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 20:06, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) bba9bb3pxlpaprc1ywftfl8hgv0mhul Райнер Вайсс 0 779245 3585946 2026-04-16T15:10:49Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/150141852|Вайсс, Райнер]]» бетінен аударылып түзілді 3585946 wikitext text/x-wiki '''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477}}</ref>. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. == Өмірбаян == 1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады<ref>{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}</ref>. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref>. Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref> Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды. 1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды. Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.<ref name="McCain">{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}</ref> == Отбасы == * Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, [[Прага]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}</ref>. * Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231}}</ref>. ** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}</ref>. ** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}</ref>. * Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы. == Марапаттар және мойындау == * 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]] * 2000 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}</ref> * 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}») * 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)<ref>{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}</ref> * 2016 — Грубер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}</ref> * 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463}}</ref> * 2016 — Харви сыйлығы * 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}</ref> * 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы * 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}</ref> * 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі<ref>{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}</ref> '''Академияларға мүшелік''' : * 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts & Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}</ref> * 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] jt8uxyjvvoxhff31kum63b2354tgdqd 3585947 3585946 2026-04-16T15:11:27Z Nurkhan 13652 3585947 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Райнер Вайсс |Шынайы есімі = {{lang-en|Rainer Weiss}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.9.1932 |Туған жері = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]] |Қайтыс болған күні = 25.8.2025 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]] | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = | Альма-матер = [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Jerrold R. Zacharias|en|Джеррольд Р. Захариас}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477}}</ref>. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. == Өмірбаян == 1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады<ref>{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}</ref>. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref>. Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref> Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды. 1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды. Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.<ref name="McCain">{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}</ref> == Отбасы == * Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, [[Прага]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}</ref>. * Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231}}</ref>. ** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}</ref>. ** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}</ref>. * Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы. == Марапаттар және мойындау == * 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]] * 2000 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}</ref> * 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}») * 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)<ref>{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}</ref> * 2016 — Грубер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}</ref> * 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463}}</ref> * 2016 — Харви сыйлығы * 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}</ref> * 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы * 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}</ref> * 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі<ref>{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}</ref> '''Академияларға мүшелік''' : * 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts & Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}</ref> * 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] ppfifopb6ihk1qlkqkmk35dmi2mjokv 3585950 3585947 2026-04-16T15:13:15Z Nurkhan 13652 3585950 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Райнер Вайсс |Шынайы есімі = {{lang-en|Rainer Weiss}} |Суреті = Rainer_Weiss_EM1B8841_(24027015857).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.9.1932 |Туған жері = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]] |Қайтыс болған күні = 25.8.2025 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]] | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = | Альма-матер = [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Джеррольд Р. Захариас|Джеррольд Р. Захариас|en|Jerrold R. Zacharias}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477}}</ref>. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. == Өмірбаян == 1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады<ref>{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}</ref>. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref>. Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref> Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды. 1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды. Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.<ref name="McCain">{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}</ref> == Отбасы == * Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, [[Прага]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}</ref>. * Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231}}</ref>. ** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}</ref>. ** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}</ref>. * Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы. == Марапаттар және мойындау == * 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]] * 2000 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}</ref> * 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}») * 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)<ref>{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}</ref> * 2016 — Грубер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}</ref> * 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463}}</ref> * 2016 — Харви сыйлығы * 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}</ref> * 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы * 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}</ref> * 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі<ref>{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}</ref> '''Академияларға мүшелік''' : * 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts & Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}</ref> * 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 8y9s6obyilkwd3kvmisq7l6m8ca7cjm 3586093 3585950 2026-04-16T17:01:47Z Nurkhan 13652 3586093 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Райнер Вайсс |Шынайы есімі = {{lang-en|Rainer Weiss}} |Суреті = Rainer_Weiss_EM1B8841_(24027015857).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.9.1932 |Туған жері = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]] |Қайтыс болған күні = 25.8.2025 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде|Кэмбридж (Массачусетс)}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]] | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = | Альма-матер = [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Джеррольд Р. Захариас|Джеррольд Р. Захариас|en|Jerrold R. Zacharias}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477}}</ref>. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. == Өмірбаян == 1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады<ref>{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}</ref>. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref>. Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref> Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды. 1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды. Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.<ref name="McCain">{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}</ref> == Отбасы == * Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, [[Прага]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}</ref>. * Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231}}</ref>. ** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}</ref>. ** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}</ref>. * Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы. == Марапаттар және мойындау == * 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]] * 2000 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}</ref> * 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}») * 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)<ref>{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}</ref> * 2016 — Грубер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}</ref> * 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463}}</ref> * 2016 — Харви сыйлығы * 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}</ref> * 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы * 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}</ref> * 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі<ref>{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}</ref> '''Академияларға мүшелік''' : * 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts & Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}</ref> * 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] jrgdjunap7yumkr0w60ezoop88s592o Барри Бэриш 0 779246 3585956 2026-04-16T15:20:03Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/147213805|Бэриш, Барри]]» бетінен аударылып түзілді 3585956 wikitext text/x-wiki '''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|За экспериментальную регистрацию [[гравитационные волны|гравитационных волн]].}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}</ref>. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті. 1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді. 1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі. Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]<ref>{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}</ref>. == Ерекшеліктері == * 2002 — Klopsteg Memorial Award * 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы * 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы * 2016 — Приз Энрико Ферми * 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер) * 2017 — Генри Дрейпер медалі * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] == Дереккөздер == <references group="lower-alpha" /> {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 9h52n61mkzstz728tps7rsg57my3eo6 3585962 3585956 2026-04-16T15:25:20Z Nurkhan 13652 3585962 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барри Кларк Бариш |Шынайы есімі = {{lang-en|Barry Clark Barish}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл |Туған күні = 27.1.1936 |Туған жері = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[экспериментальная физика, [[физика]] и [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br> [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Джон Маршалл орта мектебі]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]] (1962) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}} <br>{{Нобель сыйлығы}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]<br>{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|За экспериментальную регистрацию [[гравитационные волны|гравитационных волн]].}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}</ref>. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті. 1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді. 1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі. Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]<ref>{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}</ref>. == Ерекшеліктері == * 2002 — Klopsteg Memorial Award * 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы * 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы * 2016 — Приз Энрико Ферми * 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер) * 2017 — Генри Дрейпер медалі * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] == Дереккөздер == <references group="lower-alpha" /> {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 2tabpq4nfyhrdo2jyi4kf7pwmda1rwd 3585965 3585962 2026-04-16T15:34:01Z Nurkhan 13652 3585965 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барри Кларк Бариш |Шынайы есімі = {{lang-en|Barry Clark Barish}} |Суреті = 05-0367-92D.hr.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл |Туған күні = 27.1.1936 |Туған жері = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[эксперименттік физика]], [[физика]] және [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br> [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Джон Маршалл орта мектебі]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]] (1962) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}}<br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]<br>{{Астурия ханшайымы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|[[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін.}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}</ref>. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті. 1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді. 1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі. Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]<ref>{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}</ref>. == Ерекшеліктері == * 2002 — Klopsteg Memorial Award * 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы * 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы * 2016 — Приз Энрико Ферми * 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер) * 2017 — Генри Дрейпер медалі * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] == Дереккөздер == <references group="lower-alpha" /> {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 75fmanf17hicplo5bsqtfmjwy8pnra6 3586092 3585965 2026-04-16T16:59:27Z Nurkhan 13652 3586092 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барри Кларк Бариш |Шынайы есімі = {{lang-en|Barry Clark Barish}} |Суреті = 05-0367-92D.hr.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл |Туған күні = 27.1.1936 |Туған жері = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[эксперименттік физика]], [[физика]] және [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br> [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Джон Маршалл орта мектебі]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]] (1962) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}}<br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]<br>{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|[[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін.}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}</ref>. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті. 1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді. 1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі. Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]<ref>{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}</ref>. == Ерекшеліктері == * 2002 — Klopsteg Memorial Award * 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы * 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы * 2016 — Приз Энрико Ферми * 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер) * 2017 — Генри Дрейпер медалі * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] == Дереккөздер == <references group="lower-alpha" /> {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 63hnoxatpq002dncjw91lvqi7x4o6lj Ұлы Мстислав Владимирович 0 779247 3585961 2026-04-16T15:24:58Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мстислав Владимирович | Шынайы есімі = Мьстиславъ Володимѣровичъ | Суреті = Mstislav1.jpg | Атауы = Мстиславтың Новгородтағы интронизациясы, [[Радзивилл жылнамасы]], XV ғасыр | Сур... 3585961 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мстислав Владимирович | Шынайы есімі = Мьстиславъ Володимѣровичъ | Суреті = Mstislav1.jpg | Атауы = Мстиславтың Новгородтағы интронизациясы, [[Радзивилл жылнамасы]], XV ғасыр | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1125 | Басқаруын аяқтады = 1132 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Владимир Всеволодович Мономах|II Владимир]] | Ізбасары = [[Ярополк Владимирович|II Ярополк]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Ростов кінәзі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1094 | Басқаруын аяқтады_2 = 1095 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Новгород кінәздері|Новгород кінәзі]] | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 1088 | Басқаруын аяқтады_3 = 1117 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = | Азаматтығы = | Туған күні = 1076 | Туған жері = {{туғанжері|Туров|Туровта}} | Қайтыс болған күні = 15.4.1132 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Киев|Киевте}} | Жерленді = | Династия = [[Рюриковичтер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Владимир Всеволодович Мономах|Мономах II Владимир]] | Анасы = | Жұбайы = {{Unbulleted list |{{iw|Христина Ингесдоттер|Христина Ингесдоттер|en|Christina Ingesdotter}} |{{iw|Любава Дмитриевна|Любава Дмитриевна|en|Liubava Dmitrievna Zavidich}} }} | Балалары = 12, соның ішінде {{iw|Киевтік Ингеборга|Ингеборга|en|Ingeborg of Kiev}}, {{iw|Киевтік Мальмфрида|Мальмфрида|en|Malmfred of Kiev}}, {{iw|Добродея|Добродея|en|Dobrodeia of Kiev}}, {{iw|Всеволод Мстиславич (Новгород кінәзі)|Всеволод|en|Vsevolod of Pskov}}, {{iw|Мария Мстиславна|Мария|en|Maria Mstislavna of Kiev}}, {{iw|Изяслав Мстиславич|Изяслав|en|Iziaslav II of Kiev}}, {{iw|Ростислав Мстиславич|Ростислав|en|Rostislav I of Kiev}}, {{iw|Владимир Мстиславич (Киев кінәзі)|Владимир|en|Vladimir III of Kiev}}, {{iw|Ефросинья Мстиславна|Ефросинья|en|Euphrosyne of Kiev}} | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Діні = [[Православие]] | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Mstislav I, Grand Prince of Kyiv }} '''Ұлы Мстислав'''{{efn|{{lang-uk|Мстислав Великий}}, {{lang-ru|Мстислав Великий}}, {{lang-be|Мсціслаў Вялікі}}}} делінетін '''Мстислав I Владимирович Мономах''' ({{lang-orv|Мьстиславъ Володимѣровичъ Мономахъ}}; [[шоқынған есім]]і: Фёдор;<ref>{{cite book |title=Biographischer Index Rußlands und der Sowjetunion |date=2011-10-31 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-093336-9 |page=1417 |url=https://books.google.com/books?id=xaPjQX3A7A4C |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=Litvina, A. F.; Uspensky, F. B. |title=Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики |date=2006 |publisher=Indrik |isbn=5-85759-339-5 |page=581}}</ref> [[ақпан]] [[1076]], [[Туров]] – [[15 сәуір]] [[1132]], [[Киев]]) — 1125 жылдан 1132 жылғы өліміне дейінгі [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]]. Мстиславтың өлімінен кейін мемлекет түрлі қарсылас кінәздіктерге бөлініп кетті. Мстислав [[Владимир Всеволодович Мономах|Мономах II Владимир]]дың ұлы еді.{{sfn|Line|2007|p=597}} Скандинавиялық [[сага]]лар оны '''Харальд''' (''Harald'') дейді, атасы [[II Гарольд Годвинсон]]мен теңеп. == Өмірбаяны == [[Сурет:Mstislav I of Rus.jpg|нобай|солға|''[[Патша титулярнигі]]ндегі'' Мстислав, 1672]] Мстислав [[Туров]]та дүниеге келді. Әкесінің мұрагері ретінде ол 1088 жылдан 1093 жылға дейін және ([[Ростов]]та билей тұрғасын) 1095 жылдан 1117 жылға дейін [[Новгород]]ты биледі. Кейін ол Мономахпен қатар [[Киевтік Белгород]]қа басшылық етті де, оның өлімінен кейін Киев тағын иеленіп алды. Мстислав Новгородта бірнеше шіркеу бастаған болатын. Оның Әулие Николай соборы (1113) мен Әулие Антониев монастырьі (1117) бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейін ол [[Киев]]те де бірнеше маңызды шіркеу қалады, соның ішінде [[Берестово]]дағы отбасылық кесенесі мен [[Подол (Киев)|Подол]]дағы Құдай Анасы шіркеуі болды.{{sfn|Dimnik|1994|p=389}} Мстислав өмір бойы [[қыпшақтар]]мен (1093; 1107; 1111; 1129), [[эстония]]лықтармен (1111; 1113; 1116; 1130), [[литва]]лықтармен (1131), [[Полоцк кінәздігі]]мен (1127; 1129) соғысты. 1096 жылы ол Колокша өзенінің бойында аға туысы [[Олег Святославич|Черниговтық Олег]]ке қарсы жеңіп, осылайша өз ұрпағы мен Олег ұрпағы арасында қарсыластық бастады. Мстислав біртұтас мемлекеттің соңғы билеушісі еді. Ол өлгенде, жылнама жазуынша, «Русь жері бөлініп кетті».{{sfn|Solovʹev|1976|p=92}} Ол 55 жасында Киевте қайтыс болды. Мстислав өлімінен кейін Киев кінәздігі жылдам ыдырап кетті.{{sfn|Fennell|2014|p=5}} Мономахтың өлімі тұсында кінәздер әулетінде тек екі негізгі топ — [[Мономаховичтер]] мен [[Ольговичтер]] ғана болған, бірақ әулет ұлғайған сайын ол бірнеше жергілікті тармақтар мен тармақшаларға бөлініп кетті.{{sfn|Auty|1976|p=72}} [[Орыс православие шіркеуі]] оны канондап (яғни Әулие қылып), [[Шығыс православие шіркеуі]]ндегі Әулие күнін 15 сәуір қылды.<ref>{{cite web |title=Святой благоверный великий князь Мстислав Владимирович + Православный Церковный календарь |url=https://days.pravoslavie.ru/Life/life863.htm |work=days.pravoslavie.ru |language=ru}}</ref><ref>{{cite web |title=Commemoration of the Vladimir Icon of the Mother of God and the deliverance of Moscow from the Invasion of Tamerlane |url=https://www.oca.org/saints/lives/2013/08/26/102402-commemoration-of-the-vladimir-icon-of-the-mother-of-god-and-the |work=www.oca.org |language=en}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ==Қолданылған әдебиет== *{{cite book |last=Auty |first=Robert; Obolensky, Dimitri |title=Companion to Russian Studies: Volume 1: An Introduction to Russian History |year=1976 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28038-9 |url=https://books.google.com/books?id=D0iVBLGd9xEC}} *{{cite book |last=Dimnik |first=Martin |title=The dynasty of Chernigov. 1054-1146 |year=1994 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |location=Toronto |isbn=0888441169 }} *{{cite journal |title=The Kiev State and Its Relations with Western Europe |first=F. |last=Dvornik |journal=Transactions of the Royal Historical Society |volume=29 |year=1947 }} *{{cite book |last=Fennell |first=John |title=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87314-3 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=h2OuBAAAQBAJ }} *{{cite book |first=George Heard |last=Hamilton |title=The Art and Architecture of Russia |publisher=Yale University Press |year=1983 |isbn=9780140560060 }} *{{cite book |last=Line |first=Philip |title=Kingship and State Formation in Sweden: 1130 - 1290 |publisher=Brill |year=2007 }} *{{cite book |first=Sergeĭ Mikhaĭlovich |last=Solovʹev |title=History of Russia |year=1976 |publisher=Academic International Press |isbn=978-0-87569-238-8 |url=https://books.google.com/books?id=lCUmAQAAMAAJ }} {{DEFAULTSORT:Мстислав, Владимирович Ұлы}} [[Санат:Киев ұлы кінәздері]] [[Санат:Новгород кінәздері]] [[Санат:Ростов кінәздері]] [[Санат:Белгород кінәздері]] [[Санат:Мономаховичтер]] [[Санат:Православие әулиелері]] ccvyrvki4b245ntbk2i79lwkvehfgoa Санат:Туровта туғандар 14 779248 3585963 2026-04-16T15:25:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Житковичи ауданында туғандар|Туров]] [[Санат:Туров тұлғалары]] 3585963 wikitext text/x-wiki [[Санат:Житковичи ауданында туғандар|Туров]] [[Санат:Туров тұлғалары]] 3avivfdaf7f5y52419nbalnw13kgh6i Санат:Житковичи ауданында туғандар 14 779249 3585964 2026-04-16T15:26:38Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Гомель облысында туғандар|Житковичи ауданы]] [[Санат:Житковичи ауданы тұлғалары]] 3585964 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гомель облысында туғандар|Житковичи ауданы]] [[Санат:Житковичи ауданы тұлғалары]] sch4sech1aw6oox7o58eqvfdfu9sukq Санат:Гомель облысында туғандар 14 779250 3585966 2026-04-16T15:35:23Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусьте туғандар|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы тұлғалары]] 3585966 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусьте туғандар|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы тұлғалары]] fcdgn0zd3ntx0skdv4zcek5su1yl2hk Санат:Гомель облысы тұлғалары 14 779251 3585967 2026-04-16T15:36:19Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь облыстары бойынша тұлғалар|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы]] 3585967 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь облыстары бойынша тұлғалар|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы]] 0y8c82bdepih8av4fq4vqjfv7uwixdw Санат:Гомель облысы 14 779252 3585968 2026-04-16T15:37:13Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала}} {{Commonscat|Gomel Region}} [[Санат:Беларусь облыстары]] 3585968 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{Commonscat|Gomel Region}} [[Санат:Беларусь облыстары]] a8oa8sc1gw376u5c9q0nk7f61egpw0p Санат:Житковичи ауданы тұлғалары 14 779253 3585969 2026-04-16T15:37:59Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Гомель облысы тұлғалары|Житковичи ауданы]] [[Санат:Житковичи ауданы]] [[Санат:Беларусь аудандары бойынша тұлғалар|Житковичи ауданы]] 3585969 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гомель облысы тұлғалары|Житковичи ауданы]] [[Санат:Житковичи ауданы]] [[Санат:Беларусь аудандары бойынша тұлғалар|Житковичи ауданы]] e02htwvxpvmi9vqq3etm0l55oqndzum Санат:Житковичи ауданы 14 779254 3585970 2026-04-16T15:38:29Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала}} {{Commonscat|Zhytkavichy district}} [[Санат:Гомель облысы аудандары]] 3585970 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{Commonscat|Zhytkavichy district}} [[Санат:Гомель облысы аудандары]] gp7beoh37qhjj5fqe4j1h957hwe2jgz Санат:Гомель облысы аудандары 14 779255 3585971 2026-04-16T15:39:08Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Гомель облысы}} [[Санат:Беларусь аудандары|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы географиясы]] 3585971 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Гомель облысы}} [[Санат:Беларусь аудандары|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы географиясы]] 93kj5m5d7g3iyrd8hwlhrbcrncdyc60 Санат:Беларусь аудандары 14 779256 3585973 2026-04-16T15:39:59Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала}} [[Санат:Беларусь әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Беларусь]] [[Санат:Елдер бойынша аудандар|Беларусь]] 3585973 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} [[Санат:Беларусь әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Беларусь]] [[Санат:Елдер бойынша аудандар|Беларусь]] q91kqd77ag6cizbdgbjpfe8n0fsdmqf Санат:Гомель облысы географиясы 14 779257 3585974 2026-04-16T15:40:43Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь облыстары бойынша география|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы]] 3585974 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь облыстары бойынша география|Гомель облысы]] [[Санат:Гомель облысы]] 4o39a7zx12y87xrkb6gx3uixreye3yo Санат:Беларусь облыстары бойынша география 14 779258 3585975 2026-04-16T15:41:30Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь географиясы|*]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша санаттар]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша география|Беларусь]] 3585975 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь географиясы|*]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша санаттар]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша география|Беларусь]] 7t7i5kojr6hnuv849nntxt9f6yxks8n Санат:Беларусь аудандары бойынша тұлғалар 14 779259 3585976 2026-04-16T15:42:19Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь тұлғалары|*Аудан]] [[Санат:Беларусь аудандары бойынша санаттар|*]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Беларусь]] 3585976 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь тұлғалары|*Аудан]] [[Санат:Беларусь аудандары бойынша санаттар|*]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Беларусь]] rl27vty0db4ds3j5f2copynor96v0ds Санат:Беларусь аудандары бойынша санаттар 14 779260 3585977 2026-04-16T15:42:49Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь аудандары| ]] [[Санат:Санаттар:Беларусь|*Аудан]] 3585977 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь аудандары| ]] [[Санат:Санаттар:Беларусь|*Аудан]] h0objuv9bxkh8tws5bc5ko5pwitr53d Санат:Туров тұлғалары 14 779261 3585978 2026-04-16T15:43:30Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Гомель облысы қалалары бойынша тұлғалар|Туров]] [[Санат:Житковичи ауданы тұлғалары]] [[Санат:Туров]] 3585978 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гомель облысы қалалары бойынша тұлғалар|Туров]] [[Санат:Житковичи ауданы тұлғалары]] [[Санат:Туров]] e078emvmegorxp4cv87k6rrjk3xlh21 Санат:Гомель облысы қалалары бойынша тұлғалар 14 779262 3585979 2026-04-16T15:43:56Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Гомель облысы тұлғалары|*]] 3585979 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гомель облысы тұлғалары|*]] 7kyrvacpjh7qmrruk8vo5l5k1ogfyyv Санат:Туров 14 779263 3585980 2026-04-16T15:44:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Turov}} {{Басты мақала}} [[Санат:Гомель облысы қалалары санаттары]] 3585980 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Turov}} {{Басты мақала}} [[Санат:Гомель облысы қалалары санаттары]] fl9lk2z6x2c72r4l51w7rrydmlau0za 3585981 3585980 2026-04-16T15:44:52Z Nurken 111493 3585981 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Turaŭ}} {{Басты мақала}} [[Санат:Гомель облысы қалалары санаттары]] j4iqzk2p2yn97b6abrrtql4w1q1mm8u Санат:Гомель облысы қалалары санаттары 14 779264 3585982 2026-04-16T15:45:40Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Гомель облысы қалалары| ]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері санаттары|Қалалар]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар санаттары|Гомель]] 3585982 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гомель облысы қалалары| ]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері санаттары|Қалалар]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар санаттары|Гомель]] tlg85zpj4nqhj8jpza2jx8f3viv2og4 Санат:Гомель облысы қалалары 14 779265 3585983 2026-04-16T15:46:23Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{addoncat|Гомель облысы қалалары санаттары}} [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері|*]] 3585983 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Гомель облысы қалалары санаттары}} [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері|*]] 4og1lb0sykf10ew1cbvcsosdwrgv53d Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар 14 779266 3585984 2026-04-16T15:47:11Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь қалалары|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер|*]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша қалалар|Беларусь]] 3585984 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь қалалары|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер|*]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша қалалар|Беларусь]] 42p9i88yej16chfketiwv28f3vpwked 3585985 3585984 2026-04-16T15:47:36Z Nurken 111493 3585985 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Belarus by region}} [[Санат:Беларусь қалалары|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер|*]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша қалалар|Беларусь]] pjgzw3lj79nm9565iuvqflzs4sssjjq Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер 14 779267 3585986 2026-04-16T15:48:03Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь елді мекендері|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша география|*Елді]] 3585986 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь елді мекендері|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша география|*Елді]] t4ue8ssiw75h4usg5bvmdvepoes5r7d Санат:Гомель облысы елді мекендері 14 779268 3585987 2026-04-16T15:48:49Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{addoncat|Гомель облысы елді мекендері санаттары}} [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы географиясы]] 3585987 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Гомель облысы елді мекендері санаттары}} [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы географиясы]] c2avtlx7ig7kcocs67nhg60j0yyehex Санат:Гомель облысы елді мекендері санаттары 14 779269 3585988 2026-04-16T15:49:36Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер санаттары|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері| ]] 3585988 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер санаттары|Гомель]] [[Санат:Гомель облысы елді мекендері| ]] ael86wd5zz6pgj9xhkv5g1n2l0espym Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер санаттары 14 779270 3585990 2026-04-16T15:50:14Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь елді мекендері санаттары|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер| ]] 3585990 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь елді мекендері санаттары|*Обл]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер| ]] dvc8yjdapvvjl3w3fko92egycdkqmop Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова 0 779271 3585991 2026-04-16T15:50:30Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.12.1964 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |А... 3585991 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.12.1964 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультеті; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]] аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 27 желтоқсанда [[Атырау]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-дың (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультетін ([[1990 жыл|1990]]), [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]ның аспирантурасын ([[1997 жыл|1997]]) бітірген.<br> 1990-92 жылдары "Рауан" баспасында корректор, редактор, 1992-94 жылдары облыстық "Атырау" газетінде тілші болды. Қазіргі уақытта Әдебиет және өнер институтында бас ғылыми қызметкер. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақ фольклоры мен антика әдебиетінің типологиясы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеуінің нәтижесінде антикалық грек-рим фольклорымен үндестік, қазақ фольклорында архаикалық деп аталатын сарындардың біздің дәуірімізге дейін-ақ болғаны анықталды.<br> Р.Т. Әлмұханова – "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 8-томын (2005) құрастырушылардың бірі. "Ұлы тұлғалар" сериясы бойынша [[Халел Досмұхамедов|Х.Д. Досмұхамедов]]ке арналған "Тұғыры биік тұлға" атты ғылыми ғұмырнамалық-библиографияның бас редакторы әрі құрастырушысы.<ref>[https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1154723 "Тұғыры биік тұлға".]</ref> 10 томдық "Қазақ әдебиеті тарихының" 1-томының (2008)<ref>[https://e-history.kz/kz/first-president/show/12318 Қазақ әдебиетінің тарихы.]</ref>, "Қазіргі әдебиет және фольклор" (2009) атты ұжымдық зерттеулердің, 50-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] jpo182rscp852fff0air5nxo1opztvd 3585995 3585991 2026-04-16T15:52:33Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3585995 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.12.1964 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультеті; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]] аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 27 желтоқсанда [[Атырау]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-дың (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультетін ([[1990 жыл|1990]]), [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]ның аспирантурасын ([[1997 жыл|1997]]) бітірген.<br> 1990-92 жылдары "Рауан" баспасында корректор, редактор, 1992-94 жылдары облыстық "Атырау" газетінде тілші болды. Қазіргі уақытта Әдебиет және өнер институтында бас ғылыми қызметкер. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақ фольклоры мен антика әдебиетінің типологиясы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеуінің нәтижесінде антикалық грек-рим фольклорымен үндестік, қазақ фольклорында архаикалық деп аталатын сарындардың біздің дәуірімізге дейін-ақ болғаны анықталды.<br> Р.Т. Әлмұханова – "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 8-томын (2005) құрастырушылардың бірі. "Ұлы тұлғалар" сериясы бойынша [[Халел Досмұхамедов|Х.Д. Досмұхамедов]]ке арналған "Тұғыры биік тұлға" атты ғылыми ғұмырнамалық-библиографияның бас редакторы әрі құрастырушысы.<ref>[https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1154723 "Тұғыры биік тұлға".]</ref> 10 томдық "Қазақ әдебиеті тарихының" 1-томының (2008)<ref>[https://e-history.kz/kz/first-president/show/12318 Қазақ әдебиетінің тарихы.]</ref>, "Қазіргі әдебиет және фольклор" (2009) атты ұжымдық зерттеулердің, 50-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] ncx8jqeh77bq34ve3ahejs3loqt8w2c 3585999 3585995 2026-04-16T15:56:54Z Салиха 17167 3585999 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.12.1964 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультеті; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]] аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 27 желтоқсанда [[Атырау]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-дың (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультетін ([[1990 жыл|1990]]), [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]ның аспирантурасын ([[1997 жыл|1997]]) бітірген.<br> 1990-[[1992 жыл|92]] жылдары "[[Рауан (газет)|Рауан]]" баспасында корректор, редактор, 1992-[[1994 жыл|94]] жылдары облыстық "[[Атырау (газет)|Атырау]]" газетінде тілші болды. Қазіргі уақытта Әдебиет және өнер институтында бас ғылыми қызметкер. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақ фольклоры мен антика әдебиетінің типологиясы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеуінің нәтижесінде антикалық грек-рим фольклорымен үндестік, қазақ фольклорында архаикалық деп аталатын сарындардың біздің дәуірімізге дейін-ақ болғаны анықталды.<br> Р.Т. Әлмұханова – "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 8-томын (2005) құрастырушылардың бірі. "Ұлы тұлғалар" сериясы бойынша [[Халел Досмұхамедов|Х.Д. Досмұхамедов]]ке арналған "Тұғыры биік тұлға" атты ғылыми ғұмырнамалық-библиографияның бас редакторы әрі құрастырушысы.<ref>[https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1154723 "Тұғыры биік тұлға".]</ref> 10 томдық "Қазақ әдебиеті тарихының" 1-томының (2008)<ref>[https://e-history.kz/kz/first-president/show/12318 Қазақ әдебиетінің тарихы.]</ref>, "Қазіргі әдебиет және фольклор" (2009) атты ұжымдық зерттеулердің, 50-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 8n2150uc4shwof4dqiqhzsjdwutbw9i Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар санаттары 14 779272 3585992 2026-04-16T15:51:01Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар| ]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер санаттары|*Город]] [[Санат:Беларусь қалалары санаттары|*Обл]] 3585992 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь облыстары бойынша қалалар| ]] [[Санат:Беларусь облыстары бойынша елді мекендер санаттары|*Город]] [[Санат:Беларусь қалалары санаттары|*Обл]] npq7jq9mx2fx3697zqox9dno127rv47 Санат:Беларусь қалалары санаттары 14 779273 3585993 2026-04-16T15:51:43Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь қалалары| ]] [[Санат:Беларусь елді мекендері санаттары|*Қала]] [[Санат:Елдер бойынша қалалар санаттары|Беларусь]] 3585993 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь қалалары| ]] [[Санат:Беларусь елді мекендері санаттары|*Қала]] [[Санат:Елдер бойынша қалалар санаттары|Беларусь]] p6cbs39pbvljay5xe60ec3srrfbbydw Қатысушы:С.Жания 2 779274 3585996 2026-04-16T15:54:02Z С.Жания 172404 Жаңа бетте: '''Громов, Николай Николаевич (футболшы)''' Николай Николаевич Громов ([[1892 жыл|1892]], [[Санкт-Петербург]] — [[1943 жыл|1943]]) — [[Ресей|ресейлік]] футболшы, [[қорғаушы]]. == Өмірбаяны == [[1912 жыл|1912]] жылы Санкт-Петербургтің «Триумф» клубында өнер көрсетті. [[1913 жыл|1913]]–1915 жыл|... 3585996 wikitext text/x-wiki '''Громов, Николай Николаевич (футболшы)''' Николай Николаевич Громов ([[1892 жыл|1892]], [[Санкт-Петербург]] — [[1943 жыл|1943]]) — [[Ресей|ресейлік]] футболшы, [[қорғаушы]]. == Өмірбаяны == [[1912 жыл|1912]] жылы Санкт-Петербургтің «Триумф» клубында өнер көрсетті. [[1913 жыл|1913]]–[[1915 жыл|1915]] жылдары «Спорт» клубында ойнады. [[1913 жыл|1913]] жылғы 14 қыркүйекте Ресей құрамасы сапында Норвегия құрамасына қарсы өткен матчта бір ойын өткізді. qpjcrrnkcwuu2xwbauuqjzjidqxbh54 3586000 3585996 2026-04-16T15:57:32Z С.Жания 172404 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3586000 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Қатысушы талқылауы:Barbazzzz 3 779275 3585997 2026-04-16T15:54:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3585997 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Barbazzzz}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 20:54, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) i1mgxfivnmfvceotlmej034w9di2jd4 Санат:1076 жылы туғандар 14 779276 3586003 2026-04-16T16:04:05Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{birthyr|107|6}} {{Commonscat|1076 births}} 3586003 wikitext text/x-wiki {{birthyr|107|6}} {{Commonscat|1076 births}} c77bgmxcjq0ppta2k7ej1lo8ub8kxi3 Санат:1132 жылы қайтыс болғандар 14 779277 3586004 2026-04-16T16:05:18Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{deathyr|113|2}} {{Commonscat|1132 deaths}} 3586004 wikitext text/x-wiki {{deathyr|113|2}} {{Commonscat|1132 deaths}} 7iuxfjtryq1eeuhjxkitwebi7oed2os Санат:Новгород кінәздері 14 779278 3586005 2026-04-16T16:13:37Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Новгород республикасы тұлғалары]] [[Санат:Ұлы Новгород тұлғалары]] [[Санат:Кінәздіктер бойынша Русь кінәздері|Новгород]] 3586005 wikitext text/x-wiki [[Санат:Новгород республикасы тұлғалары]] [[Санат:Ұлы Новгород тұлғалары]] [[Санат:Кінәздіктер бойынша Русь кінәздері|Новгород]] 3g42w8jmto9fgp6d1eel19df3h5se2l Санат:Новгород республикасы тұлғалары 14 779279 3586007 2026-04-16T16:14:32Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Новгород республикасы]] [[Санат:Ежелгі Русь тұлғалары| ]] [[Санат:Ұлы Новгород тұлғалары]] 3586007 wikitext text/x-wiki [[Санат:Новгород республикасы]] [[Санат:Ежелгі Русь тұлғалары| ]] [[Санат:Ұлы Новгород тұлғалары]] 8ukqp05r5104p9unyu1eadb9rgya5c2 Санат:Новгород республикасы 14 779280 3586008 2026-04-16T16:16:37Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Novgorod Republic}} {{Басты мақала}} [[Санат:Ортағасырлық Ресей]] [[Санат:Ресей тарихи облыстары]] [[Санат:Русь кінәздіктері]] [[Санат:Орыс солтүстігі]] [[Санат:Ұлы Новгород тарихы]] [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Псков облысы тарихы]] Санат:Тверь облысы тарих... 3586008 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Novgorod Republic}} {{Басты мақала}} [[Санат:Ортағасырлық Ресей]] [[Санат:Ресей тарихи облыстары]] [[Санат:Русь кінәздіктері]] [[Санат:Орыс солтүстігі]] [[Санат:Ұлы Новгород тарихы]] [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Псков облысы тарихы]] [[Санат:Тверь облысы тарихы]] mht5lgo5h6kt6ff8eu3mi0f5v6zc399 3586078 3586008 2026-04-16T16:43:33Z Nurken 111493 3586078 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Novgorod Republic}} {{Басты мақала}} [[Санат:Ортағасырлық Ресей]] [[Санат:Ресей тарихи облыстары]] [[Санат:Русь кінәздіктері]] [[Санат:Орыс Солтүстігі]] [[Санат:Ұлы Новгород тарихы]] [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Псков облысы тарихы]] [[Санат:Тверь облысы тарихы]] 0tx53nq1dksblz965ximryq1ur8shyg Санат:Ортағасырлық Ресей 14 779281 3586009 2026-04-16T16:17:26Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер бойынша Ресей тарихы|~2]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасыр|Ресей]] 3586009 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша Ресей тарихы|~2]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасыр|Ресей]] gl2o503khu05ngmhd1mkbblffjcf3r6 3586010 3586009 2026-04-16T16:17:53Z Nurken 111493 3586010 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша Ресей тарихы|~2]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|Ресей]] 7nw2z89tjs0bc5kk420l3w5vrm75j4f Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар 14 779282 3586011 2026-04-16T16:18:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Метасанат}} [[Санат:Ортағасырлар|*]] [[Санат:Кезеңдер және елдер бойынша тарих]] 3586011 wikitext text/x-wiki {{Метасанат}} [[Санат:Ортағасырлар|*]] [[Санат:Кезеңдер және елдер бойынша тарих]] fmrh2lhtno31hqx527h80hgw1whqfk1 Санат:Кезеңдер және елдер бойынша тарих 14 779283 3586013 2026-04-16T16:19:03Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер және географиялық орналасу бойынша тарих| ]] [[Санат:Елдер бойынша тарих|*Кезең]] 3586013 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер және географиялық орналасу бойынша тарих| ]] [[Санат:Елдер бойынша тарих|*Кезең]] 3yo560iwgel2jv65mqyuyzrmmw7jdej Санат:Кезеңдер және географиялық орналасу бойынша тарих 14 779284 3586014 2026-04-16T16:19:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер бойынша тарих|.]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша тарих|.]] 3586014 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша тарих|.]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша тарих|.]] 2ehiu362z7d63vr7jwldiqo8jvlrjcn Санат:Русь кінәздіктері 14 779285 3586016 2026-04-16T16:21:36Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала}} [[Санат:Тарихи кінәздіктер|Русь]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Ортағасырлар тарихи мемлекеттері]] Санат:Р... 3586016 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} [[Санат:Тарихи кінәздіктер|Русь]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Ортағасырлар тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Русь мемлекеттері]] [[Санат:Ежелгі Русь географиясы]] mojc48g7xubhl106i3goi4ooaj99yn5 Санат:Тарихи кінәздіктер 14 779286 3586017 2026-04-16T16:22:29Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Түрлер бойынша тарихи мемлекеттер|Кінәздік]] [[Санат:Түрлер бойынша бұрынғы монархиялар|Кінәздік]] [[Санат:Кінәздіктер|*]] 3586017 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрлер бойынша тарихи мемлекеттер|Кінәздік]] [[Санат:Түрлер бойынша бұрынғы монархиялар|Кінәздік]] [[Санат:Кінәздіктер|*]] 85h5gjpg5ot2sz3sqhrpp78filj4yqr Санат:Кінәздіктер 14 779287 3586018 2026-04-16T16:24:07Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Кінәздік}} [[Санат:Феодалдық иеліктер]] [[Санат:Елдер-монархиялар]] [[Санат:Әкімшілік бірліктер түрлері]] 3586018 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Кінәздік}} [[Санат:Феодалдық иеліктер]] [[Санат:Елдер-монархиялар]] [[Санат:Әкімшілік бірліктер түрлері]] d152tw8pkkpa8wcnaraunxb82pnawbq Санат:Феодалдық иеліктер 14 779288 3586020 2026-04-16T16:24:39Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Тарихи облыстар]] [[Санат:Феодализм|Иелік]] 3586020 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тарихи облыстар]] [[Санат:Феодализм|Иелік]] qgp5jwz49mdsjnaacslk8dnqxy8j5o6 Санат:Елдер-монархиялар 14 779289 3586022 2026-04-16T16:25:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain|Монархия}} {{Commonscat|Monarchy}} [[Санат:Монархия|^]] [[Санат:Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер|Монархиялар]] 3586022 wikitext text/x-wiki {{catmain|Монархия}} {{Commonscat|Monarchy}} [[Санат:Монархия|^]] [[Санат:Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер|Монархиялар]] 09q4gk8jakes22shyaf3lnw1jofwu7g Қатысушы талқылауы:Aidanaddd 3 779290 3586023 2026-04-16T16:25:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586023 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aidanaddd}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:25, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) qm53xdgoja0r1gfz7n5iwslvvj573hb Санат:Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер 14 779291 3586024 2026-04-16T16:26:21Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain|Мемлекеттік басқару формасы}} [[Санат:Мемлекеттік басқару формасы|*Елдер]] [[Санат:Түрлер бойынша елдер| Мемлекет]] 3586024 wikitext text/x-wiki {{catmain|Мемлекеттік басқару формасы}} [[Санат:Мемлекеттік басқару формасы|*Елдер]] [[Санат:Түрлер бойынша елдер| Мемлекет]] 9mri2ml4p1emgyv93md814y38nki94e Санат:Мемлекеттік басқару формасы 14 779292 3586026 2026-04-16T16:27:01Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain}} [[Санат:Мемлекет формалары| Мемлекеттік басқару]] [[Санат:Үкімет]] 3586026 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Санат:Мемлекет формалары| Мемлекеттік басқару]] [[Санат:Үкімет]] 6ks34b4ss0u08c176qupfiq5lepgqgw 3586027 3586026 2026-04-16T16:27:28Z Nurken 111493 3586027 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Санат:Мемлекет түрлері| Мемлекеттік басқару]] [[Санат:Үкімет]] kltdso27ou1pu0penwmbbad30tnl3l8 Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер 14 779293 3586028 2026-04-16T16:28:06Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа территориясындағы мемлекеттік құрылымдар|Украина]] [[Санат:Украина тарихи географиясы]] 3586028 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа территориясындағы мемлекеттік құрылымдар|Украина]] [[Санат:Украина тарихи географиясы]] dg9bdanav29a92x5zza344r9erihrj2 3586030 3586028 2026-04-16T16:28:33Z Nurken 111493 3586030 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа территориясындағы мемлекеттік құрылулар|Украина]] [[Санат:Украина тарихи географиясы]] g72n7a3cnfwujdmsgks21puu3uzjfp1 3586031 3586030 2026-04-16T16:28:45Z Nurken 111493 3586031 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар|Украина]] [[Санат:Украина тарихи географиясы]] hm4cgzhuhoder0wqtyap6kbhrk33fkb 3586038 3586031 2026-04-16T16:29:15Z Nurken 111493 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылулар]] → [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар]] 3586038 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Украина]] [[Санат:Украина тарихи географиясы]] 8ghofhkejgxpnfxsb9wyccq1jgulj6i Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер 14 779294 3586045 2026-04-16T16:30:40Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Former countries in Russia}} [[Санат:Ресей тарихи географиясы]] [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Ресей]] 3586045 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former countries in Russia}} [[Санат:Ресей тарихи географиясы]] [[Санат:Заманауи мемлекеттер аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|Ресей]] tp1qlz6acf8uw2x34krzaci8g1ehsv6 Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер 14 779295 3586046 2026-04-16T16:31:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|беларусь]] [[Санат:Беларусь тарихи географиясы]] 3586046 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа аумағындағы мемлекеттік құрылымдар|беларусь]] [[Санат:Беларусь тарихи географиясы]] j8j43c7kkrk5k7rmui214zd8v65m1am Санат:Беларусь тарихи географиясы 14 779296 3586047 2026-04-16T16:32:43Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Беларусь тарихы|География]] [[Санат:Беларусь географиясы|Тарихы]] [[Санат:Елдер бойынша тарихи география|Беларусь]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша тарихи география|Беларусь]] 3586047 wikitext text/x-wiki [[Санат:Беларусь тарихы|География]] [[Санат:Беларусь географиясы|Тарихы]] [[Санат:Елдер бойынша тарихи география|Беларусь]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша тарихи география|Беларусь]] mtu6pdpt3u0f0z10spis0s6dnizm3bj Санат:Еуропа елдері бойынша тарихи география 14 779297 3586048 2026-04-16T16:33:56Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа тарихи географиясы|*]] [[Санат:Еуропа елдері тарихы|*Гео]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша тарихи география|Еуропа]] 3586048 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа тарихи географиясы|*]] [[Санат:Еуропа елдері тарихы|*Гео]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша география|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша тарихи география|Еуропа]] kxjxq4yzviqhureq4s6hru2n6st7ke9 Санат:Құрлықтар және елдер бойынша тарихи география 14 779298 3586061 2026-04-16T16:35:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша тарихи география|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша тарихи география|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер тарихы|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|*]] 3586061 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша тарихи география|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша тарихи география|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер тарихы|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|*]] 8kj6qcuf7u9krjoiu9whinmz98jhopw Санат:Ортағасырлар тарихи мемлекеттері 14 779299 3586066 2026-04-16T16:37:10Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша ортағасырлар|*]] [[Санат:Кезеңдер бойынша тарихи мемлекеттер|Ортағасырлар]] 3586066 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша ортағасырлар|*]] [[Санат:Кезеңдер бойынша тарихи мемлекеттер|Ортағасырлар]] o7r2ycgy3zws0vq8y2ivf3xz97wo7my 3586067 3586066 2026-04-16T16:37:35Z Nurken 111493 3586067 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|*]] [[Санат:Кезеңдер бойынша тарихи мемлекеттер|Ортағасырлар]] tfmxc8r88iyf2s00yooovouhyc9cysb Санат:Русь мемлекеттері 14 779300 3586068 2026-04-16T16:38:15Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Русь]] [[Санат:Русь географиясы]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер]] 3586068 wikitext text/x-wiki [[Санат:Русь]] [[Санат:Русь географиясы]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер]] d31opx2zlpiiy3s15o2bl4neyixrvsg Санат:Русь 14 779301 3586069 2026-04-16T16:39:29Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Rus' (Eastern Europe)}} {{Басты мақала}} {{Мақалалар санаты}} [[Санат:Еуропа тарихи облыстары]] [[Санат:Ортағасырлық Украина]] [[Санат:Ортағасырлық Беларусь]] [[Санат:Ортағасырлық Ресей]] 3586069 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Rus' (Eastern Europe)}} {{Басты мақала}} {{Мақалалар санаты}} [[Санат:Еуропа тарихи облыстары]] [[Санат:Ортағасырлық Украина]] [[Санат:Ортағасырлық Беларусь]] [[Санат:Ортағасырлық Ресей]] n6d1fsch8q5l0rveze9fwvokdsjqtt2 Санат:Ортағасырлық Украина 14 779302 3586070 2026-04-16T16:40:06Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер бойынша Украина тарихы|~3]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|Украина]] 3586070 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша Украина тарихы|~3]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|Украина]] cqxs9i84j22mvgbrh5bklgtx41zsq0l Қатысушы талқылауы:Ideletedl 3 779303 3586071 2026-04-16T16:40:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586071 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ideletedl}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:40, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) 97vp6smq8a2nubibejz5qc72hwh91kh Санат:Ортағасырлық Беларусь 14 779304 3586072 2026-04-16T16:40:38Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кезеңдер бойынша Беларусь тарихы|~2]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|Беларусь]] 3586072 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кезеңдер бойынша Беларусь тарихы|~2]] [[Санат:Елдер бойынша Ортағасырлар|Беларусь]] 3ml9skwvlkuc8y402dciactb52hc2z3 Санат:Русь географиясы 14 779305 3586073 2026-04-16T16:41:13Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Русь]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері бойынша география|Русь]] 3586073 wikitext text/x-wiki [[Санат:Русь]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері бойынша география|Русь]] 29avomajed91pismtoc91q2huekno1h Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері бойынша география 14 779306 3586074 2026-04-16T16:41:50Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа елдері бойынша география| ]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы|•]] 3586074 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа елдері бойынша география| ]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер географиясы|•]] ei7mbq24jip34e6tzmx37nhzszhau1q Санат:Ежелгі Русь географиясы 14 779307 3586077 2026-04-16T16:42:51Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Киев Русі]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері бойынша география|Ежелгі Русь]] [[Санат:Русь географиясы|*]] 3586077 wikitext text/x-wiki [[Санат:Киев Русі]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері бойынша география|Ежелгі Русь]] [[Санат:Русь географиясы|*]] 9iv8xqv1fxt92ji4aa4hb79181i1ssf Санат:Орыс Солтүстігі 14 779308 3586079 2026-04-16T16:44:11Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{maincat}} [[Санат:Ресей аймақтары]] [[Санат:Орыс мәдениеті]] [[Санат:Еуропалық Ресей]] 3586079 wikitext text/x-wiki {{maincat}} [[Санат:Ресей аймақтары]] [[Санат:Орыс мәдениеті]] [[Санат:Еуропалық Ресей]] d7ai9m95tbmig4v4g1r9514pdr7rsu4 Үлгі:Maincat 10 779309 3586080 2026-04-16T16:44:39Z Nurken 111493 «[[Үлгі:Басты мақала]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3586080 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Үлгі:Басты мақала]] okvwu75pq09jkfrohmwromkb1yzi891 Санат:Ұлы Новгород тарихы 14 779310 3586082 2026-04-16T16:45:26Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain|Ұлы Новгород}} [[Санат:Ұлы Новгород]] [[Санат:Ресей қалалары тарихы|Ұлы]] [[Санат:Новгород облысы тарихы|*Ұлы]] 3586082 wikitext text/x-wiki {{catmain|Ұлы Новгород}} [[Санат:Ұлы Новгород]] [[Санат:Ресей қалалары тарихы|Ұлы]] [[Санат:Новгород облысы тарихы|*Ұлы]] d9d6s28ot20qb36hfvggkqc1olj2ih5 Санат:Ұлы Новгород 14 779311 3586083 2026-04-16T16:46:35Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Veliky Novgorod}} {{Басты мақала}} {{addoncat|Новгород}} [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Ресей қалалары санаттары]] 3586083 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Veliky Novgorod}} {{Басты мақала}} {{addoncat|Новгород}} [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Ресей қалалары санаттары]] mtljjcdm2ss5lqbi5t25mfbxzfut9me 3586084 3586083 2026-04-16T16:46:52Z Nurken 111493 3586084 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Velikiy Novgorod}} {{Басты мақала}} {{addoncat|Новгород}} [[Санат:Новгород облысы тарихы]] [[Санат:Ресей қалалары санаттары]] t58wejjbvjje1lnnk7fv7dkzscnu3fh 3586086 3586084 2026-04-16T16:47:18Z Nurken 111493 3586086 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Velikiy Novgorod}} {{Басты мақала}} {{addoncat|Новгород}} [[Санат:Новгород облысы қалалары]] [[Санат:Ресей қалалары санаттары]] bjqh2w16ucpyfkd5mvgacspthrzd0rs Кип Торн 0 779312 3586085 2026-04-16T16:47:04Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149816310|Торн, Кип]]» бетінен аударылып түзілді 3586085 wikitext text/x-wiki '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 —{{iw|Lewis Thomas Prize}}Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 3c9tmstjm2ykqo4mb431g526cx90qv6 3586089 3586085 2026-04-16T16:54:49Z Nurkhan 13652 3586089 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кип Стивен Торн |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}} |Суреті = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Принстон университеті]]<br>[[Юта университеті]]<br> [[Лейден университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962) [[Принстон университеті]] (1965) [[Логан орта мектебі]] |Ғылыми жетекші = [[Джон Арчибальд Уилер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017) {{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 —{{iw|Lewis Thomas Prize}}Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 504k1ga16fr7qbzrto2vtcbt4dhemp9 3586090 3586089 2026-04-16T16:55:33Z Nurkhan 13652 3586090 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кип Стивен Торн |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}} |Суреті = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Принстон университеті]]<br>[[Юта университеті]]<br> [[Лейден университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)<br> [[Принстон университеті]] (1965)<br> [[Логан орта мектебі]] |Ғылыми жетекші = [[Джон Арчибальд Уилер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)<br> {{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 —{{iw|Lewis Thomas Prize}}Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] g1kzy54fz8zcczq87axhn5vb8udlhd7 3586091 3586090 2026-04-16T16:57:54Z Nurkhan 13652 /* Ерекшеліктер */ 3586091 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кип Стивен Торн |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}} |Суреті = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Принстон университеті]]<br>[[Юта университеті]]<br> [[Лейден университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)<br> [[Принстон университеті]] (1965)<br> [[Логан орта мектебі]] |Ғылыми жетекші = [[Джон Арчибальд Уилер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)<br> {{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] f5wyrwojbp8n83rhyccgk40c7wfpw3e Санат:Новгород облысы қалалары 14 779313 3586087 2026-04-16T16:48:06Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Новгород облысы}} [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша қалалар|Новгород облысы]] [[Санат:Еуропалық Ресей қалалары|Новгород облысы]] [[Санат:Новгород облысы елді мекендері|*]] 3586087 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Новгород облысы}} [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша қалалар|Новгород облысы]] [[Санат:Еуропалық Ресей қалалары|Новгород облысы]] [[Санат:Новгород облысы елді мекендері|*]] r832zibxcno66j7alqq0yytvb6kr7cz Санат:Еуропалық Ресей қалалары 14 779314 3586088 2026-04-16T16:49:13Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропалық Ресей елді мекендері|*Қала]] [[Санат:Еуропа қалалары|ресей]] [[Санат:Ресей қалалары|Еуропа]] 3586088 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропалық Ресей елді мекендері|*Қала]] [[Санат:Еуропа қалалары|ресей]] [[Санат:Ресей қалалары|Еуропа]] grfhh8g8s6hbu6wee42b78kld6fh4cl Қасым хан (Бұхара әмірлігі) 0 779315 3586097 2026-04-16T17:25:37Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Ба... 3586097 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1885 | Басқаруын аяқтады = 1920 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = [[XIX ғасыр]] | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = [[XX ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сейіт Акрам]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}</ref> болған. opeyzf6yfe5s56heg8bdwfyrs6cpkhj 3586098 3586097 2026-04-16T17:26:25Z 1nter pares 146705 3586098 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1885 | Басқаруын аяқтады = 1920 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = [[XIX ғасыр]] | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = [[XX ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сейіт Акрам]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}</ref> болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pnvyqxo98qme2e9ewht6jvgef1xsa77 3586099 3586098 2026-04-16T17:33:43Z 1nter pares 146705 3586099 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1885 | Басқаруын аяқтады = 1920 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = [[XIX ғасыр]] | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = [[XX ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сейіт Акрам]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}</ref> болған. == Отбасы == ​Қасым хан әмір Мұзаффар, әмір Сейіт Әбдулахад хан және әмір [[Сейіт-Әлімхан әмірші|Сейіт Әлім ханның]] тұсында [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған. Сондай-ақ Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған.<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата) |access-date=2018-08-04 |archive-date=2016-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424112258/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |url-status=live }}</ref> Оның әкесі Сейіт Акрам — ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған Мұзаффардың жалғыз ұлы.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> [[Сейіт Акрам]] Бұхара әмірлігінің көптеген бектіктерінде әкім қызметін атқарған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hxfl2u5cglrmhbaxjx4j7mytzmg9iz3 3586100 3586099 2026-04-16T17:34:06Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3586100 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1885 | Басқаруын аяқтады = 1920 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = [[XIX ғасыр]] | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = [[XX ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сейіт Акрам]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}</ref> болған. == Отбасы == ​Қасым хан әмір Мұзаффар, әмір Сейіт Әбдулахад хан және әмір [[Сейіт-Әлімхан әмірші|Сейіт Әлім ханның]] тұсында [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған. Сондай-ақ Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған.<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата) |access-date=2018-08-04 |archive-date=2016-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424112258/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |url-status=live }}</ref> Оның әкесі Сейіт Акрам — ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған Мұзаффардың жалғыз ұлы.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> [[Сейіт Акрам]] Бұхара әмірлігінің көптеген бектіктерінде әкім қызметін атқарған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 3ci48qkzjyzwwctl9v61aoz83pulvs0 3586453 3586100 2026-04-17T09:16:34Z Rasulbek Adil 176232 3586453 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = {{lang-uz|Qosimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1885 | Басқаруын аяқтады = 1920 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = [[XIX ғасыр]] | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = [[XX ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сейіт Акрам]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}</ref> болған. == Отбасы == ​Қасым хан әмір Мұзаффар, әмір Сейіт Әбдулахад хан және әмір [[Сейіт-Әлімхан әмірші|Сейіт Әлім ханның]] тұсында [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған. Сондай-ақ Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған.<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата) |access-date=2018-08-04 |archive-date=2016-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424112258/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |url-status=live }}</ref> Оның әкесі Сейіт Акрам — ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған Мұзаффардың жалғыз ұлы.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> [[Сейіт Акрам]] Бұхара әмірлігінің көптеген бектіктерінде әкім қызметін атқарған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] q5784doau6eqxqepl0sqj6wbihcxnlj Үлгі:Potd/2026-04-17 10 779316 3586101 2026-04-16T18:03:35Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-04-17|POTD 2026-04-17]]: filename only 3586101 wikitext text/x-wiki Gütenbach, Teichschlucht -- 2025 -- 7668.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> r5qffaotkza7u3ye0dlsh5764b9995a Сейіт Акрам 0 779317 3586105 2026-04-16T18:13:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2... 3586105 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. 4gn33l1p8r8g1ezkm3w3gms0v0fm4ji 3586106 3586105 2026-04-16T18:13:12Z 1nter pares 146705 3586106 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. == Ескертпелер == {{notelist}} 5r0vg4yw001pyvtzgpv6wlzipy15655 3586107 3586106 2026-04-16T18:14:54Z 1nter pares 146705 3586107 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Ескертпелер == {{notelist}} 3zs29km0usue54rbu68qhykhmlq1sv1 3586108 3586107 2026-04-16T18:17:07Z 1nter pares 146705 3586108 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Өмірбаяны == Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> == Ескертпелер == {{notelist}} aocxbmntu46fviqjm53jp0vxs81rn1k 3586109 3586108 2026-04-16T18:19:23Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3586109 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Өмірбаяны == Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> Әмір Сейіт Әлім ханның тұсында Шаһрисабз бегі болып тағайындалды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Акрам туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Асыл текті әкесінің билігі кезінде де, даңқты ағасы әмір Әбдалахад ханның билігі кезінде де және өзінің текті жиені Сейіт әмір Әлім ханның билігі тұсында да Сейіт Мір Акрам хан Хузар уәлаятының билік тағында тұрақты құрмет пен ілтипатқа бөленіп келеді. Осының бәрі оның өз қожайынына деген адалдығы мен ақкөңілдігінің, сенімі мен мойынсұнуының арқасында. Үлкен ханзаданың ғұмыры ұзақ көптеген балалары бар».}} == Ескертпелер == {{notelist}} tekg5ffhikkt9ofa3p40iof2is6i7ut 3586110 3586109 2026-04-16T18:19:34Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3586110 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Өмірбаяны == Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> Әмір Сейіт Әлім ханның тұсында Шаһрисабз бегі болып тағайындалды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Акрам туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Асыл текті әкесінің билігі кезінде де, даңқты ағасы әмір Әбдалахад ханның билігі кезінде де және өзінің текті жиені Сейіт әмір Әлім ханның билігі тұсында да Сейіт Мір Акрам хан Хузар уәлаятының билік тағында тұрақты құрмет пен ілтипатқа бөленіп келеді. Осының бәрі оның өз қожайынына деген адалдығы мен ақкөңілдігінің, сенімі мен мойынсұнуының арқасында. Үлкен ханзаданың ғұмыры ұзақ көптеген балалары бар».}} == Ескертпелер == {{notelist}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 4utir314tt0azi4voiayyzdzad1gy3a 3586111 3586110 2026-04-16T18:21:28Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3586111 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Өмірбаяны == Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> Әмір Сейіт Әлім ханның тұсында Шаһрисабз бегі болып тағайындалды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Акрам туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Асыл текті әкесінің билігі кезінде де, даңқты ағасы әмір Әбдалахад ханның билігі кезінде де және өзінің текті жиені Сейіт әмір Әлім ханның билігі тұсында да Сейіт Мір Акрам хан Хузар уәлаятының билік тағында тұрақты құрмет пен ілтипатқа бөленіп келеді. Осының бәрі оның өз қожайынына деген адалдығы мен ақкөңілдігінің, сенімі мен мойынсұнуының арқасында. Үлкен ханзаданың ғұмыры ұзақ көптеген балалары бар».}} == Отбасы == ​Сейіт Акрамның көптеген балалары болған. Әмір Мұзаффар мен әмір Сейіт Әбдулахад ханның билігі кезінде Сейіт Акрамның ұлы Сейіт Қасым хан [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған және Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған. == Ескертпелер == {{notelist}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ebxajlh8c4gdte1y653to8kokyfxivw 3586112 3586111 2026-04-16T18:21:55Z 1nter pares 146705 3586112 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сейіт Акрам | Шынайы есімі = {{lang-uz|Said Akram}} | Суреті = Сеид Акрам-хан.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Шаһрисабз]] бегі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1913 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[Мырза Сәлімбек]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1878 | Басқаруын аяқтады_2 = 1908 | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Жақып би]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = [[Бұхара әмірлігі]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған. Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды. == Өмірбаяны == Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.<ref>{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}</ref> Әмір Сейіт Әлім ханның тұсында Шаһрисабз бегі болып тағайындалды. [[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Акрам туралы былай деп жазады: {{Дәйексөз|​«Асыл текті әкесінің билігі кезінде де, даңқты ағасы әмір Әбдалахад ханның билігі кезінде де және өзінің текті жиені Сейіт әмір Әлім ханның билігі тұсында да Сейіт Мір Акрам хан Хузар уәлаятының билік тағында тұрақты құрмет пен ілтипатқа бөленіп келеді. Осының бәрі оның өз қожайынына деген адалдығы мен ақкөңілдігінің, сенімі мен мойынсұнуының арқасында. Үлкен ханзаданың ғұмыры ұзақ көптеген балалары бар».}} == Отбасы == ​Сейіт Акрамның көптеген балалары болған. Әмір Мұзаффар мен әмір Сейіт Әбдулахад ханның билігі кезінде Сейіт Акрамның ұлы Сейіт Қасым хан [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған және Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған. == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] iq2fu66k0fo32m7ox5qxmaqn6ms5mu5 Мұхаммед Жақып би 0 779318 3586115 2026-04-16T18:31:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Б... 3586115 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> o94n5ntvzfkud0ps2am9w8qo32jueu9 3586116 3586115 2026-04-16T18:31:43Z 1nter pares 146705 3586116 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} egupfx9i9bxipu5mi9hrrj7o4dy766n 3586117 3586116 2026-04-16T18:33:28Z 1nter pares 146705 3586117 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aam9ln89oscatmuu5t4xfi355598wo2 3586119 3586117 2026-04-16T18:36:34Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3586119 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kmxen6b9f4x0vy6lfgluxh584mja36k 3586120 3586119 2026-04-16T18:39:27Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3586120 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3yz4dyfdaxzdcyrzsto9ispsqxy4kgu 3586121 3586120 2026-04-16T18:41:18Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3586121 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.<ref name=Sami>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0cj1k0r8xp14gwxe6iaeheri4azcfxx 3586122 3586121 2026-04-16T18:41:36Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3586122 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.<ref name=Sami>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 5wc0i9z6tu1dal779apr1r84wtyubzz 3586123 3586122 2026-04-16T18:43:20Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3586123 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.<ref name=Sami>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}</ref> Көтеріліс басылғаннан кейін әмір бағынбаған қоңырат және сарай тайпаларын жазалау үшін Сейіт Әбділмүмін мен Мұхаммед Жақып биді Шерабадқа аттандырады. [[Шерабад]]ты иеленіп, бүлікшілерді тиісінше жазалағаннан кейін Мұхаммед Жақып би әскерін бастап барып, [[Денау]]ды басып алады. Ол жерден бүкіл [[Ғиссар]] бектігін Бұхара әмірлігіне қайта қосып, [[Ғиссар-и Шадман]]ға аттанады, содан соң үлкен қолмен Күләбқа бет алады. Мұхаммед Жақып би Күләб аймағын оған қарасты барлық иеліктерімен бірге жаулап алған соң, әскерімен Ғұзарға оралып, сонда қалады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] 083rl1i1lviaw8tm8rujggdxg23fh6v 3586124 3586123 2026-04-16T18:44:03Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3586124 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.<ref name=Sami>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}</ref> Көтеріліс басылғаннан кейін әмір бағынбаған қоңырат және сарай тайпаларын жазалау үшін Сейіт Әбділмүмін мен Мұхаммед Жақып биді Шерабадқа аттандырады. [[Шерабад]]ты иеленіп, бүлікшілерді тиісінше жазалағаннан кейін Мұхаммед Жақып би әскерін бастап барып, [[Денау]]ды басып алады. Ол жерден бүкіл [[Ғиссар]] бектігін Бұхара әмірлігіне қайта қосып, [[Ғиссар-и Шадман]]ға аттанады, содан соң үлкен қолмен Күләбқа бет алады. Мұхаммед Жақып би Күләб аймағын оған қарасты барлық иеліктерімен бірге жаулап алған соң, әскерімен Ғұзарға оралып, сонда қалады. == Әдебиет == * Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 * Абдалазим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962 * Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] ihtgi64yl7ef8p3klop8733mdcbs1o1 3586125 3586124 2026-04-16T18:45:43Z 1nter pares 146705 /* Саяси және әскери қызметі */ 3586125 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұхаммед Жақып би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Бұхара құшбегісі | Ту = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1860 | Басқаруын аяқтады = 1870 | Президент = | Ізашары = [[Әзиз би]] | Ізбасары = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] | Титулы_2 = [[Ғұзар]] бегі | Ту_2 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1869 | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Сейіт Әбдімәлік | Ізбасары_2 = [[Сейіт Акрам]] | Титулы_3 = [[Қаттықорған]] бегі | Ту_3 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = XIX ғасырдың 60-жылдары | Басқаруын аяқтады_3 = 1868 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Омарбек би | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі<ref name=Salimbek>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}</ref> — премьер-министрі (1860–1870). Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.<ref name=Donis>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}</ref><ref name=Salimbek/> == Саяси және әскери қызметі == ​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды. ​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:<ref name=Donis/> {{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}} 1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті. Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.<ref name=Sami>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}</ref> Көтеріліс басылғаннан кейін әмір бағынбаған қоңырат және сарай тайпаларын жазалау үшін Сейіт Әбділмүмін мен Мұхаммед Жақып биді Шерабадқа аттандырады. [[Шерабад]]ты иеленіп, бүлікшілерді тиісінше жазалағаннан кейін Мұхаммед Жақып би әскерін бастап барып, [[Денау]]ды басып алады. Ол жерден бүкіл [[Ғиссар]] бектігін Бұхара әмірлігіне қайта қосып, [[Ғиссар-и Шадман]]ға аттанады, содан соң үлкен қолмен Күләбқа бет алады. Мұхаммед Жақып би Күләб аймағын оған қарасты барлық иеліктерімен бірге жаулап алған соң, әскерімен Ғұзарға оралып, сонда қалады. [[Абдалазим Сами]]дің деректері бойынша, құсбегі Жақып би және басқа да кейбір патша ғұламдары «билеушіге өте үлкен ықпал еткен, олардың қарауынсыз және пікірінсіз ешкім қандай да бір іске араласуға батылы бармайтын». == Әдебиет == * Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 * Абдалазим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962 * Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]] offkv2gwexjhb895easv4ziggmgxm2e Орыс-бұхара келісімі (1868) 0 779319 3586129 2026-04-16T18:53:52Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_... 3586129 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант К. П. фон Кауфман және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. bg6laixfx2o4brx161zwtug4kyrb9sx 3586130 3586129 2026-04-16T18:54:19Z 1nter pares 146705 3586130 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. jll4kphck45lmai6p82yevdhhpupmgc 3586131 3586130 2026-04-16T18:56:39Z 1nter pares 146705 3586131 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. == Келісімнің маңызы == ​Бұхара әмірлігі тарапынан [[Жызақ]], [[Истаравшан|Ура-Төбе]] және [[Хожант]] қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. ​Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді. f2hsb5mscju7b07ku4mv6dm3r7cvadq 3586133 3586131 2026-04-16T18:58:09Z 1nter pares 146705 3586133 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. == Келісімнің маңызы == ​Бұхара әмірлігі тарапынан [[Жызақ]], [[Истаравшан|Ура-Төбе]] және [[Хожант]] қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. ​Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді. == Әдебиет == * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Логофет Д. Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н. А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965. * Бабаханов М. Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009. ptoe03ulwjrgwrtcol2hvfjnkfonupy 3586134 3586133 2026-04-16T18:58:34Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Орталық Азия тарихы]],[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]],[[Санат:Бұхара әмірлігі]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3586134 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. == Келісімнің маңызы == ​Бұхара әмірлігі тарапынан [[Жызақ]], [[Истаравшан|Ура-Төбе]] және [[Хожант]] қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. ​Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді. == Әдебиет == * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Логофет Д. Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н. А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965. * Бабаханов М. Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009. [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]] [[Санат:Бұхара әмірлігі]] i7tni94hham5x7y5klm5qs034bvln5x 3586135 3586134 2026-04-16T19:01:02Z 1nter pares 146705 /* Келісімнің маңызы */ 3586135 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Орыс-бұхара келісімі (1868) |толық_атауы = |сурет = |ені = |тақырып = |тип = Бейбіт келісім |дайындалу_датасы = |қол_қойылу_датасы = [[23 маусым]] [[1868 жыл]] |қол_қойылған_жер = [[Самарқан]] |мөр_басылды = |күшіне_енді = |шарты = |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек |жақтар = {{Байрақ|Ресей империясы}}<br>[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]] |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[орыс тілі]] |тілдер = |website = |wikisource = }} '''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды. == Келісімнің маңызы == ​Бұхара әмірлігі тарапынан [[Жызақ]], [[Истаравшан|Ура-Төбе]] және [[Хожант]] қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. ​Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді. Келісімге император [[II Александр]] ратификация жасамаған, бірақ ол [[1873 жылғы Шаар келісімі]]не қол қойылғанға дейін Ресей империясы мен Бұхара әмірлігі арасындағы қарым-қатынасты айтарлықтай дәрежеде айқындап берді. Ол Орта Азиядағы Ресей протектораттары жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. ​Әмірліктің контрибуция төлеуін қамтамасыз ету үшін Ресей империясының үкіметі [[Самарқан]] мен [[Қаттықорған]]ды уақытша оккупациялайтынын жариялады. Оккупацияланған және Ресейге қосылған жерлерде 1868 жылы әкімшілік орталығы Самарқан қаласы болатын [[Зеравшан округі]] құрылды. == Әдебиет == * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. * Логофет Д. Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н. А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965. * Бабаханов М. Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009. [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]] [[Санат:Бұхара әмірлігі]] iyq9g8on9vc8n0cgxnxzj39jkgkmcfu Қатысушы талқылауы:Paraguassuu 3 779320 3586132 2026-04-16T18:57:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586132 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Paraguassuu}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:57, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) 5grselbqvlxjmj2uu70lidoorogtaqf Үлгі:Potd/2026-04-26 (kk) 10 779321 3586140 2026-04-16T19:21:30Z Rasulbek Adil 176232 Жаңа бетте: Евган төбелері - Италияның Венето қаласындағы биіктігі 300-ден 600 м-ге дейін көтерілетін жанартау тектес төбелер тобы. [[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]] 3586140 wikitext text/x-wiki Евган төбелері - Италияның Венето қаласындағы биіктігі 300-ден 600 м-ге дейін көтерілетін жанартау тектес төбелер тобы. [[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]] d1354ixrgq7i8x5qvr3b76l2izwfngk Левый берег 0 779322 3586141 2026-04-16T19:22:21Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Левый берег |шынайы атауы = |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = Ауыл |ел... 3586141 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Левый берег |шынайы атауы = |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = Ауыл |ел = Қазақстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 54|lat_sec = 01 |lon_dir = E|lon_deg = 82|lon_min = 43|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Қалалық әкімдік |ауданы = Өскемен қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 1688<ref>Қазақстан халық санағы 2025 жыл</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қазақстан }} 16 KZ |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Левый берег''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Өскемен]] қаласындағы таратылған ауыл. [[Ертіс]]тің жағалауында орналасқан бұл ауылдың халқы — 1688 (2025). == Орналасуы== Левый берег [[Өскемен]]нен 1 шақырым жерде орналасқан. Ертіс өзенінің жағалауында. [[Өскемен су электр станциясы]]на жақын орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8yrti38vtucdcqlr9iacnr4f1hmra4t Шмелёв Лог 0 779323 3586144 2026-04-16T19:34:25Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Шмелёв Лог — [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласының бір ауданы. Красина ауылына жақын орналасқан. == Орналасуы == Қаланың солтүстік шетінде. Стрелка ауданы мен К... 3586144 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Шмелёв Лог — [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласының бір ауданы. Красина ауылына жақын орналасқан. == Орналасуы == Қаланың солтүстік шетінде. Стрелка ауданы мен Красина ауылына жақын орналасады. Ауылда завот, автопаркткр орналасқан. Ауыл шетінде үлкен зират бар, ол жерде [[Абай Құнанбаев]]тың жақын досы [[Евгений Петрович Михаэлис]] жерленген.<ref>Шмелёв Лог маңайындағы зират</ref> {{Stub}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ehv1q9xxabwdcb5wtau7tqq6mv494ft Қатысушы талқылауы:Hajun is Boundless 3 779324 3586145 2026-04-16T19:35:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586145 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Hajun is Boundless}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 00:35, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) g9535b01rl1t4w35y6nkn8oea6h2wag Қатысушы талқылауы:Grekoroman wrestlingkz 3 779325 3586153 2026-04-16T20:55:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586153 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Grekoroman wrestlingkz}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 01:55, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 0xn03uwd3oxzxqbqecb3hmtkssdmw8d 3586155 3586153 2026-04-16T20:58:07Z Grekoroman wrestlingkz 179960 /* Grekoroman wrestlingkz */ жаңа бөлім 3586155 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Grekoroman wrestlingkz}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 01:55, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) == Grekoroman_wrestlingkz == Теперь мы во всех сайтах. Самое интересное ждет вас в переди [[Қатысушы:Grekoroman wrestlingkz|Grekoroman wrestlingkz]] ([[Қатысушы талқылауы:Grekoroman wrestlingkz|талқылау]]) 01:58, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 5p275fz0r012rwbqf4vvocztx6yinx0 3586266 3586155 2026-04-17T03:51:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Grekoroman wrestlingkz|Grekoroman wrestlingkz]] ([[User talk:Grekoroman wrestlingkz|т]]) өңдемелерінен [[User:New user message|New user message]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586153 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Grekoroman wrestlingkz}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 01:55, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 0xn03uwd3oxzxqbqecb3hmtkssdmw8d Қатысушы талқылауы:Robsongirl 3 779326 3586158 2026-04-16T20:59:31Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586158 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Robsongirl}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 01:59, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) fuacn28ewzl9ozhihoa3azuo4vnjyfc Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы 0 779327 3586203 2026-04-16T21:54:51Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қалас... 3586203 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-е и 1980-е === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Победители''' выделены отдельным цветом. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Фотографии <br>лауреатов ! width="300px"|Победители и финалисты ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Мёртвая зона (роман)|Мёртвая зона]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} evhah6bupymzshjcsnaraw7mr85y0m6 3586204 3586203 2026-04-16T21:55:43Z Sagzhan 29953 /* 1970-е и 1980-е */ 3586204 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Победители''' выделены отдельным цветом. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Фотографии <br>лауреатов ! width="300px"|Победители и финалисты ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Мёртвая зона (роман)|Мёртвая зона]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} egswf8pkx0jxbka6a31bpy8a8goxtw6 3586205 3586204 2026-04-16T21:56:19Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586205 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Фотографии <br>лауреатов ! width="300px"|Победители и финалисты ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Мёртвая зона (роман)|Мёртвая зона]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} q3tif1jmph94k0i2st476vj1d8in2y2 3586206 3586205 2026-04-16T21:56:59Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586206 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Фотографии <br>лауреатов ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Мёртвая зона (роман)|Мёртвая зона]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 72mrkgfjjw37aotikg5n3738gaovlq7 3586207 3586206 2026-04-16T21:57:34Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586207 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Мёртвая зона (роман)|Мёртвая зона]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} kecm8tzxaz04bdbvlryr9aox9iuejqx 3586208 3586207 2026-04-16T21:58:19Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586208 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Замок Ругна» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} le91utkhrkknh8j8fqw78dtymqtag0x 3586209 3586208 2026-04-16T21:59:32Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586209 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Tolkien-color.png|центр|безрамки|144x144пкс]] | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} rfqbbbyrtxhzog99ooqhvjam1ky4b82 3586210 3586209 2026-04-16T22:00:05Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586210 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Patricia McKillip 4065.png|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 595kg0kah0f322f0w1xfa78qbxbj4ha 3586211 3586210 2026-04-16T22:00:42Z Sagzhan 29953 /* Жеңімпаздар мен номинанттар */ 3586211 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Меч Шаннары]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 1py28phui394hfqzlmgh8co6pgc7xk4 3586212 3586211 2026-04-16T22:01:09Z Sagzhan 29953 /* Жеңімпаздар мен номинанттар */ 3586212 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Андерсон, Пол Уильям|Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 5ld6ft9h15r5cqnn7krytnofqqdgf40 3586213 3586212 2026-04-16T22:01:46Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586213 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Дети морского царя» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 1brtrbp285ycjn36k86ozidzizabgwn 3586214 3586213 2026-04-16T22:02:17Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586214 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Раненая Страна» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 0y4ndajh64auj3hdjbh01fb74j1z2vf 3586215 3586214 2026-04-16T22:03:31Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586215 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 9z401tumsk7ysup2t3t5c9ox7netgnt 3586216 3586215 2026-04-16T22:04:15Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586216 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Меч ликтора'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 4wivk6ew86t9lyn1spjdlq0zl3r1mr8 3586217 3586216 2026-04-16T22:04:48Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586217 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Первое дерево» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} a98jgcldxm5ovxeq3daq5a5n3dnheyz 3586218 3586217 2026-04-16T22:05:30Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586218 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Врата Анубиса» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 25po83agclmlfk0fox57p9zfoplj789 3586219 3586218 2026-04-16T22:05:55Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586219 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Талисман (роман, 1984)|Талисман]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 7uu1p5yi8bdeeny3u3l3nf0ihuxd1nj 3586220 3586219 2026-04-16T22:06:41Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586220 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Хроники Томаса Ковенанта Неверующего» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} k222ozia6m8gyn895dta3w46ta0s0yh 3586221 3586220 2026-04-16T22:07:32Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586221 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Robert Silverberg 2005.JPG|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} fzrwz7146nbehe5sxvak7t7ohvjpbs0 3586222 3586221 2026-04-16T22:08:16Z Sagzhan 29953 /* Жеңімпаздар мен номинанттар */ 3586222 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Замок лорда Валентина'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} jgqa5mwy69qmpy9io1qfjvahjqdl6tb 3586223 3586222 2026-04-16T22:08:54Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586223 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Пёс войны и боль мира» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} byeg09tama8aryjniiq178yiztwh6vw 3586224 3586223 2026-04-16T22:09:46Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586224 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Карты Судьбы|Карты судьбы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Драконья Погибель» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Кровь Амбера]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Оно (роман)|Оно]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Седьмой сын'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «На странных волнах» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Знак Хаоса]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Краснокожий пророк'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Властелин мургов» |} 1ii350944ornczz1nuo86b25ds9ic4g 3586225 3586224 2026-04-16T22:12:37Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586225 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Арфист на ветру'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Пыточных дел мастер» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Подменённый]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Северянка» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Коготь миротворца|Коготь Миротворца]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Маленький, большой|Маленький, большой, или Парламент фейри]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Цитадель Автарха» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Трансмиграция Тимоти Арчера» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Туманы Авалона'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Обладатель белого золота» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, или Осмеяние справедливости]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} ifur8eqdp5n0yyovlqxx6qhux6qm3fj 3586226 3586225 2026-04-16T22:16:16Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586226 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Шум Армагеддона]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Heinlein-face.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Science-fiction-writing.svg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Воин тумана'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} tw2dbet9bsujndjc8mu8f55n6nt4fe3 3586227 3586226 2026-04-16T22:19:22Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586227 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center" | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} fi5v2kkxsj9pk16hox2t1p15mvs4hu9 3586228 3586227 2026-04-16T22:21:10Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586228 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Gene Wolfe, 2005.png|70px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"|[[Файл:Orson Scott Card at BYU Symposium 20080216 closeup.jpg|100px]] | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} 63yqhsrrxlfbr7w484som2rjhkcz9wg 3586229 3586228 2026-04-16T22:22:32Z Sagzhan 29953 /* 1970-ші және 1980-ші жылдар */ 3586229 wikitext text/x-wiki Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} dxe5fuawgad6rh7t25np3tl6m4eh2ud 3586231 3586229 2026-04-16T22:23:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586231 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы''' (ағылш. Locus Award for Best Fantasy Novel) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} 0tpbimfac537xoc9ylewc4d7l91crcz 3586232 3586231 2026-04-16T22:24:04Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586232 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы''' ({{lang-en|Locus Award for Best Fantasy Novel}}) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} 4od18do2slpp255zqitejd69xezhu53 3586234 3586232 2026-04-16T22:26:27Z Sagzhan 29953 /* Жеңімпаздар мен номинанттар */ 3586234 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы''' ({{lang-en|Locus Award for Best Fantasy Novel}}) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l0egdj23c6b44e2sllbche30spd5c7e 3586235 3586234 2026-04-16T22:28:29Z Sagzhan 29953 «[[Санат:«Локус» сыйлығы|«Локус» сыйлығы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586235 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы''' ({{lang-en|Locus Award for Best Fantasy Novel}}) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Локус» сыйлығы]] 74rv5g0srq8nd4btl2mqot02mmb9j8u 3586236 3586235 2026-04-16T22:30:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586236 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін Локус сыйлығы''' ({{lang-en|Locus Award for Best Fantasy Novel}}) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Locus.html|title=Locus Awards|access-date=2011-01-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67rEqnrJS?url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Locus.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Локус» сыйлығы]] rnct901unpx7dyi8028thfjhpygmec3 3586237 3586236 2026-04-16T22:31:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586237 wikitext text/x-wiki '''Үздік фэнтези роман үшін берілетін «Локус» сыйлығы''' ({{lang-en|Locus Award for Best Fantasy Novel}}) — «Локус» журналы алдыңғы күнтізбелік жылы жарық көрген шығармаларға табыстайтын марапат. Жеңімпаз журнал оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады. Сыйлық АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Science Fiction Museum and Hall of Fame ғимаратында өтетін жыл сайынғы жиында тапсырылады, онда жеңімпаздарға сертификаттар беріледі<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Locus.html|title=Locus Awards|access-date=2011-01-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67rEqnrJS?url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Locus.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>. Сыйлық 1980 жылдан бастап жыл сайын беріліп келеді, алайда 1978 жылы да осы аталым бойынша марапат табысталған, оны Джон Р. Р. Толкинның «Сильмариллион» романы иеленген. Бұған дейін «Үздік роман» деген жалпы сыйлық болған, бірақ 1980 жылдан бастап ол «Үздік ғылыми-фантастикалық роман» және «Үздік фэнтези романы» болып екіге бөлінді. Тізімде ең көп дауыс жинаған жеңімпаздар мен финалистер көрсетіледі. Сыйлықтың 35 жылдық тарихында оны 20 адам иеленген. Ең жиі жеңімпаз атанғандар — Орсон Скотт Кард, Чайна Мьевиль және Джордж Р. Р. Мартин — әрқайсысы 4 реттен жеңіске жеткен. Ал Джин Вулф пен Нил Гейман бұл сыйлықты 3 реттен алған. == Жеңімпаздар мен номинанттар == === 1970-ші және 1980-ші жылдар === {|class="wikitable |style="background:#FFDEAD"|'''Жеңімпаздар''' жеке түспен белгіленген. |} {| class="wikitable" |- ! Церемония ! Лауреат <br>суреттері ! width="300px"|Жеңімпаздар мен финалистер ! width="300px"|Роман |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1978 год в литературе|1978]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Дж.Р.Р. Толкин]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Сильмариллион]]'''» |- |[[Фриц Лейбер]] || «Our Lady of Darkness» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Құдайсыз Томас Ковенант хроникалары» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Сияние (роман)|Сияние]]» |- |[[Терри Брукс]] || «[[Шаннара|Шаннара қылышы]]» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1980 год в литературе|1980]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Патриция Маккиллип]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Желдегі арфашы'''» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Өлі аймақ (роман)|Өлі аймақ]]» |- |[[Сэмюэль Дилэни]] || «Tales of Neveryon» |- |[[Пирс Энтони]] || «Ругн қамалы» |- |[[Пол Андерсон]] || «Теңіз патшасының балалары» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1981 год в литературе|1981]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Силверберг]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Лорд Валентиннің қамалы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Қинаудың шебері» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Жаралы ел» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Ауысып кеткен]]» |- |[[Элизабет Линн]] || «Солтүстік қызы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1982 год в литературе|1982]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Бітімгер тырнағы]]'''» |- |[[Джон Краули]] || «[[Кішкентай, үлкен]]» |- |[[Роджер Желязны]] || «Очарованная земля» |- |[[Майкл Муркок]] || «Соғыс иті мен әлем ауыртпалығы» |- |[[Роберт Столмен]] || «The Captive» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1983 год в литературе|1983]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Ликтор қылышы'''» |- |[[Джин Вулф]] || «Автарх Цитаделі» |- |[[Джордж Р. Р. Мартин]] || «[[Грёзы Февра]]» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Алғашқы ағаш» |- |[[Филип Дик]] || «Тимоти Арчердің трансмиграциясы» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1984 год в литературе|1984]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Мэрион Зиммер Брэдли]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Авалон тұмандары'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Анубис қақпасы» |- |[[Мартин, Джордж Рэймонд Ричард|Джордж Мартин]] || «[[Армагеддон шуылы]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: Suldrun’s Garden» |- |[[Стивен Р. Дональдсон]] || «Ақ алтын иесі» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1985 год в литературе|1985]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роберт Хайнлайн]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Иов, немесе әділдікді әжуалау]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Damiano’s Lute» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Raphael» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Бойтұмар (роман, 1984)|Бойтұмар]]» |- |[[Грег Бир]] || «Хорал забвения» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1986 год в литературе|1986]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Роджер Желязны]] || style="background:#FFDEAD"| «'''[[Тағдыр картасы]]'''» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «The Book of Kells» |- |[[Барбара Хэмбли]] || «Айдаһар өлімі» |- |[[Энн Райс]] || «[[Вампир Лестат]]» |- |[[Джек Вэнс]] || «Lyonesse: The Green Pearl» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1987 год в литературе|1987]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Джин Вулф]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Тұман жауынгері'''» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Амбер қаны]]» |- |[[Стивен Кинг]] || «[[Ол (роман)|Ол]]» |- |[[Теодор Старджон]] || «Godbody» |- |[[Роберта Энн Макэвой]] || «Twisting the Rope» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1988 год в литературе|1988]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Жетінші ұл'''» |- |[[Тим Пауэрс]] || «Біртүрлі толқында» |- |[[Роджер Желязны]] || «[[Хаос белгісі]]» |- |[[Клайв Баркер]] || «Сотканный мир» |- |[[Конни Уиллис]] || «Lincoln’s Dreams» |- | rowspan=5 align="center"|'''[[1989 год в литературе|1989]]''' | rowspan=5 align="center"| | style="background:#FFDEAD"|[[Орсон Скотт Кард]] || style="background:#FFDEAD"| «'''Қызылтәнді Пайғамбар'''» |- |[[Кэролайн Черри]] || «Паладин» |- |[[Джин Вулф]] || «There Are Doors» |- |[[Майкл Бишоп]] || «Unicorn Mountain» |- |[[Дэвид Эддингс]] || «Мургтар әміршісі» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:«Локус» сыйлығы]] rpeqq2vzkkcgexjw3av6e0fg851k94z Қатысушы талқылауы:Жұмәділ Қаракөз 3 779328 3586250 2026-04-16T23:18:21Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586250 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жұмәділ Қаракөз}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 04:18, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 8dnt2rgtagsxfuo29aj4qs8i2yneqrv Қатысушы талқылауы:Watermeasurer 3 779330 3586258 2026-04-17T03:47:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586258 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Watermeasurer}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) tpbj8bt308hblejt22qwci22r9smf6v Қатысушы талқылауы:Жанатбек Молдадосов 3 779331 3586268 2026-04-17T03:53:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586268 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жанатбек Молдадосов}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) se7z8q6q5fh2ldu4qrhu111czwr97m6 Қатысушы талқылауы:Gulyash5 3 779332 3586272 2026-04-17T04:23:05Z 기나ㅏㄴ 123237 기나ㅏㄴ [[Қатысушы талқылауы:Gulyash5]] бетін [[Қатысушы талқылауы:IVANITO]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Gulyash5|Gulyash5]]" to "[[Special:CentralAuth/IVANITO|IVANITO]]" 3586272 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:IVANITO]] im7fwhqykr28bhorbhtu03jazufvya7 Гульширин Алиджанова 0 779333 3586273 2026-04-17T04:27:11Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]])) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Дереккөздер == {{дер... 3586273 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]])) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jl2wrsca9ljaz25khk3ms6fgyflea11 3586274 3586273 2026-04-17T04:27:38Z Мағыпар 100137 3586274 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j8z38c7v5xb06p6iu4uuko4q4euccgk 3586276 3586274 2026-04-17T04:41:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3586276 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Өмірі және қызметі == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4w8eapqms6vtah35x0z4er77v46qzmg 3586277 3586276 2026-04-17T04:42:24Z Мағыпар 100137 толықтыру 3586277 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағыі == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады. == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qu4x42ywk3rlbfeqwetuc748a0m9ciy 3586278 3586277 2026-04-17T04:42:44Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ толықтыру 3586278 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағыі == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады. == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dnkdr0o8y6fdt0tlzdc4brfljb50nwi 3586279 3586278 2026-04-17T04:43:38Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ толықтыру 3586279 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағыі == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады. == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qtyhj1e54266xewaw3tf8wai0qyr2lt 3586280 3586279 2026-04-17T04:43:56Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ толықтыру 3586280 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағыі == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады. == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3rm02ekape4uvn6cuwye2y17mcah46h 3586281 3586280 2026-04-17T04:45:51Z Мағыпар 100137 /* Жастық шағыі */ дереккөз 3586281 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n21488reu7dbsdcpnca97dmca4ndgx3 3586282 3586281 2026-04-17T04:53:41Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ дереккөз 3586282 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7j1wwkpvuya6thsji43afld30matu0g 3586283 3586282 2026-04-17T04:57:49Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ толықтыру, дереккөз 3586283 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref>Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} top2f1wbv628qm9t20z2zcajhioy3t9 3586284 3586283 2026-04-17T04:59:38Z Мағыпар 100137 /* Мансабы */ 3586284 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ikik6zecr4sjtkrvxtoyccqauw5g8bn 3586288 3586284 2026-04-17T05:12:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3586288 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Гульширин Алиджанова |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 28.11.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Дайна|Дайнада}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 27.03.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандығы = {{Әнші|Түрікменстан} |Дауыс түрі = |Аспабы = |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ec01fs5c0jhwuhrb9p0yzefextivfnk 3586289 3586288 2026-04-17T05:15:03Z Мағыпар 100137 3586289 wikitext text/x-wiki '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3b4oxhqvujf2ook5l9ia7knwu3hrq5o 3586448 3586289 2026-04-17T09:10:31Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3586448 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Гульширин Алиджанова |Шынайы есімі = {{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 66xasi9m8odo7kn3p1cqejgi5i6t26f 3586451 3586448 2026-04-17T09:15:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3586451 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Гульширин Алиджанова |Шынайы есімі = {{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 28.11.1946 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 27.03.2020 |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0ej69q3h04bwt8pxilwbkoipzpc6682 3586452 3586451 2026-04-17T09:16:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3586452 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Гульширин Алиджанова |Шынайы есімі = {{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 28.11.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Дайна|Дайнада}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 27.03.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1qy7yt7e9ng3h5jedv9d64t9xii5dkm 3586454 3586452 2026-04-17T09:18:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3586454 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Гульширин Алиджанова |Шынайы есімі = {{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 28.11.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Дайна|Дайнада}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 27.03.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Гульширин Исаевна Алиджанова''' ({{lang-tk|Gülşirin Alyjanowa}}; [[28 қараша]] [[1946]] ж., Дайна ауылы, [[Байрам-Алин ауданы]] – [[27 наурыз]] [[2020]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен [[әнші]]сі және [[актриса]]сы. Түрікменстанның халық әртісі (1992). == Жастық шағы == Гульширин Алиджанова 1946 жылы 28 қарашада [[Мары облысы]]ның Байрам-Әли ауданында көп балалы отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін ол Мары медициналық учелищесіне түсіп, онда әуесқойлық қойылымдарға қатыса бастады.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#te75o|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Мансабы == Мансабын 1964 жылы вокалдық байқаудағы жеңіспен бастады. Ол өзінің дебютін «Саятли-Хемра» қойылымында жасады. Гүлширин Әлижанова Түрікменстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірден халық әртісі атағын алған Түрікменстандағы алғашқы әншілердің бірі болды, эстрада жанрындағы халық әндерін орындады. Жас кезінде ол өзінің тәлімгері болған Түрікмен КСР халық әртісі Роза Худайбергеновамен бірге жұмыс істеді. Түрікменстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап ол елдегі және шетелдегі мемлекеттік концерттерде табысты өнер көрсетіп келе жатқан «Серпай» мемлекеттік фольклорлық ансамблінің негізін қалаушы болды. Ол [[Түркия]], [[Италия]] және [[Польша]] сияқты әртүрлі елдерде өткен көптеген халықаралық фестивальдерге бірнеше рет қатысты. 1992 жылдың ақпан айында Чарджоу облыстық филармониясының солисті және вокалисі 1997 жылдан бастап Әлижанова «Куват» түркімен мемлекеттік корпорациясы (Түркіменэнерго) жанынан құрылған этнографиялық студия мен «Сердар Серпай» («Сердарға сыйлық») халық музыкасы мен би ансамблінің директоры болып жұмыс істеді. Әнші 2020 жылы қайтыс болды. Байрам-Әлидегі зиратқа жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1585602120&ysclid=mo2eaaunod12786467#gsc.tab=0|title=Скончалась Народная артистка Туркменистана певица Гульширин Алиджанова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/03/27/skonchalas-narodnaya-pevica-turkmenistana-gulshirin-alidzhanova/?ysclid=mo1sd4n2dc262865274|title=Скончалась народная артистка Туркменистана Гульширин Алиджанова |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == Түрікмен музыкалық өнерінің дамуына қосқан зор үлесі үшін — Түрікменстанның халық әртісі (1992 жылғы 13 ақпан) атағын алды. Президент Сапармұрат Ниязовтың жарлығымен «жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен өнерге деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелеудегі ерекше жетістіктері, сондай-ақ ән орындау шеберлігі үшін» Гүльширин Алиджанова 3-ші дәрежелі «Алтын Асыр» орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/node/18023|title=Известную туркменскую артистку Гюльширин Алыджанову наградили орденом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} db31vun8gpnlw84pe6rcvumz4c8l0kc Тәуелсіздік күні (Өзбекстан) 0 779334 3586291 2026-04-17T05:30:38Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение... 3586291 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді.{{sfn|Тюриков, Шагулямов|1997|с=3}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mhva8zxfnvulwzuency1b3a0grrvutc 3586292 3586291 2026-04-17T05:36:01Z TheNomadEditor 120280 3586292 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді.{{sfn|Тюриков, Шагулямов|1997|с=3}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l72nd8geae17ewvqbbhovrg36oc7u62 3586293 3586292 2026-04-17T05:38:56Z TheNomadEditor 120280 3586293 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді. == Мерекенің құрылуы == 1991 жылғы 31 тамыздың өзінде 1 қыркүйек Өзбекстанның Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Сонымен қатар, 5 қыркүйекте Президент И. А. Кәрімовтың жарлығымен өзбек астанасының орталық алаңы, бұрын В. И. Лениннің атымен аталған, Тәуелсіздік алаңы деп қайта аталды. 1992 жылғы 3 шілдеде № 669-XII «Өзбекстан Республикасындағы мереке күндері туралы» мемлекеттік заң қабылданып, атап өтілетін күндердің, соның ішінде Тәуелсіздік күнінің даталары белгіленді. Заң негізінде сол кездегі қолданыстағы Еңбек кодексіне өзгерістер енгізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 779g8h0n5qtlk4x99cx2th4p0mbf0zv 3586294 3586293 2026-04-17T05:39:18Z TheNomadEditor 120280 /* Мерекенің құрылуы */ 3586294 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді. == Мерекенің құрылуы == 1991 жылғы 31 тамыздың өзінде 1 қыркүйек Өзбекстанның Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Сонымен қатар, 5 қыркүйекте Президент И. А. Кәрімовтың жарлығымен өзбек астанасының орталық алаңы, бұрын В. И. Лениннің атымен аталған, Тәуелсіздік алаңы деп қайта аталды. 1992 жылғы 3 шілдеде № 669-XII «Өзбекстан Республикасындағы мереке күндері туралы» мемлекеттік заң қабылданып, атап өтілетін күндердің, соның ішінде Тәуелсіздік күнінің даталары белгіленді. Заң негізінде сол кездегі қолданыстағы Еңбек кодексіне өзгерістер енгізілді.<ref>[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 Закон Республики Узбекистан «О праздничных днях в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 9, ст. 368)] {{Wayback|url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 |date=20150630162201 }}.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kpbvoj4895pfn41eygg6vr0cozired0 3586296 3586294 2026-04-17T05:44:33Z TheNomadEditor 120280 3586296 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді. == Мерекенің құрылуы == 1991 жылғы 31 тамыздың өзінде 1 қыркүйек Өзбекстанның Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Сонымен қатар, 5 қыркүйекте Президент И. А. Кәрімовтың жарлығымен өзбек астанасының орталық алаңы, бұрын В. И. Лениннің атымен аталған, Тәуелсіздік алаңы деп қайта аталды. 1992 жылғы 3 шілдеде № 669-XII «Өзбекстан Республикасындағы мереке күндері туралы» мемлекеттік заң қабылданып, атап өтілетін күндердің, соның ішінде Тәуелсіздік күнінің даталары белгіленді. Заң негізінде сол кездегі қолданыстағы Еңбек кодексіне өзгерістер енгізілді.<ref>[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 Закон Республики Узбекистан «О праздничных днях в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 9, ст. 368)] {{Wayback|url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 |date=20150630162201 }}.</ref> == Мереке тарихы == === 1992 === 1992 жылы Тәуелсіздік күні алғаш рет аталып өтті. Осы оқиғаға орай 5 күнге созылған және елдің барлық өңірлерінен өкілдерді жинаған Өзбекстан еңбекшілерінің алғашқы [[Спартакиада|спартакиасыда]] өтті. 1992 жылғы 31 тамызда Ташкенттегі «Надира бегим» кинотеатрында «Истиклол» фильмі көрсетілді, онда жаңа мемлекеттің алғашқы жылы және ондағы өзгерістер баяндалған. Осыдан кейін республика бойынша өзбек өлкесінің тарихы мен қазіргі өмірі, оның көрнекті әдебиетшілері мен философтары туралы басқа да фильмдер көрсетілді. === 1993 === 1993 жылғы 31 тамыздан бастап Ташкентте тәуелсіз Өзбекстанға жіберілген түрлі мемлекеттердің алғашқы елшілерінің портреттерінің көрмесі ұйымдастырылды. Қыркүйек айында Ташкентте Өзбекстандағы алғашқы халықаралық кітапхана — Тәуелсіздік өз жұмысын бастады, оның қорында сол уақытта 30 мың бірлік сақтама (20 мың кітап және 10 мың журнал) [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан мейрамдары]] [[Санат:Тәуелсіздік күндері]] mfjx4a5nx29u2xhiuh2zl7eiuuip6h6 3586298 3586296 2026-04-17T05:45:13Z TheNomadEditor 120280 /* Мереке тарихы */ 3586298 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді. == Мерекенің құрылуы == 1991 жылғы 31 тамыздың өзінде 1 қыркүйек Өзбекстанның Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Сонымен қатар, 5 қыркүйекте Президент И. А. Кәрімовтың жарлығымен өзбек астанасының орталық алаңы, бұрын В. И. Лениннің атымен аталған, Тәуелсіздік алаңы деп қайта аталды. 1992 жылғы 3 шілдеде № 669-XII «Өзбекстан Республикасындағы мереке күндері туралы» мемлекеттік заң қабылданып, атап өтілетін күндердің, соның ішінде Тәуелсіздік күнінің даталары белгіленді. Заң негізінде сол кездегі қолданыстағы Еңбек кодексіне өзгерістер енгізілді.<ref>[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 Закон Республики Узбекистан «О праздничных днях в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 9, ст. 368)] {{Wayback|url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 |date=20150630162201 }}.</ref> == Мереке тарихы == === 1992 === 1992 жылы Тәуелсіздік күні алғаш рет аталып өтті. Осы оқиғаға орай 5 күнге созылған және елдің барлық өңірлерінен өкілдерді жинаған Өзбекстан еңбекшілерінің алғашқы [[Спартакиада|спартакиасыда]] өтті. 1992 жылғы 31 тамызда Ташкенттегі «Надира бегим» кинотеатрында «Истиклол» фильмі көрсетілді, онда жаңа мемлекеттің алғашқы жылы және ондағы өзгерістер баяндалған. Осыдан кейін республика бойынша өзбек өлкесінің тарихы мен қазіргі өмірі, оның көрнекті әдебиетшілері мен философтары туралы басқа да фильмдер көрсетілді. === 1993 === 1993 жылғы 31 тамыздан бастап Ташкентте тәуелсіз Өзбекстанға жіберілген түрлі мемлекеттердің алғашқы елшілерінің портреттерінің көрмесі ұйымдастырылды. Қыркүйек айында Ташкентте Өзбекстандағы алғашқы халықаралық кітапхана — Тәуелсіздік өз жұмысын бастады, оның қорында сол уақытта 30 мың бірлік сақтама (20 мың кітап және 10 мың журнал) [[ағылшын тілі]]нде болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан мейрамдары]] [[Санат:Тәуелсіздік күндері]] 75m2z6v71khroi6xvn6busd3wgzki53 3586299 3586298 2026-04-17T05:45:30Z TheNomadEditor 120280 3586299 wikitext text/x-wiki {{Мейрам|мейрам атауы=Тәуелсіздік күні|түрі=Ұлттық|ресми=мемлекеттік жұмыс істемейтін күн|мейрамдау=әр жылы|тойланады=1992 жылдан|дата=1 қыркүйек|белгіленген=1991 жылы 31 тамызда Тәуелсіздік күні болып белгіленді, 1992 жылы 3 шілдеде мереке болып бекітілді|дәстүрлер=шерулер, концерттер, отшашулар|байланыстылық=1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан өз тәуелсіздігін жариялады.}} '''Өзбекстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligi kuni}}) — [[Өзбекстан]]да жыл сайын 1 қыркүйекте, 1991 жылғы 31 тамызда (КСРО-дан) мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған күні атап өтіледі.<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|title=Провозглашение независимости Республики Узбекистан 31 августа 1991 г.|date=2011-08-31|accessdate=2015-06-28|archivedate=2014-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913041842/http://ria.ru/spravka/20110831/424657299.html|url-status=live}}</ref> 1 қыркүйек Өзбекстанда ресми түрде жұмыс істемейтін күн болып табылады. Кейбір жағдайларда қыркүйектің 2 және 3 күндері де демалыс күндері болып есептеледі. == Тәуелсіздік декларациясы == 1991 жылы КСРО астанасы Мәскеуде болған [[Тамыз бүлігі]] сәтсіз аяқталды. Президент И. А. Кәрімовтың бастамасымен 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі жарияланды. 1991 жылғы 31 тамызда [[Ташкент]]те Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау туралы» қаулы және «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданды.<ref>{{Cite web |url=http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |title=Закон Республики Узбекистан ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2016-09-03 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305123636/http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=127879 |url-status=live }}</ref> Қаулыда Өзбек КСР-ін Өзбекстан Республикасы деп қайта атау көзделді. == Мерекенің құрылуы == 1991 жылғы 31 тамыздың өзінде 1 қыркүйек Өзбекстанның Тәуелсіздік күні болып белгіленді. Сонымен қатар, 5 қыркүйекте Президент И. А. Кәрімовтың жарлығымен өзбек астанасының орталық алаңы, бұрын В. И. Лениннің атымен аталған, Тәуелсіздік алаңы деп қайта аталды. 1992 жылғы 3 шілдеде № 669-XII «Өзбекстан Республикасындағы мереке күндері туралы» мемлекеттік заң қабылданып, атап өтілетін күндердің, соның ішінде Тәуелсіздік күнінің даталары белгіленді. Заң негізінде сол кездегі қолданыстағы Еңбек кодексіне өзгерістер енгізілді.<ref>[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 Закон Республики Узбекистан «О праздничных днях в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 9, ст. 368)] {{Wayback|url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=102240&query=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%203%20%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F%201992 |date=20150630162201 }}.</ref> == Мереке тарихы == === 1992 === 1992 жылы Тәуелсіздік күні алғаш рет аталып өтті. Осы оқиғаға орай 5 күнге созылған және елдің барлық өңірлерінен өкілдерді жинаған Өзбекстан еңбекшілерінің алғашқы [[Спартакиада|спартакиасыда]] өтті. 1992 жылғы 31 тамызда Ташкенттегі «Надира бегим» кинотеатрында «Истиклол» фильмі көрсетілді, онда жаңа мемлекеттің алғашқы жылы және ондағы өзгерістер баяндалған. Осыдан кейін республика бойынша өзбек өлкесінің тарихы мен қазіргі өмірі, оның көрнекті әдебиетшілері мен философтары туралы басқа да фильмдер көрсетілді. === 1993 === 1993 жылғы 31 тамыздан бастап Ташкентте тәуелсіз Өзбекстанға жіберілген түрлі мемлекеттердің алғашқы елшілерінің портреттерінің көрмесі ұйымдастырылды. Қыркүйек айында Ташкентте Өзбекстандағы алғашқы халықаралық кітапхана — Тәуелсіздік өз жұмысын бастады, оның қорында сол уақытта 30 мың бірлік сақтама (20 мың кітап және 10 мың журнал) [[ағылшын тілі]]нде болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан мейрамдары]] [[Санат:Тәуелсіздік күндері]] g6erzpi3h49mhq77z817m6alaz77tn1 Тас раушаны 0 779335 3586317 2026-04-17T06:03:49Z 19642206g 179570 уикилендіру 3586317 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Жасаңшөптер тұқымдасы]] [[Санат:Суккуленттер]] rr7268pcy332gw0434lro14bwg48oh5 3586359 3586317 2026-04-17T06:46:39Z 19642206g 179570 Сурет жүктелді 3586359 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Жасаңшөптер тұқымдасы]] [[Санат:Суккуленттер]] 4nn62avrhtsdaiaeyn6q9ymzfdjen94 3586364 3586359 2026-04-17T06:52:55Z 19642206g 179570 19642206g [[Тас раушан]] бетін [[Тас раушаны]] бетіне жылжытты 3586359 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Жасаңшөптер тұқымдасы]] [[Санат:Суккуленттер]] 4nn62avrhtsdaiaeyn6q9ymzfdjen94 3586367 3586364 2026-04-17T06:54:59Z 19642206g 179570 «[[Санат:Жасаңшөптер тұқымдасы|Жасаңшөптер тұқымдасы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586367 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Суккуленттер]] p5zkzut8lc3tjb2z0sihj7ef4pyjkp4 3586368 3586367 2026-04-17T06:55:08Z 19642206g 179570 «[[Санат:Суккуленттер|Суккуленттер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586368 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> 7cr9qgyvayncxbifgqadewd6vu28df5 3586374 3586368 2026-04-17T07:02:47Z 19642206g 179570 +[[Санат:Толстянковые]]; +[[Санат:Раушангүлділер]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586374 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Толстянковые]] [[Санат:Раушангүлділер]] pujytitfe14v6wk3fdxubg7ex2kti9y 3586401 3586374 2026-04-17T07:34:36Z 19642206g 179570 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3586401 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Өсімдіктер]] 6jrh203vip7en7jwmt0emb0acb857mq 3586472 3586401 2026-04-17T10:03:43Z 19642206g 179570 Дереккөз қосылды 3586472 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|1x1 нүкте|'''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}})[[Сурет:Тас раушаны.jpg|нобай|124x124 нүкте]]]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тас раушаны''' ({{lang-la|Sempervivum}}) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көпжылдық шырынды (суккулент) өсімдіктер туысы. Атауы латынның «semper» (әрдайым) және «vivus» (тірі) сөздерінен құралған. Өсімдік жапырақтары тығыз орналасып, раушан гүліне ұқсас розетка түзеді. Табиғатта таулы аймақтарда, жартастар арасында өседі және ыстық пен суыққа өте төзімді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 8-том. (Өсімдіктер әлемі бөлімі).</ref> Жапырақтарында су қорын жинайтындықтан, құрғақшылыққа шыдамды. Гүлдеп болғанда негізгі розетка солып, орнына көптеген жас өскіндер шығады.<ref>Головкин Б. Н. Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986.</ref>Тас раушан<ref>https://kk.healthy-food-near-me.com/stone-rose-the-perfect-plant-for-beginner-gardeners/#Varieties-and-types</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Өсімдіктер]] 468hm9g7g2r98kxw3jlailrpl47oxn8 Өзбекстан тарихы 0 779336 3586327 2026-04-17T06:10:37Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Өзбекстан тарихы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston tarixi}}) — Өзбекстан тарихы ұзақ тарихи кезеңді қамтиды: қазіргі аумағына адамның қоныстануынан бастап ежелгі дәуір оқиғалары мен тарихи үдерістерін және қазіргі заман оқиғаларына дейінгі аралықты қамтиды. == Алғашқы қауымды... 3586327 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан тарихы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston tarixi}}) — Өзбекстан тарихы ұзақ тарихи кезеңді қамтиды: қазіргі аумағына адамның қоныстануынан бастап ежелгі дәуір оқиғалары мен тарихи үдерістерін және қазіргі заман оқиғаларына дейінгі аралықты қамтиды. == Алғашқы қауымдық жүйе == === Палеолит === Қазіргі Өзбекстан аумағы ([[Ферғана]] мен [[Бұхара]] өңірлерінен табылған тас құралдар олжалары көрсеткендей) ерте палеолит дәуірінде ежелгі адамдармен қоныстанған. Өзбекстан аумағындағы ерте кезеңдер ерте палеолит пен мустье дәуіріне жатады. Байсунтау тауларында жерлеу орны табылған, [[Самарқан|Самарқанта]] тұрғын үй мен еңбек құралдары анықталған. Төрттік кезеңде климат анағұрлым жұмсақ болып, бұл адамның кеңірек қоныстануына жағдай жасаған; олардың тіршілік іздері [[Қарақұм]] мен [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлдерінен де табылған. Самарқан облысындағы [[Аманқұтан]] карст үңгірінде 1947 жылы археолог Д. Н. Лев адамның сан сүйегінің сынығын тапқан. Байсунтау тауларындағы Әмір Темур үңгірі [[Мустье мәдениеті|мустье]] дәуірі адамдарына уақытша паналау орны қызметін атқарған. 1931—1948 жылдары Г. В. Парфёнов пен [[Алексей Павлович Окладников|А. П. Окладников]] қатысқан экспедиция [[Сұрқандария облысы|Сұрқандария облысындағы]] [[Тесік-Тас үңгірі|Тесік-Тас үңгірінде]] [[Һомо Неандертал|неандерталь]] адамның қаңқасын тапты. Атап айтқанда, 8–9 жастағы баланың жерленуі анықталды, бұл [[посткеңестік кеңістік]] аумағындағы ең ежелгі жерлеу рәсімдерінің бірі туралы айтуға негіз береді. Бұл жерлеу [[Мустье мәдениеті|мустье мәдениетіне]] жатады. 2003 жылы Қашқадария облысында, Зеравшан жотасының оңтүстік етегінде (Гиссар жотасының солтүстігінде), Тешик-Таштан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Ангиляк үңгірінде мустье дәуіріне жататын еңбек құралдары және адамның бесінші табанның ортаңғы сүйегі табылды. Бұл сүйектің өлшемдері неандерталь мен анатомиялық қазіргі адам арасындағы вариация шегінде орналасқан. Табылған заттардың жасы 38–44 мың жыл деп анықталған. Аманқұтансай өзені аңғарындағы Аманқұтан үңгірінде мустье дәуіріне жататын Аманқұтан алғашқы адамдар тұрақ-орны орналасқан. Булбұлзарсай өзенінің жағасында Такаликсай тұрақ-орны (кейінгі мустье дәуірі) табылған. [[Аһангаран (өзен)|Аһангаран]] өзенінің орта ағысында орналасқан Эрташсай-12 және Куксарай-2 тұрақтарында қабаттар орта және жоғары палеолит кезеңіне жатады. Жоғарғы палеолитке Самарқанд тұрақ-орнынан табылған фрагменттік бас сүйектер жатады. Кульбұлақ және Самарқанд тұрақтарының мәдени қабаттарында ошақ іздері анықталған, олардың айналасында кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдардың негізгі тіршілік әрекеті шоғырланған. Типтік жоғарғы палеолиттік 2.2 және 2.1 қабаттары Кульбұлақ мәдениетінің біртұтас дамуының кезең-кезеңмен қалыптасуын көрсетеді (39–11 мың жыл бұрын). mc1zo0hbp2jngm7k6f9t34ol4mxhmeh 3586333 3586327 2026-04-17T06:18:12Z TheNomadEditor 120280 /* Алғашқы қауымдық жүйе */ 3586333 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан тарихы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston tarixi}}) — Өзбекстан тарихы ұзақ тарихи кезеңді қамтиды: қазіргі аумағына адамның қоныстануынан бастап ежелгі дәуір оқиғалары мен тарихи үдерістерін және қазіргі заман оқиғаларына дейінгі аралықты қамтиды. == Алғашқы қауымдық жүйе == === Палеолит === Қазіргі Өзбекстан аумағы ([[Ферғана]] мен [[Бұхара]] өңірлерінен табылған тас құралдар олжалары көрсеткендей) ерте палеолит дәуірінде ежелгі адамдармен қоныстанған.<ref>Гентшке В. Л. «Этнический атлас Узбекистана» Ташкент: 2002 г. Издание: «ООФС — Узбекистан»</ref> Өзбекстан аумағындағы ерте кезеңдер ерте палеолит пен мустье дәуіріне жатады. Байсунтау тауларында жерлеу орны табылған, [[Самарқан]]та тұрғын үй мен еңбек құралдары анықталған. Төрттік кезеңде климат анағұрлым жұмсақ болып, бұл адамның кеңірек қоныстануына жағдай жасаған; олардың тіршілік іздері [[Қарақұм]] мен [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлдерінен де табылған.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 17—18 |тираж = }} </ref> Самарқан облысындағы [[Аманқұтан]] карст үңгірінде 1947 жылы археолог Д. Н. Лев адамның сан сүйегінің сынығын тапқан. Байсунтау тауларындағы Әмір Темур үңгірі [[Мустье мәдениеті|мустье]] дәуірі адамдарына уақытша паналау орны қызметін атқарған.<ref>''Окладников А. П.'' Амир-Темир, новый памятник каменного века в горах Байсун-Тау (Узбекистан)]</ref> 1931—1948 жылдары Г. В. Парфёнов пен [[Алексей Павлович Окладников|А. П. Окладников]] қатысқан экспедиция [[Сұрқандария облысы]]ндағы [[Тесік-Тас үңгірі]]нде [[Һомо Неандертал|неандерталь]] адамның қаңқасын тапты. Атап айтқанда, 8–9 жастағы баланың жерленуі анықталды, бұл [[посткеңестік кеңістік]] аумағындағы ең ежелгі жерлеу рәсімдерінің бірі туралы айтуға негіз береді. Бұл жерлеу [[мустье мәдениеті]]не жатады.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 22—23 |тираж = }} </ref> 2003 жылы Қашқадария облысында, Зеравшан жотасының оңтүстік етегінде (Гиссар жотасының солтүстігінде), Тешик-Таштан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Ангиляк үңгірінде мустье дәуіріне жататын еңбек құралдары және адамның бесінші табанның ортаңғы сүйегі табылды. Бұл сүйектің өлшемдері неандерталь мен анатомиялық қазіргі адам арасындағы вариация шегінде орналасқан. Табылған заттардың жасы 38–44 мың жыл деп анықталған.<ref>''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Палеоантропы, 2006. М.:КомКнига ISBN 5-484-00426-8 Серия: Предшественники. Предки?</ref><ref>[http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf Glantz, M., B. Viola, P. Wrinn, T. Chikisheva, A. Derevianko, A. Krivoshapkin, U. Islamov, R. Suleimanov and T. Ritzman, 2008 New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142752/http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> Аманқұтансай өзені аңғарындағы Аманқұтан үңгірінде мустье дәуіріне жататын Аманқұтан алғашқы адамдар тұрақ-орны орналасқан. Булбұлзарсай өзенінің жағасында Такаликсай тұрақ-орны (кейінгі мустье дәуірі) табылған. [[Аһангаран (өзен)|Аһангаран]] өзенінің орта ағысында орналасқан Эрташсай-12 және Куксарай-2 тұрақтарында қабаттар орта және жоғары палеолит кезеңіне жатады.<ref>''Павленок К. К.'' и др. [http://www.paeas.ru/Articleru/518 Новые стратифицированные палеолитические местонахождения в долине р. Ахангаран (Узбекистан)] {{Wayback|url=http://www.paeas.ru/Articleru/518 |date=20220212183110 }} // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. 2021. Том XXVII</ref> Жоғарғы палеолитке Самарқанд тұрақ-орнынан табылған фрагменттік бас сүйектер жатады. Кульбұлақ және Самарқан тұрақтарының мәдени қабаттарында ошақ іздері анықталған, олардың айналасында кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдардың негізгі тіршілік әрекеті шоғырланған. Типтік жоғарғы палеолиттік 2.2 және 2.1 қабаттары Кульбұлақ мәдениетінің біртұтас дамуының кезең-кезеңмен қалыптасуын көрсетеді (39–11 мың жыл бұрын).<ref>{{Cite web |url=http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |title=''Касымов М. Р.'' Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак) |accessdate=2016-09-11 |archivedate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626140939/http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |url-status=live }}</ref><ref>''[[Павленок, Константин Константинович|Павленок К. К.]], Шнайдер С. В., Колобова К. А., Лазарев С. Ю., Раджабов А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii «Зубчатое мустье» стоянки Кульбулак: новые данные и интерпретации] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii|date=20200326233245}} // Известия Алтайского государственного университета № 4 (84) / том 1 / 2014.</ref> 2p5b6x6nv7mz9yxog3t918gg41yv467 3586335 3586333 2026-04-17T06:19:16Z TheNomadEditor 120280 3586335 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан тарихы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston tarixi}}) — Өзбекстан тарихы ұзақ тарихи кезеңді қамтиды: қазіргі аумағына адамның қоныстануынан бастап ежелгі дәуір оқиғалары мен тарихи үдерістерін және қазіргі заман оқиғаларына дейінгі аралықты қамтиды. == Алғашқы қауымдық жүйе == === Палеолит === Қазіргі Өзбекстан аумағы ([[Ферғана]] мен [[Бұхара]] өңірлерінен табылған тас құралдар олжалары көрсеткендей) ерте палеолит дәуірінде ежелгі адамдармен қоныстанған.<ref>Гентшке В. Л. «Этнический атлас Узбекистана» Ташкент: 2002 г. Издание: «ООФС — Узбекистан»</ref> Өзбекстан аумағындағы ерте кезеңдер ерте палеолит пен мустье дәуіріне жатады. Байсунтау тауларында жерлеу орны табылған, [[Самарқан]]та тұрғын үй мен еңбек құралдары анықталған. Төрттік кезеңде климат анағұрлым жұмсақ болып, бұл адамның кеңірек қоныстануына жағдай жасаған; олардың тіршілік іздері [[Қарақұм]] мен [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлдерінен де табылған.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 17—18 |тираж = }} </ref> Самарқан облысындағы [[Аманқұтан]] карст үңгірінде 1947 жылы археолог Д. Н. Лев адамның сан сүйегінің сынығын тапқан. Байсунтау тауларындағы Әмір Темур үңгірі [[Мустье мәдениеті|мустье]] дәуірі адамдарына уақытша паналау орны қызметін атқарған.<ref>''Окладников А. П.'' Амир-Темир, новый памятник каменного века в горах Байсун-Тау (Узбекистан)]</ref> 1931—1948 жылдары Г. В. Парфёнов пен [[Алексей Павлович Окладников|А. П. Окладников]] қатысқан экспедиция [[Сұрқандария облысы]]ндағы [[Тесік-Тас үңгірі]]нде [[Һомо Неандертал|неандерталь]] адамның қаңқасын тапты. Атап айтқанда, 8–9 жастағы баланың жерленуі анықталды, бұл [[посткеңестік кеңістік]] аумағындағы ең ежелгі жерлеу рәсімдерінің бірі туралы айтуға негіз береді. Бұл жерлеу [[мустье мәдениеті]]не жатады.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 22—23 |тираж = }} </ref> 2003 жылы Қашқадария облысында, Зеравшан жотасының оңтүстік етегінде (Гиссар жотасының солтүстігінде), Тешик-Таштан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Ангиляк үңгірінде мустье дәуіріне жататын еңбек құралдары және адамның бесінші табанның ортаңғы сүйегі табылды. Бұл сүйектің өлшемдері неандерталь мен анатомиялық қазіргі адам арасындағы вариация шегінде орналасқан. Табылған заттардың жасы 38–44 мың жыл деп анықталған.<ref>''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Палеоантропы, 2006. М.:КомКнига ISBN 5-484-00426-8 Серия: Предшественники. Предки?</ref><ref>[http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf Glantz, M., B. Viola, P. Wrinn, T. Chikisheva, A. Derevianko, A. Krivoshapkin, U. Islamov, R. Suleimanov and T. Ritzman, 2008 New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142752/http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> Аманқұтансай өзені аңғарындағы Аманқұтан үңгірінде мустье дәуіріне жататын Аманқұтан алғашқы адамдар тұрақ-орны орналасқан. Булбұлзарсай өзенінің жағасында Такаликсай тұрақ-орны (кейінгі мустье дәуірі) табылған. [[Аһангаран (өзен)|Аһангаран]] өзенінің орта ағысында орналасқан Эрташсай-12 және Куксарай-2 тұрақтарында қабаттар орта және жоғары палеолит кезеңіне жатады.<ref>''Павленок К. К.'' и др. [http://www.paeas.ru/Articleru/518 Новые стратифицированные палеолитические местонахождения в долине р. Ахангаран (Узбекистан)] {{Wayback|url=http://www.paeas.ru/Articleru/518 |date=20220212183110 }} // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. 2021. Том XXVII</ref> Жоғарғы палеолитке Самарқанд тұрақ-орнынан табылған фрагменттік бас сүйектер жатады. Кульбұлақ және Самарқан тұрақтарының мәдени қабаттарында ошақ іздері анықталған, олардың айналасында кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдардың негізгі тіршілік әрекеті шоғырланған. Типтік жоғарғы палеолиттік 2.2 және 2.1 қабаттары Кульбұлақ мәдениетінің біртұтас дамуының кезең-кезеңмен қалыптасуын көрсетеді (39–11 мың жыл бұрын).<ref>{{Cite web |url=http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |title=''Касымов М. Р.'' Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак) |accessdate=2016-09-11 |archivedate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626140939/http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |url-status=live }}</ref><ref>''[[Павленок, Константин Константинович|Павленок К. К.]], Шнайдер С. В., Колобова К. А., Лазарев С. Ю., Раджабов А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii «Зубчатое мустье» стоянки Кульбулак: новые данные и интерпретации] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii|date=20200326233245}} // Известия Алтайского государственного университета № 4 (84) / том 1 / 2014.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lony889fqnhd514omtdaufmk7i379yx 3586338 3586335 2026-04-17T06:20:31Z TheNomadEditor 120280 3586338 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан тарихы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston tarixi}}) — Өзбекстан тарихы ұзақ тарихи кезеңді қамтиды: қазіргі аумағына адамның қоныстануынан бастап ежелгі дәуір оқиғалары мен тарихи үдерістерін және қазіргі заман оқиғаларына дейінгі аралықты қамтиды. == Алғашқы қауымдық жүйе == === Палеолит === Қазіргі Өзбекстан аумағы ([[Ферғана]] мен [[Бұхара]] өңірлерінен табылған тас құралдар олжалары көрсеткендей) ерте палеолит дәуірінде ежелгі адамдармен қоныстанған.<ref>Гентшке В. Л. «Этнический атлас Узбекистана» Ташкент: 2002 г. Издание: «ООФС — Узбекистан»</ref> Өзбекстан аумағындағы ерте кезеңдер ерте палеолит пен мустье дәуіріне жатады. Байсунтау тауларында жерлеу орны табылған, [[Самарқан]]та тұрғын үй мен еңбек құралдары анықталған. Төрттік кезеңде климат анағұрлым жұмсақ болып, бұл адамның кеңірек қоныстануына жағдай жасаған; олардың тіршілік іздері [[Қарақұм]] мен [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлдерінен де табылған.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 17—18 |тираж = }} </ref> Самарқан облысындағы [[Аманқұтан]] карст үңгірінде 1947 жылы археолог Д. Н. Лев адамның сан сүйегінің сынығын тапқан. Байсунтау тауларындағы Әмір Темур үңгірі [[Мустье мәдениеті|мустье]] дәуірі адамдарына уақытша паналау орны қызметін атқарған.<ref>''Окладников А. П.'' Амир-Темир, новый памятник каменного века в горах Байсун-Тау (Узбекистан)]</ref> 1931—1948 жылдары Г. В. Парфёнов пен [[Алексей Павлович Окладников|А. П. Окладников]] қатысқан экспедиция [[Сұрқандария облысы]]ндағы [[Тесік-Тас үңгірі]]нде [[Һомо Неандертал|неандерталь]] адамның қаңқасын тапты. Атап айтқанда, 8–9 жастағы баланың жерленуі анықталды, бұл [[посткеңестік кеңістік]] аумағындағы ең ежелгі жерлеу рәсімдерінің бірі туралы айтуға негіз береді. Бұл жерлеу [[мустье мәдениеті]]не жатады.<ref> {{кітап |Авторы = Воронцов М.Э. |тақырыбы = Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана" |ссылка = |орны = Л. |баспасы = АН УзССР |жыл = 1950 |беттері = 476 |страницы = 22—23 |тираж = }} </ref> 2003 жылы Қашқадария облысында, Зеравшан жотасының оңтүстік етегінде (Гиссар жотасының солтүстігінде), Тешик-Таштан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Ангиляк үңгірінде мустье дәуіріне жататын еңбек құралдары және адамның бесінші табанның ортаңғы сүйегі табылды. Бұл сүйектің өлшемдері неандерталь мен анатомиялық қазіргі адам арасындағы вариация шегінде орналасқан. Табылған заттардың жасы 38–44 мың жыл деп анықталған.<ref>''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Палеоантропы, 2006. М.:КомКнига ISBN 5-484-00426-8 Серия: Предшественники. Предки?</ref><ref>[http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf Glantz, M., B. Viola, P. Wrinn, T. Chikisheva, A. Derevianko, A. Krivoshapkin, U. Islamov, R. Suleimanov and T. Ritzman, 2008 New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142752/http://anthropology.colostate.edu/wp-content/files/2013/05/Glantz.JournalHumanEvolution2008.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> Аманқұтансай өзені аңғарындағы Аманқұтан үңгірінде мустье дәуіріне жататын Аманқұтан алғашқы адамдар тұрақ-орны орналасқан. Булбұлзарсай өзенінің жағасында Такаликсай тұрақ-орны (кейінгі мустье дәуірі) табылған. [[Аһангаран (өзен)|Аһангаран]] өзенінің орта ағысында орналасқан Эрташсай-12 және Куксарай-2 тұрақтарында қабаттар орта және жоғары палеолит кезеңіне жатады.<ref>''Павленок К. К.'' и др. [http://www.paeas.ru/Articleru/518 Новые стратифицированные палеолитические местонахождения в долине р. Ахангаран (Узбекистан)] {{Wayback|url=http://www.paeas.ru/Articleru/518 |date=20220212183110 }} // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. 2021. Том XXVII</ref> Жоғарғы палеолитке Самарқанд тұрақ-орнынан табылған фрагменттік бас сүйектер жатады. Кульбұлақ және Самарқан тұрақтарының мәдени қабаттарында ошақ іздері анықталған, олардың айналасында кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдардың негізгі тіршілік әрекеті шоғырланған. Типтік жоғарғы палеолиттік 2.2 және 2.1 қабаттары Кульбұлақ мәдениетінің біртұтас дамуының кезең-кезеңмен қалыптасуын көрсетеді (39–11 мың жыл бұрын).<ref>{{Cite web |url=http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |title=''Касымов М. Р.'' Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак) |accessdate=2016-09-11 |archivedate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626140939/http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |url-status=live }}</ref><ref>''[[Павленок, Константин Константинович|Павленок К. К.]], Шнайдер С. В., Колобова К. А., Лазарев С. Ю., Раджабов А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii «Зубчатое мустье» стоянки Кульбулак: новые данные и интерпретации] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/zubchatoe-mustie-stoyanki-kulbulak-novye-dannye-i-interpretatsii|date=20200326233245}} // Известия Алтайского государственного университета № 4 (84) / том 1 / 2014.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан тарихы]] fyx5u7zf94s8ahp5vhg4u5m7jvmfukb Қатысушы талқылауы:Fonibak 3 779337 3586352 2026-04-17T06:35:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586352 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Fonibak}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:35, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) tfmgglc5k74m8d21sztubip9fmel3zn Өзбекстан облыстары 0 779338 3586357 2026-04-17T06:45:20Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Өзбекстан облыстары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston viloyatlari}}) — Өзбекстан 12 облысқа, 1 автономиялық республикаға және 1 тәуелсіз қалаға (Ташкент) бөлінеді. == Тізім == Атаулар төменде өзбек тілінде берілген, дегенмен әр атаудың транслитерациясының көптеген нұсқалары бар. Облы... 3586357 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан облыстары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston viloyatlari}}) — Өзбекстан 12 облысқа, 1 автономиялық республикаға және 1 тәуелсіз қалаға (Ташкент) бөлінеді. == Тізім == Атаулар төменде өзбек тілінде берілген, дегенмен әр атаудың транслитерациясының көптеген нұсқалары бар. Облыстар өз кезегінде 175 ауданға бөлінеді. {| class="standard sortable" |- ! width="20px"|Картадағы нөмір ! width="160px"|Қазақша атауы ! width="160px"|Өзбекше атауы ! Халқы<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/49355-hududlar-kesimida-2024-yil-boshiga-doimiy-aholi-soni-2|title=Statistika qo'mitasi - Демографическая ситуация|publisher=stat.uz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321162638/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/5260-demograficheskaya-situatsiya-4|archivedate=2019-03-21|accessdate=2024-01-11|url-status=live}}</ref> ! Аумағы<ref>{{cite web|url=http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|title=ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННОЙ ПАЛАТЫ РФ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ|lang=ru|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303152628/http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|archivedate=2012-03-03|url-status=dead}}</ref> ! Орталағы ! Жалпы аймақтық өнім (2019; млрд. сом)<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |title=Валовой региональный продукт (январь-декабрь 2019 года) |accessdate=2020-02-22 |archivedate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |url-status=live }}</ref> |- | 1 | [[Ташкент]] | Toshkent<br />Тошкент | align=right| 3 040,8 | align=right| 0,3 | | align=right| 74527,6 |- | 14 | [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] | Qoraqalpog’iston Respublikasi<br />Қорақалпоғистон<br />Республикаси | align=right| 2 002,7 | align=right| 165,6 | [[Нүкіс]] | align=right| 18735,7 |- | 2 | [[Әндіжан облысы]] | Andijon viloyati<br />Андижон вилояти | align=right| 3 394,4 | align=right| 4,2 | [[Әндіжан]] | align=right| 32897,2 |- | 3 | [[Бұхара облысы]] | Buxoro viloyati<br />Бухоро вилояти | align=right| 2 044 | align=right| 39,4 | [[Бұхара]] | align=right| 26695,0 |- | 5 | [[Жызақ облысы]] | Jizzax viloyati<br />Жиззах вилояти | align=right| 1 507,4 | align=right| 20,5 | [[Жызақ]] | align=right| 15211,9 |- | 8 | [[Қашқадария облысы]] | Qashqadaryo viloyati<br />Қашқадарё вилояти | align=right| 3 560,6 | align=right| 28,4 | [[Қаршы (қала)|Қаршы]] | align=right| 36470,1 |- | 7 | [[Науаи облысы]] | Navoiy viloyati<br />Навоий вилояти | align=right| 1 075,3 | align=right| 110,8 | [[Науаи]] | align=right| 36685,2 |- | 6 | [[Наманған облысы]] | Namangan viloyati<br />Наманган вилояти | align=right| 3 066,1 | align=right| 7,9 | [[Наманған]] | align=right| 23239,0 |- | 9 | [[Самарқан облысы]] | Samarqand viloyati<br />Самарқанд вилояти | align=right| 4 208,5 | align=right| 16,4 | [[Самарқан]] | align=right| 37593,9 |- | 11 | [[Сұрқандария облысы]] | Surxondaryo viloyati<br />Сурхондарё вилояти | align=right| 2 877,1 | align=right| 20,8 | [[Термез]] | align=right| 22349,3 |- | 10 | [[Сырдария облысы]] | Sirdaryo viloyati<br />Сирдарё вилояти | align=right| 914 | align=right| 5,1 | [[Гүлістан]] | align=right| 10477,7 |- | 12 | [[Ташкент облысы]] | Toshkent viloyati<br />Тошкент вилояти | align=right| 3 051,8 | align=right| 15,3 | [[Нұрафшан]] | align=right| 50117,8 |- | 4 | [[Ферғана облысы]] | Farg’ona viloyati<br />Фарғона вилояти | align=right| 4 061,5 | align=right| 6,8 | [[Ферғана]] | align=right| 32943,3 |- | 13 | [[Хорезм облысы]] | Xorazm viloyati<br />Хоразм вилояти | align=right| 1 995,6 | align=right| 6,3 | [[Үргеніш]] | align=right| 19136,5 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан әкімшілік бөлінісі]] ickyrhudlub7mkdxxprr99936djfamg 3586358 3586357 2026-04-17T06:45:53Z TheNomadEditor 120280 /* Тізім */ 3586358 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан облыстары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston viloyatlari}}) — Өзбекстан 12 облысқа, 1 автономиялық республикаға және 1 тәуелсіз қалаға (Ташкент) бөлінеді. == Тізім == Атаулар төменде өзбек тілінде берілген, дегенмен әр атаудың транслитерациясының көптеген нұсқалары бар. Облыстар өз кезегінде 175 ауданға бөлінеді. {| class="standard sortable" |- ! width="20px"|Картадағы нөмір ! width="160px"|Қазақша атауы ! width="160px"|Өзбекше атауы ! Халқы<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/49355-hududlar-kesimida-2024-yil-boshiga-doimiy-aholi-soni-2|title=Statistika qo'mitasi - Демографическая ситуация|publisher=stat.uz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321162638/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/5260-demograficheskaya-situatsiya-4|archivedate=2019-03-21|accessdate=2024-01-11|url-status=live}}</ref> ! Аумағы<ref>{{cite web|url=http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|title=ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННОЙ ПАЛАТЫ РФ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ|lang=ru|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303152628/http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|archivedate=2012-03-03|url-status=dead}}</ref> ! Орталағы ! Аймақтық өнім (2019; млрд. сом)<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |title=Валовой региональный продукт (январь-декабрь 2019 года) |accessdate=2020-02-22 |archivedate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |url-status=live }}</ref> |- | 1 | [[Ташкент]] | Toshkent<br />Тошкент | align=right| 3 040,8 | align=right| 0,3 | | align=right| 74527,6 |- | 14 | [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] | Qoraqalpog’iston Respublikasi<br />Қорақалпоғистон<br />Республикаси | align=right| 2 002,7 | align=right| 165,6 | [[Нүкіс]] | align=right| 18735,7 |- | 2 | [[Әндіжан облысы]] | Andijon viloyati<br />Андижон вилояти | align=right| 3 394,4 | align=right| 4,2 | [[Әндіжан]] | align=right| 32897,2 |- | 3 | [[Бұхара облысы]] | Buxoro viloyati<br />Бухоро вилояти | align=right| 2 044 | align=right| 39,4 | [[Бұхара]] | align=right| 26695,0 |- | 5 | [[Жызақ облысы]] | Jizzax viloyati<br />Жиззах вилояти | align=right| 1 507,4 | align=right| 20,5 | [[Жызақ]] | align=right| 15211,9 |- | 8 | [[Қашқадария облысы]] | Qashqadaryo viloyati<br />Қашқадарё вилояти | align=right| 3 560,6 | align=right| 28,4 | [[Қаршы (қала)|Қаршы]] | align=right| 36470,1 |- | 7 | [[Науаи облысы]] | Navoiy viloyati<br />Навоий вилояти | align=right| 1 075,3 | align=right| 110,8 | [[Науаи]] | align=right| 36685,2 |- | 6 | [[Наманған облысы]] | Namangan viloyati<br />Наманган вилояти | align=right| 3 066,1 | align=right| 7,9 | [[Наманған]] | align=right| 23239,0 |- | 9 | [[Самарқан облысы]] | Samarqand viloyati<br />Самарқанд вилояти | align=right| 4 208,5 | align=right| 16,4 | [[Самарқан]] | align=right| 37593,9 |- | 11 | [[Сұрқандария облысы]] | Surxondaryo viloyati<br />Сурхондарё вилояти | align=right| 2 877,1 | align=right| 20,8 | [[Термез]] | align=right| 22349,3 |- | 10 | [[Сырдария облысы]] | Sirdaryo viloyati<br />Сирдарё вилояти | align=right| 914 | align=right| 5,1 | [[Гүлістан]] | align=right| 10477,7 |- | 12 | [[Ташкент облысы]] | Toshkent viloyati<br />Тошкент вилояти | align=right| 3 051,8 | align=right| 15,3 | [[Нұрафшан]] | align=right| 50117,8 |- | 4 | [[Ферғана облысы]] | Farg’ona viloyati<br />Фарғона вилояти | align=right| 4 061,5 | align=right| 6,8 | [[Ферғана]] | align=right| 32943,3 |- | 13 | [[Хорезм облысы]] | Xorazm viloyati<br />Хоразм вилояти | align=right| 1 995,6 | align=right| 6,3 | [[Үргеніш]] | align=right| 19136,5 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан әкімшілік бөлінісі]] o0xfpm9pbw86rf10s7bazfh6ci54fnp 3586360 3586358 2026-04-17T06:47:58Z TheNomadEditor 120280 3586360 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Uzbekistan provinces numbered.svg|нобай|Бірінші ретті әкімшілік-аумақтық бірліктер]] '''Өзбекстан облыстары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston viloyatlari}}) — Өзбекстан 12 облысқа, 1 автономиялық республикаға және 1 тәуелсіз қалаға (Ташкент) бөлінеді. == Тізім == Атаулар төменде өзбек тілінде берілген, дегенмен әр атаудың транслитерациясының көптеген нұсқалары бар. Облыстар өз кезегінде 175 ауданға бөлінеді. {| class="standard sortable" |- ! width="20px"|Картадағы нөмір ! width="160px"|Қазақша атауы ! width="160px"|Өзбекше атауы ! Халқы<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/49355-hududlar-kesimida-2024-yil-boshiga-doimiy-aholi-soni-2|title=Statistika qo'mitasi - Демографическая ситуация|publisher=stat.uz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321162638/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/5260-demograficheskaya-situatsiya-4|archivedate=2019-03-21|accessdate=2024-01-11|url-status=live}}</ref> ! Аумағы<ref>{{cite web|url=http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|title=ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННОЙ ПАЛАТЫ РФ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ|lang=ru|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303152628/http://centrasia.ruschamber.net/aboutcountry.php|archivedate=2012-03-03|url-status=dead}}</ref> ! Орталағы ! Аймақтық өнім (2019; млрд. сом)<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |title=Валовой региональный продукт (январь-декабрь 2019 года) |accessdate=2020-02-22 |archivedate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |url-status=live }}</ref> |- | 1 | [[Ташкент]] | Toshkent<br />Тошкент | align=right| 3 040,8 | align=right| 0,3 | | align=right| 74527,6 |- | 14 | [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] | Qoraqalpog’iston Respublikasi<br />Қорақалпоғистон<br />Республикаси | align=right| 2 002,7 | align=right| 165,6 | [[Нүкіс]] | align=right| 18735,7 |- | 2 | [[Әндіжан облысы]] | Andijon viloyati<br />Андижон вилояти | align=right| 3 394,4 | align=right| 4,2 | [[Әндіжан]] | align=right| 32897,2 |- | 3 | [[Бұхара облысы]] | Buxoro viloyati<br />Бухоро вилояти | align=right| 2 044 | align=right| 39,4 | [[Бұхара]] | align=right| 26695,0 |- | 5 | [[Жызақ облысы]] | Jizzax viloyati<br />Жиззах вилояти | align=right| 1 507,4 | align=right| 20,5 | [[Жызақ]] | align=right| 15211,9 |- | 8 | [[Қашқадария облысы]] | Qashqadaryo viloyati<br />Қашқадарё вилояти | align=right| 3 560,6 | align=right| 28,4 | [[Қаршы (қала)|Қаршы]] | align=right| 36470,1 |- | 7 | [[Науаи облысы]] | Navoiy viloyati<br />Навоий вилояти | align=right| 1 075,3 | align=right| 110,8 | [[Науаи]] | align=right| 36685,2 |- | 6 | [[Наманған облысы]] | Namangan viloyati<br />Наманган вилояти | align=right| 3 066,1 | align=right| 7,9 | [[Наманған]] | align=right| 23239,0 |- | 9 | [[Самарқан облысы]] | Samarqand viloyati<br />Самарқанд вилояти | align=right| 4 208,5 | align=right| 16,4 | [[Самарқан]] | align=right| 37593,9 |- | 11 | [[Сұрқандария облысы]] | Surxondaryo viloyati<br />Сурхондарё вилояти | align=right| 2 877,1 | align=right| 20,8 | [[Термез]] | align=right| 22349,3 |- | 10 | [[Сырдария облысы]] | Sirdaryo viloyati<br />Сирдарё вилояти | align=right| 914 | align=right| 5,1 | [[Гүлістан]] | align=right| 10477,7 |- | 12 | [[Ташкент облысы]] | Toshkent viloyati<br />Тошкент вилояти | align=right| 3 051,8 | align=right| 15,3 | [[Нұрафшан]] | align=right| 50117,8 |- | 4 | [[Ферғана облысы]] | Farg’ona viloyati<br />Фарғона вилояти | align=right| 4 061,5 | align=right| 6,8 | [[Ферғана]] | align=right| 32943,3 |- | 13 | [[Хорезм облысы]] | Xorazm viloyati<br />Хоразм вилояти | align=right| 1 995,6 | align=right| 6,3 | [[Үргеніш]] | align=right| 19136,5 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан әкімшілік бөлінісі]] 5xlaejg2yls4845r1c1s5ofilvj5lfz Тас раушан 0 779339 3586365 2026-04-17T06:52:55Z 19642206g 179570 19642206g [[Тас раушан]] бетін [[Тас раушаны]] бетіне жылжытты 3586365 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Тас раушаны]] 8etwnarctelxik110ktkqmtcoukw817 Өзбекстан саяси партиялары 0 779341 3586377 2026-04-17T07:04:41Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Өзбекстан саяси партиялары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston siyosiy partiyalari}}) — Өзбекстан [[президенттік республика]], алайда елдің парламенті [[Олий Мәжіліс]] маңызды өкілеттіктерге ие.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://constitution.uz/ru/clause/index|title=Конституция Республики Узбекистан|website=constitution.uz|a... 3586377 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан саяси партиялары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston siyosiy partiyalari}}) — Өзбекстан [[президенттік республика]], алайда елдің парламенті [[Олий Мәжіліс]] маңызды өкілеттіктерге ие.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://constitution.uz/ru/clause/index|title=Конституция Республики Узбекистан|website=constitution.uz|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606030245/https://constitution.uz/ru/clause/index|url-status=live}}</ref> Олий Мәжіліс — екі палатадан тұратын жоғары мемлекеттік өкілді орган. Заң шығару палатасында (номиналды түрде төменгі палата) саяси партиялардың мүшелері бола алатын депутаттар отырады. Демек, парламентте ұсынылған партиялық фракциялар заң шығару қызметіне қатысады. Өзбекстан Республикасы Конституциясына сәйкес азаматтар саяси партияларға бірігу құқығына ие (39 бет).<ref name=":0" /> Партиялар қоғамдық бірлестіктер ретінде танылады және олар тек сот шешімі негізінде ғана тыйым салынуы немесе таратылуы мүмкін (70 бет).<ref name=":0" /> Партиялар мемлекеттік билікті қалыптастыруға қатысады (74 бет).<ref name=":0" /> Мысалы, парламентте ұсынылған саяси партиялардың фракциялары президентпен премьер-министр кандидатурасы бойынша консультацияларға қатысады (118 бет).<ref name=":0" /> Сонымен қатар, судьялар ешбір партияның мүшесі бола алмайды, прокурорлар өз қызметін атқару кезінде партиялық мүшелігі мен қызметін уақытша тоқтатуға міндетті. Конституциядан бөлек, партиялардың қызметі «Саяси партиялар туралы» заңмен, басқа да нормативтік-құқықтық актілермен, партия жарғыларымен реттеледі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://lex.uz/acts/57033|title=ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН О ПОЛИТИЧЕСКИХ ПАРТИЯХ (№ 337-I)|website=lex.uz|date=2021-10-15|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210739/https://lex.uz/acts/57033|url-status=live}}</ref> 1996 жылы қабылданған «Саяси партиялар туралы» заң көппартиялық жүйенің институционалдық негізін қалады.<ref>{{мақала|сілтеме=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63827650/%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8__5-202020200704-19291-sx3i.pdf?1593880320=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3D63827650.pdf&Expires=1687643337&Signature=XzUrR-irFYgWPTaiCyvJPs2h1OJSgs-5ZlcVlbB2PYDXaiC4WvKyGMg5y2yOl0tr0C-4eyKv8cJ0JLL~1nJXkEcUvKsoNh7g-GtUrc840YuJxEbscwHPIUCRHy0VTnQ23SSW4ccz~xZ3H6XSlnRbaeUASYTmztb9F8jDkPQpXmnGTAj-J98ithLxZqp~7yen1JaEu-z7n4fBUsgc2yYd~H1Lz7XnoggPdZxAmng4zSA-KMrUBks5QR4cclhvsLzDoKf0hyOwelIAiEHcOT7qeOf7UDmTFgwPh3ss5mDZ6N1Ls9YzldrX0gFNwBxrcj55OAR3~zmVNQ4Kx8rma46PdQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=243|авторы=Джамиев Б.А.|тақырыбы=Особенности формирования и развития многопартийности в Узбекистане|жыл=2020|язык=RU|издание=Вопросы политологии|тип=журнал|месяц=5|нөмері=5(57)|беттері=1547—1554|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210738/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63827650/%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8__5-202020200704-19291-sx3i.pdf?1593880320=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3D63827650.pdf&Expires=1687643337&Signature=XzUrR-irFYgWPTaiCyvJPs2h1OJSgs-5ZlcVlbB2PYDXaiC4WvKyGMg5y2yOl0tr0C-4eyKv8cJ0JLL~1nJXkEcUvKsoNh7g-GtUrc840YuJxEbscwHPIUCRHy0VTnQ23SSW4ccz~xZ3H6XSlnRbaeUASYTmztb9F8jDkPQpXmnGTAj-J98ithLxZqp~7yen1JaEu-z7n4fBUsgc2yYd~H1Lz7XnoggPdZxAmng4zSA-KMrUBks5QR4cclhvsLzDoKf0hyOwelIAiEHcOT7qeOf7UDmTFgwPh3ss5mDZ6N1Ls9YzldrX0gFNwBxrcj55OAR3~zmVNQ4Kx8rma46PdQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=243}}</ref> Партия құру үшін кемінде 20 мың партия мүшесі болуы қажет, олар кем дегенде 8 аумақтық субъектіде, соның ішінде Ташкент пен Қарақалпақстанда тұруы тиіс.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rol-politicheskih-partiy-v-razvitii-grazhdanskogo-obschestva-v-uzbekistane/viewer|title=Роль политических партий в развитии гражданского общества в Узбекистане|website=cyberleninka.ru|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210738/https://cyberleninka.ru/article/n/rol-politicheskih-partiy-v-razvitii-grazhdanskogo-obschestva-v-uzbekistane/viewer|url-status=live}}</ref> Ұлттық және діни белгі бойынша партия құруға тыйым салынады.<ref name=":2" /> 2023 жылғы жағдай бойынша Өзбекстанда ресми түрде 5 партия тіркелген.<ref name="inform">{{cite web|author=Мадибек Джанибеков|title=Политические партии Узбекистана утвердили своих кандидатов на президентские выборы|url=https://www.inform.kz/ru/politicheskie-partii-uzbekistana-utverdili-svoih-kandidatov-na-prezidentskie-vybory_a4073163|website=inform.kz|date=2023-05-30|accessdate=2023-06-22|archivedate=2023-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230622193230/https://www.inform.kz/ru/politicheskie-partii-uzbekistana-utverdili-svoih-kandidatov-na-prezidentskie-vybory_a4073163|url-status=live}}</ref> Олардың барлығы жүйенің бөлігі болып табылады және парламентте депутаттары бар. Парламенттік фракциялар блоктарға бірігу құқығына ие.<ref name=":1" /> 2005—2009 жылдары ӨзЛиДеП, «Ұлттық жаңғыру» және «Әділет» партияларынан құралған блок қызмет етті.<ref name=":2" /> Барлық бес партия бұрынғы шақырылымдардағы парламенттерде де ұсынылған. Партиялар негізгі мәселелер мен президент Шавкат Мирзиёевтің шешімдеріне қатысты ұқсас саясат ұстанады. Кейбір партиялар бір-бірін белсенді түрде сынағанымен, президентке қатысты сын өте сирек айтылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n2r1tmey1mvqxhl3weu002gr9eyt8f4 3586378 3586377 2026-04-17T07:05:55Z TheNomadEditor 120280 3586378 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан саяси партиялары''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston siyosiy partiyalari}}) — Өзбекстан [[президенттік республика]], алайда елдің парламенті [[Олий Мәжіліс]] маңызды өкілеттіктерге ие.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://constitution.uz/ru/clause/index|title=Конституция Республики Узбекистан|website=constitution.uz|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606030245/https://constitution.uz/ru/clause/index|url-status=live}}</ref> Олий Мәжіліс — екі палатадан тұратын жоғары мемлекеттік өкілді орган. Заң шығару палатасында (номиналды түрде төменгі палата) саяси партиялардың мүшелері бола алатын депутаттар отырады. Демек, парламентте ұсынылған партиялық фракциялар заң шығару қызметіне қатысады. Өзбекстан Республикасы Конституциясына сәйкес азаматтар саяси партияларға бірігу құқығына ие (39 бет).<ref name=":0" /> Партиялар қоғамдық бірлестіктер ретінде танылады және олар тек сот шешімі негізінде ғана тыйым салынуы немесе таратылуы мүмкін (70 бет).<ref name=":0" /> Партиялар мемлекеттік билікті қалыптастыруға қатысады (74 бет).<ref name=":0" /> Мысалы, парламентте ұсынылған саяси партиялардың фракциялары президентпен премьер-министр кандидатурасы бойынша консультацияларға қатысады (118 бет).<ref name=":0" /> Сонымен қатар, судьялар ешбір партияның мүшесі бола алмайды, прокурорлар өз қызметін атқару кезінде партиялық мүшелігі мен қызметін уақытша тоқтатуға міндетті. Конституциядан бөлек, партиялардың қызметі «Саяси партиялар туралы» заңмен, басқа да нормативтік-құқықтық актілермен, партия жарғыларымен реттеледі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://lex.uz/acts/57033|title=ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН О ПОЛИТИЧЕСКИХ ПАРТИЯХ (№ 337-I)|website=lex.uz|date=2021-10-15|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210739/https://lex.uz/acts/57033|url-status=live}}</ref> 1996 жылы қабылданған «Саяси партиялар туралы» заң көппартиялық жүйенің институционалдық негізін қалады.<ref>{{мақала|сілтеме=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63827650/%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8__5-202020200704-19291-sx3i.pdf?1593880320=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3D63827650.pdf&Expires=1687643337&Signature=XzUrR-irFYgWPTaiCyvJPs2h1OJSgs-5ZlcVlbB2PYDXaiC4WvKyGMg5y2yOl0tr0C-4eyKv8cJ0JLL~1nJXkEcUvKsoNh7g-GtUrc840YuJxEbscwHPIUCRHy0VTnQ23SSW4ccz~xZ3H6XSlnRbaeUASYTmztb9F8jDkPQpXmnGTAj-J98ithLxZqp~7yen1JaEu-z7n4fBUsgc2yYd~H1Lz7XnoggPdZxAmng4zSA-KMrUBks5QR4cclhvsLzDoKf0hyOwelIAiEHcOT7qeOf7UDmTFgwPh3ss5mDZ6N1Ls9YzldrX0gFNwBxrcj55OAR3~zmVNQ4Kx8rma46PdQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=243|авторы=Джамиев Б.А.|тақырыбы=Особенности формирования и развития многопартийности в Узбекистане|жыл=2020|язык=RU|издание=Вопросы политологии|тип=журнал|месяц=5|нөмері=5(57)|беттері=1547—1554|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210738/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63827650/%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8__5-202020200704-19291-sx3i.pdf?1593880320=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3D63827650.pdf&Expires=1687643337&Signature=XzUrR-irFYgWPTaiCyvJPs2h1OJSgs-5ZlcVlbB2PYDXaiC4WvKyGMg5y2yOl0tr0C-4eyKv8cJ0JLL~1nJXkEcUvKsoNh7g-GtUrc840YuJxEbscwHPIUCRHy0VTnQ23SSW4ccz~xZ3H6XSlnRbaeUASYTmztb9F8jDkPQpXmnGTAj-J98ithLxZqp~7yen1JaEu-z7n4fBUsgc2yYd~H1Lz7XnoggPdZxAmng4zSA-KMrUBks5QR4cclhvsLzDoKf0hyOwelIAiEHcOT7qeOf7UDmTFgwPh3ss5mDZ6N1Ls9YzldrX0gFNwBxrcj55OAR3~zmVNQ4Kx8rma46PdQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=243}}</ref> Партия құру үшін кемінде 20 мың партия мүшесі болуы қажет, олар кем дегенде 8 аумақтық субъектіде, соның ішінде Ташкент пен Қарақалпақстанда тұруы тиіс.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rol-politicheskih-partiy-v-razvitii-grazhdanskogo-obschestva-v-uzbekistane/viewer|title=Роль политических партий в развитии гражданского общества в Узбекистане|website=cyberleninka.ru|accessdate=2023-06-24|archivedate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624210738/https://cyberleninka.ru/article/n/rol-politicheskih-partiy-v-razvitii-grazhdanskogo-obschestva-v-uzbekistane/viewer|url-status=live}}</ref> Ұлттық және діни белгі бойынша партия құруға тыйым салынады.<ref name=":2" /> 2023 жылғы жағдай бойынша Өзбекстанда ресми түрде 5 партия тіркелген.<ref name="inform">{{cite web|author=Мадибек Джанибеков|title=Политические партии Узбекистана утвердили своих кандидатов на президентские выборы|url=https://www.inform.kz/ru/politicheskie-partii-uzbekistana-utverdili-svoih-kandidatov-na-prezidentskie-vybory_a4073163|website=inform.kz|date=2023-05-30|accessdate=2023-06-22|archivedate=2023-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230622193230/https://www.inform.kz/ru/politicheskie-partii-uzbekistana-utverdili-svoih-kandidatov-na-prezidentskie-vybory_a4073163|url-status=live}}</ref> Олардың барлығы жүйенің бөлігі болып табылады және парламентте депутаттары бар. Парламенттік фракциялар блоктарға бірігу құқығына ие.<ref name=":1" /> 2005—2009 жылдары ӨзЛиДеП, «Ұлттық жаңғыру» және «Әділет» партияларынан құралған блок қызмет етті.<ref name=":2" /> Барлық бес партия бұрынғы шақырылымдардағы парламенттерде де ұсынылған. Партиялар негізгі мәселелер мен президент Шавкат Мирзиёевтің шешімдеріне қатысты ұқсас саясат ұстанады. Кейбір партиялар бір-бірін белсенді түрде сынағанымен, президентке қатысты сын өте сирек айтылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан саяси партиялары]] [[Санат:Елдер бойынша саяси партиялардың тізімдері]] 5kn89uok5wbe5w7o7azmdakr0v56ntg Қатысушы талқылауы:Ұшқын Жансая 3 779342 3586382 2026-04-17T07:09:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586382 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ұшқын Жансая}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 12:09, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 6zv2mluwic8enl4xtatweu5ro2aqdu0 Өзбекстан Қарулы күштері 0 779343 3586393 2026-04-17T07:19:17Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіп... 3586393 wikitext text/x-wiki '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e8cibwr3jymjbw4mebcbrsd05tznmod 3586405 3586393 2026-04-17T07:36:23Z TheNomadEditor 120280 3586405 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы|Шанхай ынтымақтастық]] [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы|Ұйымының]] (ШЫҰ) мүшесі болып табылады, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына]] (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты. Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. Дегенмен, 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5rx8iy1cx8fwnl5g3eqbuk49zkr9kgj 3586409 3586405 2026-04-17T07:42:07Z TheNomadEditor 120280 /* Сипаттама */ 3586409 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6zb0npu7wmkm0qk6plkpf86ksr6hyi0 3586412 3586409 2026-04-17T07:43:36Z TheNomadEditor 120280 3586412 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] s3t5urvhj6lhx8jpeeki241mci9cl0d 3586417 3586412 2026-04-17T07:47:14Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3586417 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Саны == 2010 жылы Өзбекстан Қарулы Күштерінде 87 мың адам қызмет етті. Сол уақыттан бастап әскери қызметшілердің саны қысқара бастады. 2023 жылы Өзбекстанда қызмет ететін әскери қызметшілер саны шамамен 48 мыңнан 68 мыңға дейін болды. 2026 жылғы жағдай бойынша Өзбекстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі белсенді әскери қызметшілер саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай бағаланады. Global Firepower мәліметі бойынша қарулы күштерде шамамен 120 000 адам жеке құрам бар, ал Military Power Rankings бағалауынша әскери қызметшілер саны шамамен 195 000 адамды құрайды, олардың 65 000-ы белсенді әскери қызметшілер болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] 75u5budstf9nmxylros5twrbzk4neou 3586419 3586417 2026-04-17T07:50:06Z TheNomadEditor 120280 /* Саны */ 3586419 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Саны == 2010 жылы Өзбекстан Қарулы Күштерінде 87 мың адам қызмет етті. Сол уақыттан бастап әскери қызметшілердің саны қысқара бастады. 2023 жылы Өзбекстанда қызмет ететін әскери қызметшілер саны шамамен 48 мыңнан 68 мыңға дейін болды.<ref>{{Cite web|url=https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|title=Узбекистан Численность вооруженных сил, 1960-2023 - knoema.com|lang=ru|website=Knoema|accessdate=2024-04-11|archivedate=2024-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240803193230/https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Саны !Қысқарту (%) |- |2020 |68 000 |0,00% |- |2019 |68 000 |0,00% |- |2018 |68 000 |0,00% |- |2017 |68 000 |0,00% |- |2016 |68 000 |0,00% |- |2015 |68 000 |0,00% |- |2014 |68 000 |0,00% |- |2013 |68 000 |0,00% |- |2012 |68 000 |0,00% |- |'''2011''' |'''68 000''' |'''-21,84%''' (''-19 000)'' |- |2010 |87 000 |0,00% |- |2009 |87 000 |0,00% |} 2026 жылғы жағдай бойынша Өзбекстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі белсенді әскери қызметшілер саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай бағаланады. Global Firepower мәліметі бойынша қарулы күштерде шамамен 120 000 адам жеке құрам бар,<ref>{{Cite web|url=https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=uzbekistan|title=2026 Uzbekistan Military Strength|lang=en|website=www.globalfirepower.com|accessdate=2026-02-28}}</ref> Military Power Rankings бағалауынша әскери қызметшілер саны шамамен 195 000 адамды құрайды, олардың 65 000-ы белсенді әскери қызметшілер болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.militarypowerrankings.com/military-power/uzbekistan|title=Uzbekistan Military Power Ranking|lang=en|website=Military Power Rankings|accessdate=2026-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] 6kbae5b4hektaw6e58uxkmiaa4w2su4 3586422 3586419 2026-04-17T07:51:46Z TheNomadEditor 120280 TheNomadEditor [[Өзбекстан қарулы күштері]] бетін [[Өзбекстан Қарулы күштері]] бетіне жылжытты 3586419 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Саны == 2010 жылы Өзбекстан Қарулы Күштерінде 87 мың адам қызмет етті. Сол уақыттан бастап әскери қызметшілердің саны қысқара бастады. 2023 жылы Өзбекстанда қызмет ететін әскери қызметшілер саны шамамен 48 мыңнан 68 мыңға дейін болды.<ref>{{Cite web|url=https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|title=Узбекистан Численность вооруженных сил, 1960-2023 - knoema.com|lang=ru|website=Knoema|accessdate=2024-04-11|archivedate=2024-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240803193230/https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Саны !Қысқарту (%) |- |2020 |68 000 |0,00% |- |2019 |68 000 |0,00% |- |2018 |68 000 |0,00% |- |2017 |68 000 |0,00% |- |2016 |68 000 |0,00% |- |2015 |68 000 |0,00% |- |2014 |68 000 |0,00% |- |2013 |68 000 |0,00% |- |2012 |68 000 |0,00% |- |'''2011''' |'''68 000''' |'''-21,84%''' (''-19 000)'' |- |2010 |87 000 |0,00% |- |2009 |87 000 |0,00% |} 2026 жылғы жағдай бойынша Өзбекстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі белсенді әскери қызметшілер саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай бағаланады. Global Firepower мәліметі бойынша қарулы күштерде шамамен 120 000 адам жеке құрам бар,<ref>{{Cite web|url=https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=uzbekistan|title=2026 Uzbekistan Military Strength|lang=en|website=www.globalfirepower.com|accessdate=2026-02-28}}</ref> Military Power Rankings бағалауынша әскери қызметшілер саны шамамен 195 000 адамды құрайды, олардың 65 000-ы белсенді әскери қызметшілер болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.militarypowerrankings.com/military-power/uzbekistan|title=Uzbekistan Military Power Ranking|lang=en|website=Military Power Rankings|accessdate=2026-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] 6kbae5b4hektaw6e58uxkmiaa4w2su4 3586426 3586422 2026-04-17T07:52:44Z TheNomadEditor 120280 3586426 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан Қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Саны == 2010 жылы Өзбекстан Қарулы Күштерінде 87 мың адам қызмет етті. Сол уақыттан бастап әскери қызметшілердің саны қысқара бастады. 2023 жылы Өзбекстанда қызмет ететін әскери қызметшілер саны шамамен 48 мыңнан 68 мыңға дейін болды.<ref>{{Cite web|url=https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|title=Узбекистан Численность вооруженных сил, 1960-2023 - knoema.com|lang=ru|website=Knoema|accessdate=2024-04-11|archivedate=2024-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240803193230/https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Саны !Қысқарту (%) |- |2020 |68 000 |0,00% |- |2019 |68 000 |0,00% |- |2018 |68 000 |0,00% |- |2017 |68 000 |0,00% |- |2016 |68 000 |0,00% |- |2015 |68 000 |0,00% |- |2014 |68 000 |0,00% |- |2013 |68 000 |0,00% |- |2012 |68 000 |0,00% |- |'''2011''' |'''68 000''' |'''-21,84%''' (''-19 000)'' |- |2010 |87 000 |0,00% |- |2009 |87 000 |0,00% |} 2026 жылғы жағдай бойынша Өзбекстан Қарулы Күштеріндегі белсенді әскери қызметшілер саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай бағаланады. Global Firepower мәліметі бойынша қарулы күштерде шамамен 120 000 адам жеке құрам бар,<ref>{{Cite web|url=https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=uzbekistan|title=2026 Uzbekistan Military Strength|lang=en|website=www.globalfirepower.com|accessdate=2026-02-28}}</ref> Military Power Rankings бағалауынша әскери қызметшілер саны шамамен 195 000 адамды құрайды, олардың 65 000-ы белсенді әскери қызметшілер болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.militarypowerrankings.com/military-power/uzbekistan|title=Uzbekistan Military Power Ranking|lang=en|website=Military Power Rankings|accessdate=2026-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] laj2an996l27952vcn0gxew7b2vmmrl 3586429 3586426 2026-04-17T07:53:10Z TheNomadEditor 120280 [[Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері|Санат шебері]]: [[Санат:Өзбекстан қарулы күштері]] → [[Санат:Өзбекстан Қарулы күштері]] 3586429 wikitext text/x-wiki {{Infobox National Military|name=Өзбекстан қарулы күштері|country=Өзбекстан|native_name={{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}|headquarters=[[File:Flag of Tashkent.svg|22px]] [[Ташкент]]|commander-in-chief={{flagicon image|Flag of the President of Uzbekistan.svg}} Президент [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Ш. М. Мирзиёев]]|minister=[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] Генерал-майор<br>[[Шухрат Гайратжонович Холмухамедов|Ш. Г. Холмухамедов]]|age=18—27|reserve=130 000 (2026)|active=65 000 — 120 000 (2026)|amount=3,07 млрд долларов (37,97 трлн сумов)|percent_GDP=2,8 %|foreign_suppliers={{RUS}}<br />{{USA}}|history=Ауғанстандағы азамат соғысы (1996–2001)<br />[[Тәжікстандағы азаматтық соғыс]]<br />Баткен оқиғалары}} '''Өзбекстан Қарулы күштері''' ({{Lang-uz|O‘zbekiston Qurolli Kuchlari}}) — [[Әскери күш-қуат|әскери күштердің]] жиынтығы. Олар мемлекеттің әскери ұйымының және елдің қорғаныс жүйесінің негізін құрайды. Әскери қақтығыстардың алдын алу және оларды тежеу, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналған.<ref>{{Cite web|url=https://uzbekistan.org/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B1/3910/|title=Вооруженные силы – надежный гарант обеспечения стабильности Нового Узбекистана|lang=ru|first=Kozimkhon|last=Khujaev|website=EMBASSY OF UZBEKISTAN IN THE UNITED STATES|date=2023-09-28|accessdate=2025-06-30}}</ref> Өзбекстанның Қарулы Күштері құрамына әскери басқару органдары, құрлық әскерлері, ӘӘК ([[әскери-әуе күштері]]), [[әскери-теңіз флоты]], арнайы әскерлер, Ұлттық гвардия және шекара қызметі кіреді. Өзбекстан Қарулы Күштерінің міндеттері елдің бейтарап сыртқы саяси бағытына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті тарапынан айқындалады, бұл олардың тек [[қорғаныс]] мақсатында ғана қолданылуын білдіреді. == Тарихы == Тәуелсіз Өзбекстан Қарулы Күштерінің тарихы 1992 жылғы 14 қаңтардан басталады, сол күні ел аумағында орналасқан бұрынғы кеңестік әскери құрамалар толықтай ұлттық юрисдикцияға алынды. == Сипаттама == Өзбекстан [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]ның (ШЫҰ) мүшесі болып табылады,<ref>{{cite web|url=https://rus.sectsco.org/20250905/1974749.html|title=О круглом столе "ШОС в действии: инициативы Нового Узбекистана"|author=|date=2025-09-05|work=|publisher=[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на (ҰҚШҰ) мүшелігін 2012 жылдың ортасында тоқтатты.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2012/12/19/odkb/|title=Членство Узбекистана в ОДКБ приостановлено|author=|date=2012-12-19|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-16|lang=ru}}</ref> Ел Мәскеумен екіжақты қорғаныс байланыстарын сақтайды және негізінен кеңестік дәуірдегі әскери техникасын пайдаланады. Әскери-әуе күштерінің елеулі мүмкіндіктері Кеңес Одағынан мұра болып қалғанымен, аралық кезеңде минималды жөндеу мен жаңғырту жұмыстары жауынгерлік жарамды қару-жарақ пен техниканың азаюына әкелді. 2018 жылға дейін ұшақтар мен тікұшақтар сатып алу жүзеге асырылған. Ұшқыштардың ұшу уақыты төмен, техникалық қызмет көрсетудегі кемшіліктер қалған ұшақтар мен тікұшақтардың жұмыс қабілетіне әсер етеді. Әртүрлі деректер бойынша, 2023 жылғы жағдайға сәйкес, Қарулы Күштердің саны шамамен 48 мыңнан 60 мыңға дейін әскери қызметшіден тұрған. == Саны == 2010 жылы Өзбекстан Қарулы Күштерінде 87 мың адам қызмет етті. Сол уақыттан бастап әскери қызметшілердің саны қысқара бастады. 2023 жылы Өзбекстанда қызмет ететін әскери қызметшілер саны шамамен 48 мыңнан 68 мыңға дейін болды.<ref>{{Cite web|url=https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|title=Узбекистан Численность вооруженных сил, 1960-2023 - knoema.com|lang=ru|website=Knoema|accessdate=2024-04-11|archivedate=2024-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240803193230/https://ru.knoema.com//atlas/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/topics/%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%92%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D0%BB|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Саны !Қысқарту (%) |- |2020 |68 000 |0,00% |- |2019 |68 000 |0,00% |- |2018 |68 000 |0,00% |- |2017 |68 000 |0,00% |- |2016 |68 000 |0,00% |- |2015 |68 000 |0,00% |- |2014 |68 000 |0,00% |- |2013 |68 000 |0,00% |- |2012 |68 000 |0,00% |- |'''2011''' |'''68 000''' |'''-21,84%''' (''-19 000)'' |- |2010 |87 000 |0,00% |- |2009 |87 000 |0,00% |} 2026 жылғы жағдай бойынша Өзбекстан Қарулы Күштеріндегі белсенді әскери қызметшілер саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай бағаланады. Global Firepower мәліметі бойынша қарулы күштерде шамамен 120 000 адам жеке құрам бар,<ref>{{Cite web|url=https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=uzbekistan|title=2026 Uzbekistan Military Strength|lang=en|website=www.globalfirepower.com|accessdate=2026-02-28}}</ref> Military Power Rankings бағалауынша әскери қызметшілер саны шамамен 195 000 адамды құрайды, олардың 65 000-ы белсенді әскери қызметшілер болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.militarypowerrankings.com/military-power/uzbekistan|title=Uzbekistan Military Power Ranking|lang=en|website=Military Power Rankings|accessdate=2026-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан Қарулы күштері]] 88jeh8wp8qcoc7g0cbem4tpohej7tc4 Қатысушы талқылауы:Арманова Айсұлу 3 779344 3586398 2026-04-17T07:29:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586398 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Арманова Айсұлу}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:29, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) ogzivr6sfmaedwc7a30bpycbk5vrqvh Қатысушы талқылауы:"Шәкәрім университеті" КеАҚ 3 779347 3586436 2026-04-17T08:01:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586436 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name="Шәкәрім университеті" КеАҚ}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 13:01, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) mbfqvot62ckrcacydulrlliepphrgky Гауһар Саяділқызы Балтабаева 0 779348 3586438 2026-04-17T08:19:40Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, Маралиха ауылы.... 3586438 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, Маралиха ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Қазақ мемлекеттік қыздар институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}"; * Қазақстан Республикасының "{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гауһар Саяділқызы Балтабаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 30 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], Маралиха ауылында туған.<br> Алматы мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақ мемлекеттік қыздар институтын ([[2007 жыл|2007]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) жергілікті және мемлекеттік басқару мамандықтары бойынша бітірген.<br> 1991-[[1993 жыл|93]] жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, институт ғылыми кеңесінің ғалым-хатшысы (1993-[[2006 жыл|2006]]) болды. [[2000 жыл|2000]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында педагогикалық-ғылыми жұмыстармен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы (әңгімелер мен повестер)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік әлемі" атты монографиясында ұлт әдебиетіне қомақты үлес қосқан көрнекті қаламгерлердің көркем шығармаларын зерттеді. 10 томтық "Қазақ әдебиеті тарихының" 9-томындағы (2007) "Сәкен Жүнісов", "Қалихан Ысқақов" тарауларын жазуға қатысқан. 2009 жылдан қазақ және орыс тілдерінде шығатын "Дәстүр" ұлттық-танымдық журналының жауапты хатшысы. 2010 жылдан Алматы қаласындағы "Жауһар" ұлттық салт-дәстүді қолдау қоры" қоғамдық қорының, "Ел-шежіре" қайырымдылық қоры жобаларының ғылыми кеңесшісі.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің, бірнеше оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/gaukhar-baltabaeva Baltabaeva Gaukhar.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 6n4uu3k53gc36vydjanidiclv32360v 3586439 3586438 2026-04-17T08:20:30Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586439 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, Маралиха ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Қазақ мемлекеттік қыздар институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}"; * Қазақстан Республикасының "{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гауһар Саяділқызы Балтабаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 30 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], Маралиха ауылында туған.<br> Алматы мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақ мемлекеттік қыздар институтын ([[2007 жыл|2007]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) жергілікті және мемлекеттік басқару мамандықтары бойынша бітірген.<br> 1991-[[1993 жыл|93]] жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, институт ғылыми кеңесінің ғалым-хатшысы (1993-[[2006 жыл|2006]]) болды. [[2000 жыл|2000]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында педагогикалық-ғылыми жұмыстармен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы (әңгімелер мен повестер)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік әлемі" атты монографиясында ұлт әдебиетіне қомақты үлес қосқан көрнекті қаламгерлердің көркем шығармаларын зерттеді. 10 томтық "Қазақ әдебиеті тарихының" 9-томындағы (2007) "Сәкен Жүнісов", "Қалихан Ысқақов" тарауларын жазуға қатысқан. 2009 жылдан қазақ және орыс тілдерінде шығатын "Дәстүр" ұлттық-танымдық журналының жауапты хатшысы. 2010 жылдан Алматы қаласындағы "Жауһар" ұлттық салт-дәстүді қолдау қоры" қоғамдық қорының, "Ел-шежіре" қайырымдылық қоры жобаларының ғылыми кеңесшісі.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің, бірнеше оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/gaukhar-baltabaeva Baltabaeva Gaukhar.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] 2yfcvhkiw824xabseh5elfqrqa7qjbq 3586441 3586439 2026-04-17T08:27:57Z Салиха 17167 3586441 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, Маралиха ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Қазақ мемлекеттік қыздар институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}"; * Қазақстан Республикасының "{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гауһар Саяділқызы Балтабаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 30 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], Маралиха ауылында туған.<br> Алматы мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақ мемлекеттік қыздар институтын ([[2007 жыл|2007]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) жергілікті және мемлекеттік басқару мамандықтары бойынша бітірген.<br> 1991-[[1993 жыл|93]] жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, институт ғылыми кеңесінің ғалым-хатшысы (1993-[[2006 жыл|2006]]) болды. [[2000 жыл|2000]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында педагогикалық-ғылыми жұмыстармен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы (әңгімелер мен повестер)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік әлемі" атты монографиясында ұлт әдебиетіне қомақты үлес қосқан көрнекті қаламгерлердің көркем шығармаларын зерттеді. 10 томтық "Қазақ әдебиеті тарихының" 9-томындағы (2007) "Сәкен Жүнісов", "Қалихан Ысқақов" тарауларын жазуға қатысқан. 2009 жылдан қазақ және орыс тілдерінде шығатын "Дәстүр" ұлттық-танымдық журналының жауапты хатшысы. 2010 жылдан Алматы қаласындағы "Жауһар" ұлттық салт-дәстүді қолдау қоры" қоғамдық қорының, "Ел-шежіре" қайырымдылық қоры жобаларының ғылыми кеңесшісі.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің, бірнеше оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/gaukhar-baltabaeva Baltabaeva Gaukhar.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] bp77v6zxaa3nwjmp6zthzrbpd8j426j 3586442 3586441 2026-04-17T08:28:49Z Салиха 17167 3586442 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, [[Маралды (Күршім ауданы)|Маралды]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Қазақ мемлекеттік қыздар институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}"; * Қазақстан Республикасының "{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гауһар Саяділқызы Балтабаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 30 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], [[Маралды (Күршім ауданы)|Маралды]] ауылында туған.<br> Алматы мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақ мемлекеттік қыздар институтын ([[2007 жыл|2007]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) жергілікті және мемлекеттік басқару мамандықтары бойынша бітірген.<br> 1991-[[1993 жыл|93]] жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, институт ғылыми кеңесінің ғалым-хатшысы (1993-[[2006 жыл|2006]]) болды. [[2000 жыл|2000]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында педагогикалық-ғылыми жұмыстармен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы (әңгімелер мен повестер)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік әлемі" атты монографиясында ұлт әдебиетіне қомақты үлес қосқан көрнекті қаламгерлердің көркем шығармаларын зерттеді. 10 томтық "Қазақ әдебиеті тарихының" 9-томындағы (2007) "Сәкен Жүнісов", "Қалихан Ысқақов" тарауларын жазуға қатысқан. 2009 жылдан қазақ және орыс тілдерінде шығатын "Дәстүр" ұлттық-танымдық журналының жауапты хатшысы. 2010 жылдан Алматы қаласындағы "Жауһар" ұлттық салт-дәстүді қолдау қоры" қоғамдық қорының, "Ел-шежіре" қайырымдылық қоры жобаларының ғылыми кеңесшісі.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің, бірнеше оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/gaukhar-baltabaeva Baltabaeva Gaukhar.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] n81ipab0fz3ccz0xkb0h1itrsa5nw43 3586444 3586442 2026-04-17T08:30:20Z Салиха 17167 «[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586444 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гауһар Саяділқызы Балтабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.04.1968 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, [[Маралды (Күршім ауданы)|Маралды]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Қазақ мемлекеттік қыздар институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}"; * Қазақстан Республикасының "{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гауһар Саяділқызы Балтабаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1968 жыл|1968]] жылы 30 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], [[Маралды (Күршім ауданы)|Маралды]] ауылында туған.<br> Алматы мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақ мемлекеттік қыздар институтын ([[2007 жыл|2007]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) жергілікті және мемлекеттік басқару мамандықтары бойынша бітірген.<br> 1991-[[1993 жыл|93]] жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, институт ғылыми кеңесінің ғалым-хатшысы (1993-[[2006 жыл|2006]]) болды. [[2000 жыл|2000]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында педагогикалық-ғылыми жұмыстармен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы (әңгімелер мен повестер)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> "Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік әлемі" атты монографиясында ұлт әдебиетіне қомақты үлес қосқан көрнекті қаламгерлердің көркем шығармаларын зерттеді. 10 томтық "Қазақ әдебиеті тарихының" 9-томындағы (2007) "Сәкен Жүнісов", "Қалихан Ысқақов" тарауларын жазуға қатысқан. 2009 жылдан қазақ және орыс тілдерінде шығатын "Дәстүр" ұлттық-танымдық журналының жауапты хатшысы. 2010 жылдан Алматы қаласындағы "Жауһар" ұлттық салт-дәстүді қолдау қоры" қоғамдық қорының, "Ел-шежіре" қайырымдылық қоры жобаларының ғылыми кеңесшісі.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің, бірнеше оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2013); * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]"; * "Білім беру ісінің үздігі" медалі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/gaukhar-baltabaeva Baltabaeva Gaukhar.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] 3hr11exs6cckpy59hzvmgllza30xa37 Қатысушы талқылауы:Карабалаев Алпамис Умитгали ули 3 779349 3586446 2026-04-17T08:50:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586446 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Карабалаев Алпамис Умитгали ули}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 13:50, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 2nxh740gp8r44qiuioi8bpyv0bcg6e5 Қатысушы талқылауы:DMSandShrike 3 779350 3586449 2026-04-17T09:14:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586449 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=DMSandShrike}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 14:14, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 3wmvowe0jf5pxphc4j9cgddqnmrig5f Қатысушы талқылауы:User 897341 3 779351 3586450 2026-04-17T09:15:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586450 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=User 897341}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:15, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 9f856zddkuvkyta386dodtg5ep1yz52 Қатысушы талқылауы:Айдос Қаракөз 3 779352 3586455 2026-04-17T09:19:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586455 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айдос Қаракөз}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:19, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) 8ldpnkvsmq7orwmkurg3frafildf8cf Үлгі:Potd/2025-05-10 (kk) 10 779353 3586456 2026-04-17T09:20:31Z Rasulbek Adil 176232 Жаңа бетте: Лаостың Саваннахет қаласындағы ғимараттың қисық есіктері мен шіріген кірпіштері. [[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]] 3586456 wikitext text/x-wiki Лаостың Саваннахет қаласындағы ғимараттың қисық есіктері мен шіріген кірпіштері. [[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]] gy685kiuhd2p7qh7c19hlgciaylkcj0 Құралай Темірбекқызы Жанұзақова 0 779354 3586461 2026-04-17T09:42:22Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Құралай Темірбекқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.11.1972 |Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}, Жаңаталап (Қызы... 3586461 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Құралай Темірбекқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.11.1972 |Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}, [[Жаңаталап (Қызылорда облысы)|Жаңаталап]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Құралай Темірбекқызы Жанұзақова''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1972 жыл|1972]] жылы 22 қарашада [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Жаңаталап (Қызылорда облысы)|Жаңаталап]] ауылында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1995 жыл|1995]]) және аспирантурасын ([[1999 жыл|1999]]) бітірген.<br> [[2000 жыл|2000]]-[[2003 жыл|03]] жылдары [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің республикалық ғылыми-практикалық "[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы|Дарын]]" орталығында дарынды балаларды оқыту мен дамытудың педагогикалық инновациялық технологиялары лабораториясының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2003 жылдан [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті]]нің қазақ әдебиеті кафедрасында қызмет етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақ прозасындағы романтизмның көркемдік әлемі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми еңбектерінде қазақ әдебиетіндегі романтизмнің зерттелу тарихы, теориялық мәселелері мен ұлттық ерекшеліктері қарастырлған.<br> Бірнеше ғылыми еңбектің, 1 монография мен оқу құралдарының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапаттары == * ҚР БҒМ "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2015); * ҚР БҒМ Құрмет грамотасы (2024);, * "Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін" төсбелгісі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/kuralai-zhanuzakova Zhanuzakova Kuralai.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] fnfuzefrgkxr2muqv0pwxgwp9paw2kf 3586462 3586461 2026-04-17T09:43:24Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3586462 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Құралай Темірбекқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.11.1972 |Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}, [[Жаңаталап (Қызылорда облысы)|Жаңаталап]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Құралай Темірбекқызы Жанұзақова''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1972 жыл|1972]] жылы 22 қарашада [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Жаңаталап (Қызылорда облысы)|Жаңаталап]] ауылында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1995 жыл|1995]]) және аспирантурасын ([[1999 жыл|1999]]) бітірген.<br> [[2000 жыл|2000]]-[[2003 жыл|03]] жылдары [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің республикалық ғылыми-практикалық "[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы|Дарын]]" орталығында дарынды балаларды оқыту мен дамытудың педагогикалық инновациялық технологиялары лабораториясының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2003 жылдан [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті]]нің қазақ әдебиеті кафедрасында қызмет етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақ прозасындағы романтизмның көркемдік әлемі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми еңбектерінде қазақ әдебиетіндегі романтизмнің зерттелу тарихы, теориялық мәселелері мен ұлттық ерекшеліктері қарастырлған.<br> Бірнеше ғылыми еңбектің, 1 монография мен оқу құралдарының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапаттары == * ҚР БҒМ "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2015); * ҚР БҒМ Құрмет грамотасы (2024);, * "Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін" төсбелгісі.<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/kuralai-zhanuzakova Zhanuzakova Kuralai.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] m3qxmsuj19zx21zn1ykmvafymdih1w3 Аннагуль Аннакулиева 0 779355 3586464 2026-04-17T09:44:49Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965). == Дереккөздер == {{дер... 3586464 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h8y0d5oywxr2wdepjvqj53m5ec1bmcd 3586465 3586464 2026-04-17T09:56:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3586465 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 09aqegnv9ua6aow6683h12om4lctrl5 3586467 3586465 2026-04-17T09:56:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3586467 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lduq8ca5ae7n9t1yqknotij0jt7uqz6 3586468 3586467 2026-04-17T09:57:09Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ толықтыру 3586468 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады. Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jaj389sqkkoge2z95r0yjxgboe5myxo 3586469 3586468 2026-04-17T09:59:31Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ 3586469 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенкули ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады. Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0eq7ncjmcdws5pcq0zcylf7smukhhdb 3586470 3586469 2026-04-17T10:02:54Z Мағыпар 100137 3586470 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4wmqrkjwudj7oxir197mcgyx56b52pf 3586473 3586470 2026-04-17T10:03:54Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны және шығармашылығы */ дереккөз 3586473 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} igpw2kf6qv9fs7sfi5unju5odebm1zo 3586474 3586473 2026-04-17T10:05:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3586474 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955) *Халықтар достығы ордені (1983) *Құрмет белгісі ордені (1950) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qwh3k2rwokext8s0bo7qcr413cvmtbb 3586476 3586474 2026-04-17T10:06:26Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ дереккөз 3586476 wikitext text/x-wiki '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rb03tbu2j6tgu93u5kruxemjoh9ykl7 3586477 3586476 2026-04-17T10:09:48Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3586477 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} k9ehoms4wq133nj4133y49k1g5f713a 3586478 3586477 2026-04-17T10:10:41Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3586478 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = Annakulieva AA.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rmiojnr14ut173yeavs0rw3tehpyvek 3586480 3586478 2026-04-17T10:16:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3586480 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = 1941—2001 |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} {{актриса|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kftuhn3twa00slcu2gteya9ze6vmdj7 3586481 3586480 2026-04-17T10:20:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3586481 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = 1941—2001 |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} {{актриса|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b91xbzifkmnkz2oy4z7oir4t2g1mu34 3586483 3586481 2026-04-17T10:21:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3586483 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = 1941—2001 |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} {{актриса|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lh9l23a7jqrk9e0i4zlqcmsvicud8sf 3586484 3586483 2026-04-17T10:23:13Z Мағыпар 100137 3586484 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аннагуль Аннакулиева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 31.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 18.07.2009 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]] |Белсенділік жылдары = 1941—2001 |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} {{актриса|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{КСРО халық әртісі}} |Сайты = |Commons = }} '''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]] ж., [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]] ж., [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).<ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Өмірбаяны және шығармашылығы == Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген. 1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды. Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.<ref>{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені (1955); *Халықтар достығы ордені (1983); *Құрмет белгісі ордені (1950).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1gwcs931y23ldotozvhtdgg33xdq71z Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова 3 779356 3586491 2026-04-17T11:26:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3586491 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алтынай Сулейменова}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:26, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) rfpkag2izzynqytu1jp9eydq10jj30x