Өскемен

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Өскемен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3389</id>
    <revision>
      <id>3586573</id>
      <parentid>3571559</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55719" sha1="nf3nemrosf8if704d0az5wrtjzk0men" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Өскемен
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}}
| photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
| photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
| photo5a = UKam1.jpg{{!}}
| photo5b = UKam2.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 348
| foot_montage =
}}
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Oskemen seal.jpg
 |ту                      = Oskemen-remade.png
 |елтаңба сипаттамасы     = Өскемен елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec=
  |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]]
 |құрылған уақыты         = 1720
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 543,15
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 352 847&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 4139 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] 48,69 % &lt;br /&gt; [[қазақтар]] 48,13 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,72 % &lt;br /&gt; 
[[немістер]] 0,71 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 0,33 % &lt;br /&gt; [[әзербайжандар]] 0,26 % &lt;br /&gt; [[шешендер]] 0,18 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,17 % &lt;br /&gt; басқалары 0,81 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = өскемендік
 |телефон коды            = 7232
 |пошта индекстері        = F0*****
 |автомобиль коды         = F, 16
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Oskemen
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}

'''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған.

Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар.

Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қысқаша сипаттама==
[[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеиеннің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]]
Өскемен  Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың  адам  құрайды.  Қазіргі күні Өскеменде  76,8 мың  зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы  Ұлы  Отан  соғысына қатысқан адамдар.

Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы  түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина  жасау.  Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда  кәсіпорны  тіркелген. Өскемен қаласының ірі  және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде  31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам -  құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында,  9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам –  көлік пен байланыс саласында  т.б. еңбек етеді.

17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған.
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы  байланыс  автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады.
[[Көлік]]  желісі автомобиль  жолдарына негізделген.
[[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу  орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі  балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.

Өскемен қаласы –  егемендік  алған   Қазақстанның  көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қаланың құрылу тарихы==

[[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]]

XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар:
*а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету;
*б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту;
*в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу.

Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті.

Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы  Өскеменге   қала статусы берілді.  Қалада сауда,   ауылшаруашылығы  өнімдерін  өңдейтін өндіріс орындары  дами  бастады,  айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады.   Ұлы  Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды.
[[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]]

===Оқиғалар жылнамасы===

Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді  боярин Федор Байков  қалдырған еді.

'''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин  Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады.

'''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан  И.Бухгольц  отряды  Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев  бекінісі  салынады.

'''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге  және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.

'''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс  бойымен  Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді.  Үлбінің Ертіске құяр сағасынан  жаңа - Өскемен  бекінісінің  негізі қаланады. Ресей империясының картасынан  Өскемен  қамалы орын алады.

'''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды.

'''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі  тұрғызылды. Педагогикалық  курс  тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының  қаржысына оқыды.

'''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды.

'''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт  жастағы майдангер   Яков Васильевич Ушанов  жетекшілік жасады.

'''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік  большевиктік совдеп қолына  көшті.

'''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты.

'''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында  колчактардың қамауындағы  қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды.

'''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай  Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды.

'''1920 жылдың''' бас кезеңінде  Кенді  Алтайда Кеңес үкіметі орнады.

'''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді.

'''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі  Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды.

'''1925 ж.'''- Б-4 типті  бірінші радиоқабылдағыш құрылды.

'''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан  әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір  қоятын  құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды.

'''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол  Кенді Алтайды Транссібір және  Орта Азия магистралдарымен байланыстырды.

'''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді.  Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне  Киров есімі берілді. 1934 жылы   Киров сөз сөйлеген  көне  ғимарат  (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады.

'''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды.

'''1936 ж.- Атеистік  саяси көзқарастың  әсерімен Покров  храмы  құлатылды.

Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді.

'''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды.

Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды.

'''1941 жылдың '''8 мамыры күні  жол құрлысының екінші кезеңі басталды.  Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы  аяқталды.

'''1942 ж.'''- Мыс  өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды.

'''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді.

'''1949 ж.'''-  Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады.

'''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді.

'''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының  Алтай филиалы құрылды  - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы  Түсті металдардың Бүкілодақтық  тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет)

'''1951 жыл'''- Өскемен  қалалық пионерлер үйі  облыстық  деп өзгертілді.

'''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты  қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды.

'''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды.

'''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді.

'''1953 ж. '''3 маусым-  Өскемен су-электр станциясының  тұңғыш шлюзы  пайдалануға берілді.

Маусым айында  конденсатор зауытының құрлысы басталды.

'''1954 ж'''. қаңтар айында  Защита-Зырян  темір жолы пайдалануға ұсынылды.

'''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология  енгізілді.

'''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін  берді.

'''1957 ж''', 30 сәуір -   Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды.

'''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын  тапты.

'''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты  ашылды.

'''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды.

'''1958 жылы'''  Шығыс машина жасау зауытында  болат қорытылды.

'''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.)

'''1959 жылдың '''аяғында  өскемендік құрылысшылар қала халқына  Байланыс Үйін  сыйға тартты.

'''1961 ж.''', 16 қазан  Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды.

'''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды.

'''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен  титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді.

'''1963 ж.''', 3 наурыз -  Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді.

'''1965 ж.''', 27 наурыз -  Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды.

'''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына  Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған   АН-24 лайнері  қондырылды.

'''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды.

'''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды.

'''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын)

'''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың  Мәскеу, Алматы телехабарларын  көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді.

'''1970 ж.''',  9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді.

'''1970., қазан'''  - “Өскемен” қонақүйі  пайдалануға берілді.

'''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар  фабрикасының негізі қаланды.

'''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь  аудандары.

'''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра  поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы  КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды.

'''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында  Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға  ескерткіш қойылды.

'''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды.

'''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан  тұратын  құрылысының үшінші кезеңі басталды.

'''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды:  оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман  көлі” қорықтары енді.

'''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты.

'''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының  әндеріне арналған фестиваль өтті.

'''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді.

'''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі  істен шықты.

'''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды.

'''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында  9 баллдық күшті жер сілкінісі болды.

'''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.

'''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы  қайтарылды.

'''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген  жоғары оқу орны  Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды.

'''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады.

'''1997., мамыр''' – Шығыс  Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне  жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады.

'''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

'''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.&lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Халық саны ==
Өскемен қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897	!!1959	!!1970	!!1979	!!1989	!!1991	!!1999	!!2004	!!2005!!	2006
|-
|8721	
|150 371	
|{{өсім}}230 340	
|{{өсім}}274 287	
|{{өсім}}324 478	
|{{өсім}}332 900	
|{{құлдырау}}310 950	
|{{құлдырау}}294 507	
|{{құлдырау}}291 518
|{{құлдырау}}288 509
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 
|-
|{{құлдырау}}287 693	
|{{өсім}}286 709	
|{{өсім}}303 720	
|{{өсім}}304 973	
|{{өсім}}307 251	
|{{өсім}}309 534	
|{{құлдырау}}309 510	
|{{өсім}}314 069
|{{өсім}}316 893	
|{{өсім}}321 202
|{{өсім}}328 294
|{{өсім}}329 090
|-
!    2019!! 2020!!2021
|-
|{{өсім}}331 614
|{{өсім}}346 127
|{{өсім}}349 463
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9
|}

== Өскеменнің рәміздері ==
=== Өскемен қаласының туы: ===
[[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]]

Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді.
Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2

=== Өскемен қаласының елтаңбасы: ===
{{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}}
[[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]]

Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді.

Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3

=== Гимні ===

Жаса, Өскемен!

Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова  
Әнін жазған: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экология ==
Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады.

[[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда.
[[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]]
«2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді.

2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді.

Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді.

Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды:

1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді;

2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді;

3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді;

4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды;

5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды.

Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм.
2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған.
Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. 
Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады.

Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды.

== Өскемен қаласының құрметті азаматтары ==
[[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар   институтын бітіргеннен  кейін  Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]”  зауытының директоры қызметін  атқарған. [[Славский Е.Ф.]]  машинажасау министрі  кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді..

[[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]]  обкомының  бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты,  құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды..

[[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі.

[[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов  немесе Металлургтер поселкасы деп аталады.

[[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы.

[[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың  тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды.

[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.),  С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының  ұйымдастыруымен  бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды.

[[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті.  Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан   шығарды.

[[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын  басқарған. Оның басшылығымен  Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға  арналған ескерткіш  тұрғызылды.

[[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург,  жедел   жәрдем  ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары .  [[Мария Ивановна]] өз өмірін  денсаулық сақтау ісіне арнаған жан.

== Өнеркәсіп ==
Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар &quot;Үлбі металургиялық зауыты&quot; АҚ, &quot;Қазмырыш&quot; ҰҚ, &quot;Өскемен титан-магний зауыты&quot; АҚ және т.б.

Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], &quot;Өскемен арматура заводы&quot; АҚ, &quot;Өскемен конденсатор заводы&quot; АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады.
Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: &quot;Май&quot; ААҚ, &quot;Эмиль&quot; ЖШС, &quot;Үлбі-Комплекс&quot; ЖШС, &quot;Әділ&quot; ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған.

== Мәдениет ==

=== Мұражай ===
*Облыстық жергілікті тарих мұражайы
*Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы
*Шығыс Қазақстан өнер мұражайы
[[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]]

=== Кітапханалар ===
*А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана
*Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі»
*Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы
*Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы
*Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз)

== Театрлар мен залдар ==
*[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]
*Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы
*Облыстық халықтар достығы үйі
*Металлургтер мәдениет сарайы
*[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]]

[[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===
*'''Юбилейный''' — 6 кинозал
*'''Hollywood''' — 2 кинозал
*'''ЭХО''' — 3 кинозал
*'''5D''' кинотеатры

== Діни ғимараттар ==
2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы.

Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===

*'''«Алтай» телеарнасы'''
*'''«Атамекен» телеарнасы'''

=== Радиостанция ===
* «Радио NS» — 107.0 МГц
* «Русское радио» — 100.5 МГц
* «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц
* «TENGRI FM» — 103.5 МГц
* «Radio MIX» — 107.9 МГц
* «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц
* «Gakku FM» — 106.0 МГц
* «Радио Дача» — 102.3 МГц
* «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц
* «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц

=== Газеттер ===
*«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті
*«Менің қалам» апталық газеті
*«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы
*«Дидар» саяси апталығы
*«7 күн» облыстық газеті
*«Заң» заң туралы газет
*«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті
*«Flash» газеті
*«Стимул» газеті
*«Моя усадьба» газеті
*«Регион-Press» газеті
*«Вестник компании» газеті
*«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті
*«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті
*«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті
*«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті
*«Реклам» газеті

== Білім мен ғылым ==

2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке).

=== Орта кәсіптік білім беру ===
*С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі
*Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі
*Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі
*Өскемен медициналық колледжі
*Техника-экономикалық колледжі
*Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі
*Шығыс Қазақстан заң колледжі
*Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі
*Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК)
*Өскемен құрылыс колледжі
*Өскемен техникалық колледжі
*Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі
*Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі
*Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі
*Кәсіптік оқыту және сервис колледжі
*Стоматологиялық колледж
*Бизнес пен құқық колледжі
*Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі
*ҚАЕУ колледжі
*Өскемен политехникaлық колледжі

=== Жоғарғы оқу орындары ===

*[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
*[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]]
*[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]]
*Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ)
*Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА)
*филиалдар:
**Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы
**Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі

Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді.

== Өскемен мәдениетте ==

Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және  [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған.  Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі.

== Қала басшылары ==

=== [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] ===

#[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995)
#[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997)
#[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999)
#[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003)
#[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004)
#[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005)
#[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005)
#[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006)
#[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007)
#[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009)
#[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012)
#[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016)
#[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017)
#[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018)
# [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері)

== Туыстас қалалар ==

*{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
*{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап.
*{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап.
*{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап.

== Суреттер ==

[[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]]
[[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]]
[[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шығыс Қазақстан облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:Өскемен]]</text>
      <sha1>nf3nemrosf8if704d0az5wrtjzk0men</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586575</id>
      <parentid>3586573</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55719" sha1="ts423atvwyv052srwjxc8yux0c0cuax" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Өскемен
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}}
| photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
| photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
| photo5a = UKam1.jpg{{!}}
| photo5b = UKam2.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 348
| foot_montage =
}}
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Oskemen seal.jpg
 |ту                      = Oskemen-remade.png
 |елтаңба сипаттамасы     = Өскемен елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec=
  |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]]
 |құрылған уақыты         = 1720
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 543,15
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 352 847&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 4139 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] 48,69 % &lt;br /&gt; [[қазақтар]] 48,13 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,72 % &lt;br /&gt; 
[[немістер]] 0,71 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 0,33 % &lt;br /&gt; [[әзербайжандар]] 0,26 % &lt;br /&gt; [[шешендер]] 0,18 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,17 % &lt;br /&gt; басқалары 0,81 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = өскемендік
 |телефон коды            = 7232
 |пошта индекстері        = F0*****
 |автомобиль коды         = F, 16
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Oskemen
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}

'''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған.

Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар.

Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қысқаша сипаттама==
[[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]]
Өскемен  Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың  адам  құрайды.  Қазіргі күні Өскеменде  76,8 мың  зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы  Ұлы  Отан  соғысына қатысқан адамдар.

Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы  түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина  жасау.  Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда  кәсіпорны  тіркелген. Өскемен қаласының ірі  және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде  31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам -  құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында,  9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам –  көлік пен байланыс саласында  т.б. еңбек етеді.

17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған.
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы  байланыс  автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады.
[[Көлік]]  желісі автомобиль  жолдарына негізделген.
[[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу  орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі  балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.

Өскемен қаласы –  егемендік  алған   Қазақстанның  көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қаланың құрылу тарихы==

[[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]]

XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар:
*а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету;
*б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту;
*в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу.

Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті.

Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы  Өскеменге   қала статусы берілді.  Қалада сауда,   ауылшаруашылығы  өнімдерін  өңдейтін өндіріс орындары  дами  бастады,  айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады.   Ұлы  Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды.
[[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]]

===Оқиғалар жылнамасы===

Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді  боярин Федор Байков  қалдырған еді.

'''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин  Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады.

'''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан  И.Бухгольц  отряды  Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев  бекінісі  салынады.

'''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге  және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.

'''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс  бойымен  Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді.  Үлбінің Ертіске құяр сағасынан  жаңа - Өскемен  бекінісінің  негізі қаланады. Ресей империясының картасынан  Өскемен  қамалы орын алады.

'''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды.

'''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі  тұрғызылды. Педагогикалық  курс  тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының  қаржысына оқыды.

'''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды.

'''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт  жастағы майдангер   Яков Васильевич Ушанов  жетекшілік жасады.

'''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік  большевиктік совдеп қолына  көшті.

'''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты.

'''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында  колчактардың қамауындағы  қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды.

'''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай  Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды.

'''1920 жылдың''' бас кезеңінде  Кенді  Алтайда Кеңес үкіметі орнады.

'''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді.

'''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі  Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды.

'''1925 ж.'''- Б-4 типті  бірінші радиоқабылдағыш құрылды.

'''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан  әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір  қоятын  құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды.

'''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол  Кенді Алтайды Транссібір және  Орта Азия магистралдарымен байланыстырды.

'''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді.  Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне  Киров есімі берілді. 1934 жылы   Киров сөз сөйлеген  көне  ғимарат  (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады.

'''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды.

'''1936 ж.- Атеистік  саяси көзқарастың  әсерімен Покров  храмы  құлатылды.

Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді.

'''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды.

Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды.

'''1941 жылдың '''8 мамыры күні  жол құрлысының екінші кезеңі басталды.  Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы  аяқталды.

'''1942 ж.'''- Мыс  өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды.

'''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді.

'''1949 ж.'''-  Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады.

'''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді.

'''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының  Алтай филиалы құрылды  - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы  Түсті металдардың Бүкілодақтық  тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет)

'''1951 жыл'''- Өскемен  қалалық пионерлер үйі  облыстық  деп өзгертілді.

'''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты  қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды.

'''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды.

'''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді.

'''1953 ж. '''3 маусым-  Өскемен су-электр станциясының  тұңғыш шлюзы  пайдалануға берілді.

Маусым айында  конденсатор зауытының құрлысы басталды.

'''1954 ж'''. қаңтар айында  Защита-Зырян  темір жолы пайдалануға ұсынылды.

'''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология  енгізілді.

'''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін  берді.

'''1957 ж''', 30 сәуір -   Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды.

'''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын  тапты.

'''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты  ашылды.

'''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды.

'''1958 жылы'''  Шығыс машина жасау зауытында  болат қорытылды.

'''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.)

'''1959 жылдың '''аяғында  өскемендік құрылысшылар қала халқына  Байланыс Үйін  сыйға тартты.

'''1961 ж.''', 16 қазан  Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды.

'''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды.

'''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен  титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді.

'''1963 ж.''', 3 наурыз -  Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді.

'''1965 ж.''', 27 наурыз -  Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды.

'''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына  Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған   АН-24 лайнері  қондырылды.

'''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды.

'''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды.

'''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын)

'''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың  Мәскеу, Алматы телехабарларын  көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді.

'''1970 ж.''',  9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді.

'''1970., қазан'''  - “Өскемен” қонақүйі  пайдалануға берілді.

'''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар  фабрикасының негізі қаланды.

'''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь  аудандары.

'''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра  поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы  КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды.

'''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында  Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға  ескерткіш қойылды.

'''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды.

'''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан  тұратын  құрылысының үшінші кезеңі басталды.

'''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды:  оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман  көлі” қорықтары енді.

'''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты.

'''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының  әндеріне арналған фестиваль өтті.

'''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді.

'''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі  істен шықты.

'''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды.

'''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында  9 баллдық күшті жер сілкінісі болды.

'''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.

'''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы  қайтарылды.

'''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген  жоғары оқу орны  Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды.

'''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады.

'''1997., мамыр''' – Шығыс  Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне  жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады.

'''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

'''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.&lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Халық саны ==
Өскемен қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897	!!1959	!!1970	!!1979	!!1989	!!1991	!!1999	!!2004	!!2005!!	2006
|-
|8721	
|150 371	
|{{өсім}}230 340	
|{{өсім}}274 287	
|{{өсім}}324 478	
|{{өсім}}332 900	
|{{құлдырау}}310 950	
|{{құлдырау}}294 507	
|{{құлдырау}}291 518
|{{құлдырау}}288 509
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 
|-
|{{құлдырау}}287 693	
|{{өсім}}286 709	
|{{өсім}}303 720	
|{{өсім}}304 973	
|{{өсім}}307 251	
|{{өсім}}309 534	
|{{құлдырау}}309 510	
|{{өсім}}314 069
|{{өсім}}316 893	
|{{өсім}}321 202
|{{өсім}}328 294
|{{өсім}}329 090
|-
!    2019!! 2020!!2021
|-
|{{өсім}}331 614
|{{өсім}}346 127
|{{өсім}}349 463
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9
|}

== Өскеменнің рәміздері ==
=== Өскемен қаласының туы: ===
[[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]]

Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді.
Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2

=== Өскемен қаласының елтаңбасы: ===
{{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}}
[[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]]

Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді.

Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3

=== Гимні ===

Жаса, Өскемен!

Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова  
Әнін жазған: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экология ==
Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады.

[[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда.
[[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]]
«2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді.

2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді.

Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді.

Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды:

1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді;

2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді;

3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді;

4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды;

5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды.

Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм.
2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған.
Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. 
Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады.

Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды.

== Өскемен қаласының құрметті азаматтары ==
[[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар   институтын бітіргеннен  кейін  Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]”  зауытының директоры қызметін  атқарған. [[Славский Е.Ф.]]  машинажасау министрі  кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді..

[[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]]  обкомының  бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты,  құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды..

[[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі.

[[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов  немесе Металлургтер поселкасы деп аталады.

[[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы.

[[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың  тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды.

[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.),  С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының  ұйымдастыруымен  бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды.

[[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті.  Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан   шығарды.

[[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын  басқарған. Оның басшылығымен  Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға  арналған ескерткіш  тұрғызылды.

[[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург,  жедел   жәрдем  ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары .  [[Мария Ивановна]] өз өмірін  денсаулық сақтау ісіне арнаған жан.

== Өнеркәсіп ==
Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар &quot;Үлбі металургиялық зауыты&quot; АҚ, &quot;Қазмырыш&quot; ҰҚ, &quot;Өскемен титан-магний зауыты&quot; АҚ және т.б.

Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], &quot;Өскемен арматура заводы&quot; АҚ, &quot;Өскемен конденсатор заводы&quot; АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады.
Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: &quot;Май&quot; ААҚ, &quot;Эмиль&quot; ЖШС, &quot;Үлбі-Комплекс&quot; ЖШС, &quot;Әділ&quot; ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған.

== Мәдениет ==

=== Мұражай ===
*Облыстық жергілікті тарих мұражайы
*Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы
*Шығыс Қазақстан өнер мұражайы
[[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]]

=== Кітапханалар ===
*А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана
*Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі»
*Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы
*Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы
*Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз)

== Театрлар мен залдар ==
*[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]
*Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы
*Облыстық халықтар достығы үйі
*Металлургтер мәдениет сарайы
*[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]]

[[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===
*'''Юбилейный''' — 6 кинозал
*'''Hollywood''' — 2 кинозал
*'''ЭХО''' — 3 кинозал
*'''5D''' кинотеатры

== Діни ғимараттар ==
2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы.

Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===

*'''«Алтай» телеарнасы'''
*'''«Атамекен» телеарнасы'''

=== Радиостанция ===
* «Радио NS» — 107.0 МГц
* «Русское радио» — 100.5 МГц
* «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц
* «TENGRI FM» — 103.5 МГц
* «Radio MIX» — 107.9 МГц
* «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц
* «Gakku FM» — 106.0 МГц
* «Радио Дача» — 102.3 МГц
* «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц
* «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц

=== Газеттер ===
*«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті
*«Менің қалам» апталық газеті
*«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы
*«Дидар» саяси апталығы
*«7 күн» облыстық газеті
*«Заң» заң туралы газет
*«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті
*«Flash» газеті
*«Стимул» газеті
*«Моя усадьба» газеті
*«Регион-Press» газеті
*«Вестник компании» газеті
*«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті
*«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті
*«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті
*«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті
*«Реклам» газеті

== Білім мен ғылым ==

2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке).

=== Орта кәсіптік білім беру ===
*С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі
*Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі
*Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі
*Өскемен медициналық колледжі
*Техника-экономикалық колледжі
*Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі
*Шығыс Қазақстан заң колледжі
*Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі
*Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК)
*Өскемен құрылыс колледжі
*Өскемен техникалық колледжі
*Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі
*Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі
*Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі
*Кәсіптік оқыту және сервис колледжі
*Стоматологиялық колледж
*Бизнес пен құқық колледжі
*Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі
*ҚАЕУ колледжі
*Өскемен политехникaлық колледжі

=== Жоғарғы оқу орындары ===

*[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
*[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]]
*[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]]
*Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ)
*Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА)
*филиалдар:
**Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы
**Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі

Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді.

== Өскемен мәдениетте ==

Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және  [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған.  Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі.

== Қала басшылары ==

=== [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] ===

#[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995)
#[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997)
#[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999)
#[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003)
#[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004)
#[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005)
#[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005)
#[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006)
#[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007)
#[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009)
#[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012)
#[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016)
#[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017)
#[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018)
# [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері)

== Туыстас қалалар ==

*{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
*{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап.
*{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап.
*{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап.

== Суреттер ==

[[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]]
[[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]]
[[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шығыс Қазақстан облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:Өскемен]]</text>
      <sha1>ts423atvwyv052srwjxc8yux0c0cuax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586579</id>
      <parentid>3586575</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттер */</comment>
      <origin>3586579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55875" sha1="qri0cx6mo71puirmspdcpa6ij0rkw90" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Өскемен
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}}
| photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
| photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
| photo5a = UKam1.jpg{{!}}
| photo5b = UKam2.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 348
| foot_montage =
}}
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Oskemen seal.jpg
 |ту                      = Oskemen-remade.png
 |елтаңба сипаттамасы     = Өскемен елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec=
  |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]]
 |құрылған уақыты         = 1720
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 543,15
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 352 847&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 4139 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] 48,69 % &lt;br /&gt; [[қазақтар]] 48,13 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,72 % &lt;br /&gt; 
[[немістер]] 0,71 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 0,33 % &lt;br /&gt; [[әзербайжандар]] 0,26 % &lt;br /&gt; [[шешендер]] 0,18 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,17 % &lt;br /&gt; басқалары 0,81 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = өскемендік
 |телефон коды            = 7232
 |пошта индекстері        = F0*****
 |автомобиль коды         = F, 16
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Oskemen
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}

'''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған.

Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар.

Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қысқаша сипаттама==
[[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]]
Өскемен  Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың  адам  құрайды.  Қазіргі күні Өскеменде  76,8 мың  зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы  Ұлы  Отан  соғысына қатысқан адамдар.

Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы  түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина  жасау.  Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда  кәсіпорны  тіркелген. Өскемен қаласының ірі  және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде  31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам -  құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында,  9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам –  көлік пен байланыс саласында  т.б. еңбек етеді.

17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған.
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы  байланыс  автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады.
[[Көлік]]  желісі автомобиль  жолдарына негізделген.
[[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу  орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі  балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.

Өскемен қаласы –  егемендік  алған   Қазақстанның  көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қаланың құрылу тарихы==

[[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]]

XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар:
*а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету;
*б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту;
*в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу.

Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті.

Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы  Өскеменге   қала статусы берілді.  Қалада сауда,   ауылшаруашылығы  өнімдерін  өңдейтін өндіріс орындары  дами  бастады,  айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады.   Ұлы  Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды.
[[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]]

===Оқиғалар жылнамасы===

Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді  боярин Федор Байков  қалдырған еді.

'''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин  Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады.

'''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан  И.Бухгольц  отряды  Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев  бекінісі  салынады.

'''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге  және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.

'''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс  бойымен  Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді.  Үлбінің Ертіске құяр сағасынан  жаңа - Өскемен  бекінісінің  негізі қаланады. Ресей империясының картасынан  Өскемен  қамалы орын алады.

'''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды.

'''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі  тұрғызылды. Педагогикалық  курс  тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының  қаржысына оқыды.

'''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды.

'''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт  жастағы майдангер   Яков Васильевич Ушанов  жетекшілік жасады.

'''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік  большевиктік совдеп қолына  көшті.

'''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты.

'''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында  колчактардың қамауындағы  қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды.

'''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай  Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды.

'''1920 жылдың''' бас кезеңінде  Кенді  Алтайда Кеңес үкіметі орнады.

'''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді.

'''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі  Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды.

'''1925 ж.'''- Б-4 типті  бірінші радиоқабылдағыш құрылды.

'''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан  әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір  қоятын  құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды.

'''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол  Кенді Алтайды Транссібір және  Орта Азия магистралдарымен байланыстырды.

'''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді.  Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне  Киров есімі берілді. 1934 жылы   Киров сөз сөйлеген  көне  ғимарат  (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады.

'''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды.

'''1936 ж.- Атеистік  саяси көзқарастың  әсерімен Покров  храмы  құлатылды.

Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді.

'''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды.

Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды.

'''1941 жылдың '''8 мамыры күні  жол құрлысының екінші кезеңі басталды.  Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы  аяқталды.

'''1942 ж.'''- Мыс  өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды.

'''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді.

'''1949 ж.'''-  Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады.

'''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді.

'''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының  Алтай филиалы құрылды  - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы  Түсті металдардың Бүкілодақтық  тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет)

'''1951 жыл'''- Өскемен  қалалық пионерлер үйі  облыстық  деп өзгертілді.

'''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты  қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды.

'''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды.

'''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді.

'''1953 ж. '''3 маусым-  Өскемен су-электр станциясының  тұңғыш шлюзы  пайдалануға берілді.

Маусым айында  конденсатор зауытының құрлысы басталды.

'''1954 ж'''. қаңтар айында  Защита-Зырян  темір жолы пайдалануға ұсынылды.

'''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология  енгізілді.

'''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін  берді.

'''1957 ж''', 30 сәуір -   Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды.

'''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын  тапты.

'''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты  ашылды.

'''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды.

'''1958 жылы'''  Шығыс машина жасау зауытында  болат қорытылды.

'''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.)

'''1959 жылдың '''аяғында  өскемендік құрылысшылар қала халқына  Байланыс Үйін  сыйға тартты.

'''1961 ж.''', 16 қазан  Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды.

'''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды.

'''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен  титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді.

'''1963 ж.''', 3 наурыз -  Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді.

'''1965 ж.''', 27 наурыз -  Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды.

'''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына  Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған   АН-24 лайнері  қондырылды.

'''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды.

'''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды.

'''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын)

'''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың  Мәскеу, Алматы телехабарларын  көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді.

'''1970 ж.''',  9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді.

'''1970., қазан'''  - “Өскемен” қонақүйі  пайдалануға берілді.

'''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар  фабрикасының негізі қаланды.

'''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь  аудандары.

'''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра  поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы  КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды.

'''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында  Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға  ескерткіш қойылды.

'''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды.

'''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан  тұратын  құрылысының үшінші кезеңі басталды.

'''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды:  оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман  көлі” қорықтары енді.

'''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты.

'''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының  әндеріне арналған фестиваль өтті.

'''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді.

'''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі  істен шықты.

'''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды.

'''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында  9 баллдық күшті жер сілкінісі болды.

'''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.

'''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы  қайтарылды.

'''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген  жоғары оқу орны  Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды.

'''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады.

'''1997., мамыр''' – Шығыс  Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне  жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады.

'''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

'''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.&lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Халық саны ==
Өскемен қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897	!!1959	!!1970	!!1979	!!1989	!!1991	!!1999	!!2004	!!2005!!	2006
|-
|8721	
|150 371	
|{{өсім}}230 340	
|{{өсім}}274 287	
|{{өсім}}324 478	
|{{өсім}}332 900	
|{{құлдырау}}310 950	
|{{құлдырау}}294 507	
|{{құлдырау}}291 518
|{{құлдырау}}288 509
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 
|-
|{{құлдырау}}287 693	
|{{өсім}}286 709	
|{{өсім}}303 720	
|{{өсім}}304 973	
|{{өсім}}307 251	
|{{өсім}}309 534	
|{{құлдырау}}309 510	
|{{өсім}}314 069
|{{өсім}}316 893	
|{{өсім}}321 202
|{{өсім}}328 294
|{{өсім}}329 090
|-
!    2019!! 2020!!2021
|-
|{{өсім}}331 614
|{{өсім}}346 127
|{{өсім}}349 463
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9
|}

== Өскеменнің рәміздері ==
=== Өскемен қаласының туы: ===
[[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]]

Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді.
Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2

=== Өскемен қаласының елтаңбасы: ===
{{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}}
[[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]]

Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді.

Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3

=== Гимні ===

Жаса, Өскемен!

Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова  
Әнін жазған: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экология ==
Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады.

[[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда.
[[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]]
«2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді.

2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді.

Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді.

Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды:

1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді;

2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді;

3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді;

4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды;

5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды.

Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм.
2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған.
Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. 
Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады.

Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды.

== Өскемен қаласының құрметті азаматтары ==
[[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар   институтын бітіргеннен  кейін  Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]”  зауытының директоры қызметін  атқарған. [[Славский Е.Ф.]]  машинажасау министрі  кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді..

[[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]]  обкомының  бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты,  құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды..

[[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі.

[[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов  немесе Металлургтер поселкасы деп аталады.

[[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы.

[[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың  тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды.

[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.),  С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының  ұйымдастыруымен  бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды.

[[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті.  Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан   шығарды.

[[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын  басқарған. Оның басшылығымен  Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға  арналған ескерткіш  тұрғызылды.

[[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург,  жедел   жәрдем  ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары .  [[Мария Ивановна]] өз өмірін  денсаулық сақтау ісіне арнаған жан.

== Өнеркәсіп ==
Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар &quot;Үлбі металургиялық зауыты&quot; АҚ, &quot;Қазмырыш&quot; ҰҚ, &quot;Өскемен титан-магний зауыты&quot; АҚ және т.б.

Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], &quot;Өскемен арматура заводы&quot; АҚ, &quot;Өскемен конденсатор заводы&quot; АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады.
Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: &quot;Май&quot; ААҚ, &quot;Эмиль&quot; ЖШС, &quot;Үлбі-Комплекс&quot; ЖШС, &quot;Әділ&quot; ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған.

== Мәдениет ==

=== Мұражай ===
*Облыстық жергілікті тарих мұражайы
*Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы
*Шығыс Қазақстан өнер мұражайы
[[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]]

=== Кітапханалар ===
*А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана
*Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі»
*Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы
*Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы
*Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз)

== Театрлар мен залдар ==
*[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]
*Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы
*Облыстық халықтар достығы үйі
*Металлургтер мәдениет сарайы
*[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]]

[[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===
*'''Юбилейный''' — 6 кинозал
*'''Hollywood''' — 2 кинозал
*'''ЭХО''' — 3 кинозал
*'''5D''' кинотеатры

== Діни ғимараттар ==
2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы.

Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===

*'''«Алтай» телеарнасы'''
*'''«Атамекен» телеарнасы'''

=== Радиостанция ===
* «Радио NS» — 107.0 МГц
* «Русское радио» — 100.5 МГц
* «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц
* «TENGRI FM» — 103.5 МГц
* «Radio MIX» — 107.9 МГц
* «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц
* «Gakku FM» — 106.0 МГц
* «Радио Дача» — 102.3 МГц
* «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц
* «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц

=== Газеттер ===
*«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті
*«Менің қалам» апталық газеті
*«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы
*«Дидар» саяси апталығы
*«7 күн» облыстық газеті
*«Заң» заң туралы газет
*«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті
*«Flash» газеті
*«Стимул» газеті
*«Моя усадьба» газеті
*«Регион-Press» газеті
*«Вестник компании» газеті
*«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті
*«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті
*«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті
*«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті
*«Реклам» газеті

== Білім мен ғылым ==

2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке).

=== Орта кәсіптік білім беру ===
*С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі
*Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі
*Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі
*Өскемен медициналық колледжі
*Техника-экономикалық колледжі
*Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі
*Шығыс Қазақстан заң колледжі
*Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі
*Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК)
*Өскемен құрылыс колледжі
*Өскемен техникалық колледжі
*Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі
*Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі
*Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі
*Кәсіптік оқыту және сервис колледжі
*Стоматологиялық колледж
*Бизнес пен құқық колледжі
*Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі
*ҚАЕУ колледжі
*Өскемен политехникaлық колледжі

=== Жоғарғы оқу орындары ===

*[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
*[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]]
*[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]]
*Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ)
*Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА)
*филиалдар:
**Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы
**Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі

Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді.

== Өскемен мәдениетте ==

Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және  [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған.  Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі.

== Қала басшылары ==

=== [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] ===

#[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995)
#[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997)
#[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999)
#[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003)
#[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004)
#[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005)
#[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005)
#[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006)
#[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007)
#[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009)
#[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012)
#[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016)
#[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017)
#[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018)
# [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері)

== Туыстас қалалар ==

*{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
*{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап.
*{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап.
*{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап.

== Суреттер ==

[[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]]
[[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]]
[[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]]
[[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шығыс Қазақстан облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:Өскемен]]</text>
      <sha1>qri0cx6mo71puirmspdcpa6ij0rkw90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586582</id>
      <parentid>3586579</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаланың құрылу тарихы */</comment>
      <origin>3586582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55999" sha1="f9djwce5nl5cwxezy2kaxu0qod2w8va" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Өскемен
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}}
| photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
| photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
| photo5a = UKam1.jpg{{!}}
| photo5b = UKam2.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 348
| foot_montage =
}}
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Oskemen seal.jpg
 |ту                      = Oskemen-remade.png
 |елтаңба сипаттамасы     = Өскемен елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec=
  |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]]
 |құрылған уақыты         = 1720
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 543,15
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 352 847&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 4139 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] 48,69 % &lt;br /&gt; [[қазақтар]] 48,13 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,72 % &lt;br /&gt; 
[[немістер]] 0,71 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 0,33 % &lt;br /&gt; [[әзербайжандар]] 0,26 % &lt;br /&gt; [[шешендер]] 0,18 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,17 % &lt;br /&gt; басқалары 0,81 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = өскемендік
 |телефон коды            = 7232
 |пошта индекстері        = F0*****
 |автомобиль коды         = F, 16
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Oskemen
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}

'''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған.

Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар.

Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қысқаша сипаттама==
[[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]]
Өскемен  Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың  адам  құрайды.  Қазіргі күні Өскеменде  76,8 мың  зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы  Ұлы  Отан  соғысына қатысқан адамдар.

Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы  түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина  жасау.  Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда  кәсіпорны  тіркелген. Өскемен қаласының ірі  және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде  31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам -  құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында,  9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам –  көлік пен байланыс саласында  т.б. еңбек етеді.

17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған.
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы  байланыс  автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады.
[[Көлік]]  желісі автомобиль  жолдарына негізделген.
[[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу  орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі  балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.

Өскемен қаласы –  егемендік  алған   Қазақстанның  көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қаланың құрылу тарихы==

[[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]]

XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар:
*а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету;
*б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту;
*в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу.

Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті.

Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы  Өскеменге   қала статусы берілді.  Қалада сауда,   ауылшаруашылығы  өнімдерін  өңдейтін өндіріс орындары  дами  бастады,  айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады.   Ұлы  Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды.
[[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]]

===Оқиғалар жылнамасы===

Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді  боярин Федор Байков  қалдырған еді.

'''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин  Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады.

'''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан  И.Бухгольц  отряды  Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев  бекінісі  салынады.

'''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге  және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.

'''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс  бойымен  Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді.  Үлбінің Ертіске құяр сағасынан  жаңа - Өскемен  бекінісінің  негізі қаланады. Ресей империясының картасынан  Өскемен  қамалы орын алады.

'''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды.

'''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі  тұрғызылды. Педагогикалық  курс  тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының  қаржысына оқыды.

'''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды.

'''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт  жастағы майдангер   Яков Васильевич Ушанов  жетекшілік жасады.

'''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік  большевиктік совдеп қолына  көшті.

'''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты.

'''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында  колчактардың қамауындағы  қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды.

'''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай  Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды.

'''1920 жылдың''' бас кезеңінде  Кенді  Алтайда Кеңес үкіметі орнады.

'''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді.

'''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі  Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды.

'''1925 ж.'''- Б-4 типті  бірінші радиоқабылдағыш құрылды.

'''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан  әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір  қоятын  құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды.

'''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол  Кенді Алтайды Транссібір және  Орта Азия магистралдарымен байланыстырды.

'''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді.  Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне  Киров есімі берілді. 1934 жылы   Киров сөз сөйлеген  көне  ғимарат  (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады.

'''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды.

'''1936 ж.- Атеистік  саяси көзқарастың  әсерімен Покров  храмы  құлатылды.

Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді.

'''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды.

Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды.

'''1941 жылдың '''8 мамыры күні  жол құрлысының екінші кезеңі басталды.  Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы  аяқталды.

'''1942 ж.'''- Мыс  өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды.

'''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді.

'''1949 ж.'''-  Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады.

'''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді.

'''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының  Алтай филиалы құрылды  - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы  Түсті металдардың Бүкілодақтық  тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет)

'''1951 жыл'''- Өскемен  қалалық пионерлер үйі  облыстық  деп өзгертілді.

'''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты  қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды.

'''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды.

'''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді.

'''1953 ж. '''3 маусым-  Өскемен су-электр станциясының  тұңғыш шлюзы  пайдалануға берілді.

Маусым айында  конденсатор зауытының құрлысы басталды.

'''1954 ж'''. қаңтар айында  Защита-Зырян  темір жолы пайдалануға ұсынылды.

'''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология  енгізілді.

'''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін  берді.

'''1957 ж''', 30 сәуір -   Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды.

'''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын  тапты.

'''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты  ашылды.

'''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды.

'''1958 жылы'''  Шығыс машина жасау зауытында  болат қорытылды.

'''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.)

'''1959 жылдың '''аяғында  өскемендік құрылысшылар қала халқына  Байланыс Үйін  сыйға тартты.

'''1961 ж.''', 16 қазан  Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды.

'''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды.

'''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен  титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді.

'''1963 ж.''', 3 наурыз -  Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді.

'''1965 ж.''', 27 наурыз -  Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды.

'''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына  Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған   АН-24 лайнері  қондырылды.

'''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды.

'''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды.

'''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын)

'''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың  Мәскеу, Алматы телехабарларын  көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді.

'''1970 ж.''',  9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді.

'''1970., қазан'''  - “Өскемен” қонақүйі  пайдалануға берілді.

'''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар  фабрикасының негізі қаланды.

'''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь  аудандары.

'''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра  поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы  КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды.

'''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында  Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға  ескерткіш қойылды.

'''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды.

'''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан  тұратын  құрылысының үшінші кезеңі басталды.

'''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды:  оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман  көлі” қорықтары енді.

'''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты.
[[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]]
'''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының  әндеріне арналған фестиваль өтті.

'''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді.

'''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі  істен шықты.

'''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды.

'''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында  9 баллдық күшті жер сілкінісі болды.

'''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.

'''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы  қайтарылды.

'''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген  жоғары оқу орны  Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды.

'''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады.

'''1997., мамыр''' – Шығыс  Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне  жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады.

'''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

'''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.&lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Халық саны ==
Өскемен қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897	!!1959	!!1970	!!1979	!!1989	!!1991	!!1999	!!2004	!!2005!!	2006
|-
|8721	
|150 371	
|{{өсім}}230 340	
|{{өсім}}274 287	
|{{өсім}}324 478	
|{{өсім}}332 900	
|{{құлдырау}}310 950	
|{{құлдырау}}294 507	
|{{құлдырау}}291 518
|{{құлдырау}}288 509
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 
|-
|{{құлдырау}}287 693	
|{{өсім}}286 709	
|{{өсім}}303 720	
|{{өсім}}304 973	
|{{өсім}}307 251	
|{{өсім}}309 534	
|{{құлдырау}}309 510	
|{{өсім}}314 069
|{{өсім}}316 893	
|{{өсім}}321 202
|{{өсім}}328 294
|{{өсім}}329 090
|-
!    2019!! 2020!!2021
|-
|{{өсім}}331 614
|{{өсім}}346 127
|{{өсім}}349 463
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9
|}

== Өскеменнің рәміздері ==
=== Өскемен қаласының туы: ===
[[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]]

Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді.
Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2

=== Өскемен қаласының елтаңбасы: ===
{{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}}
[[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]]

Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді.

Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3

=== Гимні ===

Жаса, Өскемен!

Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова  
Әнін жазған: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экология ==
Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады.

[[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда.
[[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]]
«2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді.

2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді.

Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді.

Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды:

1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді;

2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді;

3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді;

4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды;

5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды.

Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм.
2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған.
Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. 
Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады.

Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды.

== Өскемен қаласының құрметті азаматтары ==
[[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар   институтын бітіргеннен  кейін  Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]”  зауытының директоры қызметін  атқарған. [[Славский Е.Ф.]]  машинажасау министрі  кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді..

[[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]]  обкомының  бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты,  құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды..

[[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі.

[[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов  немесе Металлургтер поселкасы деп аталады.

[[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы.

[[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың  тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды.

[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.),  С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының  ұйымдастыруымен  бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды.

[[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті.  Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан   шығарды.

[[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын  басқарған. Оның басшылығымен  Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға  арналған ескерткіш  тұрғызылды.

[[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург,  жедел   жәрдем  ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары .  [[Мария Ивановна]] өз өмірін  денсаулық сақтау ісіне арнаған жан.

== Өнеркәсіп ==
Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар &quot;Үлбі металургиялық зауыты&quot; АҚ, &quot;Қазмырыш&quot; ҰҚ, &quot;Өскемен титан-магний зауыты&quot; АҚ және т.б.

Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], &quot;Өскемен арматура заводы&quot; АҚ, &quot;Өскемен конденсатор заводы&quot; АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады.
Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: &quot;Май&quot; ААҚ, &quot;Эмиль&quot; ЖШС, &quot;Үлбі-Комплекс&quot; ЖШС, &quot;Әділ&quot; ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған.

== Мәдениет ==

=== Мұражай ===
*Облыстық жергілікті тарих мұражайы
*Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы
*Шығыс Қазақстан өнер мұражайы
[[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]]

=== Кітапханалар ===
*А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана
*Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі»
*Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы
*Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы
*Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз)

== Театрлар мен залдар ==
*[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]
*Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы
*Облыстық халықтар достығы үйі
*Металлургтер мәдениет сарайы
*[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]]

[[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===
*'''Юбилейный''' — 6 кинозал
*'''Hollywood''' — 2 кинозал
*'''ЭХО''' — 3 кинозал
*'''5D''' кинотеатры

== Діни ғимараттар ==
2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы.

Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===

*'''«Алтай» телеарнасы'''
*'''«Атамекен» телеарнасы'''

=== Радиостанция ===
* «Радио NS» — 107.0 МГц
* «Русское радио» — 100.5 МГц
* «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц
* «TENGRI FM» — 103.5 МГц
* «Radio MIX» — 107.9 МГц
* «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц
* «Gakku FM» — 106.0 МГц
* «Радио Дача» — 102.3 МГц
* «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц
* «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц

=== Газеттер ===
*«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті
*«Менің қалам» апталық газеті
*«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы
*«Дидар» саяси апталығы
*«7 күн» облыстық газеті
*«Заң» заң туралы газет
*«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті
*«Flash» газеті
*«Стимул» газеті
*«Моя усадьба» газеті
*«Регион-Press» газеті
*«Вестник компании» газеті
*«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті
*«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті
*«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті
*«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті
*«Реклам» газеті

== Білім мен ғылым ==

2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке).

=== Орта кәсіптік білім беру ===
*С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі
*Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі
*Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі
*Өскемен медициналық колледжі
*Техника-экономикалық колледжі
*Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі
*Шығыс Қазақстан заң колледжі
*Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі
*Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК)
*Өскемен құрылыс колледжі
*Өскемен техникалық колледжі
*Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі
*Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі
*Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі
*Кәсіптік оқыту және сервис колледжі
*Стоматологиялық колледж
*Бизнес пен құқық колледжі
*Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі
*ҚАЕУ колледжі
*Өскемен политехникaлық колледжі

=== Жоғарғы оқу орындары ===

*[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
*[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]]
*[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]]
*Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ)
*Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА)
*филиалдар:
**Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы
**Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі

Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді.

== Өскемен мәдениетте ==

Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және  [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған.  Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі.

== Қала басшылары ==

=== [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] ===

#[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995)
#[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997)
#[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999)
#[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003)
#[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004)
#[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005)
#[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005)
#[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006)
#[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007)
#[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009)
#[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012)
#[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016)
#[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017)
#[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018)
# [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері)

== Туыстас қалалар ==

*{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
*{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап.
*{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап.
*{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап.

== Суреттер ==

[[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]]
[[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]]
[[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]]
[[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шығыс Қазақстан облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:Өскемен]]</text>
      <sha1>f9djwce5nl5cwxezy2kaxu0qod2w8va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586583</id>
      <parentid>3586582</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56138" sha1="lpyvtmfknrf9y35i2zhq61y19t4gisn" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Өскемен
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
| photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}}
| photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
| photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
| photo5a = UKam1.jpg{{!}}
| photo5b = UKam2.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 348
| foot_montage =
}}
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Oskemen seal.jpg
 |ту                      = Oskemen-remade.png
 |елтаңба сипаттамасы     = Өскемен елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec=
  |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]]
 |құрылған уақыты         = 1720
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 543,15
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 352 847&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 4139 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] 48,69 % &lt;br /&gt; [[қазақтар]] 48,13 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 0,72 % &lt;br /&gt; 
[[немістер]] 0,71 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 0,33 % &lt;br /&gt; [[әзербайжандар]] 0,26 % &lt;br /&gt; [[шешендер]] 0,18 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 0,17 % &lt;br /&gt; басқалары 0,81 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = өскемендік
 |телефон коды            = 7232
 |пошта индекстері        = F0*****
 |автомобиль коды         = F, 16
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Oskemen
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}

'''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған.

Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар.

Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қысқаша сипаттама==
[[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]]
Өскемен  Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің  сағасында  орналасқан, көлемі  54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың  адам  құрайды.  Қазіргі күні Өскеменде  76,8 мың  зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы  Ұлы  Отан  соғысына қатысқан адамдар.

Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы  түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина  жасау.  Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда  кәсіпорны  тіркелген. Өскемен қаласының ірі  және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде  31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам -  құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында,  9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам –  көлік пен байланыс саласында  т.б. еңбек етеді.

17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған.
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы  байланыс  автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады.
[[Көлік]]  желісі автомобиль  жолдарына негізделген.
[[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу  орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі  балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.

Өскемен қаласы –  егемендік  алған   Қазақстанның  көрікті қалаларының  бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті  [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

==Қаланың құрылу тарихы==

[[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]]

XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар:
*а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету;
*б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту;
*в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу.

Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті.

Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы  Өскеменге   қала статусы берілді.  Қалада сауда,   ауылшаруашылығы  өнімдерін  өңдейтін өндіріс орындары  дами  бастады,  айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады.   Ұлы  Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды.
[[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]]

===Оқиғалар жылнамасы===

Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді  боярин Федор Байков  қалдырған еді.

'''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин  Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады.

'''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан  И.Бухгольц  отряды  Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев  бекінісі  салынады.

'''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге  және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.

'''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс  бойымен  Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді.  Үлбінің Ертіске құяр сағасынан  жаңа - Өскемен  бекінісінің  негізі қаланады. Ресей империясының картасынан  Өскемен  қамалы орын алады.

'''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды.

'''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі  тұрғызылды. Педагогикалық  курс  тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының  қаржысына оқыды.

'''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды.

'''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт  жастағы майдангер   Яков Васильевич Ушанов  жетекшілік жасады.

'''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік  большевиктік совдеп қолына  көшті.

'''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты.

'''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында  колчактардың қамауындағы  қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды.

'''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай  Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды.

'''1920 жылдың''' бас кезеңінде  Кенді  Алтайда Кеңес үкіметі орнады.

'''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді.

'''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі  Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды.

'''1925 ж.'''- Б-4 типті  бірінші радиоқабылдағыш құрылды.

'''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан  әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір  қоятын  құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды.

'''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол  Кенді Алтайды Транссібір және  Орта Азия магистралдарымен байланыстырды.

'''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді.  Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне  Киров есімі берілді. 1934 жылы   Киров сөз сөйлеген  көне  ғимарат  (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады.

'''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды.

'''1936 ж.- Атеистік  саяси көзқарастың  әсерімен Покров  храмы  құлатылды.

Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді.

'''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды.

Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды.

'''1941 жылдың '''8 мамыры күні  жол құрлысының екінші кезеңі басталды.  Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы  аяқталды.

'''1942 ж.'''- Мыс  өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды.

'''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді.

'''1949 ж.'''-  Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады.

'''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді.

'''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының  Алтай филиалы құрылды  - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы  Түсті металдардың Бүкілодақтық  тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет)

'''1951 жыл'''- Өскемен  қалалық пионерлер үйі  облыстық  деп өзгертілді.

'''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты  қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды.

'''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды.

'''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді.

'''1953 ж. '''3 маусым-  Өскемен су-электр станциясының  тұңғыш шлюзы  пайдалануға берілді.

Маусым айында  конденсатор зауытының құрлысы басталды.

'''1954 ж'''. қаңтар айында  Защита-Зырян  темір жолы пайдалануға ұсынылды.

'''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология  енгізілді.

'''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін  берді.

'''1957 ж''', 30 сәуір -   Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды.

'''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын  тапты.

'''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты  ашылды.

'''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды.

'''1958 жылы'''  Шығыс машина жасау зауытында  болат қорытылды.

'''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.)

'''1959 жылдың '''аяғында  өскемендік құрылысшылар қала халқына  Байланыс Үйін  сыйға тартты.

'''1961 ж.''', 16 қазан  Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды.

'''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды.

'''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен  титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді.

'''1963 ж.''', 3 наурыз -  Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді.

'''1965 ж.''', 27 наурыз -  Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды.

'''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына  Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған   АН-24 лайнері  қондырылды.

'''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды.

'''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды.

'''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын)

'''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың  Мәскеу, Алматы телехабарларын  көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді.

'''1970 ж.''',  9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді.

'''1970., қазан'''  - “Өскемен” қонақүйі  пайдалануға берілді.

'''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар  фабрикасының негізі қаланды.

'''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь  аудандары.

'''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра  поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы  КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды.

'''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында  Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға  ескерткіш қойылды.

'''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды.

'''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан  тұратын  құрылысының үшінші кезеңі басталды.

'''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды:  оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман  көлі” қорықтары енді.

'''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты.
[[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]]
'''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының  әндеріне арналған фестиваль өтті.

'''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді.

'''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі  істен шықты.

'''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды.

'''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында  9 баллдық күшті жер сілкінісі болды.

'''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.

'''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы  қайтарылды.

'''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген  жоғары оқу орны  Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды.

'''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады.

'''1997., мамыр''' – Шығыс  Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне  жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады.

'''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

'''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.&lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Халық саны ==
Өскемен қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897	!!1959	!!1970	!!1979	!!1989	!!1991	!!1999	!!2004	!!2005!!	2006
|-
|8721	
|150 371	
|{{өсім}}230 340	
|{{өсім}}274 287	
|{{өсім}}324 478	
|{{өсім}}332 900	
|{{құлдырау}}310 950	
|{{құлдырау}}294 507	
|{{құлдырау}}291 518
|{{құлдырау}}288 509
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 
|-
|{{құлдырау}}287 693	
|{{өсім}}286 709	
|{{өсім}}303 720	
|{{өсім}}304 973	
|{{өсім}}307 251	
|{{өсім}}309 534	
|{{құлдырау}}309 510	
|{{өсім}}314 069
|{{өсім}}316 893	
|{{өсім}}321 202
|{{өсім}}328 294
|{{өсім}}329 090
|-
!    2019!! 2020!!2021
|-
|{{өсім}}331 614
|{{өсім}}346 127
|{{өсім}}349 463
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9
|}

== Өскеменнің рәміздері ==
=== Өскемен қаласының туы: ===
[[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]]

Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді.
Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2

=== Өскемен қаласының елтаңбасы: ===
{{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}}
[[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]]

Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді.

Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3

=== Гимні ===

Жаса, Өскемен!

Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова  
Әнін жазған: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экология ==
Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады.

[[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда.
[[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]]
«2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді.

2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді.

Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді.

Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды:

1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді;

2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді;

3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді;

4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды;

5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды.

Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм.
2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған.
Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. 
Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады.

Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды.

== Өскемен қаласының құрметті азаматтары ==
[[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар   институтын бітіргеннен  кейін  Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]”  зауытының директоры қызметін  атқарған. [[Славский Е.Ф.]]  машинажасау министрі  кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді..

[[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]]  обкомының  бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты,  құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды..

[[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі.

[[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов  немесе Металлургтер поселкасы деп аталады.

[[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы.

[[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың  тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды.

[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.),  С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының  ұйымдастыруымен  бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды.

[[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті.  Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан   шығарды.

[[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын  басқарған. Оның басшылығымен  Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға  арналған ескерткіш  тұрғызылды.

[[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург,  жедел   жәрдем  ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары .  [[Мария Ивановна]] өз өмірін  денсаулық сақтау ісіне арнаған жан.

== Өнеркәсіп ==
Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар &quot;Үлбі металургиялық зауыты&quot; АҚ, &quot;Қазмырыш&quot; ҰҚ, &quot;Өскемен титан-магний зауыты&quot; АҚ және т.б.

Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], &quot;Өскемен арматура заводы&quot; АҚ, &quot;Өскемен конденсатор заводы&quot; АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады.
Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: &quot;Май&quot; ААҚ, &quot;Эмиль&quot; ЖШС, &quot;Үлбі-Комплекс&quot; ЖШС, &quot;Әділ&quot; ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған.

== Мәдениет ==

=== Мұражай ===
*Облыстық жергілікті тарих мұражайы
*Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы
*Шығыс Қазақстан өнер мұражайы
[[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]]

=== Кітапханалар ===
*А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана
*Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі»
*Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы
*Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы
*Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз)

== Театрлар мен залдар ==
*[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]
*Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы
*Облыстық халықтар достығы үйі
*Металлургтер мәдениет сарайы
*[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]]

[[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===
*'''Юбилейный''' — 6 кинозал
*'''Hollywood''' — 2 кинозал
*'''ЭХО''' — 3 кинозал
*'''5D''' кинотеатры

== Діни ғимараттар ==
2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы.

Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===

*'''«Алтай» телеарнасы'''
*'''«Атамекен» телеарнасы'''

=== Радиостанция ===
* «Радио NS» — 107.0 МГц
* «Русское радио» — 100.5 МГц
* «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц
* «TENGRI FM» — 103.5 МГц
* «Radio MIX» — 107.9 МГц
* «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц
* «Gakku FM» — 106.0 МГц
* «Радио Дача» — 102.3 МГц
* «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц
* «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц

=== Газеттер ===
*«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті
*«Менің қалам» апталық газеті
*«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы
*«Дидар» саяси апталығы
*«7 күн» облыстық газеті
*«Заң» заң туралы газет
*«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті
*«Flash» газеті
*«Стимул» газеті
*«Моя усадьба» газеті
*«Регион-Press» газеті
*«Вестник компании» газеті
*«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті
*«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті
*«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті
*«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті
*«Реклам» газеті

== Білім мен ғылым ==

2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке).

=== Орта кәсіптік білім беру ===
*С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі
*Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі
*Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі
*Өскемен медициналық колледжі
*Техника-экономикалық колледжі
*Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі
*Шығыс Қазақстан заң колледжі
*Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі
*Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК)
*Өскемен құрылыс колледжі
*Өскемен техникалық колледжі
*Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі
*Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі
*Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі
*Кәсіптік оқыту және сервис колледжі
*Стоматологиялық колледж
*Бизнес пен құқық колледжі
*Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі
*ҚАЕУ колледжі
*Өскемен политехникaлық колледжі

=== Жоғарғы оқу орындары ===

*[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
*[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]]
*[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]]
*Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ)
*Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА)
*филиалдар:
**Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы
**Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі

Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді.

== Өскемен мәдениетте ==

Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және  [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған.  Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі.

== Қала басшылары ==

=== [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] ===

#[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995)
#[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997)
#[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999)
#[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003)
#[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004)
#[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005)
#[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005)
#[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006)
#[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007)
#[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009)
#[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012)
#[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013)
#[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016)
#[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017)
#[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018)
# [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері)

== Туыстас қалалар ==

*{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап.
*{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
*{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап.
*{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап.
*{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап.

== Суреттер ==

[[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]]
[[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]]
[[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]]
[[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]]
[[Сурет:Aleksandrov Sports Arena.JPG|200px|thumb|center|Борис Александров атындағы спорт кешені]]]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шығыс Қазақстан облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]]
[[Санат:Өскемен]]</text>
      <sha1>lpyvtmfknrf9y35i2zhq61y19t4gisn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарайшық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3445</id>
    <revision>
      <id>3586670</id>
      <parentid>3585535</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3586670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51768" sha1="axq0c4bt0pg2d6i90z6ul51eh342rwi" xml:space="preserve">{{мағына|Сарайшық (айрық)}}
[[Сурет:Сарайшық. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғ-ғы қалашық орны.jpg|thumb|right|250px|Сарайшық қалашығы. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғасырлардағы қалашық орны.]]
'''Сарайшық''' – ортағасырлық қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Бүгінде ол жерде &quot;Сарайшық&quot; сапар орталығы туристтерге қызмет көрсетіп келеді.  

== Орналасқан жері ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке 45 км жерде, [[Махамбет ауданы]], [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы маңында, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Қала өмірінің кезеңдері ==
Сарайшық қаласының негізін [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Бахадүр]] ханның деректеріне сүйенсек, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] ханның немересі [[Бату хан|Бату]] хан қалаған екен. [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] империясындағы ірі қалалардың бірі болды. Мүнда ақсүйектерге арналған салтанатты сарайлар, әкімшілік үйлері салынған, оның айналасында қарапайым қала тұрғындардың, саудагерлер мен қолөнершілердің орамдары пайда болды. Қала [[Ұлы Жібек жолы]]мен жүрген сауда керуендері тоқтайтын ірі орталықтардың біріне айналды.&lt;br&gt;
Қала өмірін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.

=== Бірінші кезең ===
Біріншісі – XIII ғасыр ортасынан [[Өзбек хан]] билігіне, яғни [[1312 жыл|1312]] жылға дейін қаланың салына бастаған кезеңі. Сарайшық бейберекет емес, бірыңғай жоспар бойынша салынған қала. Үйлерінің сыртқы сәулеті мен ішкі интерьерінде Төменгі Еділ, Хорезм мен Сырдария бойындағы қалалардың архитектуралық дәстүрлері көрініс тапты. Үш-төрт бөлмеден тұратын үйлер негізінен шикі кірпіштен өрілген. Тұрғын үйлердің қабырғасының астыңғы жағына пеш түтіні жүретін айналма құбыр жүргізу арқылы жатын орын – сұпы жасалған. Археологиялық қазба кездерінде сұпылардың үстінен киіз қалдықтары табылды. Қабырғалары сыланып, ақталған. Үй ішінде әртүрлі заттар сақтайтын бөлмелер болған.&lt;br&gt;
Тұрғындар қала төңірегін де игерген. Бұлақ суларының бойындағы елді мекендерде шығыр арқылы суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар болғаны байқалады. Ол жерлерден қызғылт саздан жасалған құмыралар мен шығыр ыдыстары табылды. Үлкен ағаш дөңгелектен тұратын шығырға ыдыстар айналдыра бекітіледі. Оның төменгі бөлігі суға тигенде әлгі ыдысқа су құйылып, жоғары көтерілгенде ыдыстағы су ағаш науаға құйылады да әрі қарай арыққа қосылады.

=== Екінші кезең ===
Қала өмірінің екінші хронологиялық кезеңі XIV ғасырдың екінші ширегінде – Өзбек хан (1312–1342) кезіндегі империяның барынша тұрақты және гүлденген кезеңінде басталды. Ол кезде көптеген қалалар бой көтеріп, Сарайшық гүлденді. Бірақ Жайық өзені шектен тыс қатты тасыған шақтарда қала шетін су алып кетті де, қала Жайықтан оңтүстікке қарай шегініп, Сарайшық өзегінің қарсы бетіндегі төбеге қарай жылжыды. Бұрынғы құрылыстарды бұзып, қала тұрғындары сол жерге жаңа үйлер тұрғызды. Сонымен бір мезетте қала жоспары бойынша сол кез үшін кең көшелері (5 м) мен алаңдары бар бірқатар жақсы орамдар бой көтерді. Жаңа құрылыстар бұрынғыдан көп өзгерді. Көп бөлмелі шағындау үйлермен бірге бір шатырдың астында шаруашылық қора-жайлары бар көп бөлмелі түзу үйлер салынды.&lt;br&gt;
Сарайшық пен өзеннің шеткі жарқабағынан монша қалдықтары табылды. Олар әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше бөлмеден тұрады. Қабырғалары шикі кірпіштен қаланғанымен артынан су өтпейтін сылақпен сыланып, сәнді тақталармен қапталған. Күйген кірпіштен қаланған еден астынан жылу жүргізілген. Су құбырлары мен су тұндыратын үлкен ыдыс-хумдар болғаны анықталды. Су үлкен шойын, қола қазандарда ысытылды. Бүкіл Алтын Ордадағы сияқты Сарайшықта да ақсүйектерге арналған және жалпы жұртшылыққа арналға моншалар болды.&lt;br&gt;
Суды аулалардағы құдықтардан алған, кейде құмыраларды арбаға салып өзеннен тасыған.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары бұл кезде қала мен далаға қажетті әртүрлі тауарлар өндірді. Әсіресе қыш бұйымдарын шығаратын шеберханалар көп жұмыс істеді.&lt;br&gt;
[[1950 жыл|1950]] жылы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Х. Марғұлан]] басқарған ғылыми археологиялық экспедиция Сарайшықтан кірпіш күйдіретін пештің орнын аршыды.

=== Үшінші кезең === 
Қала өмірінің үшінші хронологиялық кезеңі ([[1360 жыл|1360]]–[[1370 жыл|1370]]) Жошы ұлысындағы таққа талас кезеңді қамтиды. Күш-қуаты толысқан ақсүйектер билікке ұмтылды. Қалаларды және солардың иелігіне жататын жерлерді билейтін ірі феодалдар оларды өздеріне қорған қылды. Бұл уақытта Сарайшық Ақ Орда хандарының билігінде болды.&lt;br&gt;
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тиындарға қарағанда 1370-ші жылдары Сарайшықта үлкен ғимараттар салынғанын байқауға болады. Олардың бірі [[1997 жыл|1997]]–[[2000 жыл|2000]] жылдар аралығында зерттелді. &quot;Хандар&quot; сәулеттік жоспары сарай типіндегі құрылыс болды, ол құрметті қонақтар, көпестер, қажылар мен саяхатшылар үшін салынды. Олар XIV–XVII ғасырларда ислам әлеміне әйгілі болды. Ғимаратта 25 бөлме бар еді. Портал күйген кірпіштен қапталды және ақ алебастр декормен әшекейленді. Кірер есік алдында алаң болды. Осы құрылысты Жошының ұрпағы [[Ұрыс хан|Орыс хан]] салдырған деуге болады. Бұл кезде ол өз ұлысын күшейтіп, қаусаған империяны қайта қалпына келтіруге әрекеттенді. [[Сығанақ]]та резиденциясы бола тұрып, Сарайшықты да астанаға айналдырғысы келді. Өз атасы [[Ерзен хан|Ерзен]]нің үлгісі бойынша Орыс хан &quot;үлкен бөлігін медресе, ханакалар, мешіт секілді басқа да құрылыстар&quot; салып, қаланың орталық бөлігін абаттандырды.&lt;br&gt;
[[1380 жыл|1380]] жылы [[Әмір Темір]]дің қолдауымен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Алтын Орда билігіне ие болды. Алайда оның Алтын Орданың мәртебесін көтермек болған талпынысы Темірге жақпай қалып, билік үшін жаңа күрес басталды. Темірдің өмірбаянын жазушы [[Ибн Арабшаһ|ибн Арабшах]] бұл жөнінде: &quot;Оның әскерлері Азаққа дейін жетті де Сарай, Сарайшық, Хажытарханды мен осы өлкені түгел талқандады&quot; деп жазды. Алайда жазба деректермен археологиялық материалдар Сарайшықтың өмірі бұдан кейін де тоқтап қалмағанын көрсетеді. Оның бір бөлігі қалпына келтірілді, ХV ғасыр басында қираған үйлердің орнына жаңа үйлер салынды.

=== Төртінші кезең ===
Қала өмірінің төртінші кезеңі XV–XVI ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде Жайық өзені бойындағы үйлер босап қалды да, халық қаланың оңтүстік жағына, қазіргі Жайықтан бөлініп, қаланы батыс жағынан айнала ағатын Сарайшық өзегі бойына шоғырланды. Ағысы қатты Жайық өзенінің арнасы үнемі ауысып тұрады. Мүмкін, сол кезде де арнасын өзгерткен болар. Мәскеудегі Австрия елшісі Сигизмунд Герберштейн [[1549 жыл|1549]] жылы былай деп жазады: &quot;Қазан татарларының арғы жағынан ноғай (Nagai) деп аталатын татарларды кезіктіреміз. Олардың патшалары жоқ, князьдары ғана бар. Біздің кезімізде ол князьдіктерді үш ағайынды адам теңдей үшке бөліп басқарды. Олардың біріншісі – Шидақ Сарайшық қаласын, Ра өзенінен ары шығысқа қарай Жайық өзеніне жанасып жатқан елдерді биледі…&quot; Герберштейн өз картасында Сарайшықты Жайықтың сол жақ жағасына орналастырды. Оны [[1558 жыл|1558]] жылы осында келген ағылшын көпесі Антоний Дженкинсон да солай көрсетті. Ноғай Ордасында билік құрған тайпа маңғыттар болатын. Олардан басқа да 20-дан астам найман, қыпшақ, алаш, қаңлы, алшын, қоңырат секілді тағыда басқа рулар мекендеді.&lt;br&gt;
Сарайшық қаласы Жайық өзені арнасы мен одан ағып шыққан Сарайшық өзегінің табиғи жолмен жасап қойған үшбұрышты кеңістігіне орналасты. Қаланы барлық жағынан бекініс-қорғандар қоршап тұрды. Сарайшықтың бұл кезде бой көтерген үйлері көп бөлмелі болды. Бөлмеде дәстүрлі жатын орын - сұпы ([[Софа|суфа]]), тандыр пеш жағып, ішті кан арналары арқылы жылытатын жылу жүйесі бар. Бөлмелердің еденіне күйдірілген кірпіш төселді, жуынатын орын – ташнауы болды. Мұнда қыштан және тағы да басқа заттардан жасалған бұйымдармен қатар жергілікті және ортаазиялық тиындар, сондай-ақ Қырымнан келген күміс теңгелер табылды.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары тастап кеткен орамдар біртіндеп қасиетті қорымдарға айналды. Қаланың бос қалған бөліктерінде мыңдаған қабірлер пайда болды. Қабірлердің бірнешеуін қазған кезде бұл жерді мекендеген ру-тайпалардың салт-дәстүрлеріндегі айырмашылықта көзге түсті.&lt;br&gt;
Отбасылық қабірлерге арналған көрхана ([[сағана]]) құрылысына ерекше мән берілгені аңғарылады. Зерттеушілер көрхананың алты түрін бөліп көрсетті. Олар қала мен даланың, ислам мен исламға дейінгі дәстүрлі наным-сенімнің, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік топтары арасындағы өзара қатынастарды байқауға мүмкіндік береді.

Кикілжіңдер мен әскери қақтығыстардан Сарайшық қаласы да құр қалмады. 1570-ші жылдар өте ауыр кезең болды, қаланы қарақшы [[казактар]] басып алып, тас-талқанын шығарды. Кезінде дүрілдеген қала уақыт өте шағын елді мекенге айналды. XVIII ғасырдан бастап күйген кірпіштен салынған құрылыстар бұзылып, кірпіштері Гурьев бекінісінің құрылыстарына пайдаланылды.&lt;br&gt;
Сарайшық орны жергілікті халықтың да, зерттеушілердің де ұдайы назарында.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt; 

== Тарихи кезеңдер хронологиясы ==
Сарайшық үстімен Еуропа елдері мен Төменгі [[Еділ]] бойындағы Алтын Орда астаналарынан Хорезм қалаларына, сондай-ақ Үндістан, Қытайға басты құрлықтық керуен жолдары өткен. Бірқатар қолайлы жағдайлар салдарынан Сарайшық, көптеген талантты шеберлердің қолдарымен салынған салтанатты сарайлар, ақша сарайы, керуен-сарай, моншалар, мешіттер, медреселер мен басқа да әсем құрылыстарымен, тез арада Жошы Ұлысы империясының басты саяси, сауда-экономикалық және мәдени орталықтарының біріне айналған. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті. Сарайшық туралы алғашқы естеліктерді, Ұлысу (Жайық) өзеніндегі көпір туралы араб саудагер-саяхатшысы [[Ибн Баттута]] қалдырды. Ол бұл аймаққа 1333 (1334) жылы Өзбек ханның (1312-1342 ж.ж.) билігі тұсында келген. Сарайшықтың қарқынды дамуына [[Берке хан|Берке]] ханның (1257-1266 ж.ж.) жаңа дін – исламды қабылдауы да септігін тигізді. Кейіннен Өзбек ханның тұсында ислам - Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналды, едәуір уақыт алшақтығына қарамастан, бұл екі тарихи оқиға да Сарайшық қаласында орын алған. Бұл Сарайшықтың ерекше маңызын, бүкіл Алтын Орданың рухани-идеялогиялық орталығы болғандығын көрсетеді. &lt;br&gt;
Сарайшықта Алтын Орданың бірнеше хандары мен тарихи тұлғалары жерленген, оның ішінде Меңгі-Темір (1266-1281 ж.ж.), Тоқты (1280-1312 ж.ж.), Жәнібек (1342-1357 ж.ж.), Бердібек (1357-1359 ж.ж.), Тоқтамыс ханның басы (1380-1406 ж.ж.), Барақ (1423-1426 ж.ж.)''',''' және қазақ ханы Қасым (1511-1524 ж.ж.) бар. 

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Сарайшық XVI ғасырдың 40-жылдарына қарай біртұтас Ноғай Ордасы мемлекеті боп қалыптасқан Маңғыт жұртының астанасы болды. Атақты Қасым хан да (1511-1524 ж.ж.) Сарайшықты Қазақ мемлекетінің астанасы етеді. Қасым ханның кезінде Қазақ хандығының аумағы қазіргі Қазақстанның көлемінде кеңейеді, ал тұрғындар саны миллионнан асады. Бірақ, Қазақ хандығы тарихындағы шиеленісті жағдайлар нәтижесінде, Қасым хан мұрагерлері тұсындағы аумақ тұтастығын және ел тәуелсіздігін қорғауға байланысты, сансыз қақтығыстардың кесірінен Сарайшықтан уақытша айырылуға мәжбүр болды. Ақыры 1568 жылы Хақназар хан (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы құрамына Сарайшықты қайтарып алды.

Сарайшық қаласы 1580 жылы казактардың қарақшылық шабуылы нәтижесінде қиратылды. Дегенмен, даңқты қала ретінде дамуын жоғалтса да, өмір сүруін тоқтатпады.  

== Зерттелуі ==
Ортағасырлық Сарайшық қаласы тарихын зерттеу бастамасы ХVІІІ ғасырда қаланды деуімізге болады. Оның басында Орынбор әкімшілігінде жұмыс жасаған П.И. Рычков тұрды. Орыс шенеунігінің «Орынбор топографиясы» еңбегінде Сарайшықтың өз заманында ұлы қала болғаны, бүгінде ол қалада орыс казактардың форпосты тұрғаны, осында атақты адамдардың жерленгені анық жазылады. Кейін ол орыс зерттеушілері П.С. Паллас «бұрын халқы көп татар қаласы Сарайшықтың» болғанын, А.И. Левшин: «Сарайшық бекінісінен Хиуаға дейін Арал мен Каспий теңіздерін бөліп тұрған мойнақ арқылы өтетін бірнеше жол бар. Соның ішінде ең жақсысы – ескі Ноғай жолы» дегенін, К.Ф. Гебель ескі Сарайшықта қазба жүргізгенін жазады. Бір ерекшелігі олардың барлығы Сарайшық қаласының құландыларын өз көзімен көрді. ХХ ғасыр басында Сарайшық қаласы туралы жаңалықтар Орынбор Ғылыми Архивтік комиссиясының «Еңбектерінде» жарияланды. Мәселен, жергілікті пірәдар Лоскутовтің Сарайшықтан табылған үлкен құмыра туралы, В. Григорьевтің ескі сауда-саттық жолдары туралы хабарламалары қызықты.  

К.Ф. Гебельден кейін қазба жүргізген зерттеуші, әскери топограф Алексей Ермолаевич Алексеев. Ол ескерткішке қазбаны 1861 жылы салды. Ол жергілікті қазақтардан ақылы жұмысшылар жалдап төбе үстіндегі құландыларды, склептерді қопарып, табылған бұйымдарды жинаумен айналысқан. Осы күнгі археологиялық методикамен алып қарағанда, бұл қазба «жабайы» сипатта болса да А.Алексеевтің қалдырған жазба мәліметтері, оның сызған қала орнының сызбасы өте құнды боп табылады. Сол кезде патшалы Ресейдің Сарайшық бекінісінде тұрған казактарда А.Алексеевтің жалдамалы жұмысшыларға жақсы ақша төлеп жатқанына қызығып, оларда қала орнының мәдени қабатын қопарып, тапқан бұйымдарын оған сатып отырған. А.Алексеев топырақ қабаттарын аршу барысында ашылған қыш кірпіштен тұрғызылған жерлеу құрылыстарын сипаттап жазады. Көне құлпытастардағы жазуларды жариялап, Мұхамед пайғамбардың ұрпақтары саналатын қожа-сейіттердің құлпытастарын тапқан. Қала орнынан табылған тиындардың басым көпшілігі Сарай-әл-Жәдид қаласында соғылғандықтан, А.Алексеев Сарайшық құландысын сол тиындардағы жазу бойынша «Сараиль Джадить» қаласы деп қате атаған. А.Алексеевтің сызбасында Сарайшықтың толық аумағы салынған, оңтүстік-батыс жағында орналасқан цитадель орны, көне жерленімдер көрсетілген. Сонымен бірге Жайық өзені мен оның Сарайшық саласы да бейнеленген. 

Ортағасырлық Сарайшық қаласына іргелі археологиялық зерттеулер кеңестік заманда басталған. Оның бастамасын кәсіби археолог [[Н.К. Арзютов]] салып, 1937 жылы археологиялық қазба жұмысын жүргізеді. 1950 жылы академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х. Марғұлан]] да Сарайшыққа қазба салады. 1996-2008 жылдары Сарайшық қаласы орнына археолог [[З. Самашев|З. Самашевтың]] жетекшілігімен кең көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүрді. 2019 жылдан бастап «Сарайшық» музей-қорығының археологтары қала орнында тұрақты зерттеу жүргізуде. 

«Сарайшық» музей-қорығы қаланы зерттеудің келелі мәселелеріне беделді ғалымдарды тартты. Зерттеу жұмыстарына белгілі археологтар З. Самашев, М. Елеуов, В. Плахов, ноғайтанушы А. Исин, ортағасырлық Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеуші маман Н. Атығаев, нумизмат П. Петров, реставратор Т. Крупа және т.б. қатысты.

Музей-қорық археологтары тарих ғылымдарының докторы Ә. Мұқтардың жетекшілігімен Сарайшық қаласы мен оның маңайында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, көптеген жаңа ескерткіштерді анықтады.

Музей-қорық археологтары А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев 2020–2021 жылдары Сарайшықтағы «Хан моласы» нысанында қазба жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде екі сағана құрылысы анықталды. Сағаналардың ауыз қуысы оңтүстік-батыс бағытта орналасқан, кіреберіс дәліздері – дромостары бар. Сағаналардың ішкі қабырғалары ақ түсті алебастрмен сыланған, ал кірпіштерді біріктіруге қолданылған құрылыс ерітіндісі де алебастр негізінде дайындалған.

Сағаналардан көптеген адам сүйектері табылды. Сүйектерге жүргізілген радиокөміртектік талдау олардың XV ғасырдың екінші жартысына жататынын көрсетті. Реставратор Т. Крупа мата қалдықтарын тазалау барысында олардың таза жібектен тоқылған, алтын жалатылған күміс түсті жіптермен өрнектелген барқыт мата екенін анықтады. Бұл жәдігер «Хан моласы» сағанасының ерекше мәртебесін айқындап, оның элиталық статусқа тиесілі болғанын көрсетеді.

2021–2023 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар» атты ғылыми жоба (жетекшісі – Ұ. Ахметова) аясында №3 қазба орнында көлемді ғимаратты анықтады. Ғимарат құрамынан монша кешені (киім ауыстыратын, жуынатын бөлме және пеш), көптеген бөлмелер мен дәліздер ашылды. Ұзын дәліздерінің болуына байланысты бұл нысан қоғамдық сипаттағы, қонақ қабылдауға арналған ғимарат ретінде бағаланып, керуеншілер мен жолаушыларға қызмет еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Қазба барысында күміс дирхемдер көмбесі табылды. Табылған барлық тиындардың атрибуциясын П. Петров жүргізіп, нәтижесінде олар ғылыми айналымға енгізілді.

2023–2025 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы негізінде «Астаналық Сарайшық қаласы Жошы Ұлысының тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХVІ ғғ.)» атты ғылыми жобаны (ғылыми жетекшісі – Әбілсейіт Мұқтар) жүзеге асырды. Осы жоба аясында ортағасырлық Сарайшық қаласы орнындағы №2 қазбада археологиялық зерттеулер жүргізілді. №2 қазбада жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қала көшесінің бір бөлігі мен тұрғын үйлердің орындары анықталды. Қазба барысында көпбөлмелі ғимараттар кешені, көше құрылымдары және кәріз жүйесінің элементтері ашылып, бұл Сарайшықта дамыған қалалық инфрақұрылым болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, №2 қазбадан көптеген археологиялық олжалар (тиындар, керамика, металл бұйымдар) табылып, музей-қорық экспозициясына қойылды.

2024 жылы «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024–2025 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде «Алтынордалық Сарайшық, Ұшқан, Ащысай, Қарағайлы ескерткіштері тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХV ғғ.)» атты ғылыми бағдарламаны жүзеге асырды. Бағдарламаның ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор Ұлжан Ахметова.

Музей-қорық археологтары Сарайшықтағы №6 қазба орнынан ірі сағананы ашып, онда жерленген 12 адамның сүйектеріне антропологиялық зерттеулер жүргізді. Сағана құрылысы қыш кірпіштен алебастр ерітіндісімен қаланған және күмбезді архитектурасымен ерекшеленеді.

Бағдарлама аясында зерттеулер пәнаралық негізде жүргізіліп, археология, антропология, нумизматика, остеология және басқа да ғылым салаларын қамтыды. Қазба барысында Хорезмшах Мұхаммедтің XIII ғасырға жататын тиыны табылып, бұл Сарайшықтан алғаш рет анықталған олжа болды.

Сонымен қатар, №6 қазба орнында ірі сәулеттік құрылыс қалдығы ашылып, оның құрылысында қыш кірпіштен қаланған колонналар негіздері анықталды. Құрылысқа қолданылған тәсілдер қала тұрғындарының жоғары құрылыс мәдениеті мен эстетикалық талғамының болғанын дәлелдейді.

Қазба барысында тұрғын бөлмелер ашылып, олардың құрылыс ерекшеліктері, едендері, қабырғалары мен жылу жүйелері зерттелді. Анықталған бөлмелер тек тұрғын үй қызметін ғана атқармаған, кейбірінде шаруашылық және қоймаға тән элементтер де байқалды.

Сонымен қатар, музей-қорықтың Сарайшық ескерткішіндегі қазба жұмыстары барысында геодезиялық технологиялар мен геоақпараттық жүйелер кеңінен қолданылды. Адам сүйектеріне генетикалық сараптамалар жүргізіліп, табылған мал сүйектеріне археозоологиялық талдаулар жасалды.

Сарайшық қаласы құландысындағы зерттеулер нәтижесінде, Алтын Орда кезеңіндегі қала мәдениетінен, ортағасырлық Батыс пен Шығыс өркениеті орталықтарымен мәдени байланыстар және сауда-экономикалық дамудың серпіні жөнінде бай материалдар жинақталды. Қала орнында ондаған көп функционалды бөлмелерден тұратын тұрғын үй-шаруашылық кешені қазылды, жергілікті немесе шеттен келген сырлы және сырланбаған қыш бұйымдардың көптеген үлгілері алынды. Оның ішінде алтынмен әшекейленген, зооморфты немесе өсімдік тәріздес оюларымен ерекшеленетін түрлері де кездеседі. Сырлы қыш бұйымдардың сынықтарында діни немесе басқа тақырыптағы жазулар бар. Бұл қыш материалдардан басқа, түрлі тұрмыстық-шаруашылық маңызы бар заттар, қару-жарақ бұйымдары және сансыз көп тиындар табылды. Сарайшық пен оның төңірегінің қалалық мәдениеті Төменгі Поволжьенің, Хорезмнің және Орта Азияның үйлесімді мәдениетімен салыстырғанда, өзіндік ерекшелікке ие, бұл оның терең далалық тамырын соншалықты дәрежеде қамтуында, Дешті-Қыпшақ пен Ұлы Даланың басқа да шеткі аймақтарымен тығыз байланысында көрінеді. Қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалады. 

== Жазба деректер ==
Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн Баттута|Ибн-Баттута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]]&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Сарайдан шыққаннан он күн өткен соң, біз Сарайшық қаласына келдік, шық «кішкентай» дегенді білдіреді. Олар осылайша мұның Кіші Сарай екенін білдіргісі келеді. Бұл қала Ұлысу деп аталатын суы мол ірі өзеннің жағасында орналасқан, оның мағынасы «ұлы су». Одан Бағдаттағыдай қайықтардан көпір тартылған. Бұл қалада біздің атпен арба сүйреткен саяхатымыз аяқталды. Сол жерде біз жылқыларымыздың әрқайсысын төрт динардан, бұл қалада олардың әлсіз болуы мен арзан тұруына байланысты оданда төмен бағаға саттық және арбаларымызды сүйреуге түйелер жалдадық. Бұл қалада түркілер «ата» деп атайтын түріктердің абыз қариясының завиясын бар, ата «әке» деген сөз. Ол завиясында бізді қонақ қып, тамақтандырды және батасын берді. Сондай-ақ бізді бұл қаланың қадиы қабылдады, тек оның есімі менің есімде қалған жоқ.
&lt;/blockquote&gt;

Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон|Энтони Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.
&lt;/blockquote&gt;

1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына ірі қыш құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйірінде жазулар жазылған. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Орал қаласындағы музейге тапсырылады. Құмырадағы жазуды белгілі шығыстанушы [[А.Н. Самойлович]] оқып, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы жазбамен мәндес екенін атап өтеді:
:Адам көркі – жүз,
:бұл жүз көркі – көз,
:Ауыз көркі – тіл,
:бұл тіл көркі – сөз.
:Тағы көрік кісіге – 
:білім мен өнер,
:Жанын құрбан етер 
:білім үшін ер, - деген шумақ шыққан. Ал бүйірінде “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған.

= Аңыз әңгімелер =
Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы аңыз әңгіме айтылады. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Аққу көлі” деп те аталатын болған. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда.

== Қалашық орындары көріністері мен заттар ==
&lt;gallery&gt;
Сарайшық. Жайық өзенінің жағалауындағыXIII–XVI -ғы құрылыс қалдықтары.jpg|Жайық өзені жағалауындағы XIII–XVI ғ-дағы құрылыс қалдықтары.
Сарайшық. Пеш қалдықтары бар бөлме.jpg|Пеш орындары бар бөлмелер.
Сарайшық. Жататын сұпылар (жататын орындар) мен пештердің қалдықтары қалған бөлме.jpg|Бөлмелердегі жатын сұпылар (кісі жататын, отыратын орындар) мен пеш орындары. 
Сарайшық. Сарай кешені. XIII–XVI ғасырлар.jpg|Кешенді сарай ғимараты - хан. XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарай кешеніндегі бөлмелер (хана). XIII–XVI ғғ.jpg|Кешенді сарай ғимаратындағы (хан) бөлмелер . XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарайшықтың қараусыз қалған аумақтарындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар.jpg|Сарайшық аумағындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар (сағана).
Сарайшық қалашығы. Аэрофототүсірілім.jpg|Сарайшық қалашығының аэрофототүсірілімі. 1983 жыл. 
Сарайшық. Алтын сырғалар. XIV ғ.jpg| Алтын сырғалар.  
Сарайшық. Шыны моншақ. XIV ғ.jpg|Шыны моншақ.  .
Сарайшық. Балаларға арналған шыны шүмектер. XIV ғ.jpg|Балаларға арналған шыны шүмектер.  
Сарайшық. Қола құлып фрагменті. XIV ғ.jpg|Жылқы бейнесіндегі қола құлып.
Сарайшық. Қоян бейнеленген бояулы қыш ыдыстар сынығы.jpg|Қоян бейнеленген сырлы қыш ыдыс фрагменті. 
Сарайшық. Алтын жапсырмалар. XIV ғасыр.jpg|Алтын жапсырмалар.    
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* Мұстафин Ж. Ортағасырлық Сарайшық. Монография. – Атырау: «Ағатай» баспасы, 2015. – 177 б.
* Ә.Мұқтар, Е. Сыдықов. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығы. Моногрфия: – Алматы: «Мерекенің баспалар үйі», 2015. – 688 б.
* Мұқтар Ә., Диярова Ж. «Сарайшық» музей-қорығы тарихы (1963-2019). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. –​ 192 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ,. Ахмет А. Өлке тұлғалары тарихынан (XVIII-XIX ғғ.). Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 112 б. 
* Мұқтар Ә. Біріншілер (1938-2019 жылдардағы Атырау облысы тарихынан). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 328 б.+ 16 б. сурет.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ Хандығы құрылымындағы билер, батырлар, кожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары: олардың қызметі және жойылуы (XV - XIX ғғ.). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 248 б.
* Әбдешев Б., Сағынбаева О., Байғалиев Ж. Сарайшық жәдігерлері. Кітап-альбом. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 96 б. + 8б. сурет.
* Мұқтар Ә., Тұрарұлы А., Диярова Ж., Нұғманова Н. Ортағасырлық Сарайшықтағы тарихи ескерткіштер. Кітап. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 80 б.+8 б. сурет.
* Ахметова У., Иванова Г., Муктар А., Имашев Э., Исмаилов С., Жумабаев А., Абильсеитулы З. Лагерная  система  в  Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.): Сборник документов и материалов. –​ Алматы: Издательство «Арыс», 2022. –​ 376 с.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары және керуен жолдары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 158 б.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Жайық бойы Алтынорда қалалары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Кітап. –​ Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 148 б.
* Мұстафин Ж. Сарайшық тарихындағы аңыздар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 12 б.
* Мұстафин Ж. Тақ. Сарайшықта жерленген тарихи тұлғалар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Қожа М. Ортағасырлық Сарайшық. Средневековый Сарайчик. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Петров П., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Ортағасырлық Сарайшық: тарихи деректері, археологиясы, нумизматикасы, картографиясы. Ұжымдық монография. – ​Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2024. – 368 б.
* Мұстафин Ж. Әбілғазы Баhадүрдің «Түрік шежіресі» қақында (1603-1664 жж.). Монография. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 172 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Мұстафин Ж., Диярова Ж., Тұрарұлы А., Жумабаев А. Сарайшық және Еуразияның ортағасырлық әлемі. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 236 б.
* Шығыс пен Батыс тоғысқан Сарайшық: Ұлы даладағы тарих және мәдениет. Халықаралық ғылыми симпозиум жинағы (2025 ж. 17-18 қараша). – Атырау: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі, 2025. – 296 б.


{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]
[[Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>axq0c4bt0pg2d6i90z6ul51eh342rwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құрмет ордені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4895</id>
    <revision>
      <id>3586852</id>
      <parentid>3571577</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан мемлекеттік наградалары|Қазақстан мемлекеттік наградалары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6138" sha1="ijwuyuyib51pplszyz86t8jpcvexq1i" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = Құрмет ордені
 | суреті                   = [[Сурет:OrdenKurmet.png|left|100px]] [[Сурет:Orde van Kurmet Kazachstan.jpg|right|110px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Орден]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[1 сәуір]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        =
 | жоғары марапаты          = [[Достық ордені|«Достық» ордені]]
 | төменгі марапаты         = [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек даңқы» ордені]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Order of Honour (Kazakhstan)
 }}
'''«Құрмет» орденi''' — Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы N 2676 Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002676_}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Құрмет» ордені 1993 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі мемлекеттік наградалар жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Нақты құрылған күні — 1993 жылдың 1-сәуірі.

Бұл орден КСРО кезіндегі «Құрмет белгісі»  орденінен (1935 жылы құрылған және 1988 жылы «Құрмет» ордені болып өзгертілген) ерекше, ол тәуелсіз Қазақстанның жаңа марапаты.

Орденді сәулетші [[Сүйерхан Оспанбекұлы Базарбаев]] әзірлеген. 1998 жылға дейін орденнің бірінші түрі қолданылған, кейін дизайны аздап өзгертілген.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңының 17-бабына сәйкес, Құрмет ордені экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті және білім беруді дамытудағы еңбектері үшін азаматтарға беріледі. Орден Қазақстан Республикасы күні, Тәуелсіздік күні сияқты ұлттық мерекелер қарсаңында жиі табысталады. Орденде дәрежелер жоқ.

== Сипаттамасы ==
Құрмет орденінің белгісі күмістен жасалған және алтын жалатылған бес бұрышты жұлдыздан тұрады. Сәулелері жасыл эмальмен жабылып, қазақ ою-өрнектерімен аяқталады. Ортасында қою көк эмальді дөңгелек медальон орналасқан, онда алтын күн бейнеленген. Медальонның астында қызыл эмальді таспа бар, онда «ҚҰРМЕТ»  деген жазу алтын әріптермен жазылған. Орденге қоса лента бар, ол қызыл-жасыл түсті. Орденнің жалпы өлшемі — шамамен 50-60 мм.

Қазақстан Республикасының ордендерi мен медальдары сол жақ омырауға осы Заңның 11 және 18-баптарында көрсетiлген реттiлiкпен тағылады.

== Марапаттау өлшемдері ==
Құрмет ордені Қазақстан азаматтарына, кейде шетелдіктерге де беріледі. Негізгі өлшемдер:
* Экономика саласындағы еңбектері (мысалы, өндіріс, бизнес, қаржы).
* Әлеуметтік саладағы үлес (әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау).
* Ғылым мен мәдениеттегі жетістіктер (зерттеулер, өнер, әдебиет).
* Білім беру саласындағы еңбек (оқытушылар, ғалымдар).
* Мемлекеттік органдардағы үлгілі қызмет және белсенді қоғамдық қызмет.

== Орден иегерлері ==
Орден шетелдіктерге де берілуі мүмкін, мысалы, [[Chevron Corporation|Chevron]] компаниясының бас директоры [[Дэвид Дж. О'Рейлли]] немесе [[Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В.|Карчаганақ Петролеум]] компаниясының бас директоры [[Джон Морроу]].

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Орден Курмет (Казахстан).jpg|Орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi (1998 жылға дейін)
Stamp of Kazakhstan 178.jpg|1997 жылы Қазақстан Республикасының пошталық маркасында орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері|Құрмет орденінің иегерлері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан ордендері]]</text>
      <sha1>ijwuyuyib51pplszyz86t8jpcvexq1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586853</id>
      <parentid>3586852</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан марапаттары|Қазақстан марапаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6195" sha1="p5pw44suekgrua4wtoinsc44ims7oq2" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = Құрмет ордені
 | суреті                   = [[Сурет:OrdenKurmet.png|left|100px]] [[Сурет:Orde van Kurmet Kazachstan.jpg|right|110px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Орден]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[1 сәуір]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        =
 | жоғары марапаты          = [[Достық ордені|«Достық» ордені]]
 | төменгі марапаты         = [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек даңқы» ордені]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Order of Honour (Kazakhstan)
 }}
'''«Құрмет» орденi''' — Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы N 2676 Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002676_}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Құрмет» ордені 1993 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі мемлекеттік наградалар жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Нақты құрылған күні — 1993 жылдың 1-сәуірі.

Бұл орден КСРО кезіндегі «Құрмет белгісі»  орденінен (1935 жылы құрылған және 1988 жылы «Құрмет» ордені болып өзгертілген) ерекше, ол тәуелсіз Қазақстанның жаңа марапаты.

Орденді сәулетші [[Сүйерхан Оспанбекұлы Базарбаев]] әзірлеген. 1998 жылға дейін орденнің бірінші түрі қолданылған, кейін дизайны аздап өзгертілген.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңының 17-бабына сәйкес, Құрмет ордені экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті және білім беруді дамытудағы еңбектері үшін азаматтарға беріледі. Орден Қазақстан Республикасы күні, Тәуелсіздік күні сияқты ұлттық мерекелер қарсаңында жиі табысталады. Орденде дәрежелер жоқ.

== Сипаттамасы ==
Құрмет орденінің белгісі күмістен жасалған және алтын жалатылған бес бұрышты жұлдыздан тұрады. Сәулелері жасыл эмальмен жабылып, қазақ ою-өрнектерімен аяқталады. Ортасында қою көк эмальді дөңгелек медальон орналасқан, онда алтын күн бейнеленген. Медальонның астында қызыл эмальді таспа бар, онда «ҚҰРМЕТ»  деген жазу алтын әріптермен жазылған. Орденге қоса лента бар, ол қызыл-жасыл түсті. Орденнің жалпы өлшемі — шамамен 50-60 мм.

Қазақстан Республикасының ордендерi мен медальдары сол жақ омырауға осы Заңның 11 және 18-баптарында көрсетiлген реттiлiкпен тағылады.

== Марапаттау өлшемдері ==
Құрмет ордені Қазақстан азаматтарына, кейде шетелдіктерге де беріледі. Негізгі өлшемдер:
* Экономика саласындағы еңбектері (мысалы, өндіріс, бизнес, қаржы).
* Әлеуметтік саладағы үлес (әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау).
* Ғылым мен мәдениеттегі жетістіктер (зерттеулер, өнер, әдебиет).
* Білім беру саласындағы еңбек (оқытушылар, ғалымдар).
* Мемлекеттік органдардағы үлгілі қызмет және белсенді қоғамдық қызмет.

== Орден иегерлері ==
Орден шетелдіктерге де берілуі мүмкін, мысалы, [[Chevron Corporation|Chevron]] компаниясының бас директоры [[Дэвид Дж. О'Рейлли]] немесе [[Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В.|Карчаганақ Петролеум]] компаниясының бас директоры [[Джон Морроу]].

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Орден Курмет (Казахстан).jpg|Орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi (1998 жылға дейін)
Stamp of Kazakhstan 178.jpg|1997 жылы Қазақстан Республикасының пошталық маркасында орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері|Құрмет орденінің иегерлері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан ордендері]]
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>p5pw44suekgrua4wtoinsc44ims7oq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сұлтан Бейбарыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5028</id>
    <revision>
      <id>3586760</id>
      <parentid>3563749</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T23:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25999" sha1="0aqmu44j820a1n0u7zbs4422u52jvpq" xml:space="preserve">{{мағына|Бейбарыс (айрық)}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Бейбарыс
 | Шынайы есімі         =  Әл-Мәлік аз-Заһир Рукн әд-Дин Бейбарыс әл-Бундуқдари
 | Суреті               = Baybars sculpture.jpg
 | Атауы                = Каирдегі Мысыр ұлттық әскери мұражайында орналасқан Сұлтан Бейбарыстың қоладан жасалған бюсті
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = Baibar the first lion-01.svg
 | Елтаңба атауы        = Бейбарыс белгісі
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Мысыр мен Сирия сұлтаны
 | Лақап аты            = Әбу әл-Футух
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1260 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1 шілде]] [[1277 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 1260 — 1277 
 | Ізашары              = [[Құтыз]]
 | Ізбасары             = Саид Берке хан
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Діні                 = [[Ислам|ислам]], [[Сүннет|сүннет]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1223 жылы не 1225 жылы
 | Туған жері         = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшық]]
 | Қайтыс болған күні   = 1.7.1277
 | Қайтыс болған жері   = [[Дамаск]]
 | Жерленді             = {{iw|Zahiriyya Library|Заһирия кітапханасы}}, [[Дамаск]]
 | Династия             = [[Бахри мәмлүктері|Бахри]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = '''ұлдары:''' [[Саид Берке хан]], [[Сүлеміш]], Масұд Хадар 
 | Commons              = Baibars
}}
'''Байбарыс'''&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; (толық есімі — '''Әл-Мәлік аз-Заһир Рукн әд-Дин Бейбарыс әл-Бундуқдари''' ({{lang-ar| الْمَلِك الظَّاهِر رُكْن الدِّين بَيْبَرْس الْبُنْدُقْدَارِيّ‎}}; 1223/1228, [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшық]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Adventuring in the Englishes: Language and Literature in a Postcolonial Globalized World, Ikram Ahmed Elsherif, Piers Michael Smith. 2014. Part I; Chapter 2, p 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Baybars-I |title=Baybars I |website=Britannica |date=15 February 2024 }}&lt;/ref&gt; — {{Қайтысболғанкүні|30|6|1277}}, [[Дамаск]]), сондай-ақ '''Әбу әл-Футух''' ({{lang-ar| أَبُو الْفُتُوح‎}}, «Жеңістердің атасы») деген лақап атқа ие болған — [[Мәмлүк сұлтандығы|Мысыр мен Шамды]] билеген мәмлүктердің төртінші сұлтаны және [[Бахри мәмлүктері|Бахри]] әулетінің іргесін қалаушылардың бірі. Тегі [[Түркілер|түркі]]нің [[Қыпшақтар|қыпшақ]] ұлтынан шыққан ол тақта Сұлтан [[Құтыз]]дың тікелей мұрагері болды.

Оның қолбасшылық дарыны Франция королі [[IX Луи|IX Людовик]]-тың [[Жетінші крест жорығы]]на тойтарыс беріп, крестшілерді тас-талқан еткен мұсылман әскерінің құрамында ерекше көрінді. Сонымен қатар, Бейбарыс 1260 жылы өткен тарихи [[Айн-Джалут шайқасы]]нда мәмлүктер армиясының алдыңғы шебіне жетекшілік етті. Бұл шайқас дүниежүзілік тарихтағы бетбұрыс сәт болып саналады, өйткені дәл осы жерде [[Моңғол шапқыншылығы|моңғол]] әскері алғаш рет ірі жеңіліске ұшырап, олардың батысқа қарай басқыншылығы біржолата тоқтатылды.

Бейбарыстың билік еткен кезеңі Шығыс Жерорта теңізіндегі Мәмлүктер үстемдігінің дәуірлеуіне жол ашып, олардың әскери жүйесінің іргетасын бекітті. Ол [[Левант]]тағы [[Крест жорықтары|крестшілер]] билігін біржолата жоюға алғышарт жасап, [[Мысыр]] мен [[Сирия|Шам]]ның одағын нығайтты. Бұл одақ аймақтағы крестшілер мен моңғолдардың қаупіне тойтарыс бере алатын ең қуатты мұсылман мемлекетіне айналды.

Сұлтан Бейбарыс бұған дейінгі мұсылман империяларының бағындыру әрекеттеріне дес бермей, «алынуы мүмкін емес» деп саналған [[Мукурра]] патшалығын (қазіргі [[Судан]] аумағында) өз билігіне қаратты. Билеуші ретінде ол дипломатиялық шеберлік пен әскери күшті ұштастыра білді. Бейбарыс Мысырды аймақтағы ең қуатты мемлекетке айналдыру жолында ауқымды реформалар жүргізді. Ол «{{iw|Islamic Golden Age|Исламның алтын ғасыры}}» кезеңінде ғылымның дамуына ерекше көңіл бөліп, [[Натурфилософия|натурфилософ]]тарға, [[биолог]]тарға, [[математик]]тер мен [[астроном]]дарға жан-жақты қолдау көрсетті.

== Өмірбаяны ==
Бейбарыс [[Қара теңіз]]дің солтүстігіндегі ұлы дала — [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] өлкесінде дүниеге келген [[Қыпшақтар|қыпшақ]] текті тұлға.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Holt |first=P. M. |url=https://books.google.com/books?id=TqasAgAAQBAJ&amp;pg=PA90 |title=The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517 |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-87152-1 |page=90 |language=en |quote=By origin he was a Kipchak Turk from the territory lying to the north of the Black Sea. When the Mongols conquered this region in about 1241, Baybars' people fled across the Black Sea and sought refuge with a Turcoman chieftain in Anatolia, who proved treacherous, and turned on the fugitives with fire and sword. Baybars was among the captives. He was then about fourteen years of age, and his journey southwards can be traced through the slave-markets of Sivas, Aleppo, Damascus and Hamah. |orig-date=1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0522&quot;&gt;{{Cite book |last=Thorau |first=Peter |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/baybars-i-al-malik-al-zahir-rukn-al-din-COM_23709 |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2010 |isbn=9789004161658 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |location= |pages= |language=en |chapter=Baybars I, al-Malik al-Ẓāhir Rukn al-Dīn |quote=Baybars is described as a tall man with broad chest and shoulders, slim legs, a powerful voice, swarthy skin, and blue eyes. He was probably born about 625/1227–8 in the southern Russian steppes as a member of a Qipçāq-Turkish group. At the age of fourteen he became a slave. The amīr Aydakīn al-Bunduqdār bought him in Ḥamāt (Hama) a short while later. |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fry |first=C. George |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&amp;pg=PA124 |title=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 |editor-last=Magill |editor-first=Frank Northen |pages=124 |language=en |chapter=Baybars I |quote=Baybars I, al-Malik al-Zahir Rukn ak-Din Baybars al-Salihi, was born around the year 1223 in what is now southern Russia. A member of the tribe of Kipchak Turks living on the north shores of the Black Sea, Barbars was a victim of the Mongol invasion of his native region in the late 1230's. By the time he was fourteen, Baybars had become a prisoner of war; he was sold in the slave market in Sivas, Anatolia. |editor-last2=Aves |editor-first2=Alison}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Amitai |first=Reuven |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&amp;pg=PA101 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-96690-0 |editor-last=Meri |editor-first=Josef W. |page=101 |language=en |chapter=Baybars I, Mamluk Sultan |quote=Baybars was born around 1220 CE among the Qipchaq Turks, who lived in the steppe region north of the Black Sea. Fleeing from the Mongol invasions in the area in 1241–1242, Baybars and his family moved to Anatolia. There, Baybars was captured and ended up in the slave market of Damascus.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rabie |first=Hassanein Muhammad |title=Baybars I {{!}} Mamlūk Sultan of Egypt &amp; Syria |url=https://www.britannica.com/biography/Baybars-I |access-date=16 June 2023 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; Оның туған жылына қатысты тарихи деректерде қайшылықтар кездеседі: [[Ибн Тағриберди]] бір дерегінде оны [[һижра]] бойынша 625 жылы (1227 жылғы 12 желтоқсан — 1228 жылғы 29 қараша) туған десе, екінші бір жазбасында 1247 жылы Бейбарыс шамамен 24 жаста болған деп көрсетеді, бұл оның 1223 жылы туғанын меңзейді. Ол қыпшақтардың Барлы ([[Беріш]]) тайпасынан шыққан. Оның замандасы әрі оқиғаны өз көзімен көрген Бадр әд-Дин Байсаридің мәліметінше, Беріш тайпасы моңғол әскерінен қашып, Екінші Болгар патшалығына (дереккөздерде [[Валахия]] деп көрсетілген) қоныс аударуды көздейді. Олар Қара теңізді [[Қырым]] немесе [[Алания]] арқылы кесіп өтіп, 1242 жыл шамасында [[Болгария]]ға жетеді. Алайда, көп ұзамай моңғолдар Болгарияға басып кіріп, қыпшақ босқындары жаңадан қоныстанған аймақтарды да жаулап алады.&lt;ref name=&quot;Fiennes&quot;&gt;{{cite book |author=Ranulph Fiennes |title=The Elite: The Story of Special Forces – From Ancient Sparta to the War on Terror |publisher=Simon and Schuster |year=2019 |page=64 |isbn=978-1-4711-5664-9 }}&lt;/ref&gt; Осы шапқыншылық кезінде ата-анасының қаза тапқанына куә болған Бейбарыс пен Байсари тұтқынға түсіп, [[Рум сұлтандығы]]ндағы [[Сивас]] құл базарында сатылады.&lt;ref name=&quot;Fiennes&quot;/&gt; Кейіннен оны Хама қаласында жоғары лауазымды мысырлық әмір Ала әд-Дин Айтегін әл-Бундуқдар сатып алып, [[Каир]]ге әкеледі. Сондықтан Бейбарыс әл-Бұндуқтари деп аталған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; 1247 жылы әл-Бундуқдар қамауға алынғаннан кейін, Мысыр сұлтаны ас-Салих Әюб оның барлық құлдарын, соның ішінде Бейбарысты да өз меншігіне алады.&lt;ref name=Korobeinikov&gt;{{citation |author=Dimitri Korobeinikov |chapter=A Broken Mirror: The Kıpçak World in the Thirteenth Century |pages=379–412 |title=The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars, and Cumans |editor1=Florin Curta |editor2=Roman Kovalev |location=Leiden |publisher=Brill |year=2008}}.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, тарихшы әл-Шарани (1565 ж.қ.б.) Бейбарысты ұлы ойшыл [[Ибн Араби|Ибн әл-Араби]]дің шәкірттерінің қатарына жатқызған.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nader Jamil Jum'a |url=https://books.google.com/books?id=bpzODwAAQBAJ&amp;pg=PT85 |title=محيي الدين بن عربي وآراؤه الفقهية في الفتوحات المكية |date=2020 |publisher=[[w:de:Dār al-Kutub al-ʿilmīya|Dar al-Kutub al-'Ilmiyya]] |isbn=9782745192783 |edition=1st |location=Lebanon |page=86 |language=Arabic |trans-title=Muhyi al-Din ibn 'Arabi and his jurisprudential opinions in al-Futuhāt al-Makkiyya |quote=الظاهر بيبرس: ركن الدين أبو الفتوح بيبرس التركي البندقداري ثم الصالحي صاحب مصر والشام ولد في حدود العشرين وستمائة كان رجلاً شجاعاً فارساً مقداماً مجاهداً عظيم الهيبة يضرب بشجاعته المثل، وله في الإسلام أيام بيض وفتوحات مشهورة. أجازه الشيخ محيي الدين ابن عربي برواية جميع مؤلفاته توفي 676 هـ، ذكره الشعراني ضمن تلاميذ ابن عربي. |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;

=== Билікке келуі ===
[[Сурет:Mamluk ruler in the Baptistère de Saint Louis - Médaillon IV (1320–1340).jpg|thumb|«Сент-Луи тостағанындағы» (1320–1340) тақта отырған билеуші мен оның нөкерлері. [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың сол заманға жуық кезеңдегі ықтимал бейнесі.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |pages=76, 84, Fig. 5 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}&lt;/ref&gt;]]
Бейбарыс 1250 жылы Франция королі [[IX Луи|IX Людовик]]тің Жетінші крест жорығына тойтарыс беруде шешуші рөл атқарды. Ол Әл-Мансұра шайқасында қала қақпаларын әдейі ашық қалдыру арқылы крестшілерді тұзаққа түсірген тапқыр стратегиясымен ерекшеленді. Бос қалған қалаға лап қойған рыцарлар мәмлүк әскері мен жергілікті халықтың қоршауында қалып, ауыр шығынға ұшырады. Бұл шайқаста Роберт д'Артуа мен Кіші Уильям Лонгеспе қаза тауып, [[Тамплиерлер]] орденінің негізгі күші жойылды. Одан кейін болған Фарискур шайқасы Жетінші крест жорығының біржолата тоқтауына және король Людовиктің тұтқынға түсуіне әкелді. Осы жеңістерден кейін Бейбарыс бастаған мәмлүктер тобы билікті өз қолына алып, сұлтан Тұраншахты өлтірді, нәтижесінде таққа ас-Салих Әюбтің жесірі [[Шажар әд-Дүрр]] отырды.&lt;ref&gt;Runciman, Steven, ''A History of the Crusades, Volume Three:&amp;nbsp; The Kingdom of Acre and the Later Crusades'', Cambridge University Press, London, 1951, pp. 272–273&lt;/ref&gt;

1254 жылы Мысырдағы саяси текетірес кезінде сұлтан [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек|Айбек]] Бахри мәмлүктерінің көшбасшысы Фарис әд-Дин Ақтайды өлтірген соң, Бейбарыс пен Қалауын бастаған топ Шам өлкесіне, ан-Насыр Юсуфтың қарамағына қашуға мәжбүр болды. Қуғында жүрген кезінде олар ан-Насыр Юсуфты Мысырға басып кіруге үгіттеп, Иерусалим, Газа және Наблус аймақтарындағы әскери-саяси қақтығыстарға қатысты. Кейінірек Бейбарыс сұлтан Құтұзбен келіссөз жүргізіп, Мысырға қайта оралды. 1260 жылы ол [[Құтыз]]дың қолбасшысы ретінде моңғолдарға қарсы әйгілі Айн-Джалут шайқасында ерлік көрсетіп, моңғол армиясын тас-талқан етті. Шайқастан соң, аңшылық кезінде сұлтан Құтұз қастандықпен өлтірілді. Тарихи деректерге сүйенсек, Бейбарыс Айн-Джалуттағы жеңісі үшін Алеппо әміршісі қызметін күткен, бірақ Құтұз оның өсіп келе жатқан ықпалынан сескеніп, бұл өтінішін орындамаған.&lt;ref&gt;The story of the involvement of Baybars in the assassination was told by different historians in different ways. In one account the assassins killed Qutuz while he was giving a hand to Baybars (Al-Maqrizi and Ibn-Taghri). In another, from an Ayyubid source, Qutuz was giving a hand to someone when Baybars struck his back with a sword (Abu-Al-Fida). A third account mentioned that Baybars tried to help Qutuz against the assassins (O. Hassan). According to Al-Maqrizi, the Emirs who struck Qutuz were Badr ad-Din Baktut, Emir Ons, and Emir Bahadir al-Mu'izzi. (Al-Maqrizi, p.519/vol.1)&lt;/ref&gt;  Осы қақтығыстан кейін Бейбарыс Құтұздың орнын басып, Мысырдың жаңа сұлтаны болып жарияланды.&lt;ref&gt;MacHenry, Robert. ''The New Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica Inc., 1993. [https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency &lt;!-- quote=baybars qutuz aleppo. --&gt; ''Baybars'']&lt;/ref&gt;

=== Сұлтандық биліктің орнығуы ===
Бейбарыс таққа отырғаннан кейін оның билігіне айтарлықтай қарсылық болған жоқ, тек Дамаскіге иелік еткісі келген танымал әрі қуатты мәмлүк әмірі Әләм әд-Дин Синджар әл-Халаби ғана қарсы шықты. Сонымен қатар, моңғолдардың қаупі де әлі сейілмеген еді. Алайда Бейбарыс алдымен ішкі қарсыласы Синджарды талқандауды ұйғарып, Дамаскіге жорыққа шықты.&lt;ref name=&quot;History of the Arab world and the Crusades&quot;&gt;{{cite book |last1=al-Madidi |first1=Khasd |last2=Abdul Muhammad |first2=Sawadi |last3=Abdul Qadir an-Nuri |first3=Duraid |title=History of the Arab world and the Crusades |publisher=Mosul University Press 1981 |url=https://app.aqsalibrary.org/records/index/1/35668 |access-date=27 September 2021 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027005447/https://app.aqsalibrary.org/records/index/1/35668 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last= Maqrīzī (al-)|first= Taqī al-Dīn Aḥmad ibn 'Alī| title= Kitāb al-Sulūk li-Ma'rifat Duwal al-Mulūk|editor-last= Ziada (al-Ziyādah)|editor-first= Muḥammad Muṣṭafā|volume=2|place= Cairo|publisher= Lajnat al-Ta'līf|year=1956|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;كتاب المختصر في أخبار البشر (تاريخ أبي الفدا) ج1&quot;&gt;{{cite book |last1=. ʿAlī b. Maḥmūd b. Muḥammad b. ʿUmar b. Shāhanshāh b. Ayyūb b. Shādī b. Marwān |first1=Ismāʿīl Abulfeda |title=Concise History of Humanity(المختصر في أخبار Tarikh al-Mukhtasar fi Akhbar al-Bashar) |url=https://upload.wikimedia.org/wikisource/ar/4/4b/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1_%D9%81%D9%8A_%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B4%D8%B11.pdf |access-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt; Осы уақытта [[Хама]] мен [[Хомс]] бектері Хомстағы бірінші шайқаста моңғолдарды жеңіп, сыртқы қауіптің бетін уақытша қайтарды. 1261 жылғы 17 қаңтарда Бейбарыстың әскері Дамаск маңында Синджардың әскерін талқандап, қалаға басып кірді. Қала тұрғындары Синджарға адалдық танытып, қарсылық көрсеткенімен, Бейбарыс бұл көтерілісті тез арада басып тастады.

Бұдан бөлек, Каирде Нишапурдан шыққан әл-Курани есімді тұлға бастаған [[шииттер]]дің қысқа мерзімді бүлігі орын алды. Көтерілісшілер түнде Каирдегі қару-жарақ қоймалары мен атқораларға шабуыл жасады. Бірақ Бейбарыс бүлікшілерді қоршауға алып, тез арада тұтқындады. Әл-Курани мен басқа да көтеріліс басшылары Баб Зувейлада өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Бейбарыс Әюбилер әулетімен мәселені шешіп, Керәк бегін саяси сахнадан ысырды. Ал моңғолдарға тойтарыс берген Хомс әмірі әл-Ашраф Мұса мен Хама әмірі II әл-Мансұр Мұхаммедке Бейбарыстың билігін тану шартымен өз иеліктерін басқаруға рұқсат берілді.&lt;ref name=&quot;mrw8AAAAIAAJ&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mrw8AAAAIAAJ&amp;q=baibars+homs&amp;pg=PA315 | last = Runciman | first = Steven | year=1987 |title = '''A History of the Crusades: The Kingdom of Acre and the Later Crusades''' quoting Magrisi Sultans, I, i, p. 116; Abu al Fida pp. 145–50; Bar Hebraeus p. 439 |page = 316 | publisher = CUP Archive | isbn = 9780521347723 }}&lt;/ref&gt;

1258 жылы моңғолдар [[Бағдат]]ты жаулап алғаннан кейін [[Аббасилер халифаты]] құлап, мұсылман әлемі заңды рухани басшысыз қалған болатын. Бейбарыс өз билігінің заңдылығын нығайту мақсатында 1261 жылы Каирге келген соңғы [[Аббас әулеті|Аббаси халифасы]] әл-Мұстасимнің немере ағасы Әбу әл-Қасым Ахмедті II әл-Мұстансир деген атпен халифа деп жариялады. Халифа өз кезегінде Бейбарысқа сұлтан ретінде билік жүргізуге ресми рұқсат берді. Алайда II әл-Мұстансир сол жылы Бағдатты қайтару жорығында моңғолдар қолынан қаза тапты. 1262 жылы оның орнына халифа әл-Мұстаршидтің ұрпағы Әбу әл-Аббас Ахмед I әл-Хаким деген атпен халифа болып жарияланды. Осылайша, Каирде 1517 жылға дейін, яғни Мәмлүк сұлтандығы құлағанша жалғасқан Аббасилер әулетіның жаңа тармағы басталды. Бұл халифалар іс жүзінде сұлтанның қолындағы саяси құрал болғанымен, олар Бейбарыс билігіне діни легитимдік пен айбын беріп тұрды.&lt;ref name= &quot;mrw8AAAAIAAJ&quot;/&gt; 1264 жылы моңғолдар әл-Бираны басып алуға әрекеттенгенде, Сұлтан Бейбарыс оларға қатаң тойтарыс беріп, жауды Евфрат өзенінің арғы бетіне шегінуге мәжбүр етті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бахри сұлтандары]]
[[Санат:Түркі қолбасшылары]]
[[Санат:Мәмлүктер]]</text>
      <sha1>0aqmu44j820a1n0u7zbs4422u52jvpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586762</id>
      <parentid>3586760</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T02:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61020" sha1="o30qv9l0kc97t9uxv98p74d8xabyzsw" xml:space="preserve">{{мағына|Бейбарыс (айрық)}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Бейбарыс
 | Шынайы есімі         =  Әл-Мәлік аз-Заһир Рукн әд-Дин Бейбарыс әл-Бундуқдари
 | Суреті               = Baybars sculpture.jpg
 | Атауы                = Каирдегі Мысыр ұлттық әскери мұражайында орналасқан Сұлтан Бейбарыстың қоладан жасалған бюсті
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = Baibar the first lion-01.svg
 | Елтаңба атауы        = Бейбарыс белгісі
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Мысыр мен Сирия сұлтаны
 | Лақап аты            = Әбу әл-Футух
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1260 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1 шілде]] [[1277 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 1260 — 1277 
 | Ізашары              = [[Құтыз]]
 | Ізбасары             = Саид Берке хан
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Діні                 = [[Ислам|ислам]], [[Сүннет|сүннет]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1223 жылы не 1225 жылы
 | Туған жері         = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшық]]
 | Қайтыс болған күні   = 1.7.1277
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Дамаск|Дамаскіде}}
 | Жерленді             = {{iw|Zahiriyya Library|Заһирия кітапханасы}}, [[Дамаск]]
 | Династия             = [[Бахри мәмлүктері|Бахри]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = '''ұлдары:''' [[Саид Берке хан]], [[Сүлеміш]], Масұд Хадар 
 | Commons              = Baibars
}}
'''Байбарыс'''&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; (толық есімі — '''Әл-Мәлік аз-Заһир Рукн әд-Дин Бейбарыс әл-Бундуқдари''' ({{lang-ar| الْمَلِك الظَّاهِر رُكْن الدِّين بَيْبَرْس الْبُنْدُقْدَارِيّ‎}}; 1223/1228, [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшық]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Adventuring in the Englishes: Language and Literature in a Postcolonial Globalized World, Ikram Ahmed Elsherif, Piers Michael Smith. 2014. Part I; Chapter 2, p 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Baybars-I |title=Baybars I |website=Britannica |date=15 February 2024 }}&lt;/ref&gt; — {{Қайтысболғанкүні|30|6|1277}}, [[Дамаск]]), сондай-ақ '''Әбу әл-Футух''' ({{lang-ar| أَبُو الْفُتُوح‎}}, «Жеңістердің атасы») деген лақап атқа ие болған — [[Мәмлүк сұлтандығы|Мысыр мен Шамды]] билеген мәмлүктердің төртінші сұлтаны және [[Бахри мәмлүктері|Бахри]] әулетінің іргесін қалаушылардың бірі. Тегі [[Түркілер|түркі]]нің [[Қыпшақтар|қыпшақ]] ұлтынан шыққан ол тақта Сұлтан [[Құтыз]]дың тікелей мұрагері болды.

Оның қолбасшылық дарыны Франция королі [[IX Луи|IX Людовик]]-тың [[Жетінші крест жорығы]]на тойтарыс беріп, крестшілерді тас-талқан еткен мұсылман әскерінің құрамында ерекше көрінді. Сонымен қатар, Бейбарыс 1260 жылы өткен тарихи [[Айн-Джалут шайқасы]]нда мәмлүктер армиясының алдыңғы шебіне жетекшілік етті. Бұл шайқас дүниежүзілік тарихтағы бетбұрыс сәт болып саналады, өйткені дәл осы жерде [[Моңғол шапқыншылығы|моңғол]] әскері алғаш рет ірі жеңіліске ұшырап, олардың батысқа қарай басқыншылығы біржолата тоқтатылды.

Бейбарыстың билік еткен кезеңі Шығыс Жерорта теңізіндегі Мәмлүктер үстемдігінің дәуірлеуіне жол ашып, олардың әскери жүйесінің іргетасын бекітті. Ол [[Левант]]тағы [[Крест жорықтары|крестшілер]] билігін біржолата жоюға алғышарт жасап, [[Мысыр]] мен [[Сирия|Шам]]ның одағын нығайтты. Бұл одақ аймақтағы крестшілер мен моңғолдардың қаупіне тойтарыс бере алатын ең қуатты мұсылман мемлекетіне айналды.

Сұлтан Бейбарыс бұған дейінгі мұсылман империяларының бағындыру әрекеттеріне дес бермей, «алынуы мүмкін емес» деп саналған [[Мукурра]] патшалығын (қазіргі [[Судан]] аумағында) өз билігіне қаратты. Билеуші ретінде ол дипломатиялық шеберлік пен әскери күшті ұштастыра білді. Бейбарыс Мысырды аймақтағы ең қуатты мемлекетке айналдыру жолында ауқымды реформалар жүргізді. Ол «{{iw|Islamic Golden Age|Исламның алтын ғасыры}}» кезеңінде ғылымның дамуына ерекше көңіл бөліп, [[Натурфилософия|натурфилософ]]тарға, [[биолог]]тарға, [[математик]]тер мен [[астроном]]дарға жан-жақты қолдау көрсетті.

== Өмірбаяны ==
Бейбарыс [[Қара теңіз]]дің солтүстігіндегі ұлы дала — [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] өлкесінде дүниеге келген [[Қыпшақтар|қыпшақ]] текті тұлға.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Holt |first=P. M. |url=https://books.google.com/books?id=TqasAgAAQBAJ&amp;pg=PA90 |title=The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517 |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-87152-1 |page=90 |language=en |quote=By origin he was a Kipchak Turk from the territory lying to the north of the Black Sea. When the Mongols conquered this region in about 1241, Baybars' people fled across the Black Sea and sought refuge with a Turcoman chieftain in Anatolia, who proved treacherous, and turned on the fugitives with fire and sword. Baybars was among the captives. He was then about fourteen years of age, and his journey southwards can be traced through the slave-markets of Sivas, Aleppo, Damascus and Hamah. |orig-date=1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0522&quot;&gt;{{Cite book |last=Thorau |first=Peter |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/baybars-i-al-malik-al-zahir-rukn-al-din-COM_23709 |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2010 |isbn=9789004161658 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |location= |pages= |language=en |chapter=Baybars I, al-Malik al-Ẓāhir Rukn al-Dīn |quote=Baybars is described as a tall man with broad chest and shoulders, slim legs, a powerful voice, swarthy skin, and blue eyes. He was probably born about 625/1227–8 in the southern Russian steppes as a member of a Qipçāq-Turkish group. At the age of fourteen he became a slave. The amīr Aydakīn al-Bunduqdār bought him in Ḥamāt (Hama) a short while later. |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fry |first=C. George |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&amp;pg=PA124 |title=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 |editor-last=Magill |editor-first=Frank Northen |pages=124 |language=en |chapter=Baybars I |quote=Baybars I, al-Malik al-Zahir Rukn ak-Din Baybars al-Salihi, was born around the year 1223 in what is now southern Russia. A member of the tribe of Kipchak Turks living on the north shores of the Black Sea, Barbars was a victim of the Mongol invasion of his native region in the late 1230's. By the time he was fourteen, Baybars had become a prisoner of war; he was sold in the slave market in Sivas, Anatolia. |editor-last2=Aves |editor-first2=Alison}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Amitai |first=Reuven |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&amp;pg=PA101 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-96690-0 |editor-last=Meri |editor-first=Josef W. |page=101 |language=en |chapter=Baybars I, Mamluk Sultan |quote=Baybars was born around 1220 CE among the Qipchaq Turks, who lived in the steppe region north of the Black Sea. Fleeing from the Mongol invasions in the area in 1241–1242, Baybars and his family moved to Anatolia. There, Baybars was captured and ended up in the slave market of Damascus.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rabie |first=Hassanein Muhammad |title=Baybars I {{!}} Mamlūk Sultan of Egypt &amp; Syria |url=https://www.britannica.com/biography/Baybars-I |access-date=16 June 2023 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; Оның туған жылына қатысты тарихи деректерде қайшылықтар кездеседі: [[Ибн Тағриберди]] бір дерегінде оны [[һижра]] бойынша 625 жылы (1227 жылғы 12 желтоқсан — 1228 жылғы 29 қараша) туған десе, екінші бір жазбасында 1247 жылы Бейбарыс шамамен 24 жаста болған деп көрсетеді, бұл оның 1223 жылы туғанын меңзейді. Ол қыпшақтардың Барлы ([[Беріш]]) тайпасынан шыққан. Оның замандасы әрі оқиғаны өз көзімен көрген Бадр әд-Дин Байсаридің мәліметінше, Беріш тайпасы моңғол әскерінен қашып, Екінші Болгар патшалығына (дереккөздерде [[Валахия]] деп көрсетілген) қоныс аударуды көздейді. Олар Қара теңізді [[Қырым]] немесе [[Алания]] арқылы кесіп өтіп, 1242 жыл шамасында [[Болгария]]ға жетеді. Алайда, көп ұзамай моңғолдар Болгарияға басып кіріп, қыпшақ босқындары жаңадан қоныстанған аймақтарды да жаулап алады.&lt;ref name=&quot;Fiennes&quot;&gt;{{cite book |author=Ranulph Fiennes |title=The Elite: The Story of Special Forces – From Ancient Sparta to the War on Terror |publisher=Simon and Schuster |year=2019 |page=64 |isbn=978-1-4711-5664-9 }}&lt;/ref&gt; Осы шапқыншылық кезінде ата-анасының қаза тапқанына куә болған Бейбарыс пен Байсари тұтқынға түсіп, [[Рум сұлтандығы]]ндағы [[Сивас]] құл базарында сатылады.&lt;ref name=&quot;Fiennes&quot;/&gt; Кейіннен оны Хама қаласында жоғары лауазымды мысырлық әмір Ала әд-Дин Айтегін әл-Бундуқдар сатып алып, [[Каир]]ге әкеледі. Сондықтан Бейбарыс әл-Бұндуқтари деп аталған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; 1247 жылы әл-Бундуқдар қамауға алынғаннан кейін, Мысыр сұлтаны ас-Салих Әюб оның барлық құлдарын, соның ішінде Бейбарысты да өз меншігіне алады.&lt;ref name=Korobeinikov&gt;{{citation |author=Dimitri Korobeinikov |chapter=A Broken Mirror: The Kıpçak World in the Thirteenth Century |pages=379–412 |title=The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars, and Cumans |editor1=Florin Curta |editor2=Roman Kovalev |location=Leiden |publisher=Brill |year=2008}}.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, тарихшы әл-Шарани (1565 ж.қ.б.) Бейбарысты ұлы ойшыл [[Ибн Араби|Ибн әл-Араби]]дің шәкірттерінің қатарына жатқызған.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nader Jamil Jum'a |url=https://books.google.com/books?id=bpzODwAAQBAJ&amp;pg=PT85 |title=محيي الدين بن عربي وآراؤه الفقهية في الفتوحات المكية |date=2020 |publisher=[[w:de:Dār al-Kutub al-ʿilmīya|Dar al-Kutub al-'Ilmiyya]] |isbn=9782745192783 |edition=1st |location=Lebanon |page=86 |language=Arabic |trans-title=Muhyi al-Din ibn 'Arabi and his jurisprudential opinions in al-Futuhāt al-Makkiyya |quote=الظاهر بيبرس: ركن الدين أبو الفتوح بيبرس التركي البندقداري ثم الصالحي صاحب مصر والشام ولد في حدود العشرين وستمائة كان رجلاً شجاعاً فارساً مقداماً مجاهداً عظيم الهيبة يضرب بشجاعته المثل، وله في الإسلام أيام بيض وفتوحات مشهورة. أجازه الشيخ محيي الدين ابن عربي برواية جميع مؤلفاته توفي 676 هـ، ذكره الشعراني ضمن تلاميذ ابن عربي. |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;

=== Билікке келуі ===
[[Сурет:Mamluk ruler in the Baptistère de Saint Louis - Médaillon IV (1320–1340).jpg|thumb|«Сент-Луи тостағанындағы» (1320–1340) тақта отырған билеуші мен оның нөкерлері. [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың сол заманға жуық кезеңдегі ықтимал бейнесі.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |pages=76, 84, Fig. 5 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}&lt;/ref&gt;]]
Бейбарыс 1250 жылы Франция королі [[IX Луи|IX Людовик]]тің Жетінші крест жорығына тойтарыс беруде шешуші рөл атқарды. Ол Әл-Мансұра шайқасында қала қақпаларын әдейі ашық қалдыру арқылы крестшілерді тұзаққа түсірген тапқыр стратегиясымен ерекшеленді. Бос қалған қалаға лап қойған рыцарлар мәмлүк әскері мен жергілікті халықтың қоршауында қалып, ауыр шығынға ұшырады. Бұл шайқаста Роберт д'Артуа мен Кіші Уильям Лонгеспе қаза тауып, [[Тамплиерлер]] орденінің негізгі күші жойылды. Одан кейін болған Фарискур шайқасы Жетінші крест жорығының біржолата тоқтауына және король Людовиктің тұтқынға түсуіне әкелді. Осы жеңістерден кейін Бейбарыс бастаған мәмлүктер тобы билікті өз қолына алып, сұлтан Тұраншахты өлтірді, нәтижесінде таққа ас-Салих Әюбтің жесірі [[Шажар әд-Дүрр]] отырды.&lt;ref&gt;Runciman, Steven, ''A History of the Crusades, Volume Three:&amp;nbsp; The Kingdom of Acre and the Later Crusades'', Cambridge University Press, London, 1951, pp. 272–273&lt;/ref&gt;

1254 жылы Мысырдағы саяси текетірес кезінде сұлтан [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек|Айбек]] Бахри мәмлүктерінің көшбасшысы Фарис әд-Дин Ақтайды өлтірген соң, Бейбарыс пен Қалауын бастаған топ Шам өлкесіне, ан-Насыр Юсуфтың қарамағына қашуға мәжбүр болды. Қуғында жүрген кезінде олар ан-Насыр Юсуфты Мысырға басып кіруге үгіттеп, Иерусалим, Газа және Наблус аймақтарындағы әскери-саяси қақтығыстарға қатысты. Кейінірек Бейбарыс сұлтан Құтұзбен келіссөз жүргізіп, Мысырға қайта оралды. 1260 жылы ол [[Құтыз]]дың қолбасшысы ретінде моңғолдарға қарсы әйгілі Айн-Джалут шайқасында ерлік көрсетіп, моңғол армиясын тас-талқан етті. Шайқастан соң, аңшылық кезінде сұлтан Құтұз қастандықпен өлтірілді. Тарихи деректерге сүйенсек, Бейбарыс Айн-Джалуттағы жеңісі үшін Алеппо әміршісі қызметін күткен, бірақ Құтұз оның өсіп келе жатқан ықпалынан сескеніп, бұл өтінішін орындамаған.&lt;ref&gt;The story of the involvement of Baybars in the assassination was told by different historians in different ways. In one account the assassins killed Qutuz while he was giving a hand to Baybars (Al-Maqrizi and Ibn-Taghri). In another, from an Ayyubid source, Qutuz was giving a hand to someone when Baybars struck his back with a sword (Abu-Al-Fida). A third account mentioned that Baybars tried to help Qutuz against the assassins (O. Hassan). According to Al-Maqrizi, the Emirs who struck Qutuz were Badr ad-Din Baktut, Emir Ons, and Emir Bahadir al-Mu'izzi. (Al-Maqrizi, p.519/vol.1)&lt;/ref&gt;  Осы қақтығыстан кейін Бейбарыс Құтұздың орнын басып, Мысырдың жаңа сұлтаны болып жарияланды.&lt;ref&gt;MacHenry, Robert. ''The New Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica Inc., 1993. [https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency &lt;!-- quote=baybars qutuz aleppo. --&gt; ''Baybars'']&lt;/ref&gt;

=== Сұлтандық биліктің орнығуы ===
[[Сурет:BaibarsBridge22.JPG|thumb|Бейбарыс сұлтанның бұйрығымен қазіргі Лод қаласының маңында салынған көпір. Онда сұлтанды дәріптейтін 1273 жылғы жазу мен оның нышаны — барыс (арыстан) бейнеленген.]]
Бейбарыс таққа отырғаннан кейін оның билігіне айтарлықтай қарсылық болған жоқ, тек Дамаскіге иелік еткісі келген танымал әрі қуатты мәмлүк әмірі Әләм әд-Дин Синджар әл-Халаби ғана қарсы шықты. Сонымен қатар, моңғолдардың қаупі де әлі сейілмеген еді. Алайда Бейбарыс алдымен ішкі қарсыласы Синджарды талқандауды ұйғарып, Дамаскіге жорыққа шықты.&lt;ref name=&quot;History of the Arab world and the Crusades&quot;&gt;{{cite book |last1=al-Madidi |first1=Khasd |last2=Abdul Muhammad |first2=Sawadi |last3=Abdul Qadir an-Nuri |first3=Duraid |title=History of the Arab world and the Crusades |publisher=Mosul University Press 1981 |url=https://app.aqsalibrary.org/records/index/1/35668 |access-date=27 September 2021 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027005447/https://app.aqsalibrary.org/records/index/1/35668 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last= Maqrīzī (al-)|first= Taqī al-Dīn Aḥmad ibn 'Alī| title= Kitāb al-Sulūk li-Ma'rifat Duwal al-Mulūk|editor-last= Ziada (al-Ziyādah)|editor-first= Muḥammad Muṣṭafā|volume=2|place= Cairo|publisher= Lajnat al-Ta'līf|year=1956|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;كتاب المختصر في أخبار البشر (تاريخ أبي الفدا) ج1&quot;&gt;{{cite book |last1=. ʿAlī b. Maḥmūd b. Muḥammad b. ʿUmar b. Shāhanshāh b. Ayyūb b. Shādī b. Marwān |first1=Ismāʿīl Abulfeda |title=Concise History of Humanity(المختصر في أخبار Tarikh al-Mukhtasar fi Akhbar al-Bashar) |url=https://upload.wikimedia.org/wikisource/ar/4/4b/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1_%D9%81%D9%8A_%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B4%D8%B11.pdf |access-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt; Осы уақытта [[Хама]] мен [[Хомс]] бектері Хомстағы бірінші шайқаста моңғолдарды жеңіп, сыртқы қауіптің бетін уақытша қайтарды. 1261 жылғы 17 қаңтарда Бейбарыстың әскері Дамаск маңында Синджардың әскерін талқандап, қалаға басып кірді. Қала тұрғындары Синджарға адалдық танытып, қарсылық көрсеткенімен, Бейбарыс бұл көтерілісті тез арада басып тастады.

Бұдан бөлек, Каирде Нишапурдан шыққан әл-Курани есімді тұлға бастаған [[шииттер]]дің қысқа мерзімді бүлігі орын алды. Көтерілісшілер түнде Каирдегі қару-жарақ қоймалары мен атқораларға шабуыл жасады. Бірақ Бейбарыс бүлікшілерді қоршауға алып, тез арада тұтқындады. Әл-Курани мен басқа да көтеріліс басшылары Баб Зувейлада өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Бейбарыс Әюбилер әулетімен мәселені шешіп, Керәк бегін саяси сахнадан ысырды. Ал моңғолдарға тойтарыс берген Хомс әмірі әл-Ашраф Мұса мен Хама әмірі II әл-Мансұр Мұхаммедке Бейбарыстың билігін тану шартымен өз иеліктерін басқаруға рұқсат берілді.&lt;ref name=&quot;mrw8AAAAIAAJ&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mrw8AAAAIAAJ&amp;q=baibars+homs&amp;pg=PA315 | last = Runciman | first = Steven | year=1987 |title = '''A History of the Crusades: The Kingdom of Acre and the Later Crusades''' quoting Magrisi Sultans, I, i, p. 116; Abu al Fida pp. 145–50; Bar Hebraeus p. 439 |page = 316 | publisher = CUP Archive | isbn = 9780521347723 }}&lt;/ref&gt;

1258 жылы моңғолдар [[Бағдат]]ты жаулап алғаннан кейін [[Аббасилер халифаты]] құлап, мұсылман әлемі заңды рухани басшысыз қалған болатын. Бейбарыс өз билігінің заңдылығын нығайту мақсатында 1261 жылы Каирге келген соңғы [[Аббас әулеті|Аббаси халифасы]] әл-Мұстасимнің немере ағасы Әбу әл-Қасым Ахмедті II әл-Мұстансир деген атпен халифа деп жариялады. Халифа өз кезегінде Бейбарысқа сұлтан ретінде билік жүргізуге ресми рұқсат берді. Алайда II әл-Мұстансир сол жылы Бағдатты қайтару жорығында моңғолдар қолынан қаза тапты. 1262 жылы оның орнына халифа әл-Мұстаршидтің ұрпағы Әбу әл-Аббас Ахмед I әл-Хаким деген атпен халифа болып жарияланды. Осылайша, Каирде 1517 жылға дейін, яғни Мәмлүк сұлтандығы құлағанша жалғасқан Аббасилер әулетіның жаңа тармағы басталды. Бұл халифалар іс жүзінде сұлтанның қолындағы саяси құрал болғанымен, олар Бейбарыс билігіне діни легитимдік пен айбын беріп тұрды.&lt;ref name= &quot;mrw8AAAAIAAJ&quot;/&gt; 1264 жылы моңғолдар әл-Бираны басып алуға әрекеттенгенде, Сұлтан Бейбарыс оларға қатаң тойтарыс беріп, жауды Евфрат өзенінің арғы бетіне шегінуге мәжбүр етті.

=== Крестшілерге қарсы жорықтар ===
[[Сурет:EdwardICrusadeMap.jpg|thumb|Бейбарыс бастаған мәмлүктер (сары түспен белгіленген) Тоғызыншы крест жорығы кезінде франктер мен моңғолдарға тойтарыс берді.]]
Сұлтан Бейбарыс Сириядағы крестшілер иеліктеріне қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Бұған христиандардың моңғолдармен одақтасып, Дамаск пен Сирияның өзге де мұсылман қалаларына шабуыл жасауы басты себеп болды. Бейбарыс алдымен моңғолдардың вассалына айналған [[Антиохия кінәздігі]]не соққы берді. 1263 жылы Иерусалим патшалығының астанасы Акраны қоршауға алғанымен, кейіннен бұл ниетінен қайтып, Назаретті басып алды.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=taJZ433OqJIC&amp;pg=PA7|title=In Xanadu|first=William|last=Dalrymple|author-link=William Dalrymple (historian)|date= 1989|publisher=Penguin Books India|access-date=3 April 2018|via=Google Books|isbn=9780143031079}}&lt;/ref&gt; 1265 жылдың 21 наурызы мен 30 сәуірі аралығында өткен Арсуф шайқасында Бейбарыс қоршау машиналарын қолданып, крестшілерді тізе бүктірді. Қалаға басып кіргеннен кейін, ол бекіністі берген жағдайда госпитальер рыцарларына еркіндік беретінін айтып уәде бергенімен, берілген рыцарларды құлдыққа сатып, қамалды жермен-жексен етті.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sH0YqXERz1wC&amp;dq=baibars+arsuf&amp;pg=PT96|title=The Routledge Companion to the Crusades|first=Peter|last=Lock|date= 2013|publisher=Routledge|isbn=9781135131449 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Сұлтан Атлит пен Хайфа қалаларын бағындырып, олардың цитадельдерін қиратты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=ATo9AAAAIAAJ&amp;dq=baibars+athlith&amp;pg=PA338|title=The Crusaders in the East|date=1907|publisher=CUP Archive|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Бейбарыс тамплиерлердің бақылауындағы Сафед бекінісін қоршауға алды. Бұл бекіністі кезінде [[Салах әд-Дин]] жаулап алғанымен, 1240 жылы ол қайтадан Иерусалим патшалығының иелігіне өткен болатын. Бейбарыс рыцарларға бекіністі тапсырса, Акра қаласына аман-есен жетуге кепілдік берді. Жаудың басым күшінен сескенген тамплиерлер бұл шартқа келісті. Алайда Сафедті алғаннан кейін Бейбарыс оны өзге қамалдар сияқты қиратқан жоқ. Бекіністің стратегиялық тиімді орналасуы мен сапалы құрылысын ескерген Сұлтан оны қайта жөндеп, нығайтты. Қаланы басқару үшін арнайы уәли (әкім) тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC&amp;q=baibars+safed&amp;pg=PA165|title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society|first1=Michael|last1=Winter|first2=Amalia|last2=Levanoni|date=2018|publisher=Brill|access-date=3 April 2018|via=Google Books|isbn=978-9004132863}}&lt;/ref&gt;

1266 жылы Бейбарыс моңғолдарға бағынышты болған Киликия Армениясына басып кірді. Мари шайқасында І Хетумның әскерін талқандаған соң, Мәмлүктер Мамистра, Адана және Тарсус сияқты ірі қалаларды басып алды. Хетум моңғол әскерімен көмекке келгенде, елдің күлі көкке ұшқан болатын. Хетум тұтқынға түскен ұлы Левонды қайтару үшін шекарадағы бекіністерді Бейбарысқа беруге мәжбүр болды. Осы оқиғалардан соң 1269 жылы Хетум тақтан бас тартып, монахтыққа кетті. Оның ұлы Левон Киликияны әрі моңғолдардың қол астында сақтап, әрі мәмлүктерге салық төлейтін қиын жағдайда қалды.

Бұл жеңістер Хетумның күйеу баласы, VI Боэмунд басқарған Антиохия мен Триполиді оқшаулап тастады. 1267 жылы Бейбарыс Акра маңындағы аяқталмай қалған істерін реттеп, келесі жылдары крестшілердің қалған гарнизондарын жоюды жалғастырды. 1268 жылдың 18 мамырында ол Антиохияны қоршауға алып, басып алды. Сұлтан қала тұрғындарының өмірін сақтап қалуға уәде бергенімен, қала берілгеннен кейін уәдесін бұзып, қаланы қиратып, халықтың басым бөлігін қырып немесе құлдыққа сатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.americanoutlook.org/index.cfm?fuseaction=article_detail&amp;id=1474|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060129230411/http://www.americanoutlook.org/index.cfm?fuseaction=article_detail&amp;id=1474|url-status=dead|title=Hudson Institute &gt; American Outlook &gt; American Outlook Article Detail|archivedate=29 January 2006}}&lt;/ref&gt; Антиохиядағы бұл қырғын бүкіл крест жорықтары дәуіріндегі ең ірі қантөгіс ретінде тарихта қалды. Осы жеңілістен кейін Антиохия кінәздігі біржола құлады.

Осыдан кейін Бейбарыс Ибелин жиені Гайға тиесілі болған Яффа қаласына бет алды. 12 сағатқа созылған шайқастан соң, 7 наурызда Яффа тізе бүкті. Сұлтан қала тұрғындарының көбін қырғанымен, гарнизон сарбаздарына зиян тигізбей жіберді.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&amp;q=Jaffa+baibars&amp;pg=PA577 |title = The Later Crusades, 1189–1311|publisher=Univ of Wisconsin Press|year=1969|isbn= 9780299048440|page = 557 }}&lt;/ref&gt; Осы жеңістен кейін ол Ашкелон мен Цезарея қалаларын да бағындырды.

=== Елхандықтың Мәмлүктерге шабуыл жасау әрекеттері ===
1272 жылы Моңғол [[Елхан мемлекеті|Елхандығы]] әл-Бира қаласын қоршауға алуға тырысты. Алайда Сұлтан Бейбарыс белгісіз сандағы қосымша күшпен келіп, моңғолдарға тұтқиылдан шабуыл жасағанда, бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Моңғолдар шабуылға тойтарыс беруге тырысқанымен, жеңіліске ұшырады. Моңғол қолбасшысы Самағар өз әскерінің талқандалғанын естігеннен кейін, Елхандық иеліктеріне қарай шегінуге мәжбүр болды.

=== Алтын Ордамен одақ ===
[[Сурет:Мечеть Бейбарса (руїни).JPG|thumb|Ескі Қырымдағы Бейбарыс мешітінің үйінділері]]

Бейбарыс [[Алтын Орда]] ханы [[Берке хан|Берке]]мен тығыз қарым-қатынас орнатуға ерекше мән берді.&lt;ref name=&quot;The Preaching of Islam A History of the Propagation of the Muslim Faith&quot;&gt;{{cite book |author1=Thomas Walker Arnold |author-link= Thomas Walker Arnold |title=The Preaching of Islam A History of the Propagation of the Muslim Faith |date=1896 |publisher=A. Constable and Company; Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=qxsVAAAAYAAJ |access-date=26 November 2023 |language=En |chapter=8 |page=192 |quote=A History of the Propagation of the Muslim Faith Sir Thomas Walker Arnold. men , observing the growing enmity between ... Baybars , who persuaded them to embrace Islam.1 Baybars himself was at war with Hūlāgū , whom he had recently ...}}&lt;/ref&gt; Тарихи деректерде оның Алтын Ордадан келген алғашқы екі жүз сарбазды аса жылы шыраймен қарсы алғаны айтылады. Сұлтан оларды ислам дінін қабылдауға көндіріп қана қоймай, Алтын Орда мен [[Құлағу хан|Құлағу]] арасындағы өршіп келе жатқан араздықты мұқият бақылап отырды. Сол уақытта Құлағуды жеңген Бейбарыс бұл хабарды жеткізу үшін дереу Берке ханға елші аттандырды. Берке хан исламды қабылдаған бойда Мысырға сүйінші хабар жіберді. Кейіннен Бейбарыс Алтын Ордадан Мысырға тағы да көптеген адамдарды алдырып, олар да ислам дініне өтті.

1267 жылдың қазан-қараша айларында ([[Һижра]] жыл санауы бойынша 666 жылдың сапар айы) Бейбарыс Алтын Орданың жаңа ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темір]]ге көңіл айту және құттықтау хатын жолдап, оны Абақа ханға қарсы соғысуға үндеді. Сұлтан Алтын Ордамен, әсіресе Меңгу Темірдің қолбасшысы [[Ноғай]]мен тығыз байланыста болды. Ноғай, өз ханына қарағанда, Бейбарыспен белсенді түрде ынтымақтастық орнатты. Бұл жақындық тек діни бірлікке (Ноғай мұсылман болған) ғана емес, сонымен қатар Ноғай мен Мөңке-Темір арасындағы салқын қатынасқа да байланысты болды деген болжам бар. Дегенмен, Бейбарыс прагматикалық ұстаным танытып, Алтын Орданың ішкі саяси интригаларына араласпауға тырысты және Мөңке-Темірмен де, Ноғаймен де бірдей жақын қарым-қатынасты сақтап қалды.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VxOcXC85tnQC&amp;q=baybars+golden+horde&amp;pg=PA59 | last = F. Broadbridge | first = Anne | year= 2008 |title = Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds Cambridge Studies in Islamic Civilization |page = 59 | publisher = Cambridge University Press |isbn=9780521852654}}&lt;/ref&gt;

=== Крестшілерге қарсы жорықтардың жалғасы және ассасиндерді бағындыру ===
[[Сурет:Dinar LACMA M.2006.143.10 (1 of 2).jpg|thumb|Бейбарыс сұлтанның тұсында соғылған, арабша жазуы мен астында барыс (немесе арыстан) бейнесі бар алтын динар]]
1271 жылдың 30 наурызында Бейбарыс Шатель Блан сияқты аймақтағы шағын қамалдарды алғаннан кейін, госпитальерлердің иелігіндегі Крак-де-Шевалье бекінісін қоршауға алды. Қауіпсіздік іздеген жергілікті шаруалар қамалдың сыртқы ауласына жасырынған болатын. Бейбарыс қамалға жетуімен бірге оған қарсы қуатты мангонельдер (тас лақтыратын машиналар) орната бастады. Ибн Шаддадтың мәліметінше, екі күннен кейін қоршаушылар қорғаныстың бірінші шебін басып алды. Он күндік үзілістен кейін қоршаудағыларға Триполидегі госпитальерлердің ұлы магистрі Юг де Ревельдің атынан жазылған, берілуге рұқсат беретін хат (сірә, жалған хат) жеткізілді. Гарнизон тізе бүгіп, Сұлтан олардың өмірін сақтап қалды. Қамалдың жаңа қожайындары сыртқы ауланы жөндеуге кірісіп, госпитальерлер шіркеуін мешітке айналдырды және ішкі бөлігіне екі михраб қосты.

Осы кезеңде Бейбарыс ассасиндерге ([[исмаилия]]лықтарға) қарсы жорық бастады. 1270 жылы Масьяфты алған соң, келесі жылы оның әскері әл-Уллайқа мен ар-Русафаны иеленді. Сол жылы Шамс ад-Дин беріліп, Мысырға жер аударылды. Көп ұзамай Калаат әл-Хауаби құлады, ал екі жылдың ішінде Гердкух пен ассасиндердің барлық бекіністері Сұлтанның қолына өтті. Ассасиндерді өз бақылауына алған Бейбарыс оларды Тоғызыншы крест жорығына қарсы күресте пайдалану мүмкіндігіне ие болды.

Бұдан кейін Бейбарыс назарын Триполиге аударды, бірақ 1271 жылдың мамырында қоршауды тоқтатып, бітім жасауға мәжбүр болды. Антиохияның құлауы ағылшын ханзадасы Эдуард бастаған Тоғызыншы крест жорығының басталуына түрткі болды. Эдуард 1271 жылы мамырда Акраға келіп, Бейбарысқа қарсы моңғолдармен одақтасуға тырысты. Осыған байланысты Бейбарыс Триполимен де, Эдуардпен де уақытша бітім жариялады. Эдуард Сұлтаннан ешқандай аумақты тартып ала алмады. Кейбір деректерге қарағанда, Бейбарыс Эдуардты уландырып өлтіруге әрекет жасаған, бірақ ханзада аман қалып, 1272 жылы сәтсіз аяқталған жорықтан соң еліне қайтты.

=== Мукурраға қарсы жорықтар ===
[[Сурет:Al-Zahir Baybars Mosque in Cairo DSCF4257.jpg|thumb|[[Бейбарыс сұлтан мешіті]] (Каир, Мысыр)]]
1265 жылы мәмлүк әскері [[Мукурра]] патшалығының оңтүстігіндегі Донголаға дейін жорық жасап, [[Қызыл теңіз]] жағалауымен оңтүстікке қарай ілгеріледі. Бұл нүбиялықтарға үлкен қауіп төндірді. 1272 жылы Мукурра патшасы Дауит шығысқа қарай жорыққа шығып, Меккеге баратын маңызды [[қажылық]] жолында орналасқан Айдаб портты қаласына шабуыл жасады. Нүбия әскерінің қаланы талқандауы мұсылман әлеміне жасалған ауыр соққы ретінде қабылданып, мәмлүктердің Нубия істеріне ондаған жылдар бойы араласуына себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;q=baybars&amp;pg=PA37 | last = Howard| first = Jonathan | year= 2011|title =The Crusades: A History of One of the Most Epic Military Campaigns of All Time | publisher = Cambridge University Press| isbn = 9780521209816}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде жіберілген мәмлүктердің жазалаушы экспедициясы тек [[Ніл]]дің екінші табалдырығына дейін ғана жетті.

Үш жылдан кейін мукурралықтар [[Асуан]] қаласын талқандады. Бұл жолы Бейбарыс 1276 жылдың басында Каирден жақсы жабдықталған ірі қол аттандырды. Әскермен бірге Дауит патшаның туысы Шаканда (немесе Машкуда) да ілесті. Мәмлүктер Джебель-Адда, Мейнарти және ең шешуші Донгола шайқасында нүбиялықтарды тізе бүктірді. Дауит патша Нілдің жоғарғы ағысымен оңтүстіктегі әл-Абуаб патшалығына қарай қашты. Алайда әл-Абуаб билеушісі Дауитті ұстап алып, Бейбарысқа тапсырды, кейіннен ол өлім жазасына кесілді.

Бейбарыс [[Нубия]]ны, соның ішінде Бану Канз әулеті билеген Төменгі Нүбияны толық бағындырды. Келісім шарттарына сәйкес, нүбиялықтар бұдан былай «жизья» салығын төлейтін болды. Оларға «Кітап иелері» (Зимми) ретінде ислам заңдарының қорғауында өз діндерін сақтауға рұқсат берілді. Сондай-ақ Бейбарыс өзі таңдаған жергілікті ақсүйек Шаканданы патша етіп тағайындап, елді басқару құқығын қалдырды.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&amp;q=baibars+makuria&amp;pg=PA300 | editor1-last = El Hareir|editor2-last=M'Baye | editor1-first = Idris |editor2-first=Ravane | year=2011 |series=Different Aspects Of Islamic Culture|title = The Spread of Islam Throughout the World |page = 300 | publisher = UNESCO | isbn = 9789231041532 }}&lt;/ref&gt; Іс жүзінде бұл Мукурраны мәмлүктерге тәуелді вассалдық патшалыққа айналдырып,&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a4q3AwAAQBAJ&amp;q=Baybars+makuria&amp;pg=PA205|title=Kenana Handbook of Sudan|last=Hopkins.Peter|date= 2014|publisher=Routledge|access-date=3 April 2018|via=Google Books|isbn=9781136775260}}&lt;/ref&gt; оның тәуелсіз мемлекет ретіндегі мәртебесін біржола жойды.

=== Елхандықтарға қарсы кейінгі жорықтар ===
[[Сурет:Baibars from the Israel Museum - Jerusalem.JPG|thumb|Сафед бекінісінен табылған Сұлтан Бейбарыстың нышаны. Қазіргі таңда Израиль мұражайында сақтаулы.]]
1277 жылы Бейбарыс сол кезде моңғолдық [[Елхан мемлекеті|Ельхан]]дықтардың бақылауында болған [[Рум сұлтандығы|Рум]] салжұқ сұлтандығына басып кірді. Ол Эльбистан шайқасында Елхандықтардың әскерін талқандады. Шайқас барысында Бейбарыс өз әскерінің сол қанатын қыспаққа алған моңғолдардың оң қанатына қарсы аз ғана қолмен өзі аттанды. Сұлтан Хамадан келген әскерге сол қанатты күшейтуді бұйырды. Мәмлүктердің саны жағынан басымдығы моңғолдарды жеңуге мүмкіндік берді. Шегінуден бас тартқан моңғол сарбаздары аттарынан түсіп, соңына дейін шайқасты. Олардың кейбірі төбелерге бекініп, қоршауға алынған соң да жан аямай соғысып, қаза тапты. Жеңісті тойлау кезінде Бейбарыс: «Мен қалай қуана аламын? Бұған дейін мен және менің қызметшілерім моңғолдарды оңай жеңеміз деп ойлап едім, бірақ олар менің сол қанатымды талқандап жібере жаздады. Тек Алланың көмегімен ғана жеңіске жеттік», — деп, жаудың қауқарлы болғанын мойындаған екен.

Жаңа моңғол әскерінің келу қаупі және негізгі базалары мен жабдықтау жолдарынан алыстап кеткені Бейбарысты Сирияға қайтуға мәжбүр етті. Мәмлүк әскері шегіне бастағанда, авангард қолбасшысы Изз әд-Дин Айбек әш-Шайхи моңғолдар жағына өтіп кетті. [[Селжүктер|Салжұқ]] уәзірі Перуане Бейбарысқа хат жазып, одан кетуін кідірте тұруды өтінді. Алайда Бейбарыс оны Эльбистан шайқасында көмек бермегені үшін айыптады. Моңғолдар мен Перуанеге нақты бағытын жасыру мақсатында [[Сивас]]қа бара жатқанын айтып, оларды адастырды. Сонымен қатар, Бейбарыс Тайбарс әл-Уәзири бастаған қолды бұған дейін моңғолдарды жасырған армян қаласы әл-Румманаға шабуыл жасау үшін аттандырды.

=== Қайтыс болуы ===
[[Сурет:Ancient_City_of_Damascus-107601_(retouched).jpg|thumb|Заһирия кітапханасындағы Сұлтан Бейбарыс кесенесі ([[Дамаск]])]]
Сұлтан Бейбарыс 1277 жылдың 30 маусымында [[Дамаск]] қаласында қайтыс болды. Оның өліміне қатысты ғылыми ортада әртүрлі болжамдар бар. Көптеген дереккөздер оны «басқа біреуге арналған уланған [[қымыз]]ды ішіп қойып, содан қаза тапты» деген нұсқаны алға тартады. Өзге мәліметтер бойынша, Сұлтан жорық кезінде алған жарақатынан немесе кенеттен басталған сырқаттан қайтыс болуы мүмкін. Бейбарыс Дамаскідегі өзінің құрметіне салынған Әз-Захирия кітапханасының кесенесінде жерленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2777|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108224216/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2777|url-status=dead|title=Zahiriyya Madrasa and Mausoleum of Sultan al-Zahir Baybars|archivedate=8 January 2009}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Сұлтан Бейбарыстың жеке өмірі мен некелері оның саяси одақтары мен әскери жорықтарымен тығыз байланысты болды. Ол Триполиден (қазіргі [[Ливан]]) шыққан беделді араб әулетінің өкілі, жауынгер қыз Айша әл-Бушнатиямен некелескен. Деректер бойынша, Айша өз ағасы Хасанмен бірге крестшілерге қарсы соғысқан және Бейбарыспен қаланы қоршау кезінде танысқан. Оның Мысырға Сұлтанмен бірге оралғаны немесе Триполиде шәһид болғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Сондай-ақ, Бейбарыс өз билігін нығайту үшін түркі және моңғол ақсүйектерімен туыстық қатынастар орнатты: оның әйелдерінің қатарында әмірлер Сайф әд-Дин Ноғай әт-Татаридің,&lt;ref name=&quot;yigit&quot;&gt;{{cite journal | last=Akkuş Yiğit | first=Fatma | title=Memlûk Sarayında Tek Eşlilik ve Çok Eşlilik Üzerine Bir İnceleme | journal=Journal of International Social Research | publisher=The Journal of International Social Research | volume=9 | issue=43 | date=20 April 2016 | url = https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/a-study-on-monogamy-and-polygamy-in-mamluk-palace.pdf | issn=1307-9581 | doi=10.17719/jisr.20164317631 | page=557}}&lt;/ref&gt; Сайф әд-Дин Таммажидің&lt;ref name=&quot;yigit&quot;/&gt; және моңғол әмірі Кармун Аға қыздары болды.&lt;ref name=&quot;Clifford Conermann&quot;&gt;{{cite book | last1=Clifford | first1=W.W. | last2=Conermann | first2=S. | title=State formation and the structure of politics in Mamluk Syro-Egypt, 648–741 A.H./1250–1340 C.E. | publisher=V&amp;R Unipress | series=Mamluk Studies | year=2013 | isbn=978-3-8470-0091-4 | page=105}}&lt;/ref&gt; Сұлтанның ең танымал жарының бірі — бұрынғы хорезмдік әмір Берке ханның қызы, мұрагер әс-Саид Берекенің анасы Илтутмыш хатун.&lt;ref name=&quot;karam&quot;&gt;{{cite web | last=Karam | first=Amina | title=Women, Architecture and Representation in Mamluk Cairo | website=AUC DAR Home | date=22 May 2019 | url=http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5732 | access-date=22 December 2021 | pages=20, 21 | archive-date=18 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211218152406/http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/5732 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Бейбарыстың артында әс-Саид Береке, Соламыш және Қызыр есімді үш ұлы&lt;ref name=&quot;yigit&quot;/&gt; мен жеті қызы&lt;ref name=&quot;yigit&quot;/&gt; (соның бірі — Тидкарбай хатун)&lt;ref name=&quot;Papas&quot;&gt;{{cite book | last=Papas | first=A. | title=Sufi Institutions | publisher=Brill | series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East | year=2020 | isbn=978-90-04-39260-1 | page=33}}&lt;/ref&gt; қалды.

== Мұрасы ==
[[Сурет:Sultan Baybars Qazaqstan Atyrau.jpg|thumb|[[Сұлтан Бейбарыс ескерткіші]] ([[Атырау]])]]
Бахри мәмлүктері әулетінің алғашқы сұлтаны ретінде Бейбарыс мәмлүктер қоғамында өзінің жеке қабілеті мен қажыр-қайратының арқасында ең төменгі сатыдан ең жоғары билікке дейін көтерілді. Оның 1260 жылы Айн-Джалут шайқасында мәмлүк әскерін бастап, моңғол күштерін Сириядан кері қайтаруы тарихи бетбұрыс болды. Ғасырлар бойы мұсылман әлемінде, әсіресе [[Таяу Шығыс]] пен [[Қазақстан]]да ол ұлттық батыр ретінде құрметтеліп келеді. Дегенмен, крестшілер мемлекеттеріне қарсы сәтті жорықтары үшін сол дәуірдегі христиан әлемінде оның тұлғасына деген көзқарас керісінше болды.

Бейбарыс сонымен қатар моңғолдардың ислам дінін қабылдауында маңызды рөл атқарды.&lt;ref name=&quot;The Preaching of Islam A History of the Propagation of the Muslim Faith&quot; /&gt;  Ол [[Алтын Орда]]мен тығыз байланыс орнатып, олардың Мысырға келуіне жағдай жасады. Алтын Орда өкілдерінің Мысырға келуі моңғолдардың басым бөлігінің исламды қабылдауына айтарлықтай ықпал етті. Оның есімі тарихта тек қуатты қолбасшы ретінде емес, сонымен бірге [[Ислам мәдениеті|мұсылман мәдениеті]] мен мемлекеттілігін нығайтқан ұлы билеуші ретінде қалды.

=== Әскери мұрасы ===
Бейбарыс мұсылман әлемінде крестшілерге қарсы үш бірдей ірі жорықты сәтті өткізген және макротарихи маңызы зор Айн-Джалут шайқасында моңғолдарды талқандаған танымал билеуші болды. Әскери жорықтарын тиімді жүргізу мақсатында ол арсеналдар салуға, әскери және жүк кемелерін жасауға ерекше көңіл бөлді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Бейбарыс Айн-Джалут шайқасында тарихта алғаш рет қолмен атылатын жарылғыш зеңбіректерді (қол канондары) қолданған.&lt;ref&gt;Ahmad Y Hassan, [http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%202.htm Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises In Thirteenth and Fourteenth Centuries] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226105129/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%202.htm |date=26 February 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=History-Channel&gt;{{citation|title=Ancient Discoveries, Episode 12: Machines of the East|publisher=History Channel|year=2007}} ([https://www.youtube.com/watch?v=PwGfw1YW9Js Part 4] and [https://www.youtube.com/watch?v=0R3ZbzhRp_k Part 5])&lt;/ref&gt; Дегенмен, бұл дерекке қатысты тарихшылар арасында талас бар: кейбір ғалымдар Таяу Шығыста мұндай қару түрі тек XIV ғасырда ғана пайда болды деген пікірді ұстанады. Сұлтанның әскери ықпалы тек Сирия мен Мысырмен шектелмей, [[Ливия]] мен [[Нубия]] аймақтарына дейін таралды. Бұл жорықтар мәмлүктердің аймақтағы үстемдігін орнатып, ислам әлемінің шекарасын нығайтуда шешуші рөл атқарды.

=== Мәдениет және ғылым ===
Сұлтан Бейбарыс тек қатал қолбасшы ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік инфрақұрылымды дамытуға ерекше көңіл бөлген тиімді әкімші болды. Оның бастамасымен Каир мен Дамаск арасындағы хабарды небәрі төрт күнде жеткізуге қауқарлы атты почта жүйесі құрылды. Сонымен қатар ол көптеген көпірлер, суару және кеме қатынасы каналдарын салдырып, порттарды жақсартты және зәулім мешіттер тұрғызды. Бейбарыс ислам ғылымының жанашыры болды: атап айтқанда, ол өзінің жеке дәрігері, араб ғалымы Ибн ән-Нафистің медициналық зерттеулеріне қолдау көрсетті. Сұлтанның жануарларға, соның ішінде мысықтарға деген ерекше қамқорлығының белгісі ретінде Каирде мысықтарды баспанамен және тамақпен қамтамасыз ететін арнайы «мысық бағын» уақыф ретінде қалдырғаны белгілі.&lt;ref name=&quot;Campo&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|last=Campo|first=Juan Eduardo|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1438126968}}&lt;/ref&gt;

Бейбарыстың өмірі мен ерліктері «Сират аз-Захир Бейбарыс» («Әз-Захир Бейбарыстың өмірі») атты танымал араб эпостық романында баяндалған. Оның тұлғасы бүгінгі таңда Қазақстанда, сондай-ақ Мысыр, Палестина, Ливан және Сирия халықтары арасында қаһарман ретінде дәріптеледі. Дамаскідегі оның кесенесіне жақын орналасқан әл-Мадраса аз-Захирия мектебі мен Әз-Захирия кітапханасы Сұлтанның білім мен ғылымға қосқан үлесінің айқын айғағы болып табылады. Бұл кітапханада күні бүгінге дейін ғылымның түрлі салаларына арналған құнды қолжазбалар қоры сақталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бахри сұлтандары]]
[[Санат:Түркі қолбасшылары]]
[[Санат:Мәмлүктер]]</text>
      <sha1>o30qv9l0kc97t9uxv98p74d8xabyzsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башқұртстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5364</id>
    <revision>
      <id>3586815</id>
      <parentid>3308133</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23487" sha1="pv5oqjzvlas5tlink4u5061u5uzaf3i" xml:space="preserve">{{coord|54|28|N|56|16|E|type:state_region:RU|display=title}}
{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Башқұртстан Республикасы
 |RuNm            = {{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Башкортостан}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|150px]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of Amrs of Bashkortostan.svg|100px]]
 |FlagLnk         = Башқұртстан туы
 |CoALnk          = Башқұртстан елтаңбасы
 |FSMap           = Map of Russia - Republic of Bashkortostan (2008-03).svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Үфі]]
 |AreaRnk         = 27-
 |TotArea         = 142947&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации, 1 қаңтар 2010 ж. Росстат (14 шілде 2010).xls]&lt;/ref&gt;
 |WaterPrcnt      = 0,5
 |PopRnk          = 7-
 |PopQty          = {{құлдырау}} 4 064 245
 |PopCtDate       = 2012
 |PopDens         = 28.43
 |GDP             = 757.6
 |GDPCtDate       = 2010
 |GDP(PPP)        = 184.8
 |GDPRnk          = 9-
 |FedDistrNm      = [[Волга маңы федералды округі|Волга маңы]]
 |EcRegNm         = [[Орал экономикалық ауданы|Орал]]
 |OfLangs         = [[Башқұрт тілі|башқұрт]],&lt;br&gt;[[Орыс тілі|орыс]]
 |FSAnthem        = [[Башқұртстан әнұраны|«Башқұртстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны»]]&lt;ref name=&quot;Anthem&quot;&gt;Law #10-z&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; &lt;center&gt;[[File:Anthem of Bashkortostan.ogg]]
 |CadNo           = 02, 102
 |ViceTtl         = Үкімет премьер-министрі
 |ViceNm          = [[Азамат Фаттахұлы Ілімбетов|Азамат Ілімбетов]]&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;[http://башкортостан.рф/news/17592/ Премьер-министром Правительства Башкортостана стал Азамат Илимбетов]&lt;/ref&gt;
 |HeadTtl         = Республика басшысы
 |HeadNm          = [[Радий Фәритұлы Хәбиров|Радий Хәбиров]]
 |LegislTtl       = Мемлекетік мәжіліс - Құрылтайдың төрағасы
 |LegislNm        = Константин Толкачёв
 |MSKS            = +2
 |OfSite          = [http://башкортостан.рф/ Башкортостан.рф]
}}
[[Image:Bashkir03.png|thumb|250px|right]]
'''Башқұртстан Республикасы''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}; {{lang-ru|Республика Башкортостан}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъект]], [[Ресей республикалары|республика]]. Жер аумағы – 143,6 мың км². Халқы – 4,04 млн.(2012). Астанасы – [[Үфі]] қаласы. Негізгі халқы – [[башқұрттар]]. Басқа халықтары ішінде [[Орыстар|орыс]], [[Татарлар|татар]], [[Чуваштар|чуваш]], [[Марилер|мари]], [[Мордвалар|мордва]], [[Ұдмұрттар|ұдмұрт]] ұлт өкілдері бар.&lt;ref name=&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Башқұртстан [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның түйіскен жерінде, орыс жазығының шығыс шеті мен [[Орал таулары]]ның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ауа райы континентті. Жерінің 34% қара топырақты жазық, 35% орман, қалған бөлігі — орманды дала. Жері ауыл шаруашылығына қолайлы әрі минералды ресурстарға ([[табиғи газ]], [[көмір]], [[темір]], [[гипс]], [[алтын]], т.б.) өте бай.

== Тарихы ==
Бұл өңірге адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Б.з.б. 3-мыңжылдықта бұл аймақтағы тайпалар мал өсірумен, егіншілікпен айналысқан. Б.з. 1-мыңжылдығында бұл аймақ түркілердің Ұлы [[Бұлғария]], [[Хазар]], [[Еділ]] бұлғариясы мемлекеттерінің меншігінде болды. Көшпелі башқұрттар (түркі тілдерде &quot;бас бөрілер&quot;) туралы алғашқы жазба деректер IX–X ғасырлардан бастап кездеседі. 1229 жылы қазіргі Башқұртстан жеріне [[Бату]] әскерлері басып кіріп, 1236 жылы толық жаулап алды. Сөйтіп, башқұрттар қазақ халқының да негізін құраған тайпалармен бірге бірнеше ғасыр бойы бір мемлекет құрамында болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін башқұрт тайпалары [[Ноғай ордасы]]ның, кейбір бөліктері [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Сібір хандығы|Сібір]] хандықтарының құрамына енді. 1557 жылы башқұрттар Ресей империясының шапқыншылығына ұшырады да, Ноғай, Сібір хандықтарымен қоса Ресей отарына айналды. Ресей өкіметінің башқұрттарды аяусыз қанауы, шенеуніктердің әділетсіздігі XVII–XVIII ғасырларда бірнеше халық көтерілістеріне алып келді. Олардың ірілері қатарына [[Сейіт Саафар]] бастаған (1681–1683) Батырша бастаған (1755), тағы басқа ұлт-азаттық көтерілістер жатады. Ресей өкіметі тарапынан болашақта мұндай көтерілістерді болдырмау үшін бірнеше шаралар іске асырылды. 1735 жыл [[Санкт-Петербург]]те Сенаттың жанынан [[Еділ бойы]] халықтарын шоқындыру кеңсесі құрылды. Башқұрт көтерілісшілерінің басқа халықтармен, әсіресе, [[Ресей]]ге жаңа қосылған әрі саны көп [[Кіші жүз]] қазақтарымен бірігіп кетпеуі үшін 1747 жылы [[Орынбор]] губерниясы құрылып, оның тұңғыш губернаторы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] башқұрттар мен қазақтар арасына жалпы ұзындығы 3.5 мың км-ге жететін қамалдар шебін тұрғызуға кірісті. Осы бекіністерді салу әрі күзету үшін ішкі Ресейден 95,378 орыс шаруасы көшіріліп әкелінді. Осы төңіректегі башқұрт және қазақ руларына бекіністерге жақындауға, әрі-бері өтуге тыйым салынды. Бірақ туысқан екі халықты мүлдем бөліп тастауға ешқандай шекара бөгет бола алмады. Жазалаушылардан қашқан башқұрт көтерілісшілері үнемі қазақ даласын паналап отырды (қ. [[Қарасақал]]). Бірыңғай күштеу шаралары арқылы бағындыру мүмкін еместігіне көзі жеткен үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. 1786 жылы [[Үфі губерниясы]] құрылып, башқұрттар отырықшылыққа көше бастады, мешіт-медреселер салуға рұқсат етілді. Дегенмен патша өкіметі отырықшы башқұрттардың арасына орыс шаруаларын орналастырып, жыл сайын олардың санын көбейте түсті. Үфі, [[Орынбор]] сияқты қалалар ірі сауда орталықтарына айналып, оларға көршілес Қазақ даласы, [[Орталық Азия]] елдерінен сауда керуендері жиі келіп тұрды. Бекіністерде жергілікті халықтар арасынан үкіметке қажетті ұсақ шенеуніктер дайындау үшін орыс мектептері ашылды. Бұл мектептер мен медреселерде башқұрт және басқа да халықтардың көптеген зиялы азаматтары білім алды. Үфідегі &quot;Ғалия&quot;, тағы басқа медреселерде башқұрт жастарымен бірге татар, қазақ жастары да көп оқыды. Осы медреседе оқыған қазақ ақын-жазушылары [[Мағжан Жұмабаев|М.Жұмабаев]], [[Бейімбет Майлин|Б.Майлин]], [[Тайыр Жомартбаев|Т.Жомартбаев]]тар башқұрт ақыны [[Сайфи Құдаш]] пен татар жазушысы [[Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов|Ғ.Ибрагимов]]пен шығармалары байланыста болды. 1917 жылы [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін Башқұртстан жерінде ұлт-азаттық қозғалыс қайта жанданды. 1917 жылғы жазда [[Үфі]] және Орынбор қалаларында башқұрт зиялыларының съезі өтіп, Орынбор, [[Үфі губерниясы|Үфі]], [[Пермь губерниясы|Пермь]], [[Самара губерниясы|Самара]] губернияларында бөлшектеніп кеткен башқұрт жерлерін біріктіріп, Башқұртстан автономиясын құруға шешім қабылданды. Үфіде Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, 1917 жылғы 16 қарашада атаман [[Александр Ильич Дутов|Александр Дутов]] билігінде болған Орынбор қаласында [[Зәки Уәлиди Тоған]]ның басқаруымен Башқұрт автономиясы жарияланды. Бұл автономия атаман Дутовпен және желтоқсан айында Орынборда құрылған [[Алаш ордасы]] өкіметімен тығыз байланыста болды. Бірақ көп ұзамай қаланы қызыл әскерлер бөлімдері басып алды да, Башқұрт автономиясының үкіметі [[Челябі]] қаласына көшірілді. 1918 жылғы жазда Үфі қаласында [[Чехословакия]] корпусының төңкерісі болып, ақ гвардияшылардың Үфі директориясы орнады, бірақ бұл директория да, кейіннен [[Колчак]] өкіметі де Башқұрт автономиясын мойындамай қойды. Сондықтан башқұрт зиялылары [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленинмен]] келіссөз жүргізіп, өздерінің Кеңес өкіметі жағына шығатындықтарын мәлімдеді. Сөйтіп, 1919 жылғы 23 наурызда РКФСР-дің құрамына кіретін [[Башқұрт Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]] (БАКСР) құрылды, оның астанасы [[Стерлитамак]] қаласы болды. Көп ұзамай Кеңес өкіметінің ұлт саясатымен келіспеген Ахмет Зәки Уәлиди Тоған бастаған кейбір автономия басшылары шет елге кетіп қалды. 1922 жылғы 14 маусымда Бүкілресейлік ОАК-нің шешімімен БАКСР шекарасы кеңейіп, астанасы Үфі болып жарияланды. Кеңес өкіметі тұсында Башқұртстан біршама мәдени, әлеуметтік-экономикалық жетістіктерге жетті, елдегі ірі мұнай өңдеу аудандарының біріне айналды. Бұған қоса химия, қара металлургия, машина жасау, ағаш өңдеу өндірістері, ауыл шаруашылығы жақсы дамыды.

Дегенмен Башқұртстан одақтас республика мәртебесіне ие бола алмады. 1990 жылғы наурызда елде Жоғарғы Кеңеске сайлау өтті. Жаңадан сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттары 1990 жылғы қазанда өткен 3-сессиясында Башқұртстан Республикасын құрып, өз егемендігін жариялады. Башкирия атауы Башқұртстан (Башкортостан) деп өзгертіліп, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], РКФСР және басқа республикалармен арақатынасын одақтық шарт пен келісім арқылы айқындауға шешім қабылдады. 1991 жылғы 23–26 желтоқсанда Үфі қаласында өткен 4-Бүкілбашқұрт съезінде президенттік сайлау, мемлекеттік тіл мәселелері қаралды. 1992 жылғы 1 сәуірде федеративтік шартқа қол қойылып, онда Башқұртстан жерінде дербес меншік құқығын, бюджет қабылдау, заң шығару мен сот ісі жүйесін құруды дербес жүргізу мәселелері айқындалды. 1994 жылғы 3 тамызда Башқұртстан мен [[Ресей үкіметі|Ресей Федерациясы орталық үкіметі]] арасында мемлекеттік билік органдары өкілеттігінің арақатынасын реттейтін екі жақты келісім жасалынды. Тұңғыш президент сайлауында елдің президенті болып [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|М. Рахимов]] сайланды (1996).

=== Қазақ-башқұрт қатынастары ===
{{main|Қазақ-башқұрт қатынастары}}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
{{main|Башқұртстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі}}
Ресей Федерациясының субъекті әкімшілік-аумақтық құрылым шеңберінде келесі әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді: республикалық маңызы бар 8 қала, 1 [[Жабық әкімшілік-аумақтық құрылым|ЖӘАҚ]] және аудандық маңызы бар 12 қала, 2 жұмысшылар ауылы ([[Кент|қ.ү.а.]]), 828 ауылдық кеңестерді қосатын 54 ауданнан тұрады.

Муниципалдық құрылым шеңберінде 2018 жылғы 1 қаңтарға қарай республиканың әкімшілік-аумақтық бірліктерінің шекараларында 895 муниципалитет құрылды, оның ішінде: 9 қалалық округ және 818 ауылдық қоныс пен 14 қалалық қоныстарды қосатын 54 муниципалды аудан кіреді.

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;0&quot; bgcolor=&quot;#fff&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e6eeff&quot;
!colspan=3 | '''Аудандар (муниципалды аудандар)'''
! '''Әкімшілік карта'''
|- valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f6ff&quot;
|
# [[Әбжәлел ауданы|Әбжәлел]]
# [[Әлшей ауданы|Әлшей]]
# [[Архангел ауданы|Архангел]]
# [[Асқын ауданы|Асқын]]
# [[Ауырғазы ауданы|Ауырғазы]]
# [[Баймақ ауданы|Баймақ]]
# [[Бақалы ауданы|Бақалы]]
# [[Балташ ауданы|Балташ]]
# [[Белебей ауданы|Белебей]]
# [[Балақатай ауданы|Балақатай]]
# [[Белорет ауданы|Белорет]]
# [[Бесбөлек ауданы|Бесбөлек]]
# [[Бөрі ауданы|Бөрі]]
# [[Благовар ауданы|Благовар]]
# [[Благовещен ауданы (Башқұртстан)|Благовещен]]
# [[Бөздек ауданы|Бөздек]]
# [[Бұрай ауданы|Бұрай]]
# [[Бөріжан ауданы|Бөріжан]]
|
&lt;ol start=19&gt;
&lt;li&gt; [[Ғафури ауданы|Ғафури]]
&lt;li&gt; [[Дәулекен ауданы|Дәулекен]]
&lt;li&gt; [[Дуан ауданы|Дуан]]
&lt;li&gt; [[Төртүйлі ауданы|Төртүйлі]]
&lt;li&gt; [[Жермекей ауданы|Жермекей]]
&lt;li&gt; [[Жиенсора ауданы|Жиенсора]]
&lt;li&gt; [[Жылайыр ауданы|Жылайыр]]
&lt;li&gt; [[Иглин ауданы|Иглин]]
&lt;li&gt; [[Еліш ауданы|Еліш]]
&lt;li&gt; [[Есімбай ауданы|Есімбай]]
&lt;li&gt; [[Қалтасы ауданы|Қалтасы]]
&lt;li&gt; [[Қараеділ ауданы|Қараеділ]]
&lt;li&gt; [[Қырмысқалы ауданы|Қырмысқалы]]
&lt;li&gt; [[Қыйғы ауданы|Қыйғы]]
&lt;li&gt; [[Краснокама ауданы|Краснокама]]
&lt;li&gt; [[Көгершін ауданы|Көгершін]]
&lt;li&gt; [[Кушнаренко ауданы|Кушнаренко]]
&lt;li&gt; [[Күйірғазы ауданы|Күйірғазы]]
|
&lt;ol start=37&gt;
&lt;li&gt; [[Мелеуіз ауданы|Мелеуіз]]
&lt;li&gt; [[Мешітлі ауданы|Мешітлі]]
&lt;li&gt; [[Мешке ауданы|Мешке]]
&lt;li&gt; [[Миеке ауданы|Миеке]]
&lt;li&gt; [[Нұриман ауданы (Башқұртстан)|Нұриман]]
&lt;li&gt; [[Салауат ауданы (Башқұртстан)|Салауат]]
&lt;li&gt; [[Стерлібаш ауданы|Стерлібаш]]
&lt;li&gt; [[Стерлітармақ ауданы|Стерлітармақ]]
&lt;li&gt; [[Татышлы ауданы|Татышлы]]
&lt;li&gt; [[Тоймазы ауданы|Тоймазы]]
&lt;li&gt; [[Үфі ауданы|Үфі]]
&lt;li&gt; [[Ушалы ауданы|Ушалы]]
&lt;li&gt; [[Фёдоровка ауданы (Башқұртстан)|Фёдоровка]]
&lt;li&gt; [[Хайбулла ауданы|Хайбулла]]
&lt;li&gt; [[Шақмағұш ауданы|Шақмағұш]]
&lt;li&gt; [[Шешме ауданы|Шешме]]
&lt;li&gt; [[Шаран ауданы|Шаран]]
&lt;li&gt; [[Жаңауыл ауданы (Башқұртстан)|Жаңауыл]]
&lt;/ol&gt;
|style=&quot;background:#FFFFFF&quot;|[[Сурет:Admin-map-Bashkiria-region.gif|350px|center|Башқұртстан Республикасының әкімшілік картасы]]
|}

;Республикалық маңызы бар қалалар және ЖӘАҚ (қалалық округтер):
# [[Ақеділ (қала)|Ақеділ]] қаласы;
# [[Көміртау (қалалық округ)|Көміртау]] қаласы;
# [[Нефтекама (қалалық округ)|Нефтекама]] қаласы;
# [[Октябрьский (қала)|Октябрьский]];
# [[Салауат (қала)|Салауат]] қаласы;
# [[Сибай (қалалық округ)|Сибай]] қаласы;
# [[Стерлітармақ]] қаласы;
# [[Үфі (қалалық округ)|Үфі]];
# [[Межгорье (Башқұртстан)|Межгорье]] ЖӘАҚ.

== Өнеркәсібі ==

Башқұртстан өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы жан-жақты дамыған республика. Өнеркәсібіндегі басты сала: [[мұнай]] өңдеу мен мұнай өндіру. Мұнай кәсіпорындары негізінен Үфі, [[Ишимбай]], [[Салауат]] қалаларында орналасқан. Республика аумағы арқылы Ресейдегі ірі өнеркәсіп орындары мен Батыс Еуропаға қарай мұнай және газ құбырлары тартылған (Туймазы – Омбы, Туймазы – Самара, Шкапово – Ишимбай – Магнитогорск, Ишимбай – Үфі). Бұл құбырлардың ТМД елдері үшін маңызы зор. Осы құбырлар арқылы Орталық Азия мемлекеттері, соның ішінде Қазақстан да, [[Каспий]] теңізі алабындағы мұнай мен газ өнеркәсібі өнімдерін Ресейге, Батыс Еуропаға шығарады. Өнеркәсіптегі мұнайдан кейінгі негізгі салалар: табиғи газ, қара және түсті металлургия, мұнай өндірісіне қажетті жабдықтар мен бұрғылау станоктарын шығару, химия (спирт, полиэтилен, жуғыш заттар, пластмасса, синтетикалық каучук, тағы басқа) өнеркәсіптері. Башқұртстан Ресейдегі егіншілік пен мал шаруашылығы жақсы дамыған өлке. Негізгі сала — егіншілік. Мал шаруашылығында сиыр мен қой өсіру жақсы жолға қойылған. Кей жерлерде қымыз бен еті үшін жылқы өсіріледі. Көлік саласында темір жол негізгі рөл атқарады. Тас жолдары мен су жолдары да жақсы дамыған.&lt;ref name=&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;/&gt;

{{commons|Bashkortostan}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{ТҮРКСОЙ}}

[[Санат:Башқұртстан|*]]
[[Санат:Ресей республикалары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>pv5oqjzvlas5tlink4u5061u5uzaf3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586818</id>
      <parentid>3586815</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23491" sha1="7whlobc5jrufoejfl3l1puj1kdj3ziq" xml:space="preserve">{{coord|54|28|N|56|16|E|type:state_region:RU|display=title}}
{{Ресей Федерациясының субъекті
 |KkNm            = Башқұртстан Республикасы
 |RuNm            = {{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Башкортостан}}
 |OfNms           = 
 |FSFlag          = [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|150px]]
 |FSCoA           = [[Сурет:Coat of Amrs of Bashkortostan.svg|100px]]
 |FlagLnk         = Башқұртстан туы
 |CoALnk          = Башқұртстан елтаңбасы
 |FSMap           = Map of Russia - Republic of Bashkortostan (2008-03).svg
 |FSMapNameNOAUTO = 
 |FSCtrWhat       = Елордасы
 |FSCtrNm         = [[Үфі]]
 |AreaRnk         = 27-
 |TotArea         = 142947&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации, 1 қаңтар 2010 ж. Росстат (14 шілде 2010).xls]&lt;/ref&gt;
 |WaterPrcnt      = 0,5
 |PopRnk          = 7-
 |PopQty          = {{құлдырау}} 4 064 245
 |PopCtDate       = 2012
 |PopDens         = 28.43
 |GDP             = 757.6
 |GDPCtDate       = 2010
 |GDP(PPP)        = 184.8
 |GDPRnk          = 9-
 |FedDistrNm      = [[Волга маңы федералды округі|Волга маңы]]
 |EcRegNm         = [[Орал экономикалық ауданы|Орал]]
 |OfLangs         = [[Башқұрт тілі|башқұрт]],&lt;br&gt;[[Орыс тілі|орыс]]
 |FSAnthem        = [[Башқұртстан әнұраны|«Башқұртстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны»]]&lt;ref name=&quot;Anthem&quot;&gt;Law #10-z&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; &lt;center&gt;[[File:Anthem of Bashkortostan.ogg]]
 |CadNo           = 02, 102
 |ViceTtl         = Үкімет премьер-министрі
 |ViceNm          = [[Азамат Фаттахұлы Ілімбетов|Азамат Ілімбетов]]&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;[http://башкортостан.рф/news/17592/ Премьер-министром Правительства Башкортостана стал Азамат Илимбетов]&lt;/ref&gt;
 |HeadTtl         = Республика басшысы
 |HeadNm          = [[Радий Фәритұлы Хәбиров|Радий Хәбиров]]
 |LegislTtl       = Мемлекетік мәжіліс - Құрылтайдың төрағасы
 |LegislNm        = Константин Толкачёв
 |MSKS            = +2
 |OfSite          = [http://башкортостан.рф/ Башкортостан.рф]
}}
[[Image:Bashkir03.png|thumb|250px|right]]
'''Башқұртстан Республикасы''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}; {{lang-ru|Республика Башкортостан}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъект]], [[Ресей республикалары|республика]]. Жер аумағы – 143,6 мың км². Халқы – 4,04 млн.(2012). Астанасы – [[Үфі]] қаласы. Негізгі халқы – [[башқұрттар]]. Басқа халықтары ішінде [[Орыстар|орыс]], [[Татарлар|татар]], [[Чуваштар|чуваш]], [[Марилер|мари]], [[Мордвалар|мордва]], [[Ұдмұрттар|ұдмұрт]] ұлт өкілдері бар.&lt;ref name=&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Башқұртстан [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның түйіскен жерінде, орыс жазығының шығыс шеті мен [[Орал таулары]]ның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ауа райы континентті. Жерінің 34% қара топырақты жазық, 35% орман, қалған бөлігі — орманды дала. Жері ауыл шаруашылығына қолайлы әрі минералды ресурстарға ([[табиғи газ]], [[көмір]], [[темір]], [[гипс]], [[алтын]], т.б.) өте бай.

== Тарихы ==
Бұл өңірге адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Б.з.б. 3-мыңжылдықта бұл аймақтағы тайпалар мал өсірумен, егіншілікпен айналысқан. Б.з. 1-мыңжылдығында бұл аймақ түркілердің Ұлы [[Бұлғария]], [[Хазар]], [[Еділ]] бұлғариясы мемлекеттерінің меншігінде болды. Көшпелі башқұрттар (түркі тілдерде &quot;бас бөрілер&quot;) туралы алғашқы жазба деректер IX–X ғасырлардан бастап кездеседі. 1229 жылы қазіргі Башқұртстан жеріне [[Бату]] әскерлері басып кіріп, 1236 жылы толық жаулап алды. Сөйтіп, башқұрттар қазақ халқының да негізін құраған тайпалармен бірге бірнеше ғасыр бойы бір мемлекет құрамында болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін башқұрт тайпалары [[Ноғай ордасы]]ның, кейбір бөліктері [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Сібір хандығы|Сібір]] хандықтарының құрамына енді. 1557 жылы башқұрттар Ресей империясының шапқыншылығына ұшырады да, Ноғай, Сібір хандықтарымен қоса Ресей отарына айналды. Ресей өкіметінің башқұрттарды аяусыз қанауы, шенеуніктердің әділетсіздігі XVII–XVIII ғасырларда бірнеше халық көтерілістеріне алып келді. Олардың ірілері қатарына [[Сейіт Саафар]] бастаған (1681–1683) Батырша бастаған (1755), тағы басқа ұлт-азаттық көтерілістер жатады. Ресей өкіметі тарапынан болашақта мұндай көтерілістерді болдырмау үшін бірнеше шаралар іске асырылды. 1735 жыл [[Санкт-Петербург]]те Сенаттың жанынан [[Еділ бойы]] халықтарын шоқындыру кеңсесі құрылды. Башқұрт көтерілісшілерінің басқа халықтармен, әсіресе, [[Ресей]]ге жаңа қосылған әрі саны көп [[Кіші жүз]] қазақтарымен бірігіп кетпеуі үшін 1747 жылы [[Орынбор]] губерниясы құрылып, оның тұңғыш губернаторы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] башқұрттар мен қазақтар арасына жалпы ұзындығы 3.5 мың км-ге жететін қамалдар шебін тұрғызуға кірісті. Осы бекіністерді салу әрі күзету үшін ішкі Ресейден 95,378 орыс шаруасы көшіріліп әкелінді. Осы төңіректегі башқұрт және қазақ руларына бекіністерге жақындауға, әрі-бері өтуге тыйым салынды. Бірақ туысқан екі халықты мүлдем бөліп тастауға ешқандай шекара бөгет бола алмады. Жазалаушылардан қашқан башқұрт көтерілісшілері үнемі қазақ даласын паналап отырды (қ. [[Қарасақал]]). Бірыңғай күштеу шаралары арқылы бағындыру мүмкін еместігіне көзі жеткен үкімет кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. 1786 жылы [[Үфі губерниясы]] құрылып, башқұрттар отырықшылыққа көше бастады, мешіт-медреселер салуға рұқсат етілді. Дегенмен патша өкіметі отырықшы башқұрттардың арасына орыс шаруаларын орналастырып, жыл сайын олардың санын көбейте түсті. Үфі, [[Орынбор]] сияқты қалалар ірі сауда орталықтарына айналып, оларға көршілес Қазақ даласы, [[Орталық Азия]] елдерінен сауда керуендері жиі келіп тұрды. Бекіністерде жергілікті халықтар арасынан үкіметке қажетті ұсақ шенеуніктер дайындау үшін орыс мектептері ашылды. Бұл мектептер мен медреселерде башқұрт және басқа да халықтардың көптеген зиялы азаматтары білім алды. Үфідегі &quot;Ғалия&quot;, тағы басқа медреселерде башқұрт жастарымен бірге татар, қазақ жастары да көп оқыды. Осы медреседе оқыған қазақ ақын-жазушылары [[Мағжан Жұмабаев|М. Жұмабаев]], [[Бейімбет Майлин|Б. Майлин]], [[Тайыр Жомартбаев|Т. Жомартбаев]]тар башқұрт ақыны [[Сайфи Құдаш]] пен татар жазушысы [[Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов|Ғ. Ибрагимов]]пен шығармалары байланыста болды. 1917 жылы [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін Башқұртстан жерінде ұлт-азаттық қозғалыс қайта жанданды. 1917 жылғы жазда [[Үфі]] және Орынбор қалаларында башқұрт зиялыларының съезі өтіп, Орынбор, [[Үфі губерниясы|Үфі]], [[Пермь губерниясы|Пермь]], [[Самара губерниясы|Самара]] губернияларында бөлшектеніп кеткен башқұрт жерлерін біріктіріп, Башқұртстан автономиясын құруға шешім қабылданды. Үфіде Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, 1917 жылғы 16 қарашада атаман [[Александр Ильич Дутов|Александр Дутов]] билігінде болған Орынбор қаласында [[Зәки Уәлиди Тоған]]ның басқаруымен Башқұрт автономиясы жарияланды. Бұл автономия атаман Дутовпен және желтоқсан айында Орынборда құрылған [[Алаш ордасы]] өкіметімен тығыз байланыста болды. Бірақ көп ұзамай қаланы қызыл әскерлер бөлімдері басып алды да, Башқұрт автономиясының үкіметі [[Челябі]] қаласына көшірілді. 1918 жылғы жазда Үфі қаласында [[Чехословакия]] корпусының төңкерісі болып, ақ гвардияшылардың Үфі директориясы орнады, бірақ бұл директория да, кейіннен [[Колчак]] өкіметі де Башқұрт автономиясын мойындамай қойды. Сондықтан башқұрт зиялылары [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленинмен]] келіссөз жүргізіп, өздерінің Кеңес өкіметі жағына шығатындықтарын мәлімдеді. Сөйтіп, 1919 жылғы 23 наурызда РКФСР-дің құрамына кіретін [[Башқұрт Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]] (БАКСР) құрылды, оның астанасы [[Стерлитамак]] қаласы болды. Көп ұзамай Кеңес өкіметінің ұлт саясатымен келіспеген Ахмет Зәки Уәлиди Тоған бастаған кейбір автономия басшылары шет елге кетіп қалды. 1922 жылғы 14 маусымда Бүкілресейлік ОАК-нің шешімімен БАКСР шекарасы кеңейіп, астанасы Үфі болып жарияланды. Кеңес өкіметі тұсында Башқұртстан біршама мәдени, әлеуметтік-экономикалық жетістіктерге жетті, елдегі ірі мұнай өңдеу аудандарының біріне айналды. Бұған қоса химия, қара металлургия, машина жасау, ағаш өңдеу өндірістері, ауыл шаруашылығы жақсы дамыды.

Дегенмен Башқұртстан одақтас республика мәртебесіне ие бола алмады. 1990 жылғы наурызда елде Жоғарғы Кеңеске сайлау өтті. Жаңадан сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттары 1990 жылғы қазанда өткен 3-сессиясында Башқұртстан Республикасын құрып, өз егемендігін жариялады. Башкирия атауы Башқұртстан (Башкортостан) деп өзгертіліп, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], РКФСР және басқа республикалармен арақатынасын одақтық шарт пен келісім арқылы айқындауға шешім қабылдады. 1991 жылғы 23–26 желтоқсанда Үфі қаласында өткен 4-Бүкілбашқұрт съезінде президенттік сайлау, мемлекеттік тіл мәселелері қаралды. 1992 жылғы 1 сәуірде федеративтік шартқа қол қойылып, онда Башқұртстан жерінде дербес меншік құқығын, бюджет қабылдау, заң шығару мен сот ісі жүйесін құруды дербес жүргізу мәселелері айқындалды. 1994 жылғы 3 тамызда Башқұртстан мен [[Ресей үкіметі|Ресей Федерациясы орталық үкіметі]] арасында мемлекеттік билік органдары өкілеттігінің арақатынасын реттейтін екі жақты келісім жасалынды. Тұңғыш президент сайлауында елдің президенті болып [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|М. Рахимов]] сайланды (1996).

=== Қазақ-башқұрт қатынастары ===
{{main|Қазақ-башқұрт қатынастары}}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
{{main|Башқұртстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі}}
Ресей Федерациясының субъекті әкімшілік-аумақтық құрылым шеңберінде келесі әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді: республикалық маңызы бар 8 қала, 1 [[Жабық әкімшілік-аумақтық құрылым|ЖӘАҚ]] және аудандық маңызы бар 12 қала, 2 жұмысшылар ауылы ([[Кент|қ.ү.а.]]), 828 ауылдық кеңестерді қосатын 54 ауданнан тұрады.

Муниципалдық құрылым шеңберінде 2018 жылғы 1 қаңтарға қарай республиканың әкімшілік-аумақтық бірліктерінің шекараларында 895 муниципалитет құрылды, оның ішінде: 9 қалалық округ және 818 ауылдық қоныс пен 14 қалалық қоныстарды қосатын 54 муниципалды аудан кіреді.

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;0&quot; bgcolor=&quot;#fff&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e6eeff&quot;
!colspan=3 | '''Аудандар (муниципалды аудандар)'''
! '''Әкімшілік карта'''
|- valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f6ff&quot;
|
# [[Әбжәлел ауданы|Әбжәлел]]
# [[Әлшей ауданы|Әлшей]]
# [[Архангел ауданы|Архангел]]
# [[Асқын ауданы|Асқын]]
# [[Ауырғазы ауданы|Ауырғазы]]
# [[Баймақ ауданы|Баймақ]]
# [[Бақалы ауданы|Бақалы]]
# [[Балташ ауданы|Балташ]]
# [[Белебей ауданы|Белебей]]
# [[Балақатай ауданы|Балақатай]]
# [[Белорет ауданы|Белорет]]
# [[Бесбөлек ауданы|Бесбөлек]]
# [[Бөрі ауданы|Бөрі]]
# [[Благовар ауданы|Благовар]]
# [[Благовещен ауданы (Башқұртстан)|Благовещен]]
# [[Бөздек ауданы|Бөздек]]
# [[Бұрай ауданы|Бұрай]]
# [[Бөріжан ауданы|Бөріжан]]
|
&lt;ol start=19&gt;
&lt;li&gt; [[Ғафури ауданы|Ғафури]]
&lt;li&gt; [[Дәулекен ауданы|Дәулекен]]
&lt;li&gt; [[Дуан ауданы|Дуан]]
&lt;li&gt; [[Төртүйлі ауданы|Төртүйлі]]
&lt;li&gt; [[Жермекей ауданы|Жермекей]]
&lt;li&gt; [[Жиенсора ауданы|Жиенсора]]
&lt;li&gt; [[Жылайыр ауданы|Жылайыр]]
&lt;li&gt; [[Иглин ауданы|Иглин]]
&lt;li&gt; [[Еліш ауданы|Еліш]]
&lt;li&gt; [[Есімбай ауданы|Есімбай]]
&lt;li&gt; [[Қалтасы ауданы|Қалтасы]]
&lt;li&gt; [[Қараеділ ауданы|Қараеділ]]
&lt;li&gt; [[Қырмысқалы ауданы|Қырмысқалы]]
&lt;li&gt; [[Қыйғы ауданы|Қыйғы]]
&lt;li&gt; [[Краснокама ауданы|Краснокама]]
&lt;li&gt; [[Көгершін ауданы|Көгершін]]
&lt;li&gt; [[Кушнаренко ауданы|Кушнаренко]]
&lt;li&gt; [[Күйірғазы ауданы|Күйірғазы]]
|
&lt;ol start=37&gt;
&lt;li&gt; [[Мелеуіз ауданы|Мелеуіз]]
&lt;li&gt; [[Мешітлі ауданы|Мешітлі]]
&lt;li&gt; [[Мешке ауданы|Мешке]]
&lt;li&gt; [[Миеке ауданы|Миеке]]
&lt;li&gt; [[Нұриман ауданы (Башқұртстан)|Нұриман]]
&lt;li&gt; [[Салауат ауданы (Башқұртстан)|Салауат]]
&lt;li&gt; [[Стерлібаш ауданы|Стерлібаш]]
&lt;li&gt; [[Стерлітармақ ауданы|Стерлітармақ]]
&lt;li&gt; [[Татышлы ауданы|Татышлы]]
&lt;li&gt; [[Тоймазы ауданы|Тоймазы]]
&lt;li&gt; [[Үфі ауданы|Үфі]]
&lt;li&gt; [[Ушалы ауданы|Ушалы]]
&lt;li&gt; [[Фёдоровка ауданы (Башқұртстан)|Фёдоровка]]
&lt;li&gt; [[Хайбулла ауданы|Хайбулла]]
&lt;li&gt; [[Шақмағұш ауданы|Шақмағұш]]
&lt;li&gt; [[Шешме ауданы|Шешме]]
&lt;li&gt; [[Шаран ауданы|Шаран]]
&lt;li&gt; [[Жаңауыл ауданы (Башқұртстан)|Жаңауыл]]
&lt;/ol&gt;
|style=&quot;background:#FFFFFF&quot;|[[Сурет:Admin-map-Bashkiria-region.gif|350px|center|Башқұртстан Республикасының әкімшілік картасы]]
|}

;Республикалық маңызы бар қалалар және ЖӘАҚ (қалалық округтер):
# [[Ақеділ (қала)|Ақеділ]] қаласы;
# [[Көміртау (қалалық округ)|Көміртау]] қаласы;
# [[Нефтекама (қалалық округ)|Нефтекама]] қаласы;
# [[Октябрьский (қала)|Октябрьский]];
# [[Салауат (қала)|Салауат]] қаласы;
# [[Сибай (қалалық округ)|Сибай]] қаласы;
# [[Стерлітармақ]] қаласы;
# [[Үфі (қалалық округ)|Үфі]];
# [[Межгорье (Башқұртстан)|Межгорье]] ЖӘАҚ.

== Өнеркәсібі ==

Башқұртстан өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы жан-жақты дамыған республика. Өнеркәсібіндегі басты сала: [[мұнай]] өңдеу мен мұнай өндіру. Мұнай кәсіпорындары негізінен Үфі, [[Ишимбай]], [[Салауат]] қалаларында орналасқан. Республика аумағы арқылы Ресейдегі ірі өнеркәсіп орындары мен Батыс Еуропаға қарай мұнай және газ құбырлары тартылған (Туймазы – Омбы, Туймазы – Самара, Шкапово – Ишимбай – Магнитогорск, Ишимбай – Үфі). Бұл құбырлардың ТМД елдері үшін маңызы зор. Осы құбырлар арқылы Орталық Азия мемлекеттері, соның ішінде Қазақстан да, [[Каспий]] теңізі алабындағы мұнай мен газ өнеркәсібі өнімдерін Ресейге, Батыс Еуропаға шығарады. Өнеркәсіптегі мұнайдан кейінгі негізгі салалар: табиғи газ, қара және түсті металлургия, мұнай өндірісіне қажетті жабдықтар мен бұрғылау станоктарын шығару, химия (спирт, полиэтилен, жуғыш заттар, пластмасса, синтетикалық каучук, тағы басқа) өнеркәсіптері. Башқұртстан Ресейдегі егіншілік пен мал шаруашылығы жақсы дамыған өлке. Негізгі сала — егіншілік. Мал шаруашылығында сиыр мен қой өсіру жақсы жолға қойылған. Кей жерлерде қымыз бен еті үшін жылқы өсіріледі. Көлік саласында темір жол негізгі рөл атқарады. Тас жолдары мен су жолдары да жақсы дамыған.&lt;ref name=&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;/&gt;

{{commons|Bashkortostan}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{ТҮРКСОЙ}}

[[Санат:Башқұртстан|*]]
[[Санат:Ресей республикалары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7whlobc5jrufoejfl3l1puj1kdj3ziq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9584</id>
    <revision>
      <id>3586495</id>
      <parentid>3553760</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3586495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="cch1tmgs99zjkhax0ul972lo7kqygnr" xml:space="preserve">[[File:Youth-soccer-indiana.jpg|thumb|upright=1.35|right|Балалар спорты.]]

'''Спорт''' ({{lang-fr|desport}} — бекершілік (leisure)) — белгілі ережелер немесе дәстүрлерге сай көбінесе жарыс күйінде өтетін әрекет. Спорт жалпы алғанда физикалық мығымдығы өте маңызды болатын (жеңіске немесе жеңіліске әкелетін) әрекетті сипаттағанымен, ақыл-ой немесе құрал-жабдық сапасы да маңызды рөл атқаратын ақыл-ой спорты және мотор спортына қатысты айтылады. Адам баласы спортпен денсаулығын жақсарту, моральді және затты қанағаттану үшін, өзін-өзі дамыту үшін шұғылданады.

Cпорт сөзінің арғы төркіні Көне Француз тілінен басталады, desport - көңіл ашу дегенді білдіреді екен. Ағылшын тіліне бұл сөз 1300 жылдары еніпті&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=sport&amp;searchmode=none |title=sport (n.) |accessdate=20 April 2008 |first=Douglas |last=Harper |work=Online Etymological Dictionary}}&lt;/ref&gt;, кейін басқа тілдерге таралып, 19ғ. соңына таман қазақ тілінде қолданысқа ене бастапты.

Оның басқа мағынасы ұтысу, аулау, ойын, көңіл ашу, шынығу деген мағыналарды береді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Webster's Third New International Dictionary of the English Language, Unabridged |publisher=G&amp;C Merriam Company |location=Springfield, MA |page=2206 |year=1967}}&lt;/ref&gt; Рогеттің анықтамасы бойынша, зат есім күйіндегі спорт сөзі &quot;босау мен көңіл ашу үшін жасалатын әрекет&quot; дегенді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Roget's II: The New Thesaurus, Third Edition |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |url=http://thesaurus.reference.com/browse/sport |year=1995 |isbn=978-0-618-25414-9}}&lt;/ref&gt;


[[Сурет:Croquet.jpg|thumb|left|[[Крокет]]]]
== Тарихы ==
Спорттың даму тарихына зер салсақ қоғамдағы өзгерістер мен қатар спорттың мән-мағынасын да түсінуге болады.
[[Сурет:Blocked shots by Oscar Torres.JPG|thumb|[[Баскетбол]]]]
Бүгінгі күнге белгілі [[үңгір өнері]]нің көп үлгілерінде дәстүрлі ырымдық ритуалдар көріністері бейнеленген. Осы бейнеленген көріністерді сенімді түрде қазіргі мағынадағы спортқа жатқызуға болмағанымен сол кездің өзінде спортқа жақын әрекеттердің орын алғаны хақында байлам жасауға болады. [[Франция]], [[Африка]], және [[Аустралия]]да орналасқан бұл бейнелердің осыдан 30 000 жыл бұрын жасалғанын айта кеткен жөн.

[[Қытай]] жерінде біздің дәуірімізден 4000 жыл бұрын қазіргі спорт мағынасына жақын әрекеттің болғанын айтатын заттар мен құралыстар бар. [[Гимнастика]] ежелгі Қытайдағы кең тараған спорт түрі болыпты-мыс. [[Перғауын]]дар мазарларындағы бейнелер мен заттар бірнеше ғасырлар бұрын да спорттың әр түрі болғандығынан хабардар етеді, оның ішінде [[жүзу]] мен [[балық аулау]]ды айта кетуге болады. [[Ежелгі Персия]]да [[поло]] және [[атты рыцарлардың найзамен жарысы]] негіздері қаланды.

[[Ежелгі Грекия]] өзінде алуан түрлі спорт болған. Ең дамыған түрлері — [[күрес]], [[жүгіру]], [[диск лақтыру]] және [[арба жарысы]]. Осы тізімге қарағанда Ежелгі Грекияда(жалғыз ол жерде ғана емес т.б. жерлерде) әскери мәдениет мен әскери өнер спортқа тікелей қатысты болған. Сол жерде әр төрт жыл сайын [[Пелопонессе]] атты ауылда [[Олимпия]] деп аталған [[Олимпиада ойындары]] өтіп тұрған.

Осы күндері адамзаттың даму деңгейіне сәйкес, әсіресе [[БАҚ]] пен жаhандық байланыс жүйелерінің пайда болуымен спортпен шұғылдануға көпшіліктің мүмкіндігі өсуде. Спорт ''кәсіпқой спортқа'' айналып одан әрі адамзатты қызықтыруда.

== Қазақ спорты ==
Қазақстанда дамыған спорт түрлері қатарына [[бокс]], [[хоккей]], [[күрес]], [[велоспорт]]тарды жатқызуға болады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.sports.kz/ Спорт порталы]
* [http://sport.gazeta.kz/ Спорт гәзеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217072513/http://sport.gazeta.kz/ |date=2007-12-17 }}
* [http://www.alaman.kz/ Ел спорт туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126215149/https://alaman.kz/ |date=2018-11-26 }}
* [http://Malimetter.kz/sport/ Malimetter.kz Спорт реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204051711/https://malimetter.kz/sport/ |date=2021-12-04 }} (қазақша)

[[Санат:Спорт|*]]</text>
      <sha1>cch1tmgs99zjkhax0ul972lo7kqygnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Шайбани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9727</id>
    <revision>
      <id>3586901</id>
      <parentid>3582476</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24625" sha1="qiyhwcdonucnbntwney20ujtmozcw2v" xml:space="preserve">{{мағына|Шайбани (айрық)}}

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Бұхара ханы
| Өзбек есімі        = Muhammad Shayboniy 
| Шынайы есімі   = {{lang-uz|Sulton Muhammad Shayboniyxon}}
| Суреті           = Muhammad Shaybani.jpg|right|thumb|200px|Мұхаммед Шайбани. [[Камаль ад-Дин Беһзад]]тың салған суреті.
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Бұхара хандығы]]ның 1-шы ханы
| Реті             = 1
| Ту               = War flag of Khanate of Bukhara.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1500 жыл|1500]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1510 жыл|1510]] 
| Ізбасары           = [[Сүйінқожа хан]], Сәйбек хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1451
| Туған жері     = [[Әбілхайыр Ордасы|Әбілхайыр Ордасы]]
| Қайтыс болған күні        = 2.11.1510
| Қайтыс болған жері       = [[Мерв|Мерв]]&lt;br&gt;[[Хиуа хандығы]] 
| Жерленді       = [[Самарқан]]
| Діні       = [[Ислам]], [[Сүннет|сүннет]]
| Әкесі               = Шах-Будағ сұлтан
| Анасы              =	Ақ-Көзі бийим
| Жұбайы            = 	Ханзаде-бегім, Мехр-Ниғар-ханым
| Балалары               = Ұлдары: Мұхаммед Темір сұлтан, Хұррамшах Сұлтан, Сүйін Мұхаммед сұлтан. &lt;br/&gt;
Қызы: Шахру Бону-ханым
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            =Мұхаммед Шайбани 
| Марапаттары            =
|Ізашары=лауазым ұйымдастырылған;|Тәж кигізу жорасы=[[1500 жыл|1500]]}}
'''Әбу-л-фатһ Мұхаммед''', кейінгі ғасырларда '''Шайбани хан''', '''Мұхаммед Шайбани хан''' ([[Өзбек тілі|Өзбек]]: ''Muhammad Shayboniy'') — (өмір сүрген жылдары – шамамен [[1451]] — [[1510]]), [[өзбектер]]дің [[хан]]ы (1500-10 жылдары) және ұлы қазақ ханы [[Қасым хан|Қасым ханның]] бөлесі. Ол түрлі өзбек тайпаларының басын біріктіріп, олардың [[Мәуереннаһр]]да үстемдікке қол жеткізулеріне себепші болды. 

Ол [[Шыңғыс хан]]ның немересі Шайбаннан өрбіген ұрпағы болатын, сондықтан ол [[Темір әулеті]]н билікті заңсыз тартып алған әулет деп қарастырды. Мұхаммед Шейбани он жыл ішінде жаулап алу жорықтарын белсенді басқарды, Хорасан мен Сырдарияда шабуылдаушы қимылдар жасады.

==Басқаруы== 
1451 жылы дүниеге келген, Әбілқайыр-ханның немересі Шах-Будағ Сұлтанның ұлы, қазақ хандары мен сұлтандарымен отбасылық қатынаста болған, отбасының үлкен баласы. Шейбани-ханның әкесі Шах Будағ-хан білімді адам болған, оның бұйрығымен парсы шығармаларының түркі тіліне аудармалары жасалған.  

Шайбани хан білімді адам болған, бала кезінен бастап әр түрлі ғылымдар мен өнерге қызығушылық танытқан, Бұхара медресесінде оқыған. Шайбани ханның танымал тәлімгерлері - Мұхаммед Хитайи, Ясавия тариқатының сопылық шейхтары Жамал әд-дін Азизон, шейх Худайдод Уәли және Мансұр. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%&quot;&gt;
''Бірде Шайбани шейх Мансурға барғанда, ол оған: «Мен саған қарап тұрмын, өзбек, мен сенің егемен болғың келетінін көремін!» Содан кейін ол тамақ беруді бұйырды. Бәрін жеп, дастарқанды алып тастағанда, шейх Мансұр кездейсоқ ескерткендей: «Дастархан шетінен қалай жиналса, сен де мемлекеттің шетінен бастайсың». Шайбани өзінің жаңа тәлімгерінің бұл бір мағыналы кеңесін ескеріп, нәтижесінде Тимуридтер мемлекетін бағындырды '' 

Сұлтанов Т.И., Шыңғысхан және Шыңғысидтер.М.: АСТ, 2006. С. 139
&lt;/blockquote&gt;

==Саяси қызметтің алғашқы жылдары==
Әкесінің күтпеген ерте қайтыс болуынан кейін Мұхаммед пен оның ағасы Махмұт алдымен атасы Әбілқайыр ханның қолында болды, атасы қайтыс болғаннан кейін, содан кейін нағашысы Шайх-Хайдар жанында болды, содан кейін 1471 жылы қайтыс болғаннан кейін олар Қарашын Баһадур Кушидің қолына өтті. Шайбани ханға білім беру үшін Бай Шейх аталық болып тағайындалды. Мұхаммед Шайбани Мавераннахр Тимуридтерінің қолдауына сүйене отырып, Сырдария маңындағы қалаларға бақылауды қалпына келтіруге тырысты. 1470 жылдардың басында Тимуридтердің көмегімен Шайбани хан Сырдариядағы бірнеше бекіністерді бағындырды. 

Өзінің атасы [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр хан]]ның саясатын жалғастыра отырып, 1500 жылы [[Темір әулеті]]н биліктен тайдырып, өздерінің астанасы [[Самарқан]]дан қуып шығып болған болатын. Ақсақ Темірдің ұрпағы, Моғол империясының негізін қалаушы [[Бабыр]]ға қарсы бірнеше рет жеңімпаз жорық ұйымдастырды. [[1505]] жылы ол [[Самарқан]]ды қайта басып алып, [[1507]] жылы Темір әулетінің оңтүстік астанасы [[Герат]]ты да қолға түсірді. Шайбани [[1506]] жылы [[Бұхар]]ды да басып алып, Шайбани империясының негізін қалады. 1508-09 жылдары ол солтүстіктегі жерлерге көп рет басып кіріп, [[Қазақ хандығы]]ның жерлерін шапты. 

Алайда ол 1510 жылы [[Қасым хан]] бастаған [[қазақтар]]дың қалың қолынан ойсырай жеңілді.

Парсыстанның Сафауи әулетінен шыққан шахы І Ысмайыл Шайбанидің күшеюінен қауіптеніп, өзбектерге шабуыл жасады. [[1510]] жылғы Мары шайқасында Мұхаммед Шайбанидің әскері жеңіліп, оның өзі қашпақ болғанда қаза тапты. Ысмайыл Мұхаммедтің денесін бөлшектеп, түрлі жерлерге жөнелтіп жіберді де, оның бассүйегін алтынмен қаптатып, шарап ішетін ыдыс жасатып алды.

Шайбанидің қаза тапқан кезінде өзбектер бүкіл Мауараннахрды, яғни [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] өзендерінің аралығын иемденіп отырған еді. Самарқандты Бабырдан тартып алғаннан кейін Шайбани Бабырдың қарындасы Ханзада Бегімге үйленді. Осы некеге келісім бергені үшін Бабурға Самарқандтан кетуге рұқсат берілді. Шайбанидің опат болғанынан кейін І-ші Ысмайыл Ханзада Бегімге және оның ұлына азаттық сыйлап, Бабурдың өтінішімен оларды оның қасына жіберді. Осы себеппен Шайбанидің тағын оның өз ұлы емес, аталас туыстары иемденді. Олардың ұрпақтары Бұқарды 1598 жылға дейін, ал [[Хорезм]]ді (ол кейінірек [[Хиуа]] деп атала бастады) 1687 жылға дейін биледі.

Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» атты еңбегінде: «... Жошының Сибан, яки Шибан деген баласының тұқымынан бір белгілі Шайбақ деген хан шығып, Әмір Темір тұқымынан Һират, Бұхар, Самарқан шәһарларын тартып алып жүргенде,... біздің қазақ біз өзбек жұртымен аталас едік және де Шыңғыс хан тірі күнінде бізді Жошыға тапсырып еді, «сарт-садағам, өзбек-өз ағам»деп, Шайбаққа қарап кетіпті» деген дерек келтіреді.
==Далада билік үшін күрес==
Шайбани Дешті-Қыпшақтағы бақылау мен ықпалға ие болу үшін баруды тоқтатпады.
Шайбани отрядымен дұшпандарынан кек алғысы келіп, даланы кезіп кетті. Ол Едігер-ханның ұлы Бөрек-сұлтанға шабуыл жасап, оны жеңіп өлтіреді. [[Бүреке сұлтан|Бүреке-Сұлтан]] ұлысының қалдықтары мәңгүрттерге қосылды.

Шамасы, Жәнібек хан қайтыс болғаннан кейін, шамамен 1473 жылы, оған шибанидтер мен маңғыттар арасында одақтастық құруды ұсынған Ноғай биі Мұсаның елшілері келді. Маңғыт билері Керей мен Жәнібек-ханның билігінен шығып, сұлтандарды өз еркіне бағынышты етіп хан етіп жариялауға тырысты. Мұса-би Мұхаммед Шайбанимен одақ құрды, оны бүкіл Дешті Қыпшақтың ханы етіп жариялаймын деп уәде берді. Мұхаммед Шайбани хан болады, ал Мұса бекларбек болады. Шейбани хан өзінің 300 адамнан тұратын шағын жасағымен қатысқан шайқаста Бұрындық хан (1474/1480–1511) жеңіліске ұшырады. Алайда, бұл шайқаста Мұсаның інісі Хорезми қаза тапты. Мұсаның Мұхаммед Шайбаниді хан ретінде қабылдауға деген ниетіне маңғыт басшылары мен Ноғай Ордасын құрған одақтас тайпалар қарсы болды. Келіссөздер созылып, Бұрындық Хан сол кезде Мұхаммед Шайбанидің Сырдариядағы иеліктеріне шабуыл жасады.

Керейдің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық ханның]] Қаратау тауларындағы Сағұндық асуындағы, содан кейін Отырардағы, Түркістандағы, Арқұқтағы жеңісі Мұхаммед Шайбаниді Мұсаның штаб-пәтерінен кетуге мәжбүр етті, ал олардың келісімдері орындалмады. Мұхаммед Шайбани Бұрындық хан мен оның анасы Қасым ханнан Қара-Тау тауларында жеңіліп, содан кейін ол Маңғышлаққа жасырынған.

1488 жылы Шайбани хан Түркістанды басып алды, Түркістан оның Мәуераннахрға жасаған жорықтарында Шайбани ханның негізгі базасы болды. Алайда бірнеше жылдан кейін қала Шайбанидтер билігінен босатылды.
Кейін Шайбани хан Хорезмге шабуылдап, онда Тирсакты басып алып, Үргенішті қоршауға алды. Хусейн Байқара оған қарсы Әбд әл-Халиктің басқаруымен жиырма мыңдық әскер жіберді. Шайбани Үргеніш қоршауын алып, Бүлдүмсаз бекінісіне шегінді. Бекіністі басқарған Әмір Халил Мұхаммед Шайбаниді хан және билеуші ​​ретінде қарсы алды. 

Сол жылы Шайбани ханның әскерлері Вазирия маңында Тимуридтерді жеңіп, қаланы басып алды. Содан кейін ол Адакты басып алып, сол жерден Астрабадқа шабуыл жасады. Шайбани Хусейн Байқараның оларды сол жерден қуып шығаруға тырысқанына қарамастан, 1490 жылдардың басына дейін Хорезмде болды. 1490 жылдардың басында Шайбани Ташкент билеушісі Сұлтан Махмұд ханның шақыруымен Отырарға кетті. Бірнеше шайқаста ол қазақ хандарын жеңді.

== Хорасан мен Мәуереннаһрды жаулап алу және аннексиялау ==
[[Сурет:The Battle between Shah Ismail and Abul-Khayr Khan.jpg|thumb|Шах Ысмайыл мен Шайбани хан арасындағы шайқас.|425x425 нүкте]]
Мәуереннаһр мен Хорасандағы Тимурид мемлекеттеріндегі азаматтық қақтығыстар туралы біле отырып, Шайбани хан бұл күреске араласып, Түркістанда біртұтас орталықтандырылған мемлекет құруға тырысты. Өзіне адал болып қалған әскерді жинап, 1499 жылы ол оңтүстікке, Мәуераннахрға жорыққа аттанды және Темір қайтыс болғаннан кейін бөлшектеніп тұрған Тимуридтер мемлекетін басып ала бастады. 1501 жылы Шайбани хан ақыры Самарқандты иемденіп, оны өз мемлекетінің астанасы етті. Осы жылы ол күміс және мыс монеталарын шығарды.

1503 жылы Шайбани хан Түркістан қаласына шабуыл жасаған қазақ руларына қарсы қазақ даласында жорық жасады. 1505 жылы көптеген айлар қоршауынан кейін (1504 қараша - 1505 тамыз) Шайбани хан [[Үргеніш|Үргенішті]] басып алды.
1506 жылы Шайбани хан Балхты иемденді. Оның үстіне 1503 жылы ақын Әлишер Науаидың інісі Дарвиш Әли оған қосылып, Тимуридтер жерін жаулап алуда оны жан-жақты қолдады.

1507 жылы 27 мамырда Герат собор мешітінде Әбілқайыр хан мен «уақыт имамы және мейірімді губернатор» (имам-уз-заман уа халифат-ур Рахман), Шайбани-ханды еске алып, хутба жарияланып, Тимуридтер билігі құлатылды. Ол Мәуераннахрдың, Хорасанның көп бөлігін басып алып, біртұтас мемлекет құра білді. 

1507-1509 жылдары Шайбани хан Хорасанның басқа қалаларын: Дамған, Астрабад,
Мешхед және т.б.
Сефевидтер шахы [[I Ысмайыл]]-мен (1501-1524) соғысқа дайындалып, Шайбани хан өзінің солтүстік-шығыс шекараларын қауіпсіздендіру туралы шешім қабылдады және 1510 жылдың қысында [[Бұрындық хан]] мен Қасым ханға қарсы төртінші жорық жасады. Бұл науқан сәтсіз аяқталды.

==Ақырет==
[[1510]] жылы Шайбани хан Гератта болды. Осы кездке I Ысмайыл Шайбани ханның хазарейлерге қарсы күрестегі сәтсіздіктері туралы біліп, Батыс Хорасанға басып кіріп, Гератқа қарай жедел ілгерілей бастады. Шайбани ханның қолында жеткілікті күшті әскер болған жоқ. Хазарейлерге қарсы әскери жорық кезінде ол өз әскерінің көптеген жылқыларынан айырылды. 

Әскерлердің негізгі бөлігі Мәуераннахрда орналасты, сондықтан ол өз әмірлерімен кеңесіп, Мервтің қабырғаларының артына жасырынуға асығады. Сефевид әскерлері Астрабадты, Мешхедті, сондай-ақ Сарахтарды басып алды. Хорасандағы барлық өзбек әмірлері, соның ішінде Ян Вафа, Сефевидтер-Қызылбастардан қашып, Мервке келді. Шайбани хан Убайдулла хан мен Мұхаммед Темір сұлтанға көмек сұрап елші жіберді. 

Осы уақытта Шах Ысмайыл Мервті қоршап алып, оны бір ай бойы қоршап алды, бірақ ол қаланы басып ала алмады, ханды қаладан шығарып салу үшін ол белгілі бір шегінуге жүгінді.

Деректерге сүйенсек, Мұхаммед Шайбани ханның әйелдерінің бірі Айша-Сұлтан ханым, Моғол ханым деген атпен танымал, өзбек қоғамында үлкен ықпалға ие болған. Дереккөздер кеңесте - хан жиналысында Мервтен Шах Ысмаилдың шегініп бара жатқан Қызылбаш әскерлерімен күресу үшін шығу-шықпау мәселесі талқыланған дейді. Өзбек әмірлері Мәуераннахрдан көмекші күштер келгенше екі-үш күн күтуді ұсынды. 

Бірақ әскери кеңеске қатысқан Мұхаммед Шайбани-ханның сүйікті әйелі Моғол-ханым ханға: 

«''Ал сен, өзбек бола тұра, қызылбастан қорқасың! Егер сіз қорқатын болсаңыз, мен солдаттарды өзім алып, олардың соңынан еремін. Қазір дұрыс сәт, енді мұндай сәт болмайды''». 

Моғол-ханымның бұл сөздерінен кейін бәрі ұялған сияқты, өзбек әскерлері шайқасқа аттанды, ол Шайбани-ханның жеңілісі мен өлімімен аяқталды.

1510 жылы желтоқсанда Мұхаммед Шайбани хан өзіне келе жатқан 30 мыңыншы қосылысты күтпестен, шах Ысмайылдың арандатушылығына көніп, бес мыңыншы әскерімен қаладан кетіп, шахты қуып жетуге асықты және буктурмада болды. 

Махмұдабад ауылы маңындағы шайқаста, 1510 жылы 2 желтоқсанда Мервте (басқа мәліметтер бойынша, 1510 жылы 30 қарашада) Шайбани ханның әскері Ысмайылдың 17000 адамдық әскерімен қоршалып, қатты қарсыласқаннан кейін жеңілді. Әскерлердің қалдықтары батпақты тұзды батпақтарда болды және жебелердің астында өлді. Тарихи зерттеулерге сәйкес, өзбек ақсүйектерінің көптеген өкілдері мен Шайбани ханның өзі шайқаста қаза тапты.

Иран шахы I Ысмайыл Шайбани ханның денесін аяусыз емдеді. Алтынмен орнатылған бас сүйекті бокалға айналдырды деген аңыз бар.  

Шайбани ханның бассыз денесі өз мемлекетінің астанасы Самарқандта жерленген.

[[Сурет:Sheybanitomb.jpg|thumb|Шейбани ханның құлпытасы, 1510, Санкт-Петербург, Эрмитаж.]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.deremilitari.org/resources/sources/baburnama.htm Бабурдың қолға түсуі және оның Самарқандтан айырылуы (1501)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060226181230/http://www.deremilitari.org/resources/sources/baburnama.htm |date=2006-02-26 }}
* [http://www.artoflegendindia.com/details/PABAA043/ Бабурдың Ханзада Бегіммен қайта табысуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041231205318/http://www.artoflegendindia.com/details/PABAA043 |date=2004-12-31 }}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер|Шайбани, Мұхаммед]]
[[Санат:1510 жылы қайтыс болғандар|Шайбани, Мұхаммед]]
[[Санат:Моңғол хандары|Шайбани, Мұхаммед]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы|Шайбани, Мұхаммед]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
[[Санат:Түркі ақындары]]</text>
      <sha1>qiyhwcdonucnbntwney20ujtmozcw2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұзафар Әлімбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10592</id>
    <revision>
      <id>3586824</id>
      <parentid>3471169</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16234" sha1="pq523k7m0o78jk5tdh6huyq7mwo05ra" xml:space="preserve">{{Жазушы|Есімі=Мұзафар Әлімбаев|Лақап аты=Мәлім&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 19 бет&lt;/ref&gt;|Туған күні=29.10.1923|Қайтыс болған күні=26.11.2017|Туған жері=Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Алматы облысы]]|Азаматтығы={{USSR}} →&lt;br/&gt;
{{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Жазушы, ақын, аудармашы, әдебиеттанушы, редактор|Шығармашылық жылдары=1939 – 2017|Жанры=Поэма, өлең|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Дебюті=Қарағанды туралы әндер (1952 жыл)|Марапаттары={{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}{{Отан ордені}}|Сыйлықтары=Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1984)|Суреті=}}

'''Мұзафар Әлімбаев''' ([[29 қазан]], [[1923 жыл]], Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]] – [[26 қараша]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстанның халық жазушысы]], мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. 2017 жылы дүниеден озды. 

[[Арғын]] тайпасы [[Шегендік]] руы Қақсал бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;.

Әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың думан құрған өнер төрінде, солардың тәтті сазын, татымды сөзін қаршадайынан құлағына құйып өскен. Мұзағаң 5 жасында әріпті әліп деп біліп, кітап оқи бастаған. 6 сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса кітабын тауысып, «Бауырсақтан» бастап», «Батырлар жырын» ортаға ала, [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің 4 томдығын тауысады.

==Жетімдік==
Әкеден 8 жаста, шешеден 13 жасында айырылып, «Туар-тумастан тоналған ұрпақтың өкілі…». Сол тұста жетімектің кім екенін, жетімдіктің зіл мен мұң екенін анық та толық сезді. 
1932-33 жылғы алапат аштықты көлденең көзбен көріп емес, өз басынан өткерген. 1937 жылдың сталиндік сойқанында халықтың зиялы ұл-қыздарын зорлық-зомбылықпен оққа байланғанын өз көзімен көріп, үрейі ұшқан ұрпақ. Осы тұста тырнақалды өлеңін жазды.

Өкінемін ерте өмірдің өткеніне,
&lt;br&gt;Көре алмай қызығымды кеткеніңе.
&lt;br&gt;Өзгелер өз баласын еркелетсе,
&lt;br&gt;Жетімдік сүйегіме жетпеді ме?!

==Сұрапыл соғыс==
Соғыс басталғанда он сегізге толар-толмаста болған М. Әлімбаевтың педучилищені енді бітірген кезі еді. Соғыс комиссарына арыз берді, бірақ оларды маңайына жолатпады. Сөйтсе, үкімет арнайы ұлттық құрамалар даярлап жатыр екен, сол үшін оларды сәл күттіріпті. Әйтеуір 1941 жылдың желтоқсанында соғысқа шақырылып, Павлодардан [[Семей]]ге, Семейден Талғарға келіп, бір ай саяси жауынгерлер бригадасының 120 мм миномет дивизионына барды. Үш жарым айдай қатардағы жауынгер, сосын саяси жұмыстар жөніндегі жетекшінің орынбасары болды. (замполитрук)
Калинин майданында Ржевтің түбінде 1942 жылдың қарашасынан ұрысқа кірісіпті, 1943-тің шілдесіне дейін соғысты. Сол кезде саяси қызметкерлер институтын жойып, жауынгер командир етіп даярланып, танк батареясының командирі болды. 
Соғыс біткесін Мұзафар Әлімбаевты Шығыс Германия жерінде әскери қызметке алып қалып, одан елге … 1948 жылы оралады.
Майданда туған көп ақынның бірі — Мұзафар Әлімбаевтың «Батырға» деген бірінші өлеңі 1944 жылы 17 сәуірде Балтық майданының «Жауға қарсы аттан» газетінде жарияланған. [[Кеңес Одағының батыры]] [[Мәлік Ғабдуллин]]ге арналған осы өлеңінде:

&lt;br&gt;Баста алға батысқа,
&lt;br&gt;Ініңнің күші өскелең, — деген артиллерист, лейтенант Мұзафар «өскелеңдігін» тек соғыс майданында ғана емес, әдебиет майданында да көрсеткен.
М. Әлімбаев комсомолец кезінде ауылдан аттанып, арада жеті жарым жыл өткенде коммунист, жауынгер командир, офицер-танкист атанып, үйге оралды. Уақытты бағалауды, өмірді қадірлеуді, Отанды қастерлеуді үйреніп қайтты.

Ақынның «Ту тіккен» дастанында [[Рейхстаг]]қа алғаш ту қадағандардың бірі [[Рақымжан Қошқарбаев]]тың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Советтік Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген. 
Ал «Жүрек лүпілі» атты кітабында қазақ жерінің, кешегі Отан соғысының отты күндері жырланады.
Мұзағаңның соғыстан кейін туған «Қарағанды жырлары», «Менің Қазақстаным», «Естай - Қорлан» секілді туындылары сол кезеңдегі қазақ поэзиясының да шынайы табыстары болып саналады.

==Ақындық бақыты==
Мұзафар Әлімбаев ақындық бақыты туралы айтқанда оның қазақ балалар әдебиетіне сіңірген еңбегіне тоқталу шарт. Ұзына тарихы қырық жылға жуықтаған «Балдырған» журналын Мұзафар Әлімбаев қолымен құрып, 25 жыл бас редактор ретінде басқаруы қазақ балалар әдебиеті үшін ырыс-құт болды. «Балдырған» журналы арқылы дүниежүзі балалар әдебиетіндегі бар дәстүрлер мен эксперименттер қазақ топырағына ағытылды. Қазақ топырағында бойындағы бар жұпарын балаларға арнайтын шын мәніндегі балалар қаламгері «[[Балдырған]]» арқылы қалыптасты.

М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетінің қатардағы қаламгері ғана емес. Ақын, прозашы, аудармашы, сыншы, жинақшы, ұйымдастырушы. Әдебиетте талант бейімі болмай, ештеңе де өнбейді, әдебиет зорлықпен жасалмайды. Мұзағаңның да балалар поэзиясына туа бітті бейімі болғаны анық. 
М.Әлімбаев қазақ балалар әдебиетін дамытуға көп еңбек сіңірді. «Менің ойыншығым», «Отпен ойнама», «Орақ - олақ», «Шынықсаң - шымыр боларсың» тағы басқа кітаптары қазақ балалар әдебиетіне қосылған елеулі үлес болды. «Аспандағы әпке» жинағы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілген. М.Әлімбаев мақал - мәтелдерді жинау, зерттеу, басқа халықтар мақалдарын қазақ тіліне аудару жұмыстарымен де айналысып келеді. «666 мақал мен мәтел», «Мақал - сөздің мәйегі», «Өрнекті сөз - ортақ қазына», т.б. жинақтар мен зерттеу еңбектері бар. Сын - зерттеу саласында еңбектері жарық көрді. Әлем әдебиетінің кейбір үздік шығармаларын қазақ тіліне аударды. Жазушының өлеңдері 38 тілге аударылған. 
==Шығармалары==
* Шығармалар жинағы: Екі томдық.
* Таңдамалы: Екі томдық.
* Таңдамалы өлеңдер поэмалар. 
* Ақсерек те көксерек: Тақпақтар, дастандар, ән - өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аспандағы әпке: Өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аулақ бол жаман әдеттен: Балабақша және бастауыш сынып балаларына арналған.
* Балдәурен, шіркін, балалық: Өлеңдер, әндер, ойындар, аңыздар, ертегілер, дастандар.
* Биікке, биікке: Балаларға арналған өлеңдер. 
* Екі тақтай - бір көпір: Өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертектер. 
* Ер айнасы - еңбегі: Еңбек туралы мақалалар мен нақылдар. 
* Жауқазын: Дастандар мен өлеңдер. 
* Жолдар - жырлар: Өлеңдер. 
* Жүрек лүпілі: Өлеңдер мен поэма. 
* Көзін көрдік жақсы менен жайсаңның: Естеліктер, эсселер. 
* Көңіл күнделігінен: Эссе, зерттеулер. 
* Көңіл күні: Таңдамалы. 
* Көргендерім көңілде: Деректі эссе - очерктер.
* Қалам қайраты: Эсселер, сын мақалалар. 
* Қоянның құлағы неге ұзын?: Балалар үшін өлеңдер, аңыздар, мысалдар, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Құрбыма: Өлеңдер. 
* Лирика. 
* Менің Қазақстаным: Поэма. 
* Менің ойыншығым. 
* Отанның орны - жүректе: Туған Қазақстан туралы толғамды ойлар, эссе.
* Өмір. Өнер. Өнерпаз: Эссе, естеліктер, ой - толғамдар. 
* Өрнекті сөз - ортақ қазына. 
* Өскеніңді ел көрсін: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Өшпес от: Дастан мен өлеңдер. 
* Сен дегенде: Өлеңдер, балладалар, мысалдар. 
* Сүймеген жүрек семеді: Өлеңдер, балладалар, нақылдар.
* Тәрбие туралы әңгімелер. 
* Толқыннан толқын туады: Зерттеулер, эссе, естеліктер.
* Ту тіккен: Поэма мен өлеңдер.
* Халық - ғажап тәлімгер: Қазақ халқының мақал - мәтелдері, қара өлеңдері.
* Хас батыр Қасым Қайсенов.
* Қарағанды жырлары. Өлеңдер. А.. 1953;
* Жұмбақтар. Өлеңдер. А., 1954;&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;
==Қосымша деректер==
* Әскери атағы - капитан.
* Хоббиі - сөзжұмбақ және сканворд құрау және шешу, әлем халықтарының мақал-мәтелдерін жинау және оларды қазақ тіліне аудару.
* Жұбайы - Сүлейменова Шапау, тарихшы, орта мектептің мұғалімі болған. Ұлдары - Арнұр, энергетик; Жаннұр, мүсінші; Баламер, сәулеткер. Немерелері - Ая, журналист; Әсел, дизайнер; Бахтияр, студент; Әсет, студент; Жәнібек, студент; Балнұр, оқушы.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Фильмдер ==
* [[1994]]&amp;nbsp;— [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
* [[2009]]&amp;nbsp;— [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] 
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/71801-parasat-patshasy/ Парасат патшасы]
* [https://sputnik.kz/20220214/muzafar-alimbaev-zhayly-ne-bilemiz-22760827.html Бала жанының бағбаны атанған Мұзафар Әлімбаев жайлы не білеміз]

{{Мұзафар Әлімбаев шығармалары}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Шарбақты ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:26 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>pq523k7m0o78jk5tdh6huyq7mwo05ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586825</id>
      <parentid>3586824</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16236" sha1="8mxxn4byax9njjzjaje22kiiwef8jqe" xml:space="preserve">{{Жазушы|Есімі=Мұзафар Әлімбаев|Лақап аты=Мәлім&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 19 бет&lt;/ref&gt;|Туған күні=29.10.1923|Қайтыс болған күні=26.11.2017|Туған жері=Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Алматы облысы]]|Азаматтығы={{USSR}} →&lt;br/&gt;
{{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Жазушы, ақын, аудармашы, әдебиеттанушы, редактор|Шығармашылық жылдары=1939 – 2017|Жанры=Поэма, өлең|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Дебюті=Қарағанды туралы әндер (1952 жыл)|Марапаттары={{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}{{Отан ордені}}|Сыйлықтары=Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1984)|Суреті=}}

'''Мұзафар Әлімбаев''' ([[29 қазан]], [[1923 жыл]], Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]] – [[26 қараша]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстанның халық жазушысы]], мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. 2017 жылы дүниеден озды. 

[[Арғын]] тайпасы [[Шегендік]] руы Қақсал бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;.

Әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың думан құрған өнер төрінде, солардың тәтті сазын, татымды сөзін қаршадайынан құлағына құйып өскен. Мұзағаң 5 жасында әріпті әліп деп біліп, кітап оқи бастаған. 6 сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса кітабын тауысып, «Бауырсақтан» бастап», «Батырлар жырын» ортаға ала, [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің 4 томдығын тауысады.

==Жетімдік==
Әкеден 8 жаста, шешеден 13 жасында айырылып, «Туар-тумастан тоналған ұрпақтың өкілі…». Сол тұста жетімектің кім екенін, жетімдіктің зіл мен мұң екенін анық та толық сезді. 
1932-33 жылғы алапат аштықты көлденең көзбен көріп емес, өз басынан өткерген. 1937 жылдың сталиндік сойқанында халықтың зиялы ұл-қыздарын зорлық-зомбылықпен оққа байланғанын өз көзімен көріп, үрейі ұшқан ұрпақ. Осы тұста тырнақалды өлеңін жазды.

Өкінемін ерте өмірдің өткеніне,
&lt;br&gt;Көре алмай қызығымды кеткеніңе.
&lt;br&gt;Өзгелер өз баласын еркелетсе,
&lt;br&gt;Жетімдік сүйегіме жетпеді ме?!

==Сұрапыл соғыс==
Соғыс басталғанда он сегізге толар-толмаста болған М. Әлімбаевтың педучилищені енді бітірген кезі еді. Соғыс комиссарына арыз берді, бірақ оларды маңайына жолатпады. Сөйтсе, үкімет арнайы ұлттық құрамалар даярлап жатыр екен, сол үшін оларды сәл күттіріпті. Әйтеуір 1941 жылдың желтоқсанында соғысқа шақырылып, Павлодардан [[Семей]]ге, Семейден Талғарға келіп, бір ай саяси жауынгерлер бригадасының 120 мм миномет дивизионына барды. Үш жарым айдай қатардағы жауынгер, сосын саяси жұмыстар жөніндегі жетекшінің орынбасары болды. (замполитрук)
Калинин майданында Ржевтің түбінде 1942 жылдың қарашасынан ұрысқа кірісіпті, 1943-тің шілдесіне дейін соғысты. Сол кезде саяси қызметкерлер институтын жойып, жауынгер командир етіп даярланып, танк батареясының командирі болды. 
Соғыс біткесін Мұзафар Әлімбаевты Шығыс Германия жерінде әскери қызметке алып қалып, одан елге … 1948 жылы оралады.
Майданда туған көп ақынның бірі — Мұзафар Әлімбаевтың «Батырға» деген бірінші өлеңі 1944 жылы 17 сәуірде Балтық майданының «Жауға қарсы аттан» газетінде жарияланған. [[Кеңес Одағының батыры]] [[Мәлік Ғабдуллин]]ге арналған осы өлеңінде:

&lt;br&gt;Баста алға батысқа,
&lt;br&gt;Ініңнің күші өскелең, — деген артиллерист, лейтенант Мұзафар «өскелеңдігін» тек соғыс майданында ғана емес, әдебиет майданында да көрсеткен.
М. Әлімбаев комсомолец кезінде ауылдан аттанып, арада жеті жарым жыл өткенде коммунист, жауынгер командир, офицер-танкист атанып, үйге оралды. Уақытты бағалауды, өмірді қадірлеуді, Отанды қастерлеуді үйреніп қайтты.

Ақынның «Ту тіккен» дастанында [[Рейхстаг]]қа алғаш ту қадағандардың бірі [[Рақымжан Қошқарбаев]]тың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Советтік Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген. 
Ал «Жүрек лүпілі» атты кітабында қазақ жерінің, кешегі Отан соғысының отты күндері жырланады.
Мұзағаңның соғыстан кейін туған «Қарағанды жырлары», «Менің Қазақстаным», «Естай - Қорлан» секілді туындылары сол кезеңдегі қазақ поэзиясының да шынайы табыстары болып саналады.

==Ақындық бақыты==
Мұзафар Әлімбаев ақындық бақыты туралы айтқанда оның қазақ балалар әдебиетіне сіңірген еңбегіне тоқталу шарт. Ұзына тарихы қырық жылға жуықтаған «Балдырған» журналын Мұзафар Әлімбаев қолымен құрып, 25 жыл бас редактор ретінде басқаруы қазақ балалар әдебиеті үшін ырыс-құт болды. «Балдырған» журналы арқылы дүниежүзі балалар әдебиетіндегі бар дәстүрлер мен эксперименттер қазақ топырағына ағытылды. Қазақ топырағында бойындағы бар жұпарын балаларға арнайтын шын мәніндегі балалар қаламгері «[[Балдырған]]» арқылы қалыптасты.

М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетінің қатардағы қаламгері ғана емес. Ақын, прозашы, аудармашы, сыншы, жинақшы, ұйымдастырушы. Әдебиетте талант бейімі болмай, ештеңе де өнбейді, әдебиет зорлықпен жасалмайды. Мұзағаңның да балалар поэзиясына туа бітті бейімі болғаны анық. 
М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетін дамытуға көп еңбек сіңірді. «Менің ойыншығым», «Отпен ойнама», «Орақ - олақ», «Шынықсаң - шымыр боларсың» тағы басқа кітаптары қазақ балалар әдебиетіне қосылған елеулі үлес болды. «Аспандағы әпке» жинағы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілген. М. Әлімбаев мақал - мәтелдерді жинау, зерттеу, басқа халықтар мақалдарын қазақ тіліне аудару жұмыстарымен де айналысып келеді. «666 мақал мен мәтел», «Мақал - сөздің мәйегі», «Өрнекті сөз - ортақ қазына», т.б. жинақтар мен зерттеу еңбектері бар. Сын - зерттеу саласында еңбектері жарық көрді. Әлем әдебиетінің кейбір үздік шығармаларын қазақ тіліне аударды. Жазушының өлеңдері 38 тілге аударылған. 
==Шығармалары==
* Шығармалар жинағы: Екі томдық.
* Таңдамалы: Екі томдық.
* Таңдамалы өлеңдер поэмалар. 
* Ақсерек те көксерек: Тақпақтар, дастандар, ән - өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аспандағы әпке: Өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аулақ бол жаман әдеттен: Балабақша және бастауыш сынып балаларына арналған.
* Балдәурен, шіркін, балалық: Өлеңдер, әндер, ойындар, аңыздар, ертегілер, дастандар.
* Биікке, биікке: Балаларға арналған өлеңдер. 
* Екі тақтай - бір көпір: Өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертектер. 
* Ер айнасы - еңбегі: Еңбек туралы мақалалар мен нақылдар. 
* Жауқазын: Дастандар мен өлеңдер. 
* Жолдар - жырлар: Өлеңдер. 
* Жүрек лүпілі: Өлеңдер мен поэма. 
* Көзін көрдік жақсы менен жайсаңның: Естеліктер, эсселер. 
* Көңіл күнделігінен: Эссе, зерттеулер. 
* Көңіл күні: Таңдамалы. 
* Көргендерім көңілде: Деректі эссе - очерктер.
* Қалам қайраты: Эсселер, сын мақалалар. 
* Қоянның құлағы неге ұзын?: Балалар үшін өлеңдер, аңыздар, мысалдар, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Құрбыма: Өлеңдер. 
* Лирика. 
* Менің Қазақстаным: Поэма. 
* Менің ойыншығым. 
* Отанның орны - жүректе: Туған Қазақстан туралы толғамды ойлар, эссе.
* Өмір. Өнер. Өнерпаз: Эссе, естеліктер, ой - толғамдар. 
* Өрнекті сөз - ортақ қазына. 
* Өскеніңді ел көрсін: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Өшпес от: Дастан мен өлеңдер. 
* Сен дегенде: Өлеңдер, балладалар, мысалдар. 
* Сүймеген жүрек семеді: Өлеңдер, балладалар, нақылдар.
* Тәрбие туралы әңгімелер. 
* Толқыннан толқын туады: Зерттеулер, эссе, естеліктер.
* Ту тіккен: Поэма мен өлеңдер.
* Халық - ғажап тәлімгер: Қазақ халқының мақал - мәтелдері, қара өлеңдері.
* Хас батыр Қасым Қайсенов.
* Қарағанды жырлары. Өлеңдер. А.. 1953;
* Жұмбақтар. Өлеңдер. А., 1954;&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;
==Қосымша деректер==
* Әскери атағы - капитан.
* Хоббиі - сөзжұмбақ және сканворд құрау және шешу, әлем халықтарының мақал-мәтелдерін жинау және оларды қазақ тіліне аудару.
* Жұбайы - Сүлейменова Шапау, тарихшы, орта мектептің мұғалімі болған. Ұлдары - Арнұр, энергетик; Жаннұр, мүсінші; Баламер, сәулеткер. Немерелері - Ая, журналист; Әсел, дизайнер; Бахтияр, студент; Әсет, студент; Жәнібек, студент; Балнұр, оқушы.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Фильмдер ==
* [[1994]]&amp;nbsp;— [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
* [[2009]]&amp;nbsp;— [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] 
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/71801-parasat-patshasy/ Парасат патшасы]
* [https://sputnik.kz/20220214/muzafar-alimbaev-zhayly-ne-bilemiz-22760827.html Бала жанының бағбаны атанған Мұзафар Әлімбаев жайлы не білеміз]

{{Мұзафар Әлімбаев шығармалары}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Шарбақты ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:26 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>8mxxn4byax9njjzjaje22kiiwef8jqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586827</id>
      <parentid>3586825</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16236" sha1="j4agjb2b4kcyzcwnqvw9m57hl26e1qk" xml:space="preserve">{{Жазушы|Есімі=Мұзафар Әлімбаев|Лақап аты=Мәлім&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 19 бет&lt;/ref&gt;|Туған күні=29.10.1923|Қайтыс болған күні=26.11.2017|Туған жері=Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Алматы облысы]]|Азаматтығы={{USSR}} →&lt;br/&gt;
{{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Жазушы, ақын, аудармашы, әдебиеттанушы, редактор|Шығармашылық жылдары=1939 – 2017|Жанры=Поэма, өлең|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Дебюті=Қарағанды туралы әндер (1952 жыл)|Марапаттары={{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}{{Отан ордені}}|Сыйлықтары=Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1984)|Суреті=}}

'''Мұзафар Әлімбаев''' ([[29 қазан]], [[1923 жыл]], Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]] – [[26 қараша]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстанның халық жазушысы]], мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. 2017 жылы дүниеден озды. 

[[Арғын]] тайпасы [[Шегендік]] руы Қақсал бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;.

Әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың думан құрған өнер төрінде, солардың тәтті сазын, татымды сөзін қаршадайынан құлағына құйып өскен. Мұзағаң 5 жасында әріпті әліп деп біліп, кітап оқи бастаған. 6 сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса кітабын тауысып, «Бауырсақтан» бастап», «Батырлар жырын» ортаға ала, [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің 4 томдығын тауысады.

==Жетімдік==
Әкеден 8 жаста, шешеден 13 жасында айырылып, «Туар-тумастан тоналған ұрпақтың өкілі…». Сол тұста жетімектің кім екенін, жетімдіктің зіл мен мұң екенін анық та толық сезді. 
1932-33 жылғы алапат аштықты көлденең көзбен көріп емес, өз басынан өткерген. 1937 жылдың сталиндік сойқанында халықтың зиялы ұл-қыздарын зорлық-зомбылықпен оққа байланғанын өз көзімен көріп, үрейі ұшқан ұрпақ. Осы тұста тырнақалды өлеңін жазды.

Өкінемін ерте өмірдің өткеніне,
&lt;br&gt;Көре алмай қызығымды кеткеніңе.
&lt;br&gt;Өзгелер өз баласын еркелетсе,
&lt;br&gt;Жетімдік сүйегіме жетпеді ме?!

==Сұрапыл соғыс==
Соғыс басталғанда он сегізге толар-толмаста болған М. Әлімбаевтың педучилищені енді бітірген кезі еді. Соғыс комиссарына арыз берді, бірақ оларды маңайына жолатпады. Сөйтсе, үкімет арнайы ұлттық құрамалар даярлап жатыр екен, сол үшін оларды сәл күттіріпті. Әйтеуір 1941 жылдың желтоқсанында соғысқа шақырылып, Павлодардан [[Семей]]ге, Семейден Талғарға келіп, бір ай саяси жауынгерлер бригадасының 120 мм миномет дивизионына барды. Үш жарым айдай қатардағы жауынгер, сосын саяси жұмыстар жөніндегі жетекшінің орынбасары болды. (замполитрук)
Калинин майданында Ржевтің түбінде 1942 жылдың қарашасынан ұрысқа кірісіпті, 1943-тің шілдесіне дейін соғысты. Сол кезде саяси қызметкерлер институтын жойып, жауынгер командир етіп даярланып, танк батареясының командирі болды. 
Соғыс біткесін Мұзафар Әлімбаевты Шығыс Германия жерінде әскери қызметке алып қалып, одан елге … 1948 жылы оралады.
Майданда туған көп ақынның бірі — Мұзафар Әлімбаевтың «Батырға» деген бірінші өлеңі 1944 жылы 17 сәуірде Балтық майданының «Жауға қарсы аттан» газетінде жарияланған. [[Кеңес Одағының батыры]] [[Мәлік Ғабдуллин]]ге арналған осы өлеңінде:

&lt;br&gt;Баста алға батысқа,
&lt;br&gt;Ініңнің күші өскелең, — деген артиллерист, лейтенант Мұзафар «өскелеңдігін» тек соғыс майданында ғана емес, әдебиет майданында да көрсеткен.
М. Әлімбаев комсомолец кезінде ауылдан аттанып, арада жеті жарым жыл өткенде коммунист, жауынгер командир, офицер-танкист атанып, үйге оралды. Уақытты бағалауды, өмірді қадірлеуді, Отанды қастерлеуді үйреніп қайтты.

Ақынның «Ту тіккен» дастанында [[Рейхстаг]]қа алғаш ту қадағандардың бірі [[Рақымжан Қошқарбаев]]тың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Советтік Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген. 
Ал «Жүрек лүпілі» атты кітабында қазақ жерінің, кешегі Отан соғысының отты күндері жырланады.
Мұзағаңның соғыстан кейін туған «Қарағанды жырлары», «Менің Қазақстаным», «Естай - Қорлан» секілді туындылары сол кезеңдегі қазақ поэзиясының да шынайы табыстары болып саналады.

==Ақындық бақыты==
Мұзафар Әлімбаев ақындық бақыты туралы айтқанда оның қазақ балалар әдебиетіне сіңірген еңбегіне тоқталу шарт. Ұзына тарихы қырық жылға жуықтаған «Балдырған» журналын Мұзафар Әлімбаев қолымен құрып, 25 жыл бас редактор ретінде басқаруы қазақ балалар әдебиеті үшін ырыс-құт болды. «Балдырған» журналы арқылы дүниежүзі балалар әдебиетіндегі бар дәстүрлер мен эксперименттер қазақ топырағына ағытылды. Қазақ топырағында бойындағы бар жұпарын балаларға арнайтын шын мәніндегі балалар қаламгері «[[Балдырған]]» арқылы қалыптасты.

М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетінің қатардағы қаламгері ғана емес. Ақын, прозашы, аудармашы, сыншы, жинақшы, ұйымдастырушы. Әдебиетте талант бейімі болмай, ештеңе де өнбейді, әдебиет зорлықпен жасалмайды. Мұзағаңның да балалар поэзиясына туа бітті бейімі болғаны анық. 
М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетін дамытуға көп еңбек сіңірді. «Менің ойыншығым», «Отпен ойнама», «Орақ - олақ», «Шынықсаң - шымыр боларсың» тағы басқа кітаптары қазақ балалар әдебиетіне қосылған елеулі үлес болды. «Аспандағы әпке» жинағы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілген. М. Әлімбаев мақал - мәтелдерді жинау, зерттеу, басқа халықтар мақалдарын қазақ тіліне аудару жұмыстарымен де айналысып келеді. «666 мақал мен мәтел», «Мақал - сөздің мәйегі», «Өрнекті сөз - ортақ қазына», т.б. жинақтар мен зерттеу еңбектері бар. Сын - зерттеу саласында еңбектері жарық көрді. Әлем әдебиетінің кейбір үздік шығармаларын қазақ тіліне аударды. Жазушының өлеңдері 38 тілге аударылған. 
==Шығармалары==
* Шығармалар жинағы: Екі томдық.
* Таңдамалы: Екі томдық.
* Таңдамалы өлеңдер поэмалар. 
* Ақсерек те көксерек: Тақпақтар, дастандар, ән - өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аспандағы әпке: Өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Аулақ бол жаман әдеттен: Балабақша және бастауыш сынып балаларына арналған.
* Балдәурен, шіркін, балалық: Өлеңдер, әндер, ойындар, аңыздар, ертегілер, дастандар.
* Биікке, биікке: Балаларға арналған өлеңдер. 
* Екі тақтай - бір көпір: Өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертектер. 
* Ер айнасы - еңбегі: Еңбек туралы мақалалар мен нақылдар. 
* Жауқазын: Дастандар мен өлеңдер. 
* Жолдар - жырлар: Өлеңдер. 
* Жүрек лүпілі: Өлеңдер мен поэма. 
* Көзін көрдік жақсы менен жайсаңның: Естеліктер, эсселер. 
* Көңіл күнделігінен: Эссе, зерттеулер. 
* Көңіл күні: Таңдамалы. 
* Көргендерім көңілде: Деректі эссе - очерктер.
* Қалам қайраты: Эсселер, сын мақалалар. 
* Қоянның құлағы неге ұзын?: Балалар үшін өлеңдер, аңыздар, мысалдар, жұмбақтар, жаңылтпаштар. 
* Құрбыма: Өлеңдер. 
* Лирика. 
* Менің Қазақстаным: Поэма. 
* Менің ойыншығым. 
* Отанның орны - жүректе: Туған Қазақстан туралы толғамды ойлар, эссе.
* Өмір. Өнер. Өнерпаз: Эссе, естеліктер, ой - толғамдар. 
* Өрнекті сөз - ортақ қазына. 
* Өскеніңді ел көрсін: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Өшпес от: Дастан мен өлеңдер. 
* Сен дегенде: Өлеңдер, балладалар, мысалдар. 
* Сүймеген жүрек семеді: Өлеңдер, балладалар, нақылдар.
* Тәрбие туралы әңгімелер. 
* Толқыннан толқын туады: Зерттеулер, эссе, естеліктер.
* Ту тіккен: Поэма мен өлеңдер.
* Халық - ғажап тәлімгер: Қазақ халқының мақал - мәтелдері, қара өлеңдері.
* Хас батыр Қасым Қайсенов.
* Қарағанды жырлары. Өлеңдер. А.. 1953;
* Жұмбақтар. Өлеңдер. А., 1954;&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;
==Қосымша деректер==
* Әскери атағы - капитан.
* Хоббиі - сөзжұмбақ және сканворд құрау және шешу, әлем халықтарының мақал-мәтелдерін жинау және оларды қазақ тіліне аудару.
* Жұбайы - Сүлейменова Шапау, тарихшы, орта мектептің мұғалімі болған. Ұлдары - Арнұр, энергетик; Жаннұр, мүсінші; Баламер, сәулеткер. Немерелері - Ая, журналист; Әсел, дизайнер; Бахтияр, студент; Әсет, студент; Жәнібек, студент; Балнұр, оқушы.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Фильмдер ==
* [[1994]]&amp;nbsp;— [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
* [[2009]]&amp;nbsp;— [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/71801-parasat-patshasy/ Парасат патшасы]
* [https://sputnik.kz/20220214/muzafar-alimbaev-zhayly-ne-bilemiz-22760827.html Бала жанының бағбаны атанған Мұзафар Әлімбаев жайлы не білеміз]

{{Мұзафар Әлімбаев шығармалары}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Шарбақты ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:26 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>j4agjb2b4kcyzcwnqvw9m57hl26e1qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Редхаус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12932</id>
    <revision>
      <id>3586530</id>
      <parentid>3586416</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5166" sha1="p5eof7fyvn8plis120kyz7vpu91tzs1" xml:space="preserve">{{copyedit}}
'''Джеймс Уильям Редхаус''' ({{lang-en|James William Redhouse}}, [[30 желтоқсан]] [[1811 жыл]] – [[4 қаңтар]] [[1892 жыл]]) — тұңғыш осман-ағылшын сөздігінің авторы, тілтанушы, [[аудармашы]], сөздік құрастырушы. Оның еңбектеріне шетелдік миссиялар жөніндегі Американдық коммисарлар кеңесі сияқты өз дәуіріндегі  көптеген ұйымдар жүгінді. Кейінірек, оның жұмыстары көптеген түрік-ағылшын сөздіктеріне негіз болды.

== Өмірбаяны == 
Редхаус [[Лондон]] маңында дүниеге келген. Ол Джеймс Редхаус пен оның әйелі Элизабет Сандерстің үлкен ұлы. Балалық шағында ата-анасынан айырылған Редхаус, 1819 жылы “Christ's Hospital” атты жәрдем және тәрбие ұйымына орналастырылады. Онда теңізшілік, карта жасау, сурет салу техникасы, тригонометрия сияқты пәндерді оқиды. 1826 жылы тәртіпсіздік себебінен оқудан шығарылған соң, Ақтеңізде ашылатын бір кемемен Стамбұлға келеді. Стамбұлда “Mühendishane-i Berri-i Hümayun” атты ұйымда техника [[Сызбасалғыш|сызбашысы]] болып жұмыс істейді. [[Ыстанбұл|Стамбұлда]] 8 жыл болып, түрікше, арабша, парсыша және французша үйренеді. Ол — түрік тілін ең жақсы білген шетелдіктердің бірі. [[1826]] жылы [[Ыстанбұл|Стамбұл]]да [[Bahriye]]'de [[ағылшын тілі]] оқытушысы болды. [[1838]] жылы [[садразам]]ның (бірінші [[уәзір]]) аудармашысы болады. [[1840|1840 жылдан]] кейін сыртқы істер бақылауында аудармашы болып бүкіл сыртқы байланыстардың аударма істерін орындады. [[1853]] жылы [[Англия]]ға қайта оралып, сыртқы істер министрлігінде шығыс тілдері аудармашылығы бойынша жұмыс жасайды. ''Royal Asiatic Society'' қоғамының мүшелігіне сайланып, ''«сэр»'' атағын алады. Оның көптеген сөздіктері басылып шығады. Редхаус [[1892]] жылы қайтыс болды.

== Редхаус сөздігі == 
Джеймс Редһаус [[османлы түрік тілі]]нен ағылшын тіліне аударылған алғашқы және ауқымды сөздігін құрастырды. Ол сөздік [[1890 жыл]]ы жарыққа шықты. Редһаустың қолжазбасы 12 томнан тұрады және [[Ұлыбритания мұражайы]]нда сақтаулы. [[Араб әліпбиі|Араб әліпбиінің]] тәртібімен жасалған сөздікте сөздердің [[Араб тілі|арабша]], [[Парсы тілі|парсы]], [[Түрік тілі|түрік]]  тілдеріндегі төркіні көрсетіліп, латын қарпімен  оқылулары беріліп, сөз түрлері анықталып, мағыналары сандармен нөмірленіп берілген және сөз тіркестері ағылшынша түсіндірілген.  Бүгінгі таңда сөздік «Sev Yayıncılık» баспасы тарапынан түрлі басылымдардан және қысқартылған түрлерде басылып шығарылуда. [[1950]] және [[1972]] Редхаус баспасы негізге алып әзірлеген сөздіктерге жаңа сөздер және сөз тіркестері қосылды.

== Еңбектері == 
* Grammaire raisonnée '''de''' la langue Ottomane ([[1846]])
* Vade mecum of the '''Ottoman''' colloquial language ([[1855]])
* Turkish vade mecum ([[1877]])
* А simplified grammar of the Ottoman-Turkish ([[1884]])
* Müntehabatı lügatı Osmaniye ([[1838]])
* А dictionary of Arabic and Persian words used in Turkish ([[1853]])
* А Turkish and English lexicon shewing the English significations of the Turkish terms ([[1890]])
* The Mesnevi ([[1881]])
* А Vindication of the Ottoman Sultans title of caliph ([[1877]])
* On the history, system and varieties of Turkish poetry ([[1879]])

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Англия жазушылары]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:1817 жылы туғандар]]
[[Санат:1892 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>p5eof7fyvn8plis120kyz7vpu91tzs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есмұхан Несіпбайұлы Обаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18608</id>
    <revision>
      <id>3586726</id>
      <parentid>3586319</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3586726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13404" sha1="tvm66manueu9u91tspdbnrpdiujtkw6" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев 
|шынайы есімі             = 
|сурет атауы              = 
|туған кездегі есімі      = 
|туған күні               = 23.06.1941
|туған жері               = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні       = 15.04.2026 
|қайтыс болған жері       = 
|мамандығы                = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}}
|азаматтығы               = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}    
|белсенді жылдары         = 1960–2026
|бағыты                   = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}}
|ұжымы                    = 
|марапаттары              = {{қатар
 | {{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{қатар
 | {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
 | {{Парасат ордені}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Қазақ КСР халық әртісі}}
 | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
 | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
}}
|сайты                            =
}}
'''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]], [[1941 жыл]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] — [[15 сәуір]] [[2026 жыл]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ushl-iz-jizni-narodnyiy-artist-kazahstana-esmuhan-obaev-597179/|title=Ушёл из жизни народный артист Казахстана Есмухан Обаев|lang=ru|author=Бахтияр Имамниязов|website=Tengrinews.kz|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt; — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты.

==Толығырақ==
Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Алмабеков Т.
 |бөлімі         = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2003
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 1352
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-00-838-8
 |тиражы       = 
}}&lt;/ref&gt;

1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген.

==Еңбек жолы==
* 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік  қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді.
* 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері  М.Н.Кедров  пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды;
* 1970–1972 жылдары  [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды.
* 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің  пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды.
* 1992–1995 жылдары  [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты.
* 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. 
* Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды;
* 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі.  
* 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді.

==Кәсіби шығармашышылығы==
Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің  «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық  классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос»,  Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде»,  «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер»,  «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын  сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді.

Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық  мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді.
Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында  100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды.

==Марапаттары==
Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып:
* 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы
* 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы;
* 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы
* 2007 жылы [[Парасат ордені]]
* 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]]
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және
* 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен
марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Өнертану докторлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]</text>
      <sha1>tvm66manueu9u91tspdbnrpdiujtkw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586727</id>
      <parentid>3586726</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3586727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13389" sha1="96j0k7k2srr5psskndpeprctvtso0lq" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев 
|шынайы есімі             = 
|сурет атауы              = 
|туған кездегі есімі      = 
|туған күні               = 23.06.1941
|туған жері               = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні       = 15.04.2026 
|қайтыс болған жері       = 
|мамандығы                = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}}
|азаматтығы               = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}    
|белсенді жылдары         = 1960–2026
|бағыты                   = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}}
|ұжымы                    = 
|марапаттары              = {{қатар
 | {{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{қатар
 | {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
 | {{Парасат ордені}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Қазақ КСР халық әртісі}}
 | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
 | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
}}
|сайты                            =
}}
'''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]] [[1941]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] — [[15 сәуір]] [[2026]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ushl-iz-jizni-narodnyiy-artist-kazahstana-esmuhan-obaev-597179/|title=Ушёл из жизни народный артист Казахстана Есмухан Обаев|lang=ru|author=Бахтияр Имамниязов|website=Tengrinews.kz|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt; — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты.

==Толығырақ==
Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Алмабеков Т.
 |бөлімі         = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2003
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 1352
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-00-838-8
 |тиражы       = 
}}&lt;/ref&gt;

1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген.

==Еңбек жолы==
* 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік  қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді.
* 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері  М.Н.Кедров  пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды;
* 1970–1972 жылдары  [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды.
* 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің  пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды.
* 1992–1995 жылдары  [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты.
* 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. 
* Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды;
* 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі.  
* 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді.

==Кәсіби шығармашышылығы==
Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің  «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық  классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос»,  Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде»,  «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер»,  «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын  сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді.

Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық  мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді.
Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында  100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды.

==Марапаттары==
Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып:
* 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы
* 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы;
* 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы
* 2007 жылы [[Парасат ордені]]
* 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]]
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және
* 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен
марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Өнертану докторлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]</text>
      <sha1>96j0k7k2srr5psskndpeprctvtso0lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586728</id>
      <parentid>3586727</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3586728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13413" sha1="0uyr8a3rdcglhz3eonbiz23e5rhjqsh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев 
|шынайы есімі             = 
|сурет атауы              = 
|туған кездегі есімі      = 
|туған күні               = 23.06.1941
|туған жері               = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні       = 15.04.2026 
|қайтыс болған жері       = 
|мамандығы                = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}}
|азаматтығы               = {{USSR}} (1941–1991)&lt;br /&gt;{{KAZ}} (1991–2026)
|белсенді жылдары         = 1960–2026
|бағыты                   = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}}
|ұжымы                    = 
|марапаттары              = {{қатар
 | {{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{қатар
 | {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
 | {{Парасат ордені}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Қазақ КСР халық әртісі}}
 | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
 | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
}}
|сайты                            =
}}
'''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]] [[1941]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[15 сәуір]] [[2026]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ushl-iz-jizni-narodnyiy-artist-kazahstana-esmuhan-obaev-597179/|title=Ушёл из жизни народный артист Казахстана Есмухан Обаев|lang=ru|author=Бахтияр Имамниязов|website=Tengrinews.kz|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt; — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты.

==Толығырақ==
Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Алмабеков Т.
 |бөлімі         = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2003
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 1352
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-00-838-8
 |тиражы       = 
}}&lt;/ref&gt;

1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген.

==Еңбек жолы==
* 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік  қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді.
* 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері  М.Н.Кедров  пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды;
* 1970–1972 жылдары  [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды.
* 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің  пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды.
* 1992–1995 жылдары  [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты.
* 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. 
* Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды;
* 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі.  
* 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді.

==Кәсіби шығармашышылығы==
Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің  «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық  классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос»,  Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде»,  «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер»,  «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын  сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді.

Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық  мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді.
Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында  100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды.

==Марапаттары==
Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып:
* 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы
* 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы;
* 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы
* 2007 жылы [[Парасат ордені]]
* 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]]
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және
* 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен
марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Өнертану докторлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]</text>
      <sha1>0uyr8a3rdcglhz3eonbiz23e5rhjqsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586731</id>
      <parentid>3586728</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3586731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13457" sha1="7zw5hebm6tdat6lc2swb8diesbtgbmv" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев 
|шынайы есімі             = 
|сурет атауы              = 
|туған кездегі есімі      = 
|туған күні               = 23.06.1941
|туған жері               = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні       = 16.04.2026 
|қайтыс болған жері       = 
|мамандығы                = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}}
|азаматтығы               = {{USSR}} (1941–1991)&lt;br /&gt;{{KAZ}} (1991–2026)
|белсенді жылдары         = 1960–2026
|бағыты                   = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}}
|ұжымы                    = 
|марапаттары              = {{қатар
 | {{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{қатар
 | {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
 | {{Парасат ордені}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
 | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
 | {{Қазақ КСР халық әртісі}}
 | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
 | {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
}}
|сайты                            =
}}
'''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]] [[1941]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[16 сәуір]] [[2026]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |work=Tengrinews.kz |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-16}}&lt;/ref&gt; — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты.

==Өмірбаяны==
Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Алмабеков Т.
 |бөлімі         = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2003
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 1352
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-00-838-8
 |тиражы       = 
}}&lt;/ref&gt;

1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген.

Обаев 2026 жылғы 16 сәуірде қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Еңбек жолы==
* 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік  қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді.
* 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері  М.Н.Кедров  пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды;
* 1970–1972 жылдары  [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды.
* 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің  пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды.
* 1992–1995 жылдары  [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты.
* 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты. 
* Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды;
* 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі.  
* 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді.

==Кәсіби шығармашылығы==
Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің  «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық  классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос»,  Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде»,  «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер»,  «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын  сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді.

Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық  мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді.
Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында  100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды.

==Марапаттары==
Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып:
* 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы
* 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы;
* 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы
* 2007 жылы [[Парасат ордені]]
* 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]]
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және
* 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен
марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Өнертану докторлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]</text>
      <sha1>7zw5hebm6tdat6lc2swb8diesbtgbmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22080</id>
    <revision>
      <id>3586704</id>
      <parentid>2008096</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="7oh4xxa6g96b7v6ze5v9nv2k7b0qtvs" xml:space="preserve">
'''Елтаңба''' – мемлекеттің, әулеттің, әкімшілік бөліністің және де т.б. дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін, оларды әлеуметтік-тарихи тұрғыдан даралау мақсатында жасалатын айырымдық белгі, рәміз, таңба. &lt;ref&gt; &quot;Қазақ телевизиясы&quot;, Энциклопедия, &quot;ҚазАқпарат&quot; Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5 &lt;/ref&gt;. Қолданылу аясы мен ерекшелеу денгейіне орай гербтер әулеттік, топтық, жергілікті (қалалық, облыстық, аймақтық) гербтер және мемлекеттік гербтер болып бөлінеді. 

[[Қазақ]] тілінде мемлекеттік гербті &quot;Елтаңба&quot; деп те атайды. Гербтердің пішімі мен мазмұны, сипаттамасы патша жарлығымен бекітілген. [[1649- 1900 жыл]]дар аралығында шыққан заңдар жинағында [[Қазақстан]] қалаларының ертедегі гербтері туралы деректер де бар. Мәселен, [[уез]]дік қалалардың - [[Петропавл]] (7.9.1842), [[Верный]], [[Орал]], [[Семей]] мен [[Торғай]]дың (1.7.1878) патша жарлығымен бекітілген гербтерінің кескіні, ресми сипаттамасы берілген. 

Қазақстанның алғашқы Мемлекеттік  Гербтері [[Қазан төңкерісі]]нен кейін жасалды. [[1923 жыл]]ы 6 маусымда [[БОАК]] біртұтас [[КСРО]]-ның бірінші мемлекеттік гербін бекітті, оның сипаттамасы [[1924 жыл]]ы [[Конституция]]да мазмұндалған. Соған сәйкес әрбір одақтас республиканың өз Мемлекеттік гербі болу қажеттігі туралы мәселе көтерілген. 

[[1936 жыл]]ы қабылданған Қазақстанның Мемлекеттік  гербінде республиканың этно-мәдени болмысы мен дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін нышандардан гөрі [[Кеңес Одағы]]ндағы [[идеолог]], біркелкілікті, таптық айырымды ғана әспеттейтін нышандарға басымдық берілді. 

[[ҚР]] дербес ел ретіндегі айбының бейнелейтін Мемлекеттік гербі [[1992 жыл]]ы 4 маусымда ресми түрде бекітілген. Оның жобасын - белгілі сәулетші [[Шота Уәлиханов]] пен [[Жандарбек Мәлібеков]] жасаған. Мемлекеттік  гербімізде көгілдір түс аясында шаңырақ бейнеленген, оны айнала, күн шапағындай тарап, уықтар шаншылған. Осы нышандарды халық ертегілеріндегі пырақтардың алып қанаты көмкеріп түр. Гербтің жоғарғы жағында көне түркі заманынан қастер тұтылған белгі - бес бұрышты жұлдыз жарқырайды, ал төменгі бөлігінде &quot;Қазақстан&quot; деген жазу бар. 

[[ҚР Президенті]]нің &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік рэміздері туралы&quot; конституциялық заң күші бар жарлығына (24.1.1996) сәйкес Мемлекеттік гербтің көшірме бейнесін орналастырудың жалпы тәртібі мен реттері жөнінде ереже белгіленген. Осы құжаттың 7-бабында &quot;Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гербінің көшірме бейнесі, көлеміне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясында сақтаулы тұрған Мемлекеттік герб эталонының түрлі түсті немесе ақ-қара бейнесіне дәлме-дәл сәйкес келуге тиіс&quot; делінген. 

Елімізде аймақтық (қалалық, облыстық) гербтерді де  жасау үрдісі де берік орныққан. Әсіресе, [[Астана]], [[Алматы]] қалаларының гербтері бірегей нышандық сипаттарымен ерекшеленеді. 
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]</text>
      <sha1>7oh4xxa6g96b7v6ze5v9nv2k7b0qtvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586712</id>
      <parentid>3586704</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5218" sha1="rxhegqds1nv09xj0wewtj02i98wi97x" xml:space="preserve">
'''Герб,''' қазақ тіліндегі балама нұсқа '''&quot;елтаңба&quot;''' – мемлекеттің, әулеттің, әкімшілік бөліністің және де т.б. дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін, оларды әлеуметтік-тарихи тұрғыдан даралау мақсатында жасалатын айырымдық белгі, рәміз, таңба. &lt;ref&gt; &quot;Қазақ телевизиясы&quot;, Энциклопедия, &quot;ҚазАқпарат&quot; Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5 &lt;/ref&gt;. Қолданылу аясы мен ерекшелеу денгейіне орай гербтер әулеттік, топтық, жергілікті (қалалық, облыстық, аймақтық) гербтер және мемлекеттік гербтер болып бөлінеді. 

[[Қазақ]] тілінде мемлекеттік гербті &quot;Елтаңба&quot; деп те атайды. Гербтердің пішімі мен мазмұны, сипаттамасы патша жарлығымен бекітілген. [[1649- 1900 жыл]]дар аралығында шыққан заңдар жинағында [[Қазақстан]] қалаларының ертедегі гербтері туралы деректер де бар. Мәселен, [[уез]]дік қалалардың - [[Петропавл]] (7.9.1842), [[Верный]], [[Орал]], [[Семей]] мен [[Торғай]]дың (1.7.1878) патша жарлығымен бекітілген гербтерінің кескіні, ресми сипаттамасы берілген. 

Қазақстанның алғашқы Мемлекеттік  Гербтері [[Қазан төңкерісі]]нен кейін жасалды. [[1923 жыл]]ы 6 маусымда [[БОАК]] біртұтас [[КСРО]]-ның бірінші мемлекеттік гербін бекітті, оның сипаттамасы [[1924 жыл]]ы [[Конституция]]да мазмұндалған. Соған сәйкес әрбір одақтас республиканың өз Мемлекеттік гербі болу қажеттігі туралы мәселе көтерілген. 

[[1936 жыл]]ы қабылданған Қазақстанның Мемлекеттік  гербінде республиканың этно-мәдени болмысы мен дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін нышандардан гөрі [[Кеңес Одағы]]ндағы [[идеолог]], біркелкілікті, таптық айырымды ғана әспеттейтін нышандарға басымдық берілді. 

[[ҚР]] дербес ел ретіндегі айбының бейнелейтін Мемлекеттік гербі [[1992 жыл]]ы 4 маусымда ресми түрде бекітілген. Оның жобасын - белгілі сәулетші [[Шота Уәлиханов]] пен [[Жандарбек Мәлібеков]] жасаған. Мемлекеттік  гербімізде көгілдір түс аясында шаңырақ бейнеленген, оны айнала, күн шапағындай тарап, уықтар шаншылған. Осы нышандарды халық ертегілеріндегі пырақтардың алып қанаты көмкеріп түр. Гербтің жоғарғы жағында көне түркі заманынан қастер тұтылған белгі - бес бұрышты жұлдыз жарқырайды, ал төменгі бөлігінде &quot;Қазақстан&quot; деген жазу бар. 

[[ҚР Президенті]]нің &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік рэміздері туралы&quot; конституциялық заң күші бар жарлығына (24.1.1996) сәйкес Мемлекеттік гербтің көшірме бейнесін орналастырудың жалпы тәртібі мен реттері жөнінде ереже белгіленген. Осы құжаттың 7-бабында &quot;Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гербінің көшірме бейнесі, көлеміне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясында сақтаулы тұрған Мемлекеттік герб эталонының түрлі түсті немесе ақ-қара бейнесіне дәлме-дәл сәйкес келуге тиіс&quot; делінген. 

Елімізде аймақтық (қалалық, облыстық) гербтерді де  жасау үрдісі де берік орныққан. Әсіресе, [[Астана]], [[Алматы]] қалаларының гербтері бірегей нышандық сипаттарымен ерекшеленеді. 
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]</text>
      <sha1>rxhegqds1nv09xj0wewtj02i98wi97x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586718</id>
      <parentid>3586712</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Batyrkhan.x|Batyrkhan.x]] ([[User talk:Batyrkhan.x|т]]) өңдемелерінен [[User:Arystanbek|Arystanbek]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2008096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5125" sha1="8h6p4myiavpay5zaffigms6bmpnfmcr" xml:space="preserve">
'''Герб'''–мемлекеттің, әулеттің, әкімшілік бөліністің, т.б. дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін, оларды әлеуметтік-тарихи тұрғыдан даралау мақсатында жасалатын айырымдық белгі, рәміз, таңба. &lt;ref&gt; &quot;Қазақ телевизиясы&quot;, Энциклопедия, &quot;ҚазАқпарат&quot; Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5 &lt;/ref&gt;. Қолданылу аясы мен ерекшелеу денгейіне орай гербтер әулеттік, топтық, жергілікті (қалалық, облыстық, аймақтық) гербтер және мемлекеттік гербтер болып бөлінеді. 

[[Қазақ]] тілінде мемлекеттік гербті &quot;Елтаңба&quot; деп те атайды. Гербтердің пішімі мен мазмұны, сипаттамасы патша жарлығымен бекітілген. [[1649- 1900 жыл]]дар аралығында шыққан заңдар жинағында [[Қазақстан]] қалаларының ертедегі гербтері туралы деректер де бар. Мәселен, [[уез]]дік қалалардың - [[Петропавл]] (7.9.1842), [[Верный]], [[Орал]], [[Семей]] мен [[Торғай]]дың (1.7.1878) патша жарлығымен бекітілген гербтерінің кескіні, ресми сипаттамасы берілген. 

Қазақстанның алғашқы Мемлекеттік  Гербтері [[Қазан төңкерісі]]нен кейін жасалды. [[1923 жыл]]ы 6 маусымда [[БОАК]] біртұтас [[КСРО]]-ның бірінші мемлекеттік гербін бекітті, оның сипаттамасы [[1924 жыл]]ы [[Конституция]]да мазмұндалған. Соған сәйкес әрбір одақтас республиканың өз Мемлекеттік гербі болу қажеттігі туралы мәселе көтерілген. 

[[1936 жыл]]ы қабылданған Қазақстанның Мемлекеттік  гербінде республиканың этно-мәдени болмысы мен дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелейтін нышандардан гөрі [[Кеңес Одағы]]ндағы [[идеолог]], біркелкілікті, таптық айырымды ғана әспеттейтін нышандарға басымдық берілді. 

[[ҚР]] дербес ел ретіндегі айбының бейнелейтін Мемлекеттік гербі [[1992 жыл]]ы 4 маусымда ресми түрде бекітілген. Оның жобасын - белгілі сәулетші [[Шота Уәлиханов]] пен [[Жандарбек Мәлібеков]] жасаған. Мемлекеттік  гербімізде көгілдір түс аясында шаңырақ бейнеленген, оны айнала, күн шапағындай тарап, уықтар шаншылған. Осы нышандарды халық ертегілеріндегі пырақтардың алып қанаты көмкеріп түр. Гербтің жоғарғы жағында көне түркі заманынан қастер тұтылған белгі - бес бұрышты жұлдыз жарқырайды, ал төменгі бөлігінде &quot;Қазақстан&quot; деген жазу бар. 

[[ҚР Президенті]]нің &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік рэміздері туралы&quot; конституциялық заң күші бар жарлығына (24.1.1996) сәйкес Мемлекеттік гербтің көшірме бейнесін орналастырудың жалпы тәртібі мен реттері жөнінде ереже белгіленген. Осы құжаттың 7-бабында &quot;Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гербінің көшірме бейнесі, көлеміне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясында сақтаулы тұрған Мемлекеттік герб эталонының түрлі түсті немесе ақ-қара бейнесіне дәлме-дәл сәйкес келуге тиіс&quot; делінген. 

Елімізде аймақтық (қалалық, облыстық) гербтерді де  жасау үрдісі де берік орныққан. Әсіресе, [[Астана]], [[Алматы]] қалаларының гербтері бірегей нышандық сипаттарымен ерекшеленеді. 
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]</text>
      <sha1>8h6p4myiavpay5zaffigms6bmpnfmcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмір (атақ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22861</id>
    <revision>
      <id>3586730</id>
      <parentid>1057585</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1799" sha1="1cb1i6xjvjo5eut15veh4sqa3gihvk8" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Әмір (қолбасшы)}}
[[Әмір]] — [[шығыс]] елдеріндегі [[әскербасы|әскербасылық]] [[атақ]]. 

[[Араб]] тілінен енген бұл әскери [[дәреже]] түркі тіліндегі “[[бек]]” дәрежесімен сәйкес. [[Мыңдық]], он мыңдық (түмен) әскерді басқаратын қолбасылар Әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери ту, дәреже белгісі — [[байрақ]], соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын [[дабыл]], шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге Әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, [[ұлыс|ұлыстар]], уәлаяттар беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл [[иелік]] Әмірге белгілі бір мерзімге, не [[мұрагер|мұрагерлікке]] берілуі мүмкін. Сондықтан Әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>1cb1i6xjvjo5eut15veh4sqa3gihvk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсемдік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23439</id>
    <revision>
      <id>3586681</id>
      <parentid>3504577</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 062.jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>3586681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5423" sha1="0kfdru3qlyocgzi2k9nho2r7xskjvjr" xml:space="preserve">[[Сурет:Rozeta_Pary%C5%BC_notre-dame_chalger.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Әсемдік''' — адамды [[эстетикалық ұғым]], материалдық және рухани дүниенің ләззатқа бөлейтін сипаты. Әсемдік әдемілікпен тектес. Бірақ әдемілік объектілердің сыртқы және ішкі қырларын бірдей қамтыса, әсемдік құбылыстардың сыртқы көзге түсетін және пішіндік ерекшеліктерін эстетик. тұрғыдан қабылдауға жатады. Әсемдік ең  алдымен, тепе-теңдік, тұтастық, үйлесімділік, ырғақтылық, мақсатқа сәйкестілік, түс пен жарықтың белгілі бір мөлшері  табиғи өлшемдермен айқындалады. Әсемдіктің осындай табиғи өлшемдерін эстетикалық түйсінуде адамның [[сезім мүшелері]]мен қатар, оның ішкі түйсігі мен [[ақыл]]-[[парасат]]ы ерекше рөл атқарады. “Пішіннің сыртқы әсемдігі” ([[Гегель]]) оның ішкі мазмұнымен сәйкес келмеуі мүмкін. Жылтырағанның бәрі әдемі емес. Керісінше, сыртқы сұрықсыздық пен сиықсыздық тасасында жоғары [[жан]] сұлулығын кездестіру әбден мүмкін. Ізгілік пен жылылықтан ада әсемдік кейпіне ежелгі [[қазақ]] аңыздарындағы [[Пері қызы]], [[грек мифологиясы]]ндағы [[Нарцисс]] бейнесі де жатады. Алайда әсемдікті рухани сұлулықтан алшақтатып жіберген дұрыс емес. өмір мен өнердегі әсемдік рухани қуаныш пен ләззатқа бөлей отырып, қоғамда зор танымдық және тәрбиелік рөл атқарады. [[Адам]] дүниені әсемдік үлгісінде қайта құруға ұмтылады. Адамның түрі де, киімі де, жаны да, ойы да әсем болуы керек. Шынайы әсемдік адамды шығармашылық дарыны мен қабілетін неғұрлым толық және жемісті пайдаланып, нағыз әдемі және сұлу тұлға мұратына ұмтылуға жігерлендіреді. Қазақтың [[дәстүр]]лі[[дүниетаным]]ында әсемдік өмір мұратына айналып, оған үлкен [[көңіл]] бөлінген. Мысалы, қазақтар киелі әйел Құдайы [[Ұмай]]ды өте әсем, сұлу және қайырымды, жарқын жүзді, [[күміс]] шашымен аспанды жарқыратқан, күн сәулесі мен [[кемпірқосақ]] нұрына шомылған, қолында балаларды қорғайтын алтын садағы бар жас келіншек немесе қыз ретінде таныған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==  Табиғаттағы әсемдік == 
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Pfau_imponierend.jpg|[[Тауыс]]
Papilio machaon01.jpg|[[Көбелек]]
Nymphaea alba.jpg|[[Nymphea]] alba
Purpurkehlnymphe filtered.jpg|[[Colibri Thalassinus]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Архитектурада== 
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Santa Maria Novella (Florence).jpg|[[Санта-Мария-Новелла]] шіркеуі ([[Италия]], [[Флоренция]] қаласы)
Florentine Duomo Santa Maria del Fiore1 RB.jpg|[[Санта-Мария-дель-Фьоре]] соборы ([[Италия]],[[Флоренция]] қаласы)
Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg|Фасад [[Реймс соборы]] ([[Франция]], [[Реймс]] қаласы)
Casabatllo2.jpg|[[Антонио Гауди]]: ''[[Бальо үйі]]'' ([[Испания]], [[Барселона]]  қаласы)
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Мүсіндемеде ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Paris.louvre.winged.500pix.jpg|''[[Самофракий Никасы]]''
Venus_de_Milo_Louvre_Ma399-02b.jpg|''[[Милосс Венерасы]]''
David von Michelangelo.jpg|[[Микеланджело]]: ''[[Давид (Микеланджело)|Давид]]''
Rodin TheThinker.jpg|[[Огюст Роден]]: ''[[Ойлаушы (мүсін)|Ойлаушы]]''
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Бейнелеу өнерінде==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Боттичелли]]
Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]]: ''[[Мона Лиза]]''
Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|[[Караваджо]
Gustav Klimt 017.jpg|[[Густав Климт]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{stub}}

[[Санат:Эстетика]]</text>
      <sha1>0kfdru3qlyocgzi2k9nho2r7xskjvjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25664</id>
    <revision>
      <id>3586665</id>
      <parentid>3552834</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="943" sha1="3hvworob9gh9dne1aofqp6xmw583o8y" xml:space="preserve">'''Атабек''' (түрік. – атабег) — орта ғасырлардағы [[лауазым]]. Атабек атауы түркі халықтарының тарихында үш түрлі мағынада қолданылған: 
# [[салжұқ]] сұлтандарының мирасқорларын тәрбиелеуші әрі олардың қамқоршысы; 
# 12 – 13 ғ-да Таяу және Орта Шығыс елдерінде феод. князьдіктің княздықтың басшысы. 
# [[Мысыр|Мысырдағы]] [[мамлюктер]] билігі тұсындағы әскер басы.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Лауазымдар]]</text>
      <sha1>3hvworob9gh9dne1aofqp6xmw583o8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иприт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28236</id>
    <revision>
      <id>3586990</id>
      <parentid>3495122</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Үлгіні қосу</comment>
      <origin>3586990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="jmvgyd3130ik9o3ri3v9ivyiowilaqk" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Иприт|суреті=Sulfur-mustard-2D-skeletal.svg|сол_суреті=Sulfur-mustard-3D-balls.png|оң_суреті=Sulfur-mustard-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S|мольдік_массасы=159,076|күйі=сұйықтық|тығыздығы=1,280 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (15 °C)|балқу_t=14,5|қайнау_t=217|CAS=505-60-2|PubChem=10461|SMILES=ClCCSCCCl|InChI=InChI=1S/C4H8Cl2S/c5-1-3-7-4-2-6/h1-4H2
Key: QKSKPIVNLNLAAV-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=25434|ChemSpider=21106142|EINECS=684-527-7|RTECS=WQ0900000|БҰҰ_нөмірі=2810}}

'''Иприт''' — түссіз, сұйық улағыш зат, химикалық формуласы '''C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S'''. Иісі [[сарымсақ]] пен [[Қыша|қышаға]] ұқсайды. Жауынгерлік улайтын заттарға жатады.

== Адамға зияны ==
Бу қалпында қолданғанда адамның тыныс мүшелерін және көзін зақымдайды. Сұйық түрінде ас қорыту мүшелерін улайды.

Иприттің әсері бірден байқалмайды, тек біршама уақыт өткеннен кейін белгі береді. Иприт жазда бір тәулікке дейін, ал қыста бірнеше аптаға дейін күшін сақтайды. Иприт организмге барлық жермен кіре алады. Көбінесе адам иприттен 3-4 күнде өледі.

== Өндіру амалдары ==
Ипритті үш амалмен алады:

1.[[Этилен]] мен күкірт хлоридінен

2.[[Тиодигликоль]] мен фосфор үшхлоридінен

3.[[Тиодигликоль]] мен [[Тұз қышқылы|тұз қышқылынан]]

== Қорғану құралдары ==
Иприттен қорғану құралдары: JT-1 жеңіл костюмі, ОП-1 [[қорғаныш плащ]]ы, [[резеңке]] сіңірілген [[қорғаныш костюм]], газтұмылдырық және теріні қорғайтын басқа құралдар мен тұмшаланған қорғаныш құралдары.
&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commonscat|Sulfur mustard}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық қарулар]]
[[Санат:Күкірторганикалық қосылыстар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jmvgyd3130ik9o3ri3v9ivyiowilaqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қан айналымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29385</id>
    <revision>
      <id>3586679</id>
      <parentid>3420295</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3586679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="r833h12htiv5hdfrecck8yvy702wjyn" xml:space="preserve">[[Сурет:Circulatory System ru.svg|нобай|297x297 нүкте|Адам қан айналымы жүйесі]]
'''Қан айналымы''' — қанның жүрек арқылы қан тамырлары бойымен жылжуы. Омыртқасыздардың көпшілігінде және төм. сатыдағы хордалыларда ашық қан айналу жүйесі дамыған. Адамдар мен барлық омыртқалы жануарларда тұйық қан айналым жүйесі болады. Қан айналымы тамырлар жүйесінен (артерия, капеляр), жүректен, бауырдан тұрады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелері ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Физиология]]
[[Санат:Жүрек-қантамырлар жүйесі]]
[[Санат:Қан айналымы]]</text>
      <sha1>r833h12htiv5hdfrecck8yvy702wjyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік құпия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30164</id>
    <revision>
      <id>3586648</id>
      <parentid>3585815</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6352" sha1="9qpoc6n5mc575qs4mk0y4ea312zbvjn" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік құпиялар''' — мемлекет қорғайтын, таратылуы әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы саяси, барлау және жедел-іздестіру қызметін тиімді жүзеге асыру мақсатында шектелген мәліметтер жиынтығы. Мемлекеттік құпияларды жария ету немесе жоғалту Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Мемлекеттік құпиялар болып табылатын мәліметтерге олардың маңыздылығына қарай үш құпиялылық белгісі беріледі:
* '''«Аса маңызды»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне аса ауыр зардап тигізетін мәліметтер.
* '''«Өте құпия»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің мүдделеріне немесе салалық қауіпсіздігіне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтер.
* '''«Құпия»''' — қызметтік құпияны құрайтын, жария болса мемлекеттік органның немесе ұйымның мүддесіне зиян тигізетін деректер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мемлекеттік құпиялар туралы. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы N 349-I Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z990000349_}}&lt;/ref&gt;.

=== Мемлекеттік құпияларға жатқызылатын салалар ===
Заңнамаға сәйкес құпия мәліметтер келесі негізгі салаларды қамтиды:
* '''Әскери сала:''' Әскерлерді қолдану жоспарлары, қару-жарақ сипаттамалары, әскери нысандардың орналасуы.
* '''Экономика және ғылым:''' Жұмылдыру қуаттары, мемлекеттік материалдық резервтің нақты көлемі, стратегиялық маңызы бар ғылыми жаңалықтар.
* '''Сыртқы саясат:''' Дипломатиялық келіссөздердің тактикасы, халықаралық шарттардың құпия бөліктері.
* '''Барлау және қауіпсіздік:''' Жедел-іздестіру қызметінің әдістері, үкіметтік байланыс жүйелері, күзетілетін тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары.

=== Цифрлық жүйелердегі қорғаныс ===
2026 жылғы 9 қаңтардағы № 256-VIII Заңына сәйкес, мемлекеттік құпиялар саласындағы терминология цифрландыру талаптарына сай жаңартылды:
* Цифрлық жүйе: Мемлекеттік құпияларды қамтитын ақпаратты өңдеуге арналған қорғалған ақпараттық кешен.
* Цифрлық ресурс: Электрондық-цифрлық нысандағы құпия ақпарат.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

=== Мемлекеттік құпияларды қорғау органдары ===
Мемлекеттік құпияларды қорғау жүйесін келесі органдар жүзеге асырады:
* ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК)
* Мемлекеттік органдар мен ұйымдар.

=== Мәліметтерге рұқсат алу және шектеулер ===
Мемлекеттік құпиялармен жұмыс істеуге рұқсат алу (допуск) арнайы тексеру рәсімдерін талап етеді. Құпия мәліметтерге рұқсат алған азаматтардың кейбір құқықтары уақытша шектелуі мүмкін:
* Шет елге шығу құқығы (шартта көрсетілген мерзімге);
* Құпия ақпараты бар өнертабыстарды өз бетінше тарату құқығы.

=== Құпияландыруға жатпайтын мәліметтер ===
Мемлекеттік құпия ретінде жабуға қатаң тыйым салынған ақпарат түрлері:
* Төтенше жағдайлар, апаттар және экологиялық ахуал туралы мәліметтер.
* Адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылу фактілері.
* Лауазымды тұлғалардың заң бұзушылықтары.
* Денсаулық сақтау, білім беру және демографияның нақты жай-күйі.

== Жауапкершілік ==
Мемлекеттік құпияларды жария ету, жоғалту немесе қорғау тәртібін бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық немесе Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстеріне сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Ұлттық қауіпсіздік]]
* [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
* [[Мемлекеттік қызмет]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]
[[Санат:Саясат]]
{{Stub}}</text>
      <sha1>9qpoc6n5mc575qs4mk0y4ea312zbvjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586649</id>
      <parentid>3586648</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Санат:Құқық]]; −[[Санат:Заң]]; −[[Санат:Саясат]]; +[[Санат:Құпия ақпарат]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6308" sha1="oaa4uhzijpdb953w1xm6x3nz0t6ts6u" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік құпиялар''' — мемлекет қорғайтын, таратылуы әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы саяси, барлау және жедел-іздестіру қызметін тиімді жүзеге асыру мақсатында шектелген мәліметтер жиынтығы. Мемлекеттік құпияларды жария ету немесе жоғалту Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Мемлекеттік құпиялар болып табылатын мәліметтерге олардың маңыздылығына қарай үш құпиялылық белгісі беріледі:
* '''«Аса маңызды»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне аса ауыр зардап тигізетін мәліметтер.
* '''«Өте құпия»''' — жария болған жағдайда мемлекеттің мүдделеріне немесе салалық қауіпсіздігіне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтер.
* '''«Құпия»''' — қызметтік құпияны құрайтын, жария болса мемлекеттік органның немесе ұйымның мүддесіне зиян тигізетін деректер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мемлекеттік құпиялар туралы. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы N 349-I Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z990000349_}}&lt;/ref&gt;.

=== Мемлекеттік құпияларға жатқызылатын салалар ===
Заңнамаға сәйкес құпия мәліметтер келесі негізгі салаларды қамтиды:
* '''Әскери сала:''' Әскерлерді қолдану жоспарлары, қару-жарақ сипаттамалары, әскери нысандардың орналасуы.
* '''Экономика және ғылым:''' Жұмылдыру қуаттары, мемлекеттік материалдық резервтің нақты көлемі, стратегиялық маңызы бар ғылыми жаңалықтар.
* '''Сыртқы саясат:''' Дипломатиялық келіссөздердің тактикасы, халықаралық шарттардың құпия бөліктері.
* '''Барлау және қауіпсіздік:''' Жедел-іздестіру қызметінің әдістері, үкіметтік байланыс жүйелері, күзетілетін тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары.

=== Цифрлық жүйелердегі қорғаныс ===
2026 жылғы 9 қаңтардағы № 256-VIII Заңына сәйкес, мемлекеттік құпиялар саласындағы терминология цифрландыру талаптарына сай жаңартылды:
* Цифрлық жүйе: Мемлекеттік құпияларды қамтитын ақпаратты өңдеуге арналған қорғалған ақпараттық кешен.
* Цифрлық ресурс: Электрондық-цифрлық нысандағы құпия ақпарат.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

=== Мемлекеттік құпияларды қорғау органдары ===
Мемлекеттік құпияларды қорғау жүйесін келесі органдар жүзеге асырады:
* ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК)
* Мемлекеттік органдар мен ұйымдар.

=== Мәліметтерге рұқсат алу және шектеулер ===
Мемлекеттік құпиялармен жұмыс істеуге рұқсат алу (допуск) арнайы тексеру рәсімдерін талап етеді. Құпия мәліметтерге рұқсат алған азаматтардың кейбір құқықтары уақытша шектелуі мүмкін:
* Шет елге шығу құқығы (шартта көрсетілген мерзімге);
* Құпия ақпараты бар өнертабыстарды өз бетінше тарату құқығы.

=== Құпияландыруға жатпайтын мәліметтер ===
Мемлекеттік құпия ретінде жабуға қатаң тыйым салынған ақпарат түрлері:
* Төтенше жағдайлар, апаттар және экологиялық ахуал туралы мәліметтер.
* Адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылу фактілері.
* Лауазымды тұлғалардың заң бұзушылықтары.
* Денсаулық сақтау, білім беру және демографияның нақты жай-күйі.

== Жауапкершілік ==
Мемлекеттік құпияларды жария ету, жоғалту немесе қорғау тәртібін бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық немесе Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстеріне сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Ұлттық қауіпсіздік]]
* [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
* [[Мемлекеттік қызмет]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Құпия ақпарат]]</text>
      <sha1>oaa4uhzijpdb953w1xm6x3nz0t6ts6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыкемер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31187</id>
    <revision>
      <id>3586673</id>
      <parentid>3585715</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орны */</comment>
      <origin>3586673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12466" sha1="fy367yvsgnd66owhtoeltdcua2wiegi" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Ауыл
 |атауы                   = Сарыкемер
 |сурет                   = Sarykemer.jpg
 |әкімшілік күйі          = Аудан орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  =  
  |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =00 |lat_sec = 22
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =30 |lon_sec =45
  |CoordAddon             = type:city(8100)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              = 300
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Жамбыл облысы
 |кестедегі облыс         = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл
 |ауданы                  = Байзақ ауданы
 |кестедегі аудан         = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ 
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Сарыкемер ауылдық округі{{!}}Сарыкемер
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Нұрбаев Өсер Әбдіжәлілұлы
 |құрылған уақыты         = 1875 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Михайловка''
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 32 668&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 72637
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               =
}}
'''Сарыкемер''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Михайловка'')&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]&lt;/ref&gt; – [[Жамбыл облысы]]ндағы ауыл, [[Байзақ ауданы]]ның (1938 жылдан) және [[Сарыкемер ауылдық округі|Сарыкемер]], [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек]] ауылдық округтерінің орталығы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы – [[Тараз]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км жерде, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің сол жағалауындағы сұр жусан, баялыш, күйреуік, көкпек басым өскен, тау алды жазығының сұр, шалғынды-сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;Тараз энциклопедиясы&quot;&gt;Тараз энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||15563||{{өсім}}24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1875 жыл]]ы қаланды. Халық ауылға қоныстанбаған кезде, ауыл маңындағы Талас өзенінің бойы сарыкемерленіп, күнге шағылысып тұратындықтан ежелден бұл жер Сарыкемер аталған. [[1880 жыл]]ы орыс көпесі Михайловтың атымен Михайловка қаласы аталған десе, басқа нұсқаларда келімсектер тұрған жерлеріне бірінші кезекте шіркеулерін салған, шіркеуді өздерінің қасиетті &quot;Михайлов день&quot; күні қарсаңында ашылғанына байланысты атаған дейді. Ауылға Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің торалқасының 19.03.1992 жылғы №1262-ХІІ қаулысымен өзінің ежелгі Сарыкемер аты қайтарылып берілді.&lt;ref&gt;Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы&lt;/ref&gt;

Осы елді мекеннің тұрғыны болған Әмірбек қажы Есенбаев 1957 жылы көне Тараз қаласы жайында жазылған мұрағат материалдарын жинаған кезде, Ташкенттегі Орта Азия университетінің кітапханасына барған сапарында Ресейдің археологиялық-этнографиялық экспедициясын басқарған ротмистр Н.А.Петровтың 1791 жылы жазған зерттеулерімен танысқан болатын. Сол көне құжаттар салынған жәшіктің сыртқы бетінде “№117-61220, материалы Таласской долины и устные сказания очевидцев” деген зерттеу тақырыбының аты жазылған. Онда  Байзақ датқаның әкесі Мәмбет датқаның батыр тұлғасы туралы жан-жақты баяндалған және оның өciп-өнген әулетінде қалыптасқан қазақтың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі жайында да аса құнды деректер жинақталған. Әcipece, Мәмбет датқаның жаз жайлауы Талас өзенінің жағасындағы Сарыкемер елді мекенін  айнала қоршап жатқан малға жайлы, шөбі шүйгін, суы мол, кең жайылымдар болатыны ерекше айтылған.

Орыс этнографы Петровтың зерттеулерін негізге алсақ, Сарыкемер елді мекені XVII ғасырдың басында, яғни Мәмбет датқа өмір сүрген дәуірде қалыптасқан.

Ертеректе, Талас өңірінің қазіргідей егіншілік кәсібі кеңірек дами қоймаған дәуірде, суға деген сұраныс аз болған. Өзен кемерінен асып, кез келген жерді кемерлеп, кеміріп жататын. Әcipece “Қызғалдақ тасу”, “Қарақұйрық тасу” дейтін Таластың тасулары малға да, жанға да өте қауіпті болатын. Сондай шақта су деңгейі күрт көтеріліп, секундына мөлшері 100-150 текше метрге жететін. Мұнша көп тасқын судың дүлей күші өзен жағасын опыра кемерлеп, биік-биік жарқабақты әп-сәтте “жасай” салатын. Сол жарқабақтар сонау бip замандардан бepi тасқын судың күшімен біріне-бірі ұласып, Сарыкемердің шығыс жағын тұтас бip кемерге айналдырып алған деседі. Яғни, Сарыкемер деген атау сол сары топырақты кемерге байланысты аталуы ақиқат. Өйткені, қазақ елінде ежелден елді мекендерді жер, судың, сай-саланың атымен атай салу әдет болып саналатын. Бұл атауды ойлап тапқан сол дәуірдің замандасы Мәмбет датқаның әулеті болар деген ой бар. Себебі, Талас өңірі негізінен солардың ата қонысы, жайлауы болған.

Бұған ресми түрде дәлел бола алатын тағы бip аса беделді басылым бар. Ол - “Қазақ Совет Энциклопедиясының” 8-томы. Кітаптың 70-бетінде Михайловка (Сарыкемер) туралы мынадай дерек бар:  “Михайловка-Свердлов ауданының орталығы, село Жамбыл қаласының солтүстік шығысында (16 км) Талас өзенінің жағасына орналасқан. Ауылдың алғашқы аты “Сарыкемер” кейіннен “Шардара”, 1880 жылдан “Михайловка” болды” делінген.

== Кәсіпорындары ==
Сарыкемердегі бұрынғы кірпіш зауыты, нан, тамақ комбинаты, жол құрылысы, автокөлік мекемелері, ауыл шаруашылығы технологиялық бірлестігі, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер 1997 жылдан өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге, шаруа қожалықтарына біріктірілді. Олардың ішіндегі ірілері: «Сарыкемер» автокөлік кәсіпорны, «Әулиеата құсы» акционерлік қоғамдары, «Байзақ» ӨК. Одан басқа аудандық тұтынушылар кооперативі, шағын кәсіпорындар мен &quot;Бегей&quot; ірі сауда орталықтары, &quot;Алнияз&quot;, &quot;Айдын&quot; мейрамханалары, телекоммуникациялық торап, мемлекеттік пошта торабы, электрлендіру жүйесінің мекемесі жұмыс істейді.

== Инфрақұрылымы ==
3 орта, 1 мектеп-гимназия (5-ші соғылуда), 1 кәсіптік мектеп, музыкалық, спорт мектептері, мәдениет үйі, клубтар, 5 кітапхана, Ғ.Мұратбаев атындағы мұражай, 2 стадион, мешіт, аудандық аурухана мен емхана, дәріхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.&lt;ref name=&quot;Тараз энциклопедиясы&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Байзақ ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>fy367yvsgnd66owhtoeltdcua2wiegi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сірке қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31429</id>
    <revision>
      <id>3586924</id>
      <parentid>3501479</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа информация қосу</comment>
      <origin>3586924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13365" sha1="inuaqwco1m6na99cd1d8utxntxh4pbl" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сірке қышқылы|химиялық_формуласы=CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH|күйі=түссіз сұйықтық|мольдік_массасы=60,052|тығыздығы=1,049|балқу_t=16-17|қайнау_t=118-119|суреті=Acetic-acid-2D-skeletal.svg|төменгі_суреті=Acetic acid.jpg|сол_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-balls-B.png|оң_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-vdW-B.png|CAS=64-19-7|PubChem=176|SMILES=CC(O)=O|InChI=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4)
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=15366|ChemSpider=171|RTECS=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4) check
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N check}}

'''Сірке қышқылы''' ('''этан қышқылы''') — қышқыл, түссіз сұйықтық және [[органикалық қосылыс]] болып табылады, оның [[химиялық формула]]сы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH. Сірке қышқылы — [[сірке суы]]ның белсенді компоненті. Тарихи тұрғыда сірке суы б.з.д. III мыңжылдықтан бастап өндірілген, сондықтан сірке қышқылы үлкен мөлшерде алынған ең алғашқы [[қышқыл]]дардың бірі болуы мүмкін.

Сірке қышқылы — ең қарапайым екінші [[карбон қышқылы]] (біріншісі — [[құмырсқа қышқылы]]). Ол әртүрлі салаларда маңызды [[реагент]] және өнеркәсіптік химиялық зат болып табылады, негізінен [[целлюлоза ацетаты]]н өндіруде ([[фотопленка]] үшін), ағаш желімі ретінде қолданылатын [[поливинилацетат]] өндірісінде, сондай-ақ [[синтетикалық талшықтар]] мен маталар жасауда қолданылады. Тұрмыста сұйылтылған сірке қышқылы көбіне қақ кетіргіштерде (тұз-тас кетіргіштерде) пайдаланылады. [[Тағам өнеркәсібі]]нде сірке қышқылы E260 тағамдық қоспа коды бойынша [[қышқылдықты реттегіш]] және дәмдеуіш ретінде қолданылады. [[Биохимия]]да сірке қышқылынан туындайтын [[ацетил тобы]] барлық тірі ағзалар үшін негізгі маңызды құрылым болып табылады. Ол [[кофермент А]]-мен байланысқанда, [[көмірсулар]] мен [[майлар]] алмасуының орталық бөлігіне айналады.

2023 жылғы дерек бойынша сірке қышқылына жаһандық сұраныс жылына шамамен 17,88 миллион [[тонна]]ны құрайды. Әлемдегі сірке қышқылының көп бөлігі [[метанол]]ды [[карбонилдеу]] арқылы өндіріледі. Оның өндірісі және өнеркәсіптік қолданылуы жұмысшылар үшін денсаулыққа қауіп төндіреді, соның ішінде терінің зақымдануы және буларын жұтудан туындайтын созылмалы тыныс алу аурулары бар.

== Қасиеттері ==
=== Қышқылдық ===
[[Карбоксил тобы]] (−COOH) құрамындағы сутек орталығы судағы иондану арқылы молекуладан бөлініп шыға алады:
:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH + HOH ⇌ CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; + H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
Осы [[протон]]ның (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) бөлінуіне байланысты сірке қышқылы қышқылдық қасиет көрсетеді. Сірке қышқылы — әлсіз [[бірнегізді қышқыл]]. Сулы ерітіндіде оның [[Қышқылдың диссоциация константасы|pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;]] мәні 4,76.&lt;ref name=&quot;Goldmine&quot;&gt;{{cite journal |title=Thermodynamic Quantities for the Ionization Reactions of Buffers | vauthors = Goldberg R, Kishore N, Lennen R |journal=Journal of Physical and Chemical Reference Data |volume=31 |issue=2|pages=231–370 |year=2002 |url=https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006062140/https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-date=6 October 2008 |doi=10.1063/1.1416902|bibcode = 2002JPCRD..31..231G}}&lt;/ref&gt; Оның [[конъюгат негізі]] — [[ацетат]] (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;). 1,0&amp;nbsp;[[Молярлық концентрация|M]] ерітінді (тұрмыстық сірке суының шамамен концентрациясы) pH=2,4 көрсетеді, бұл сірке қышқылы молекулаларының тек 0,4% ғана иондалғанын білдіреді.{{efn|1=[H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] = 10&lt;sup&gt;−2.4&lt;/sup&gt; = 0.4%}}

[[File:Acetic acid deprotonation.svg|class=skin-invert-image|375px|Сірке қышқылының суда депротондану тепе-теңдігі]]
=== Құрылымы ===
Қатты күйдегі сірке қышқылында молекулалар сутектік байланыстар арқылы байланысқан тізбектер түзеді.&lt;ref name=&quot;jones&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Jones RE, Templeton DH |year = 1958|title = The crystal structure of acetic acid|journal = Acta Crystallographica|volume = 11|issue = 7|pages=484–487|doi = 10.1107/S0365110X58001341|hdl = 2027/mdp.39015077597907 |url = https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3x45b5nd/qt3x45b5nd.pdf|doi-access = free|bibcode = 1958AcCry..11..484J }}&lt;/ref&gt; Бу фазасы {{convert|120|C|F}} кезінде [[димер (химия)|димерлер]] анықталады. Димерлер сұйық фазада сутектік байланыс түзбейтін еріткіштерде сұйылтылған ерітінділерде де, таза сірке қышқылында да белгілі бір дәрежеде кездеседі,&lt;ref name=&quot;briggs&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Briggs JM, Nguyen TB, Jorgensen WL |title = Monte Carlo simulations of liquid acetic acid and methyl acetate with the OPLS potential functions|journal = Journal of Physical Chemistry|year = 1991|volume = 95|pages=3315–3322|doi = 10.1021/j100161a065|issue = 8}}&lt;/ref&gt; бірақ сутектік байланыс түзетін еріткіштерде бұзылады. Димердің диссоциация энтальпиясы 65.0–66.0 кДж/моль, ал диссоциация энтропиясы 154–157 Дж/моль&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;К&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;togeas&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Togeas JB | title = Acetic acid vapor: 2. A statistical mechanical critique of vapor density experiments | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 109 | issue = 24 | pages = 5438–5444 | date = June 2005 | pmid = 16839071 | doi = 10.1021/jp058004j | bibcode = 2005JPCA..109.5438T }}&lt;/ref&gt; Басқа карбон қышқылдары да ұқсас молекулааралық сутектік байланыстар түзеді.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = McMurry J |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/organicchemistry00youn|url-access=registration|edition=5th|year=2000|publisher=Brooks/Cole|isbn=978-0-534-37366-5|page=818}}&lt;/ref&gt;

=== Еріткіш қасиеттері ===
[[Сұйық]] сірке қышқылы — [[гидрофильді]] ([[полярлы молекула|полярлы]]) [[протонды еріткіш]], [[этанол]] мен [[су]]ға ұқсас. Оның салыстырмалы диэлектрлік өтімділігі (диэлектрлік тұрақтысы) 6,2, сондықтан ол тек полярлы қосылыстарды (бейорганикалық тұздар, [[қант]]тар) ғана емес, сонымен қатар майлар сияқты бейполярлы заттарды да ерітеді. Ол су, [[хлороформ]] және [[гексан]] сияқты полярлы және бейполярлы [[еріткіш]]термен араласа алады. Ал жоғары алкандармен (мысалы, [[октан]]нан бастап) толық араласпайды, алкандар тізбегі ұзарған сайын ерігіштік төмендейді.&lt;ref name=&quot;Zieborak&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zieborak K, Olszewski K |title=Solubility of n-paraffins in acetic acid |journal = Bulletin de l'Académie Polonaise des Sciences, Série des Sciences Chimiques, Géologiques et Géographiques |year = 1958|volume = 6|issue=2|pages=3315–3322}}&lt;/ref&gt; Бұл қасиеттер сірке қышқылын өнеркәсіпте, мысалы, [[диметилтерефталат]] өндірісінде еріткіш ретінде қолдануға мүмкіндік береді.&lt;ref name=Ullmann&gt;{{Ullmann | vauthors = Le Berre C, Serp P, Kalck, P, Torrence GP | title = Acetic Acid | doi = 10.1002/14356007.a01_045.pub3|year=2013|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim}}&lt;/ref&gt;

=== Биохимия ===
Физиологиялық pH мәндерінде сірке қышқылы сулы ерітіндіде толық дерлік [[ацетат]]қа иондалады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zumdahl |first=Steven S. |url=https://books.google.com/books?id=x6TuAAAAMAAJ |title=Chemistry |date=1986 |publisher=D.C. Heath |isbn=978-0-669-04529-1 |location=Lexington, Mass |page=627}}&lt;/ref&gt;

[[Ацетил]] тобы, сірке қышқылынан туындайтын функционалдық топ, барлық тірі ағзалар үшін маңызды. Ол әдетте [[ацетил-КоА синтетаза]] ферменттері арқылы [[кофермент А]]-мен байланысады,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwer B, Bunkenborg J, Verdin RO, Andersen JS, Verdin E | title = Reversible lysine acetylation controls the activity of the mitochondrial enzyme acetyl-CoA synthetase 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 27 | pages = 10224–10229 | date = July 2006 | pmid = 16788062 | pmc = 1502439 | doi = 10.1073/pnas.0603968103 | doi-access = free | bibcode = 2006PNAS..10310224S }}&lt;/ref&gt; және көмірсулар мен майлар алмасуының орталығында орналасады. Ұзын тізбекті карбон қышқылдарынан (май қышқылдарынан) айырмашылығы, сірке қышқылы табиғи [[триглицерид]]тер құрамында кездеспейді. Жасушаларда түзілетін ацетаттың көп бөлігі ацетил-КоА үшін этанолдан немесе [[пирожүзім қышқылы]]нан түзіледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bose S, Ramesh V, Locasale JW | title = Acetate Metabolism in Physiology, Cancer, and Beyond | journal = Trends in Cell Biology | volume = 29 | issue = 9 | pages = 695–703 | date = September 2019 | pmid = 31160120 | pmc = 6699882 | doi = 10.1016/j.tcb.2019.05.005 }}&lt;/ref&gt; Алайда жасанды триглицерид — [[триацетин]] (глицерин триацетаты) тағамдық қоспа ретінде және косметикада қолданылады, ол ағзада [[глицерин]] мен сірке қышқылына ыдырайды.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fiume MZ | title = Final report on the safety assessment of triacetin | journal = International Journal of Toxicology | volume = 22 | issue = Suppl 2 | pages = 1–10 | date = June 2003 | pmid = 14555416 | doi = 10.1080/747398359 }}&lt;/ref&gt;

Сірке қышқылы [[сірке қышқылы бактериялары]] арқылы өндіріледі және шығарылады, әсіресе ''[[Acetobacter]]'' және ''[[Clostridium acetobutylicum]]'' туыстары. Бұл бактериялар тағамда, суда және топырақта кең таралған, сондықтан сірке қышқылы тағамдардың бұзылуы кезінде табиғи түрде түзіледі. Сонымен қатар ол адамдар мен басқа [[примат]]тардың қынап шырышы құрамында да кездеседі және әлсіз [[антибактериалды]] әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;dict&quot;&gt;{{cite book|title = Dictionary of Organic Compounds|edition = 6th|volume = 1 |year = 1996|location = London|publisher = Chapman &amp; Hall|isbn = 978-0-412-54090-5| veditors = Buckingham J }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]
[[Санат:Майлы қышқылдар]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>inuaqwco1m6na99cd1d8utxntxh4pbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586926</id>
      <parentid>3586924</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздерді жөндеу</comment>
      <origin>3586926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13297" sha1="srqachrco398ifij41d7xjrbp9himkc" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сірке қышқылы|химиялық_формуласы=CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH|күйі=түссіз сұйықтық|мольдік_массасы=60,052|тығыздығы=1,049|балқу_t=16-17|қайнау_t=118-119|суреті=Acetic-acid-2D-skeletal.svg|төменгі_суреті=Acetic acid.jpg|сол_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-balls-B.png|оң_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-vdW-B.png|CAS=64-19-7|PubChem=176|SMILES=CC(O)=O|InChI=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4)
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=15366|ChemSpider=171|RTECS=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4) check
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N check}}

'''Сірке қышқылы''' ('''этан қышқылы''') — қышқыл, түссіз сұйықтық және [[органикалық қосылыс]] болып табылады, оның [[химиялық формула]]сы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH. Сірке қышқылы — [[сірке суы]]ның белсенді компоненті. Тарихи тұрғыда сірке суы б.з.д. III мыңжылдықтан бастап өндірілген, сондықтан сірке қышқылы үлкен мөлшерде алынған ең алғашқы [[қышқыл]]дардың бірі болуы мүмкін.

Сірке қышқылы — ең қарапайым екінші [[карбон қышқылы]] (біріншісі — [[құмырсқа қышқылы]]). Ол әртүрлі салаларда маңызды [[реагент]] және өнеркәсіптік химиялық зат болып табылады, негізінен [[целлюлоза ацетаты]]н өндіруде ([[фотопленка]] үшін), ағаш желімі ретінде қолданылатын [[поливинилацетат]] өндірісінде, сондай-ақ [[синтетикалық талшықтар]] мен маталар жасауда қолданылады. Тұрмыста сұйылтылған сірке қышқылы көбіне қақ кетіргіштерде (тұз-тас кетіргіштерде) пайдаланылады. [[Тағам өнеркәсібі]]нде сірке қышқылы E260 тағамдық қоспа коды бойынша [[қышқылдықты реттегіш]] және дәмдеуіш ретінде қолданылады. [[Биохимия]]да сірке қышқылынан туындайтын [[ацетил тобы]] барлық тірі ағзалар үшін негізгі маңызды құрылым болып табылады. Ол [[кофермент А]]-мен байланысқанда, [[көмірсулар]] мен [[майлар]] алмасуының орталық бөлігіне айналады.

2023 жылғы дерек бойынша сірке қышқылына жаһандық сұраныс жылына шамамен 17,88 миллион [[тонна]]ны құрайды. Әлемдегі сірке қышқылының көп бөлігі [[метанол]]ды [[карбонилдеу]] арқылы өндіріледі. Оның өндірісі және өнеркәсіптік қолданылуы жұмысшылар үшін денсаулыққа қауіп төндіреді, соның ішінде терінің зақымдануы және буларын жұтудан туындайтын созылмалы тыныс алу аурулары бар.

== Қасиеттері ==
=== Қышқылдық ===
[[Карбоксил тобы]] (−COOH) құрамындағы сутек орталығы судағы иондану арқылы молекуладан бөлініп шыға алады:
:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH + HOH ⇌ CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; + H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
Осы [[протон]]ның (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) бөлінуіне байланысты сірке қышқылы қышқылдық қасиет көрсетеді. Сірке қышқылы — әлсіз [[бірнегізді қышқыл]]. Сулы ерітіндіде оның [[Қышқылдың диссоциация константасы|pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;]] мәні 4,76.&lt;ref name=&quot;Goldmine&quot;&gt;{{cite journal |title=Thermodynamic Quantities for the Ionization Reactions of Buffers | vauthors = Goldberg R, Kishore N, Lennen R |journal=Journal of Physical and Chemical Reference Data |volume=31 |issue=2|pages=231–370 |year=2002 |url=https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006062140/https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-date=6 October 2008 |doi=10.1063/1.1416902|bibcode = 2002JPCRD..31..231G}}&lt;/ref&gt; Оның [[конъюгат негізі]] — [[ацетат]] (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;). 1,0&amp;nbsp;[[Молярлық концентрация|M]] ерітінді (тұрмыстық сірке суының шамамен концентрациясы) pH=2,4 көрсетеді, бұл сірке қышқылы молекулаларының тек 0,4% ғана иондалғанын білдіреді.

[[File:Acetic acid deprotonation.svg|class=skin-invert-image|375px|Сірке қышқылының суда депротондану тепе-теңдігі]]
=== Құрылымы ===
Қатты күйдегі сірке қышқылында молекулалар сутектік байланыстар арқылы байланысқан тізбектер түзеді.&lt;ref name=&quot;jones&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Jones RE, Templeton DH |year = 1958|title = The crystal structure of acetic acid|journal = Acta Crystallographica|volume = 11|issue = 7|pages=484–487|doi = 10.1107/S0365110X58001341|hdl = 2027/mdp.39015077597907 |url = https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3x45b5nd/qt3x45b5nd.pdf|doi-access = free|bibcode = 1958AcCry..11..484J }}&lt;/ref&gt; Бу фазасы {{convert|120|C|F}} кезінде [[димер (химия)|димерлер]] анықталады. Димерлер сұйық фазада сутектік байланыс түзбейтін еріткіштерде сұйылтылған ерітінділерде де, таза сірке қышқылында да белгілі бір дәрежеде кездеседі,&lt;ref name=&quot;briggs&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Briggs JM, Nguyen TB, Jorgensen WL |title = Monte Carlo simulations of liquid acetic acid and methyl acetate with the OPLS potential functions|journal = Journal of Physical Chemistry|year = 1991|volume = 95|pages=3315–3322|doi = 10.1021/j100161a065|issue = 8}}&lt;/ref&gt; бірақ сутектік байланыс түзетін еріткіштерде бұзылады. Димердің диссоциация энтальпиясы 65.0–66.0 кДж/моль, ал диссоциация энтропиясы 154–157 Дж/моль&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;К&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;togeas&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Togeas JB | title = Acetic acid vapor: 2. A statistical mechanical critique of vapor density experiments | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 109 | issue = 24 | pages = 5438–5444 | date = June 2005 | pmid = 16839071 | doi = 10.1021/jp058004j | bibcode = 2005JPCA..109.5438T }}&lt;/ref&gt; Басқа карбон қышқылдары да ұқсас молекулааралық сутектік байланыстар түзеді.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = McMurry J |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/organicchemistry00youn|url-access=registration|edition=5th|year=2000|publisher=Brooks/Cole|isbn=978-0-534-37366-5|page=818}}&lt;/ref&gt;

=== Еріткіш қасиеттері ===
[[Сұйық]] сірке қышқылы — [[гидрофильді]] ([[полярлы молекула|полярлы]]) [[протонды еріткіш]], [[этанол]] мен [[су]]ға ұқсас. Оның салыстырмалы диэлектрлік өтімділігі (диэлектрлік тұрақтысы) 6,2, сондықтан ол тек полярлы қосылыстарды (бейорганикалық тұздар, [[қант]]тар) ғана емес, сонымен қатар майлар сияқты бейполярлы заттарды да ерітеді. Ол су, [[хлороформ]] және [[гексан]] сияқты полярлы және бейполярлы [[еріткіш]]термен араласа алады. Ал жоғары алкандармен (мысалы, [[октан]]нан бастап) толық араласпайды, алкандар тізбегі ұзарған сайын ерігіштік төмендейді.&lt;ref name=&quot;Zieborak&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zieborak K, Olszewski K |title=Solubility of n-paraffins in acetic acid |journal = Bulletin de l'Académie Polonaise des Sciences, Série des Sciences Chimiques, Géologiques et Géographiques |year = 1958|volume = 6|issue=2|pages=3315–3322}}&lt;/ref&gt; Бұл қасиеттер сірке қышқылын өнеркәсіпте, мысалы, [[диметилтерефталат]] өндірісінде еріткіш ретінде қолдануға мүмкіндік береді.&lt;ref name=Ullmann&gt;{{Ullmann | vauthors = Le Berre C, Serp P, Kalck, P, Torrence GP | title = Acetic Acid | doi = 10.1002/14356007.a01_045.pub3|year=2013|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim}}&lt;/ref&gt;

=== Биохимия ===
Физиологиялық pH мәндерінде сірке қышқылы сулы ерітіндіде толық дерлік [[ацетат]]қа иондалады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zumdahl |first=Steven S. |url=https://books.google.com/books?id=x6TuAAAAMAAJ |title=Chemistry |date=1986 |publisher=D.C. Heath |isbn=978-0-669-04529-1 |location=Lexington, Mass |page=627}}&lt;/ref&gt;

[[Ацетил]] тобы, сірке қышқылынан туындайтын функционалдық топ, барлық тірі ағзалар үшін маңызды. Ол әдетте [[ацетил-КоА синтетаза]] ферменттері арқылы [[кофермент А]]-мен байланысады,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwer B, Bunkenborg J, Verdin RO, Andersen JS, Verdin E | title = Reversible lysine acetylation controls the activity of the mitochondrial enzyme acetyl-CoA synthetase 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 27 | pages = 10224–10229 | date = July 2006 | pmid = 16788062 | pmc = 1502439 | doi = 10.1073/pnas.0603968103 | doi-access = free | bibcode = 2006PNAS..10310224S }}&lt;/ref&gt; және көмірсулар мен майлар алмасуының орталығында орналасады. Ұзын тізбекті карбон қышқылдарынан (май қышқылдарынан) айырмашылығы, сірке қышқылы табиғи [[триглицерид]]тер құрамында кездеспейді. Жасушаларда түзілетін ацетаттың көп бөлігі ацетил-КоА үшін этанолдан немесе [[пирожүзім қышқылы]]нан түзіледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bose S, Ramesh V, Locasale JW | title = Acetate Metabolism in Physiology, Cancer, and Beyond | journal = Trends in Cell Biology | volume = 29 | issue = 9 | pages = 695–703 | date = September 2019 | pmid = 31160120 | pmc = 6699882 | doi = 10.1016/j.tcb.2019.05.005 }}&lt;/ref&gt; Алайда жасанды триглицерид — [[триацетин]] (глицерин триацетаты) тағамдық қоспа ретінде және косметикада қолданылады, ол ағзада [[глицерин]] мен сірке қышқылына ыдырайды.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fiume MZ | title = Final report on the safety assessment of triacetin | journal = International Journal of Toxicology | volume = 22 | issue = Suppl 2 | pages = 1–10 | date = June 2003 | pmid = 14555416 | doi = 10.1080/747398359 }}&lt;/ref&gt;

Сірке қышқылы [[сірке қышқылы бактериялары]] арқылы өндіріледі және шығарылады, әсіресе ''[[Acetobacter]]'' және ''[[Clostridium acetobutylicum]]'' туыстары. Бұл бактериялар тағамда, суда және топырақта кең таралған, сондықтан сірке қышқылы тағамдардың бұзылуы кезінде табиғи түрде түзіледі. Сонымен қатар ол адамдар мен басқа [[примат]]тардың қынап шырышы құрамында да кездеседі және әлсіз [[антибактериалды]] әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;dict&quot;&gt;{{cite book|title = Dictionary of Organic Compounds|edition = 6th|volume = 1 |year = 1996|location = London|publisher = Chapman &amp; Hall|isbn = 978-0-412-54090-5| veditors = Buckingham J }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]
[[Санат:Майлы қышқылдар]]

&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>srqachrco398ifij41d7xjrbp9himkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586940</id>
      <parentid>3586926</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Қолданылуы бөлімін қосу</comment>
      <origin>3586940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27421" sha1="5m00t5haa7xlycfyb42b2qv3c7hhmd7" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сірке қышқылы|химиялық_формуласы=CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH|күйі=түссіз сұйықтық|мольдік_массасы=60,052|тығыздығы=1,049|балқу_t=16-17|қайнау_t=118-119|суреті=Acetic-acid-2D-skeletal.svg|төменгі_суреті=Acetic acid.jpg|сол_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-balls-B.png|оң_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-vdW-B.png|CAS=64-19-7|PubChem=176|SMILES=CC(O)=O|InChI=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4)
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=15366|ChemSpider=171|RTECS=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4) check
Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N check}}

'''Сірке қышқылы''' ('''этан қышқылы''') — қышқыл, түссіз сұйықтық және [[органикалық қосылыс]] болып табылады, оның [[химиялық формула]]сы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH. Сірке қышқылы — [[сірке суы]]ның белсенді компоненті. Тарихи тұрғыда сірке суы б.з.д. III мыңжылдықтан бастап өндірілген, сондықтан сірке қышқылы үлкен мөлшерде алынған ең алғашқы [[қышқыл]]дардың бірі болуы мүмкін.

Сірке қышқылы — ең қарапайым екінші [[карбон қышқылы]] (біріншісі — [[құмырсқа қышқылы]]). Ол әртүрлі салаларда маңызды [[реагент]] және өнеркәсіптік химиялық зат болып табылады, негізінен [[целлюлоза ацетаты]]н өндіруде ([[фотопленка]] үшін), ағаш желімі ретінде қолданылатын [[поливинилацетат]] өндірісінде, сондай-ақ [[синтетикалық талшықтар]] мен маталар жасауда қолданылады. Тұрмыста сұйылтылған сірке қышқылы көбіне қақ кетіргіштерде (тұз-тас кетіргіштерде) пайдаланылады. [[Тағам өнеркәсібі]]нде сірке қышқылы E260 тағамдық қоспа коды бойынша [[қышқылдықты реттегіш]] және дәмдеуіш ретінде қолданылады. [[Биохимия]]да сірке қышқылынан туындайтын [[ацетил тобы]] барлық тірі ағзалар үшін негізгі маңызды құрылым болып табылады. Ол [[кофермент А]]-мен байланысқанда, [[көмірсулар]] мен [[майлар]] алмасуының орталық бөлігіне айналады.

2023 жылғы дерек бойынша сірке қышқылына жаһандық сұраныс жылына шамамен 17,88 миллион [[тонна]]ны құрайды. Әлемдегі сірке қышқылының көп бөлігі [[метанол]]ды [[карбонилдеу]] арқылы өндіріледі. Оның өндірісі және өнеркәсіптік қолданылуы жұмысшылар үшін денсаулыққа қауіп төндіреді, соның ішінде терінің зақымдануы және буларын жұтудан туындайтын созылмалы тыныс алу аурулары бар.

== Қасиеттері ==
=== Қышқылдық ===
[[Карбоксил тобы]] (−COOH) құрамындағы сутек орталығы судағы иондану арқылы молекуладан бөлініп шыға алады:
:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COOH + HOH ⇌ CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; + H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
Осы [[протон]]ның (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) бөлінуіне байланысты сірке қышқылы қышқылдық қасиет көрсетеді. Сірке қышқылы — әлсіз [[бірнегізді қышқыл]]. Сулы ерітіндіде оның [[Қышқылдың диссоциация константасы|pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;]] мәні 4,76.&lt;ref name=&quot;Goldmine&quot;&gt;{{cite journal |title=Thermodynamic Quantities for the Ionization Reactions of Buffers | vauthors = Goldberg R, Kishore N, Lennen R |journal=Journal of Physical and Chemical Reference Data |volume=31 |issue=2|pages=231–370 |year=2002 |url=https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006062140/https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-date=6 October 2008 |doi=10.1063/1.1416902|bibcode = 2002JPCRD..31..231G}}&lt;/ref&gt; Оның [[конъюгат негізі]] — [[ацетат]] (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;). 1,0&amp;nbsp;[[Молярлық концентрация|M]] ерітінді (тұрмыстық сірке суының шамамен концентрациясы) pH=2,4 көрсетеді, бұл сірке қышқылы молекулаларының тек 0,4% ғана иондалғанын білдіреді.

[[File:Acetic acid deprotonation.svg|class=skin-invert-image|375px|Сірке қышқылының суда депротондану тепе-теңдігі]]
=== Құрылымы ===
Қатты күйдегі сірке қышқылында молекулалар сутектік байланыстар арқылы байланысқан тізбектер түзеді.&lt;ref name=&quot;jones&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Jones RE, Templeton DH |year = 1958|title = The crystal structure of acetic acid|journal = Acta Crystallographica|volume = 11|issue = 7|pages=484–487|doi = 10.1107/S0365110X58001341|hdl = 2027/mdp.39015077597907 |url = https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3x45b5nd/qt3x45b5nd.pdf|doi-access = free|bibcode = 1958AcCry..11..484J }}&lt;/ref&gt; Бу фазасы {{convert|120|C|F}} кезінде [[димер (химия)|димерлер]] анықталады. Димерлер сұйық фазада сутектік байланыс түзбейтін еріткіштерде сұйылтылған ерітінділерде де, таза сірке қышқылында да белгілі бір дәрежеде кездеседі,&lt;ref name=&quot;briggs&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Briggs JM, Nguyen TB, Jorgensen WL |title = Monte Carlo simulations of liquid acetic acid and methyl acetate with the OPLS potential functions|journal = Journal of Physical Chemistry|year = 1991|volume = 95|pages=3315–3322|doi = 10.1021/j100161a065|issue = 8}}&lt;/ref&gt; бірақ сутектік байланыс түзетін еріткіштерде бұзылады. Димердің диссоциация энтальпиясы 65.0–66.0 кДж/моль, ал диссоциация энтропиясы 154–157 Дж/моль&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;К&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;togeas&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Togeas JB | title = Acetic acid vapor: 2. A statistical mechanical critique of vapor density experiments | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 109 | issue = 24 | pages = 5438–5444 | date = June 2005 | pmid = 16839071 | doi = 10.1021/jp058004j | bibcode = 2005JPCA..109.5438T }}&lt;/ref&gt; Басқа карбон қышқылдары да ұқсас молекулааралық сутектік байланыстар түзеді.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = McMurry J |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/organicchemistry00youn|url-access=registration|edition=5th|year=2000|publisher=Brooks/Cole|isbn=978-0-534-37366-5|page=818}}&lt;/ref&gt;

=== Еріткіш қасиеттері ===
[[Сұйық]] сірке қышқылы — [[гидрофильді]] ([[полярлы молекула|полярлы]]) [[протонды еріткіш]], [[этанол]] мен [[су]]ға ұқсас. Оның салыстырмалы диэлектрлік өтімділігі (диэлектрлік тұрақтысы) 6,2, сондықтан ол тек полярлы қосылыстарды (бейорганикалық тұздар, [[қант]]тар) ғана емес, сонымен қатар майлар сияқты бейполярлы заттарды да ерітеді. Ол су, [[хлороформ]] және [[гексан]] сияқты полярлы және бейполярлы [[еріткіш]]термен араласа алады. Ал жоғары алкандармен (мысалы, [[октан]]нан бастап) толық араласпайды, алкандар тізбегі ұзарған сайын ерігіштік төмендейді.&lt;ref name=&quot;Zieborak&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zieborak K, Olszewski K |title=Solubility of n-paraffins in acetic acid |journal = Bulletin de l'Académie Polonaise des Sciences, Série des Sciences Chimiques, Géologiques et Géographiques |year = 1958|volume = 6|issue=2|pages=3315–3322}}&lt;/ref&gt; Бұл қасиеттер сірке қышқылын өнеркәсіпте, мысалы, [[диметилтерефталат]] өндірісінде еріткіш ретінде қолдануға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Le Berre C, Serp P, Kalck, P, Torrence GP (2013). &quot;Acetic Acid&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a01_045.pub3 doi:10.1002/14356007.a01_045.pub3]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Биохимия ===
Физиологиялық pH мәндерінде сірке қышқылы сулы ерітіндіде толық дерлік [[ацетат]]қа иондалады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zumdahl |first=Steven S. |url=https://books.google.com/books?id=x6TuAAAAMAAJ |title=Chemistry |date=1986 |publisher=D.C. Heath |isbn=978-0-669-04529-1 |location=Lexington, Mass |page=627}}&lt;/ref&gt;

[[Ацетил]] тобы, сірке қышқылынан туындайтын функционалдық топ, барлық тірі ағзалар үшін маңызды. Ол әдетте [[ацетил-КоА синтетаза]] ферменттері арқылы [[кофермент А]]-мен байланысады,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwer B, Bunkenborg J, Verdin RO, Andersen JS, Verdin E | title = Reversible lysine acetylation controls the activity of the mitochondrial enzyme acetyl-CoA synthetase 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 27 | pages = 10224–10229 | date = July 2006 | pmid = 16788062 | pmc = 1502439 | doi = 10.1073/pnas.0603968103 | doi-access = free | bibcode = 2006PNAS..10310224S }}&lt;/ref&gt; және көмірсулар мен майлар алмасуының орталығында орналасады. Ұзын тізбекті карбон қышқылдарынан (май қышқылдарынан) айырмашылығы, сірке қышқылы табиғи [[триглицерид]]тер құрамында кездеспейді. Жасушаларда түзілетін ацетаттың көп бөлігі ацетил-КоА үшін этанолдан немесе [[пирожүзім қышқылы]]нан түзіледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bose S, Ramesh V, Locasale JW | title = Acetate Metabolism in Physiology, Cancer, and Beyond | journal = Trends in Cell Biology | volume = 29 | issue = 9 | pages = 695–703 | date = September 2019 | pmid = 31160120 | pmc = 6699882 | doi = 10.1016/j.tcb.2019.05.005 }}&lt;/ref&gt; Алайда жасанды триглицерид — [[триацетин]] (глицерин триацетаты) тағамдық қоспа ретінде және косметикада қолданылады, ол ағзада [[глицерин]] мен сірке қышқылына ыдырайды.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fiume MZ | title = Final report on the safety assessment of triacetin | journal = International Journal of Toxicology | volume = 22 | issue = Suppl 2 | pages = 1–10 | date = June 2003 | pmid = 14555416 | doi = 10.1080/747398359 }}&lt;/ref&gt;

Сірке қышқылы [[сірке қышқылы бактериялары]] арқылы өндіріледі және шығарылады, әсіресе ''[[Acetobacter]]'' және ''[[Clostridium acetobutylicum]]'' туыстары. Бұл бактериялар тағамда, суда және топырақта кең таралған, сондықтан сірке қышқылы тағамдардың бұзылуы кезінде табиғи түрде түзіледі. Сонымен қатар ол адамдар мен басқа [[примат]]тардың қынап шырышы құрамында да кездеседі және әлсіз [[антибактериалды]] әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;dict&quot;&gt;{{cite book|title = Dictionary of Organic Compounds|edition = 6th|volume = 1 |year = 1996|location = London|publisher = Chapman &amp; Hall|isbn = 978-0-412-54090-5| veditors = Buckingham J }}&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==

Сірке қышқылы — химиялық қосылыстарды өндіруге арналған химиялық [[реагент]]. Сірке қышқылының ең ірі жеке қолданылуы — винилацетат [[мономер]]ін өндіру, одан кейін сірке ангидриді мен эфирлер өндірісі келеді. Сірке суында қолданылатын сірке қышқылының көлемі салыстырмалы түрде аз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;suresh2&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Malveda M, Funada C|year=2003|chapter-url=http://sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/602.5000/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014162419/http://sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/602.5000/|archive-date=14 October 2011|chapter=Acetic Acid|title=Chemicals Economic Handbook|pages=602.5000|publisher=SRI International}}&lt;/ref&gt;

=== Винилацетат мономері ===

Сірке қышқылының негізгі қолданылуы — [[винилацетат]] мономерін (VAM) өндіру. 2008 жылы бұл бағыт әлемдік сірке қышқылы өндірісінің үштен бірін тұтынған деп бағаланды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Реакция [[этилен]] мен сірке қышқылының [[оттек]] қатысында [[палладий]] [[катализатор]]ы үстінде газ фазасында жүреді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Roscher G. &quot;Vinyl Esters&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a27_419 doi:10.1002/14356007.a27_419]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

:2 H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;C−COOH + 2 C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;C−CO−O−CH=CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

Винилацетат [[поливинилацетат]]қа немесе басқа [[полимер]]лерге полимерлене алады, олар бояулар мен желімдердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Эфирлер өндірісі ===

Сірке қышқылының негізгі [[эфир]]лері көбінесе сия, бояу және жабындар үшін еріткіш ретінде қолданылады. Оларға [[этилацетат]], н-бутилацетат, изобутилацетат және пропилацетат жатады. Олар әдетте сірке қышқылы мен сәйкес [[спирт (химия)|спирттің]] [[катализ]]делген реакциясы арқылы алынады:

:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO−H + HO−R → CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO−R + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, R = жалпы [[алкил тобы]]

Мысалы, сірке қышқылы мен [[этанол]] [[этилацетат]] пен суды түзеді:

:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO−H + HO−CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COO−CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

Алайда эфирлердің көп бөлігі [[ацетальдегид]]тен [[Тищенко реакциясы]] арқылы өндіріледі. Сонымен қатар, эфир ацетаттары нитроцеллюлоза, акрил лактар, лак кетіргіштер және ағаш бояулары үшін еріткіш ретінде қолданылады. Алдымен гликоль моноэфирлері [[этилен оксиді]] немесе [[пропилен оксиді]] мен спирттен алынады, кейін олар сірке қышқылымен этерификацияланады. Негізгі өнімдер: этиленгликоль моноэтил эфир ацетаты (EEA), этиленгликоль монобутил эфир ацетаты (EBA) және пропиленгликоль монометил эфир ацетаты (PMA, жартылай өткізгіш өндірісінде PGMEA деп аталады). Бұл қолдану әлемдік сірке қышқылының шамамен 15–20% тұтынады. Кейбір эфир ацетаттары, мысалы EEA, адамның көбею жүйесіне зиян келтіретіні дәлелденген.&lt;ref name=&quot;suresh2&quot; /&gt;

=== Сірке ангидриді ===

Екі сірке қышқылы молекуласының конденсация реакциясы нәтижесінде [[сірке ангидриді]] түзіледі. Бұл өндіріс әлемдік сірке қышқылының шамамен 25–30% тұтынады. Негізгі процесс 700–750 °C температурада сірке қышқылын сусыздандырып [[кетен]] түзу арқылы жүреді. Кейін кетен сірке қышқылымен әрекеттесіп ангидрид береді:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Held H, Rengstl A, Mayer D. &quot;Acetic Anhydride and Mixed Fatty Acid Anhydrides&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a01_065 doi:10.1002/14356007.a01_065]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H → CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=C=O + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
:CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H + CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=C=O → (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

Сірке ангидриді — [[ацетилдеу]] агенті. Оның ең ірі қолданылуы — [[целлюлоза ацетаты]] өндірісі (синтетикалық тоқыма және фотопленка үшін), ол целлюлозаны сірке қышқылы және ангидридпен [[күкірт қышқылы]] қатысында өңдеу арқылы алынады.&lt;ref name=&quot;Myers&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Myers RL|title=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Guide|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33758-1|page=1-3}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар ол [[героин]] және басқа қосылыстар өндірісінде реагент ретінде қолданылады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Еріткіш ретінде қолданылуы ===

Сірке қышқылы — полярлы [[протонды еріткіш]], сондықтан ол органикалық қосылыстарды тазарту үшін [[қайта кристалдану]]да жиі қолданылады. Ол [[терефтал қышқылы]] (TPA) өндірісінде еріткіш ретінде пайдаланылады, ал бұл зат [[полиэтилентерефталат]] (PET) өндірісінің шикізаты болып табылады. 2006 жылы сірке қышқылының шамамен 20%-ы TPA өндірісіне жұмсалған.&lt;ref name=&quot;suresh2&quot; /&gt;

Сірке қышқылы көбінесе [[карбокатион]]дар қатысатын реакцияларда, мысалы [[Фридель–Крафтс алкилдеу]]інде еріткіш ретінде қолданылады. Мысалы, синтетикалық [[камфора]] өндірісінде [[камфен]]нің [[Вагнер–Меервейн қайта топтасуы]] арқылы [[изоборнил ацетат]]қа айналуы жүреді; мұнда сірке қышқылы әрі еріткіш, әрі қайта түзілген карбокатионды ұстайтын [[нуклеофил]] қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;sell&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Sell CS |title=The Chemistry of Fragrances: From Perfumer to Consumer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=G90hcKHwrqEC&amp;pg=PA80|edition=2nd
 |series=RSC Paperbacks Series|volume=38|year=2006|publisher=Royal Society of Chemistry|location=Great Britain|isbn=978-0-85404-824-3|page=80|chapter=4.2.15 Bicyclic Monoterpenoids}}&lt;/ref&gt;

Мұзды сірке қышқылы аналитикалық химияда әлсіз негіздік заттарды (мысалы, органикалық амидтерді) анықтау үшін қолданылады. Бұл ортада амидтер күшті негіз сияқты әрекет етеді және оларды хлорлы қышқылы арқылы титрлеуге болады.&lt;ref name=&quot;Felgner&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sigmaaldrich.com/technical-documents/articles/analytical-applications/karl-fischer/water-determination-in-perchloric-acid-0-1-mol-l-in-acetic-acid.html
 |title=Determination of Water Content in Perchloric acid 0,1 mol/L in acetic acid Using Karl Fischer Titration | vauthors = Felgner A |publisher=Sigma-Aldrich |access-date=27 July 2017}}&lt;/ref&gt;

=== Медициналық қолданылуы ===

{{Main|Сірке қышқылы (медициналық қолданылуы)}}

Сірке қышқылын ісікке енгізу арқылы қатерлі ісікті емдеу 1800 жылдардан бастап қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Barclay J |title=Injection of Acetic Acid in Cancer |journal=Br Med J|year=1866|pmc=2310334|page=512|volume=2|issue=305|doi=10.1136/bmj.2.305.512-a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yamamoto S, Iguchi Y, Shibata N, Takesue M, Tsunoda T, Sato K | title = [Percutaneous ethanol and acetic acid injection for liver metastasis from colon cancer--two case reports] | journal = Gan to Kagaku Ryoho. Cancer &amp; Chemotherapy | volume = 25 | issue = 5 | pages = 751–755 | date = April 1998 | pmid = 9571976 }}&lt;/ref&gt;

Сірке қышқылы дамушы елдерде жатыр мойны обырын скринингтеуде қолданылады.&lt;ref name=Fok2015 /&gt; Қышқыл жатыр мойнына жағылады, ал бір минуттан кейін ағарған аймақ пайда болса, тест оң деп есептеледі.&lt;ref name=Fok2015&gt;{{cite journal | vauthors = Fokom-Domgue J, Combescure C, Fokom-Defo V, Tebeu PM, Vassilakos P, Kengne AP, Petignat P | title = Performance of alternative strategies for primary cervical cancer screening in sub-Saharan Africa: systematic review and meta-analysis of diagnostic test accuracy studies | journal = BMJ | volume = 351 | article-number = h3084 | date = July 2015 | pmid = 26142020 | pmc = 4490835 | doi = 10.1136/bmj.h3084 }}&lt;/ref&gt;

1% сірке қышқылы — кең спектрлі антисептик, ол стрептококктарға, стафилококктарға, псевдомонадаларға және басқа микроорганизмдерге қарсы тиімді.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Madhusudhan VL | title = Efficacy of 1% acetic acid in the treatment of chronic wounds infected with Pseudomonas aeruginosa: prospective randomized controlled clinical trial | journal = International Wound Journal | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1129–1136 | date = December 2016 | pmid = 25851059 | pmc = 7949569 | doi = 10.1111/iwj.12428 | s2cid = 4767974 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ryssel H, Kloeters O, Germann G, Schäfer T, Wiedemann G, Oehlbauer M | title = The antimicrobial effect of acetic acid--an alternative to common local antiseptics? | journal = Burns | volume = 35 | issue = 5 | pages = 695–700 | date = August 2009 | pmid = 19286325 | doi = 10.1016/j.burns.2008.11.009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.medscape.com/viewarticle/456300_4|title=Antiseptics
 on Wounds: An Area of Controversy|website=www.medscape.com|access-date=15
 August 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Тағамдар ===

{{Main|Сірке суы}}

Сірке қышқылының энергетикалық құндылығы 100 г үшін 349 ккал.&lt;ref name=&quot;FAOSouthgate&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Greenfield H, Southgate D |date=2003|title=Food Composition Data: Production, Management and Use|location=Rome|publisher=[[FAO]]|page=146|isbn=978-92-5-104949-5}}&lt;/ref&gt; Сірке суы әдетте кемінде 4% сірке қышқылын қамтиды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fda.gov/ucm/groups/fdagov-public/@fdagov-afda-ice/documents/webcontent/ucm074471.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124165105/https://www.fda.gov/ucm/groups/fdagov-public/@fdagov-afda-ice/documents/webcontent/ucm074471.pdf|archive-date=24
 January 2018|title=CPG Sec. 525.825 Vinegar, Definitions|publisher=United States Food and Drug Administration|date=March 1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/C.R.C.,_c._870.pdf|title=Departmental
 Consolidation of the Food and Drugs Act and the Food and Drug Regulations – Part B – Division 19|publisher=Health Canada|date=August 2018|page=591}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32016R0263&amp;from=EN|title=Commission
 Regulation (EU) 2016/263|work=Official Journal of the European Union|publisher=European Commission|date=February 2016}}&lt;/ref&gt; Ол тікелей [[дәмдеуіш]] ретінде және көкөністерді [[маринадтау]]да қолданылады. Асханалық сірке суы 4–8% концентрацияда болады, ал өндірістік маринадтау ерітінділері одан жоғары концентрацияда қолданылады. Сірке қышқылының тағамдағы қолданылуы өнеркәсіптік қолданудан аз болса да, ол ең көне және ең танымал қолданылулардың бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Bernthsen A, Sudborough JJ |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.513637|year=1922|publisher=Blackie
 and Son|location=London|page=155}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]
[[Санат:Майлы қышқылдар]]

&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>5m00t5haa7xlycfyb42b2qv3c7hhmd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күкірт қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33923</id>
    <revision>
      <id>3586994</id>
      <parentid>3460195</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Үлгіні қосу</comment>
      <origin>3586994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11151" sha1="r8x7yf3hx6a7fr65ybibbq3a8fhcec4" xml:space="preserve">'''Күкірт қышқылы''' — [[күкірт]]тің маңызды қосылыстарының бірі. Ол екі негізді күшті қышқыл, орта және қышқыл тұздар түзеді.

{{Химиялық зат|аты=Күкірт қышқылы|суреті=Sulfuric-acid-2D-dimensions.svg|сол_суреті=Sulfuric-acid-Givan-et-al-1999-3D-balls.png|оң_суреті=Sulfuric-acid-Givan-et-al-1999-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;|мольдік_массасы=98,079|күйі=сұйықтық|тығыздығы=1,8356|балқу_t=10,38|қайнау_t=337|CAS=7664-93-9|PubChem=1118|SMILES=OS(=O)(=O)O|InChI=InChI=1S/H2O4S/c1-5(2,3)4/h(H2,1,2,3,4)
Key: QAOWNCQODCNURD-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=26836|RTECS=WS5600000|БҰҰ_нөмірі=1830|ChemSpider=1086|EINECS=231-639-5}}

== Физикалық қасиеттері ==
Концентрациялы күкірт қышқылы — түссіз, ұшпайтын, май тәріздес, суда жақсы еритін, сұйық зат. Тығыздығы 1,84 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, массалық үлесі 98%. Ол 280°С-та қайнайды, ал 10,4°С-та кристалданады.

''Күкірт қышқылы суда ерігенде көп [[жылу]] бөле отырып, онымен [[химиялық реакция]]ға түсіп, құрамы әр түрлі [[гидраттар]] түзеді. Олар: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*4H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Сондықтан да қышқылды суда еріткенде мынадай [[қауіпсіздік ережесі]]н мұқият сақтау қажет: ауыр сұйықтықты (қышқыл) жеңіл сұйықтыққа (суға) шыны таяқшамен араластыра отырып, жайлап құю қажет. Сонда ауырлау күкірт қышқылы судың астыңғы қабатына дейін жетіп, бөлінген жылу біркелкі тарайды, ал керісінше суды қышқылға құйса, су қышқылдан жеңіл болғандықтан бөлінген мол жылу суды [[қайнау температурасы]]на дейін жеткізіп, қышқыл жан-жаққа шашырауы мүмкін.''
        
Күкірт қышқылы күшті су тартқыш зат. Егер [[концентрация]]лы қышқыл толтырылған стақанды біраз уакыт ашық калдырса, ауадағы [[су буы]]н бойына тартып сіңіреді де, қышқыл ыдыстан асып төгіледі. Осы қасиетіне бола күкірт қышқылын түрлі [[газ]]дарды ылғалдан құрғату үшін пайдаланады.

Концентрациялы күкірт қышқылы [[адам терісі]]не, матаға, ағашқа тисе, оны қарайтып күйдіреді. Сол себепті, күкірт қышқылымен жұмыс істегенде өте сақ болу керек. Теріге немесе матаға тиген күкірт қышқылын тездетіп сумен жуып, содан соң [[ас содасы]] ерітіндісімен шаю қажет.

==Химиялық қасиеттері== 
[[Концентрациялы күкірт]] қышқылына күшті тотықтырғыштың қасиеті тән.
Сұйылтылған күкірт қышқылы басқа күшті қышқылдарға тән қасиеттерді көрсетеді.

# Екі негізді күкірт қышқылы сатылы [[диссоциация]]ланады, [[индикатор]]ға әсер етеді:
# Бірінші сатысында H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; түгелдей дерлік [[диссоциация]]ланады. Ал екіншісінде азырақ диссоциацияланады:
# Күкірт қышқылы сілтілермен және ерімейтін негіздермен әрекеттесіп [[тұз]] түзеді немесе қысқартылған теңдеуі:
# Сұйылтылған күкірт қышқылы металдардың кернеу қатарындағы сутектің сол жағында орналасқан металдармен әрекеттескенде, тотықтырғыш қасиет көрсетеді, нәтижесінде [[сутек газы]] бөлінеді:

Қалыпты температурада өте концентрациялы 80—90%-тік күкірт қышқылы көптеген металдармен: мысалы, [[темір]], [[алюминий]], [[хром]]мен әрекеттеспейді. Оның себебі, металл бетінде енжар қабат пайда болады.

''Концентрациялы күкірт қышқылы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; металдардың кернеу қатарында сутектің оң жағында орналасқан металдармен де әрекеттеседі. Бұл жағдайда сутек бөлінбейді. Күкірттің тотығу дәрежесі +6 болатын сульфат-ионы SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; есебінен тотықтырғыш болады, нәтижесінде SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; түзіледі. [[Концентрациялы күкірт]] қышқылының мыспен әрекеттесуін қарастырайық.''

# [[Барий]]дің ерімтал тұздары күкірт қышқылына және оның тұздары — сульфаттарға анықтағыш реактив болады. Екі сынауыққа аздап күкірт қышқылы және натрий сульфаты ерітіндісінен құйып, үстіне [[барий хлориді]]нен тамызса, ақ тұнба түзіледі. Реакция теңдеулері немесе екі реакциядан қысқартылған теңдеу:

BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; тұнбасы суда да, азот қышқылында да ерімейтіндіктен, күкірт қышқылын және оның тұздарын сипаттайтын реактив ретінде ерімтал барий тұздары пайдаланылады.

''Концентрациялы күкірт қышқылына батырылған ағаш және қағаз қарайып, көмірге айналады. Қантқа әсер еткенде, күкірт қышқылы одан сутек пен оттекті бөліп алады, ал көміртек кеуекті көмір түрінде бөлініп шығады. Мысалы, оған тәжірибе жасап көз жеткізуге болады. Шамамен 30 г ұнтақ қантты 100 мл-лік стақанға салып, шыны таяқшамен араластыра отырып, 26 мл концентрациялы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; қосу қажет. Қышқыл қосқан соң көп жылу бөліне отырып, гидраттану тез жүреді де қант қарайып, кеуекті көмірге айналып, стақаннан асып төгіле бастайды ''.

== Қолданылуы ==
Күкірт қышқылы — химиялық өндірістің көбінде қолданылатын негізгі өнім. Басқа қышқылдармен салыстырғанда, [[химия өнеркәсібі]]нде кең көлемде қолданылуына сәйкес күкірт қышқылы бірінші орында тұр. Ол басқа [[бейорганикалық қышқылдар]]ды HCL, HN0&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;, Н&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;Р0&lt;small&gt;4&lt;/small&gt; және [[минералдық тыңайтқыштар]]ды алуда кеңінен пайдаланылады. Металлургияда түсті металдар алу үшін мұнай еңдеуде түрлі өнімдерді тазартуға, қопарылғыш заттар, жасанды талшықтар, бояулар, дәрі-дәрмектер [[парфюмерия]] өндіруде, тері илеуде және [[пластмасса синтездеу]]де алатын орны ерекше.

== Күкірт қышқылының тұздары ==
Күкірт қышқылының тұздары 2 типті болады: орта және қышқыл тұздар. Орта тұздар — [[сульфаттар]], қышқыл тұздар — [[гидросульфаттар]]. Көпшілік сульфаттар суда жақсы ериді, ал ерімейтіндерге және аз еритіндерге BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, SrSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; жатады.
Kөп қолданылатын тұздары: натрий сульфатының кристал-гидраты Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*10H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, оның минералын [[мирабилит]] деп атайды.

Осы тұз медицинада дәрі ретінде &quot;глаубер тұзы&quot; деген атаумен қолданылады. Натрий сульфатының негізгі қоры [[Арал теңізі|Арал]], [[Балқаш]] көлдерінің маңында кездеседі.
[[Кальций сульфаты]] CaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; табиғатта минерал CaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O түрінде таралған. Оны қыздырып [[алебастр]] алып, құрылыста байланыстырғыш зат ретінде пайдаланады.
[[Тотияйын]], яғни мыс кристалгидраты CuSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*5H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O [[жасанды жібек]], [[талшық]] алуға, өсімдік зиянкестерімен күресуге қажет.
Темір (II) сульфатының кристалгидраты FeSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;*7H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O ауыл шаруашылық зиянкестерімен күресуде, мата бояуда, фотографияда қолданылады.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Chem-stub}}
{{commons|Category:Sulfuric acid}}

[[Санат:Бейорганикалық қышқылдар]]
[[Санат:Күкірт қосылыстары]]
[[Санат:Тағам қоспалары]]
[[Санат:Сульфаттар]]
[[Санат:Жоғарғы қауіпті заттар]]</text>
      <sha1>r8x7yf3hx6a7fr65ybibbq3a8fhcec4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзбекәлі Жәнібеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37981</id>
    <revision>
      <id>3586922</id>
      <parentid>3578369</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23823-51</username>
        <id>180022</id>
      </contributor>
      <comment>Өзбекәлі Жәнібек Бес Арысты ақтап алды. Ахмет Байтұрсынұлын ақтап алды. Бұл жерде тек 4 адамның есімі ғана тұр.</comment>
      <origin>3586922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22796" sha1="m7r0hb1we3yderiy7d9sywaz3f07sdv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Есімі=Өзбекәлі Жәнібекұлы Жәнібеков
|Суреті=RIAN archive 724370 Young Communist League Central Committee holds plenary session (Uzbekali Janibekov cropped).jpg
|Атауы=Жәнібеков, 1968 жыл

|Титулы = Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы
|Титулы_2 = Идеологиялық және мәдениет саласының жетекшісі
|Басқара бастады_2 = 1988
|Басқаруын аяқтады_2 = 1991
|Ту = КПСС.svg

|Титулы_3 = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Мәдениет министрі
|Басқара бастады_3 = 1987
|Басқаруын аяқтады_3 = 1988
|Ту_3= Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ту2_3= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg

|Титулы_4 = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Мәдениет министрінің орынбасары
|Басқара бастады_4 = 1977
|Басқаруын аяқтады_4 = 1984
|Ту_4= Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ту2_4= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg

|Титулы_5 = [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан Компартиясы]] Орталық Комитетінің шет елдермен байланыс бөлімінің меңгерушісі
|Басқара бастады_5 = 1975
|Басқаруын аяқтады_5 = 1977
|Ту_5= КПСС.svg

|Титулы_6 = [[Қазақстан КП Торғай облыстық комитеті]]нің хатшысы
|Басқара бастады_6 = 1970
|Басқаруын аяқтады_6 = 1975

|Титулы_7 = [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің 6-шақырылым депутаты
|Басқара бастады_7 = 1963
|Басқаруын аяқтады_7 = 1967
|Ту_7= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg

|Титулы_8 = Қазақстан комсомол ұйымының басшысы
|Басқара бастады_8= 1961
|Басқаруын аяқтады_8= 1970

|Титулы_9 = Қазақстан комсомолының [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Шымкент облыстық комитетінің]] хатшысы
|Басқара бастады_9= 1955
|Басқаруын аяқтады_9= 1961
|Партиясы= [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]
|Туған күні=28.08.1931
|Туған жері=[[Сарықамыс]] ауылы, {{туғанжері|Отырар ауданы|Отырар ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні=24.02.1998
|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|Жерленді=Өзбекәлі Жәнібек кесенесі
|Әкесі=Жәнібек Қудиярұлы
|Анасы=Қаныша Томашқызы
|Балалары=3
|Әйелі=Қәліхан Айдосқызы
|Білімі=[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті]] (1952)
|Марапаттары={{Қатар
 |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
|Азаматтығы= 
|Ғылыми дәрежесі=Тарих ғылымдарының кандидаты (1990)
}}
[[Сурет:RIAN archive 724370 Young Communist League Central Committee holds plenary session.jpg|нобай|оңға|БЛКЖО ОК 50–жылдығына орайғы салтанатты жиналыс. Ө. Жәнібек соңғы қатардағы оң жақта шетте тұр. 1968 жыл, Мәскеу, Кремль съездер сарайы.]]

'''Өзбекәлі Жәнібекұлы Жәнібек''' ([[28 тамыз]] [[1931]], [[Отырар ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[24 ақпан]] [[1998]], [[Алматы]]) — кеңестік мемлекет қайраткері, Қазақ КСР Мәдениет министрі, [[Этнография|этнограф]], тарих ғылымдарының кандидаты (1990).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тайқазанды қайтарды: мәдениет министрі болған Өзбекәлі Жәнібеков туралы не білеміз|url=https://sputnik.kz/20211028/ozbekali-janibekov-omirbaian-18522219.html|language=kk|date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Балалық шағы ===
Ауылдағы дәстүрге сай ең құрметті қариялардың бірі Өзбек ақсақалдың құрметіне есімін иеленген. Әкесі Жәнібек Құдиярұлы мен анасы Қаныша Томашқызы шаруа адамы ретінде қарапайым тұрмыста өмір сүрген. Өзбекәлі Жәнібеков дүниеге келген соң көп ұзамай әкесі қайтыс болып, анасын әмеңгерлік салтқа сай Серім Сейітбекұлына қосады. Балалық шағындағы қиындықтарға қарамастан, ол білімге құштарлығын жоғалтпай, мектепке барып, білім жолына түсті.

Өзбекәлінің алғашқы білім алуына оның әпкесі Мәдиненің әсері мол болды. Ол Өзбекәліге кітап оқуды үйретіп, танымын кеңейтуге көмектесетін. Алайда Мәдине ерте қайтыс болады. Жетім қалған Өзбекәлі 1939 жылы Отырар маңындағы туысқандарының қолында өмір сүре бастайды. Тоғыз жасында анасы ауыр науқастан қайтыс болып, оны Серім Сейітбекұлының үлкен ұлы Қожанның отбасына орналастыру шешімі қабылданады. Соғыс жылдарында көптеген ауыл балалары оқуын тастап, еңбекке араласуға мәжбүр болса, Өзбекәлі оқуын үздіксіз жалғастырды. 1945 жылы жетіжылдық мектепті аяқтап, аудан орталығындағы Жамбыл атындағы орта мектепке оқуға түседі. Оқуы қиын жағдайда өтті, интернатта күнделікті азық-түлік тапшылығы болғанымен, ол білімге ұмтылысын тоқтатпайды.

=== Білімі ===
1948 жылы орта мектепті бітіріп, Алматыға келіп, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түседі. Қабылдау емтихандарынан сүрінбей өтіп, тарих, география, әдебиет пәндерінен жоғары бағалар алады. Орыс тілі мен әдебиетінен емтихан тапсыруда кейбір қиындықтарға тап болса да, өз табандылығымен оқуын жалғастырады. Оқу кезінде қаржылық қиындықтарға тап болған Өзбекәлі жатақхана болмағандықтан, үй жалдап тұрды, сол кезде оған жақын таныстары мен қайырымды жандар көмектеседі.

Студенттік кездерінде Өзбекәлі білімге ерекше ынта қойып, уақытының көп бөлігін кітапханада өткізді. Оның табандылығы, жан-жақтылығы мен ізденімпаздығы кейіннен достары мен курстастары арасында үлкен құрметке ие болады. Өзбекәлі Жәнібековтің болашақ зерттеу және ғылыми қызметтерінде бұл кезеңдегі тәжірибесі маңызды рөл атқарды.

1952 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын]] бітірген.

=== Қызметі ===
[[Шымкент]] (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) облысының [[Келес ауданы]]нда мектеп мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі (1952 — 1955);

Келес ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы (1955 — 1956);

Шымкент облысының [[комсомол]] комитетінің хатшысы (1956 — 1961);

Қазақстан ЛКЖО ОК-нің 1-хатшысы, хатшысы (1961 — 1970),

[[Қазақстан]] компартиясы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] комитетінің хатшысы (1970 — 1975);

Қазақстан компартиясы ОК-нің шет елдермен байланыс бөлімінің меңгерушісі (1975 — 1977);

Қазақстан мәдениет министрінің орынбасары (1977 — 1988); мәдениет министрі (1987 — 1988);

Қазақстан компартиясы ОК-нің хатшысы (1988 — 1991) қызметтерін атқарды.

=== Мұрасы ===

==== Торғай кезеңі ====
Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарып, Торғай облысы құрылып, оған Қазақстан Коммунистік партиясы Торғай облыстық комитетінің идеология жөніндегі хатшысы қызметіне тағайындалған. Осы қызметте жүріп, өңірдің рухани дамуына айрықша үлес қосты. Жастар арасында оның есімі «жастардың қорғаны» ретінде кең танылды. Торғай облысына келген соң комсомол комитеттерінің жұмысын қайта ұйымдастырып, ұлттық мәдениеттің өркендеуіне ерекше көңіл бөлді.

Жәнібековтің қызметі ұлттық мәдениетті дамытуға, ұлттық салт-дәстүрлерді жаңғыртуға бағытталды. Ол мәдениеттің адамның рухани дамуы мен қоғамның ішкі үйлесімділігіне әсер ететінін жоғары бағалап, мәдени бастамаларды қолдады. Торғай өңірінің мәдени әлеуетін арттыру мақсатында көптеген іс-шаралар ұйымдастырды. Оның күш-жігерінің арқасында Арқалық қаласы ұлттық мәдениет орталығы ретінде танылып, сол кездегі стандартты кеңестік номенклатуралық құрылымға сай келмейтін ерекше жаңашылдық көзқарасқа ие болды.

Өзбекәлі Жәнібеков Торғайда алғашқы кәсіби қазақ театрын ұйымдастырып, Мәскеудегі М.С. Щепкин атындағы театр училищесінің түлектерінен актерлік құрам жасақтады. Бұл өнер ұжымының мүшелері оның шынайы қамқорлығын сезініп, облыстық партия комитетінің қолдауымен баспана және қажетті тұрмыстық жағдайлармен қамтамасыз етілді.

Сондай-ақ, Жәнібековтің бастамасымен «Шертер» ансамблі құрылып, қазақтың ұлттық музыкалық мұрасын жаңғырту бағытында жұмыстар атқарылды. Өзбекәлі Жәнібеков ансамбльдің репертуары, киімдері және музыкалық аспаптарына ерекше көңіл бөліп, ұлттық өнерді қазіргі заманға сай жаңғыртуға ықпал етті. 1981 жылы Алматыда Ықылас атындағы музыкалық аспаптар мұражайын ашып, қазақтың ұлттық аспаптарының сақталуы мен дамуына жағдай жасады. Сондай-ақ, «Сазген сазы», «Адырна», «Алтынай» сияқты ансамбльдердің құрылуына ықпал етіп, қазақ мәдениетінің насихатталуына елеулі үлес қосты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Халқын сүйген Өзбекәлі Жәнібеков|url=https://e-history.kz/kz/news/show/32970}}&lt;/ref&gt;.

==== Қожа Ахмет Яссауи кесенесін жаңғырту ====
Өзбекәлі Жәнібеков мәдениет министрлігінде қызмет еткен жылдары көптеген тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Қожа Ахмет Ясауи кесенесін, оның ішінде атақты Тайқазанды елге қайтару жұмыстарын ұйымдастырып, тарихи және мәдени мұраларды қорғауға айрықша үлес қосты. Ол Арыстан баб кесенесіндегі мешітті қалпына келтірген кезде де Мәскеудің қарсылығына қарамастан, түрлі айламен осы мақсатқа жетті. Жәнібековтің бастамасымен Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін сақтау мақсатында «Арқас» қоғамы құрылды.

Өзбекәлі Жәнібеков қазақтың музыкалық аспаптарын зерттеу және насихаттау ісіне де елеулі үлес қосты. Оның бастамасымен «Шертер», «Адырна», «Алтынай» сынды фольклорлық ансамбльдер құрылып, ұлттық музыкалық аспаптар қолданысқа енгізілді. Ол әрбір ансамбль мүшесінің киіміне ерекше мән беріп, сахналық мәдениетке талап қойды. Өзекеңнің арқасында Ықылас атындағы музыкалық аспаптар мұражайы ашылып, ұлттық өнер кең көлемде насихатталды. Ол тек қана өз ісіне адал адам ғана емес, өз халқының мәдениетіне және ұлттық мұрасына терең сүйіспеншілікпен қараған жан болды.

==== Ұлт ұландарын ақтап алу ====

*[[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытұлы]], [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|М. Жұмабай]], А. Байтұрсынұлы, [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Ш. Құдайбердіұлы]] ақтап алу ісін ұйымдастырып, еңбектерінің насихатталуына еңбек сіңірді.  
*Ана тілін дамыту бағдарламасының мемлекеттік тұжырымдамасын жасауға қатысты.

==== Наурыз мейрамын оралту ====
1920 жылы наурыз айының 20-сында Түркістан республикасының атқару комитеті төрағасы Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрық бойынша Наурыз алғаш рет ресми түрде мереке ретінде аталып өтті. Рысқұлов бұл мейрамның діни мазмұнынан ажыратып, халықтық көктем мерекесі ретінде қабылданып, кеңінен тойлануын қолдады.

1924 жылы Түркістан республикасы таратылып, аймақ жаңа саяси құрылымдарға бөлінді. 1930-жылдары большевиктік билік бұл мерекені «ескіліктің сарқыншағы» ретінде санап, халық арасында діни және ұлттық ерекшеліктерді насихаттауды шектеуді қолға алды. 

1980-жылдардың аяғында КСРО-дағы «қайта құру» кезеңі басталып, қоғамдық бастамаларға еркіндік берілді. Осы уақыттан бастап Қазақстанда Наурызды қайта жаңғыртуға байланысты ұсыныстар айтыла бастады. Әдебиет зерттеушісі Рахманқұл Бердібайдың айтуынша, бұл бастаманы қолдаған тұлғалардың бірі — Өзбекәлі Жәнібеков болды. 1988 жылы компартияның басшылығында болған Жәнібеков бұл мейрамның ресми түрде қайта тойлануына ықпал етті. Наурыз мерекесі сол жылы Алматы қаласы мен Алматы облысының Жамбыл ауданында халықтық мейрам ретінде аталып өтті. Келесі жылдан бастап Наурыз мерекесі бүкіл Қазақстан бойынша кеңінен тойлана бастады.

1991 жылы Қазақ ССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен 22 наурыз – «Наурыз мейрамы» деп жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наурыз: Рысқұловтың бұйрығы мен Назарбаевтың жарлығы|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nauryz_norous_celebration/29112467.html}}&lt;/ref&gt;.

==== Ұлттық музейлер құру ісі ====
* Ө. Жәнібек бастамасымен Қазақстанның көптеген қалаларында этнографиялық және өлкетану [[мұражай]]лар&lt;nowiki/&gt;ы ашылды;
* Алматыда Ұлттық аспаптар музейін құрды. 
*Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін сақтау мен қалпына келтіру мақсатын көздеген “Арқас” қоғамы құрылды.
*“[[Шертер]]”, [[Адырна]]”, “[[Алтынай]]”, т.б. фольклорлық өнер ансамбльдерін ұйымдастырды.
*1988 жылы [[Наурыз]] мейрамын Алматы және республика көлемінде ресми тойлануын жаңғыртты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тәуелсіздіктен соң биліктен шеттетілген Өзбекәлі Жәнібеков|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_ozbekali_zhanibekov/29124419.html}}&lt;/ref&gt;. 

=== Еңбектері ===

* “Қазақтың ұлттық қол өнері” (1982), 
* “Жаңғырық” (1991), 
* “Уақыт керуені” (1992), 
* “Жолайрықта” (1996), 
* “Қазақ киімі” (1996), 
* “Ежелгі Отырар” (1997), 
* “Тағдыр тағылымы” (1996, 1-кітап, 1997, 2-кітап) еңбектері жарық көрген.

=== Марапаттары ===
2-3 мәрте [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен, медальдермен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Өзбекәлі Жәнібеков туралы ==
[[Сурет:ОҚПУ-дағы_Өзбекәлі_Жәнібекке_ескерткіш-тақта.jpg|нобай|Ескерткіш тақта. Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
[[Сурет:ОҚПУ-дағы_Өзбекәлі_Жәнібек_ескерткіші.jpg|нобай|Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті қасындағы ескерткіш]]
* Мәдени майдан, Санжар Керімбаев, Отбасы кітапханасы баспасы, 2024 жыл 
* «Ұлттың ұйытқысы»
* Түркістан облысында Арыстанбаб кесенесінің жанында орналасқан Өзбекәлі Жәнібековтің кесенесі Отырар музей-қорығының қарамағына беріледі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Жәнібеков, Өзбекәлі}}
[[Санат:КСРО этнографтары]]
[[Санат:КСРО тарихшылары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан этнографтары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақ КСР мәдениет министрлері]]
[[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]]</text>
      <sha1>m7r0hb1we3yderiy7d9sywaz3f07sdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбу Әли әл-Хайсам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38603</id>
    <revision>
      <id>3586747</id>
      <parentid>3471443</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="8kpxuuz6615clkqn6uobaqd3hzf840t" xml:space="preserve">[[Сурет:Alhazen (122459248).jpg|thumb|right|200px|Әбу Әли әл-Хайсам]]
'''Әбу Әли әл-Хайсам''' ''Әбу Әли әл-Хасан ибн әл-Хайсам, әл-Ғазен, ибн әл-Хайсам'' ([[965]], [[Басра]] — [[1039]] шамасында) — [[Арабтар|араб]] [[ғұлама]]сы. 

[[Каир]]де біраз жыл тұрып, еңбек еткен. Оның еңбектері [[математика]]ға, [[физика]]ға, [[медицина]]ға, [[физиология]]ға т.б. арналған. Әл-Хайсамның [[геометрикалық оптика]] мәселелеріне байланысты 7 кітаптан тұратын “Оптика қазынасы” (12 ғ-да [[латын тілі]]не аударылған) деген еңбегі физикалық [[оптика]]ның дамуына үлкен әсер етті. [[Аристотель]]дің, [[Евклид]]тің, Галеннің еңбектеріне түсіндірме жазған.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Islam-stub}}

[[Санат:965 жылы туғандар]]
[[Санат:Басрада туғандар]]
[[Санат:1039 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Каирде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Орта ғасырлардағы Шығыс математиктері]]
[[Санат:XI ғасыр математиктері]]
[[Санат:Орта ғасырлардағы Шығыс механиктері]]
[[Санат:XI ғасыр механиктері]]
[[Санат:Орта ғасырлардағы Шығыс физиктері]]
[[Санат:XI ғасыр физиктері]]
[[Санат:Орта ғасырлардағы Шығыс астрономдары]]
[[Санат:XI ғасыр астрономдары]]
[[Санат:Араб астрономдары]]
[[Санат:Араб математиктері]]
[[Санат:Оптиктер]]</text>
      <sha1>8kpxuuz6615clkqn6uobaqd3hzf840t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көмірқышқыл газ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38817</id>
    <revision>
      <id>3586980</id>
      <parentid>3458743</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Үлгіні қосу</comment>
      <origin>3586980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5247" sha1="sqsd95zhwvjjkoqnf836tnldmutx4j1" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Көмірқышқыл газ|суреті=Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg|сол_суреті=Carbon-dioxide-3D-balls.png|оң_суреті=Carbon-dioxide-3D-vdW.png|IUPAC_атауы=Көміртек диоксиді|басқа_атаулары=Көміртек(IV) оксиді|химиялық_формуласы=CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|мольдік_массасы=44,009|күйі=газ|тығыздығы=газ (0 °C): 1,9768 кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|қайнау_t=-78,5 (сублимация)|CAS=124-38-9|PubChem=280|SMILES=O=C=O|InChI=InChI=1S/CO2/c2-1-3
Key: CURLTUGMZLYLDI-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=16526|ChemSpider=274|RTECS=FF6400000}}

'''Көмірқышқыл газы''' - ''көмір қышқылының ангидриді''.

==Физикалық касиеттері==
Көміртегі оксиді (IV) (көмірқышқыл газы) — түссіз газ, аз концентрацияларда ауада иісі жоқ, үлкен концентрацияларда газдалған судың қышқыл иісі бар. Ауадан шамамен 1,5 есе ауыр.

Көмірқышқыл газының молекуласы сызықтық, көміртегінің орталық атомының ортасынан оттегінің екі атомының орталықтарына дейінгі қашықтық 116,3 пм.

-78,3 °С температурада ақ қар тәрізді масса түрінде кристалданады- &quot;құрғақ мұз&quot;. Атмосфералық қысымда құрғақ мұз ерімейді, ал буланады, сұйық күйге ауыспай, сублимация температурасы -78 °с.сұйық көмірқышқыл газын қысымның жоғарылауы кезінде алуға болады. Осылайша, 20 °С температурада және 6 МПа (~60 атм) жоғары қысымда газ түссіз сұйықтыққа қойылтылады. Тыныш электр разрядында тән ақ-жасыл жарықпен жарқырайды.

Жанбайтын, бірақ оның атмосферасында белсенді металдар, мысалы, [[сілтілік металдар]] мен [[Сілтілік жер металдар|сілтілік жер]] — магний, кальций, барий жануы мүмкін.

Көмірқышқыл газы Органикалық заттардың шіруі мен жануы кезінде пайда болады. Ауада және минералды көздерде ұсталады, жануарлар мен өсімдіктер тыныс алған кезде бөлінеді. Су бетінде ериді (15 °С кезінде судың бір көлемінде көмірқышқыл газының 0,738 көлемі).

==Ашылу тарихы==
Көмір қышқыл газын 1754 ж. ағылшын ғалымы [[Джозеф Блэк]] зерттеп, [[магний]] карбонатының ыдырауы кезінде бөлінетін газ екендігін айтқан, ал 1789 ж. француз ғалымы [[Антуан Лавуазье]] оның құрамын анықтаған. 

==Колдануы==
Көмір қышқыл газының [[фотосинтез]] процесінде маңызы зор, ол – организмде зат алмасу нәтижесінде түзілетін басты өнімдердің бірі. Лабораторияда көмір қышқыл газын Кипп аппаратында мәрмәрға [[тұз қышқылы]]мен (HCl) әсер ету арқылы, ал [[өнеркәсіп]]те [[әктас]]ты не борды ыдырату арқылы алады: CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;→CaO+CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Бұдан шыққан көмір қышқыл газын арнайы [[әдіс]]термен тазартады. Көмір қышқыл газы, негізінен, тамақ ([[қант]], сыра, т.б.) өнеркәсібінде құрғақ [[мұз]], тағамдарды консервілеу үшін, [[өрт]] сөндіруде, газдандырылған [[су]], емдік көмірқышқыл ванна дайындауда, [[химия]] өнеркәсібінде сода өндіруде қолданылады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Балалар Энциклопедиясы”, V-том&lt;/ref&gt;

== Күнделікті өмірде ==
Әр 2-4, не көп секунд сайын, біздің ағзамыз, яғни алвеолаларымыздан &lt;chem&gt;CO2 &lt;/chem&gt;-ні &quot;өндіріледі&quot;, ал нақтығырақ айтқанымен - &lt;chem&gt;O2&lt;/chem&gt;-ге &quot;айырбасталады&quot;. Ал Жер шарында тұратын 75&lt;math&gt;\%&lt;/math&gt;-ға жуық адам газдалған сусындар ішеді екен, ал олар көбінесе &lt;chem&gt;CO2 &lt;/chem&gt;-мен байытыла &lt;chem&gt;H2CO3&lt;/chem&gt; (қышқылға) судан айналады: &lt;chem&gt;H2O + CO2 &lt;=&gt; H2CO3&lt;/chem&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ангидридтер]]</text>
      <sha1>sqsd95zhwvjjkoqnf836tnldmutx4j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хеопс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40247</id>
    <revision>
      <id>3586767</id>
      <parentid>3400597</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <origin>3586767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20916" sha1="72ny6bcit5l3n3xtrxl5g8i72qdcwqe" xml:space="preserve">{{Пирамида
|сурет = Gizeh Cheops BW 1.jpg
|сурет анықтамасы = Хеопс пирамидасы
|атауы =&lt;hiero&gt;Aa1-G43-I9-G43&lt;/hiero&gt;
|катушындағы атауы = бар
|детерминацияланған атауы =&lt;hiero&gt;G25-N18:X1-O24&lt;/hiero&gt;
|атауының транскрипциясы =Achet-Chufu  &lt;br /&gt; {{Unicode|3ḫt ḫwfw}}'' &lt;br /&gt; «Горизонт Хуфу»
|атауының мағынасы=
|орналасқан жері = [[Гиза]]
|тапсырыс беруші = Хеопс (Χέωψ немесе Σοῦφις)
|тұрғызылған кезі = [[Ежелгі патшалық (Ежелгі Мысыр)|IV династия]] (б.з.д. ~2560-дан ~2540 дейін)
|типі =Пирамида
|табаны = 230
|алғашқы биіктігі = 146,60
|қазіргі биіктігі = 138,75
|көлемі = 
|көлбеу = 51° 50'
|жанама пирамида = 
|патшайымдар пирамидалары = 3
}}
{{Commonscat|Great Pyramid of Giza|Хеопс}}
'''Хеопс пирамидасы''' — дүние жүзіндегі аса ірі пирамидалардың бірі. Бұл пирамиданы перғауын Хеопс (Хуфу) көзі тірісінде өзіне арнап б.з.б. 3-мыңжылдықтың 1-жартысында Гиза қаласы маңындағы Ливия шөлінде салғызған. Кезінде ежелгі мысырлықтар осынау алып кесене-пирамиданы “Хуфу көкжиегі” деп атаған. Хеопс пирамидасының табаны төрт бұрышты болып басталады да, жоғары қарай басқыш тәрізді көтеріліп, көп сатылы құрылыс түрінде тұрғызылған. Ұшар басы сүйірленіп бітетін Хеопс пирамидасының архитектуралық құрылысына сәулетші Хемиун басшылық жасаған. 

== Тарихы ==
Алғашында пирамида биіктігі 146,6 м болған еді. Алайда, қазіргі кезде оның биіктігі 138,8 метр болып тұр. Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың жазбасында пирамиданы 100 мың адам 20 жыл бойы салғандығы айтылады. Пирамидалардың салынуы, құрылысы жөнінде айтылған пікірлер сан алуан. Дегенмен аптапты Египет аспаны астында мыңдаған құл тас қарумен дәу тастарды бөліп алып, оны құрылыс орнына арқанмен сүйретіп жеткізген, пирамида биіктеген сайын тас блоктарды қолмен жоғары көтерген деген пікірлер басым. Хеопс пирамидасы салынғалы бергі 4 мың жыл бойы осы сұрақтар кімді де болсын мазалауын қояр емес. Ол туралы аңыз да көп. Осыншалық алып пирамиданы адамның салуы мүмкін емес, деп күмәнданғандар да бар. Біреулері жындар салған болуы ықтимал десе, енді бірі Жер бетінде болған басқа өркениеттің белгісі дейді. Ал бәзбіреулер мұндай кереметті өзге ғаламшардан келгендер салған деген болжамдарын ұсынуда. Өйткені бүгінге дейін және технология дамыған қазіргі заманда да дәл осындай теңдессіз құрылысты адамдар әлі де салған жоқ. Мысалы, 1989 жылы Париж қаласындағы Лувр мұражайының жанына салынған суретші Пейдің шыны пирамидасының биіктігі 22 метрден аспайды. 1972 жылы АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында пирамидаға еліктеп салынған халықаралық штаб-пәтердің алып құрылысы бар. 48 қабаттан тұратын ғимараттың биіктігі 260 метр болғанымен, көлемі Хеопс пирамидасының жартысына да жетпейді. Сондықтан да, Хеопс пирамидасы адамзат тарихындағы жеті кереметтің бірі. Үлкен пирамида мен жердің центрі арасындағы қашықтық, Солтүстік полюс арасындағы қашықтықпен бірдей. Биіктігін миллиардқа көбейткенде күнге дейінгі ара-қашықтықты береді. Яғни ол кездегі адамдар астрономияны, жағрафияны жақсы білген. Сәулет өнерінде де маман болған, пирамиданың биіктігі 210 қабат. Тарихшы Гередоттың айтуы бойынша, құрылыс материалдарын жоғарыға шығару үшін 925 метр ұзындықта ені 19 метр болатын бір кран тәріздес сырық жасалған. Бұл сырықтың да соғылуы ең аз дегенде 10 жылға созылады. Хеопс пирамидасы ауырлықтары 60 тонна мен 3 тонна арасында болатын 2 300 000 дана блок тастан жасалған. Ені 227 метрболатын шаршы негізінде құрылған. Ал оның алып жатқан алаңы 55 мың м2. Пирамиданың ортасында, жоғарыдан шамамен 100 метр төменде перғауын бөлмесі бар және тек төрт қабырға ғана. Хеопс пирамидасының тастары 3 метр биіктігіндегі бір қабырға халіне келтірілсе, бұл қабырғамен бүкіл Францияны қоршауға болады екен. (Наполеон есептетуге бұйрық берген екен). Құрылысқа пайдаланған тас «асуаннан» 2,5 т текше тас түрінде дайындалған. Хеопс пирамидасына осындай текше тастың 2 млн 2300-і қолданылған екен.

Пирамиданың 20 жылда біткені айтылуда. Ол үшін, Нілдің суы көтерілген маусымда, күніне 4000 блок тасылуы керек. 60 миллион тонна тастың тасымалдануы үшін 1000 қайық қажет. Қолмен тегістеліп, жылтыратылған 460 000 таспен қапталған. Бұлар ұқыпты орналастырылғаны соншалық, тіпті араларына қағаз да симайды екен. Пирамидаларға біреулер әуе жолдары үшін бір белгі деп, біреулер геологиялық тербелістермен резонансқа кіре алатын бір энергия орталығы деп, ал ендігі біреулер тарихқа бағыт беретін бір архив деп сенеді.

1953 жылы араб ғалымдары осы пирамида маңынан 17 метр тереңдікте, мүлде бекітіліп тасталған үлкен зал тапты. Залдан қару-жарақ, асыл бұйымдар және ұзындығы 35 метр желкенді қайық шықты. Ежелгі мысырлықтар тұрғызған пирамидалардың ішіндегі ең үлкені болып табылатын Хеопс пирамидасы адам еңбегінің ғажайып туындысы саналады.

Бүгінге дейін және технология дамыған қазіргі заманда да дәл осындай теңдессіз құрылысты адамдар әлі өз қолымен сала алған жоқ. Мысалы, 1989 жылы Париж қаласындағы Лувр мұражайының жанына салынған сәулетші Пэйдің шыны пирамидасының биіктігі 22 метрден аспайды. 1972 жылы АҚШ-тың Сан-Франсиско қаласында пирамидаға еліктеп салынған халықаралық штаб-пәтердің алып құрылысы бар. 48 қабаттан тұратын ғимараттың биіктігі 260 метр болғанмен, көлемі Хеопс пирамидасының жартысына жетпейді. Сондықтан да, Хеопс пирамидасы - адамзат тарихындағы 7 кереметтің бірі. Грек тарихшылары 7 кереметке: Олимпиядадағы Зевстің статуясын, Галикарнастағы мавзолейді, Ирактағы Семирамиданың аспалы бағын, Родос аралындағы 32 метрлік Гелиос алып мүсінін, Александрия маягын, Эфестегі Артемида ғибадатханасын жатқызады. Бірақ, осылардан бүгінге дейін аман жеткені осы Хеопс пирамидасы ғана. Аңыздарға қарамастан оны салғызған иесі мен қалай тұрғызылғаны жөніндегі деректердің анықталғаны рас. Енді сол тылсым қызықтарға кезек берейік.Таңғаларлық деректернге Мысырдың Гиза жазығында тұрған Хеопс пирамидасын «Ұлы пирамида» деп те атайды. Себебі, 4 мың жылдан аман жеткен жалғыз жәдігер - биіктігі 147 метрге жететін әлемдегі ең алып ғимарат. Әрі өте дәл құрастырылған, ең ірі тастан жасалынған бірден-бір құрылыс. Хеопс пирамидасының жалпы салмағы 5 млн. тоннаға жетеді. Бүкіл құрылысты салуға 2 млн. куб тасблок жұмсалған. Пирамиданың ірге көлемі 5,15 гектар жерді алып жатыр. Оған 200 теннис алаңын, Римдегі Әулие Петрдің екі шіркеуін орналастыруға болар еді. Кезінде Наполеон Гизадағы басты үш пирамиданың тас блоктарымен Францияның барлық шекарасын 3 метр биік, 30 см қалың қорғанмен қоршауға жетеді деген қызық есеп шығарған екен. Осындай ақылға сия бермейтін алып дүниені IV әулеттің екінші басқарушысы перғауын Хуфу б.э.д 2551–2528 жылдары Ніл өзенінің батыс жағалауына өзінің болашақ моласы етіп салғызған. Пирамидадан бүгінге жетпей жоғалғаны - құрылыстың ұшар басынан көз шағылыстырып тұратын үшбұрышты сом алтын, пирамиданың сыртын түгелдей қаптап, алыстан аппақ қардай етіп көрсететін әктас тақталар.Пирамидалар салынуы ең әуелі пирамидалардың өте дәлдікпен салынғаны таңғалдырады. Соншама көп тастардың қандай жолмен өңделіп, қалай жеткізіліп, қалайша қаланғаны да жұмбақ. Геометриялық орналасуы да ғажап: оның төрт жағы дүниенің төрт бұрышына бағытталған, бар-жоғы 8 минуттық ауытқу байқалады. (20 см). Ал, Хеопске көрші 143,5 метрлік биік Хафр пирамидасы, келесі 65 метрлік Менкаур пирамидасы үшеуі биіктен қарағанда, батысқа қарай дәл өлшеммен шұбырта бағытталып салынған (2-сурет). Хеопс пен Менкаур пирамидаларына қатарласа қаз-қатар үш-үш кіші пирамидалар орналасқан. Ол перғауындардың әйелдері мен апа-қарындастарына арналған молалар болған. Олардың да өзара өлшем ұқсастықтары егіз тамшыдай.

Хафрдың тұсына таман салынған адам басты, арыстан денелі 20 метрлік әйгілі алып Сфинкс тұтас жартастан қашалып жасалынған. Қарапайым құрал-саймандармен мұншама сұсты дүниелерді қалай салғаны туралы дәлелді болжамдар ғана айтылады. Әйтпесе, сырлы жұмбақтар сол алып тастармен бірге қаланып, уақыт қойнауына мәңгі жұтылып кеткенге ұқсайды. Пирамидаларды салмас бұрын оның тұратын орны тегістелген. Мінсіз тегістеу үшін құрылыс алаңына су жіберілген. Құрылыс алаңы дымқылданып, жібіген соң торкөз жыралар қазылған. Жыралардың тереңдігі бірдей болу үшін арнайы таяқтармен өлшеп теңестіріп отырған. Су тартылған кезде жыраларда шамалы су қалдырылған. Осылайша судың көмегімен жібітілген тасты қыртыстарды түгел тегістеген.

Әрі жырадағы қалдырылған судың деңгейін бір тегіс өлшем үшін құрал ретінде қолданған. Осылайша тегістелгендіктен пирамида бір сызат түсіп жарылмай, сәл қисайып ауытқымастан мызғымай тұр. Хеопс пирамидасын салуға пайдаланылатын тастар Гизадан оңтүстікке қарай 300 метр қашықтықта болған. Жұмысшылар жартастарды бөліп алу үшін оның жарықтарына ағаш қазықтар қағып, су құйған. Ісінген қазықтар жартастарды оңай бөліп жіберетін. Бөлінген тасблоктарды құлату үшін ағаш иінтіректер мен берік арқандар пайдаланылған. Алып тасблоктар аунап түскен кезде, жылжытып әкету үшін астына тізілген жұмыр ағаштар қойылған. Тасты өндіруге 1200 жұмысшы қатысқан. Тастар Ніл өзені және арна арқылы құрылыс алаңына жеткізіліп отырған. Бұл тастар жағада өңдеуден өткізіліп ағаш шаналарға тиелетін.

Пирамиданың биіктеуіне сәйкестіре отырып, балшық кірпіштерден көлбеу саты-жолдар жасалған. Оған жұмыр ағаштар төселіп, тас тиелген шаналардың әрбірін екі қатар тұрған 24 жұмысшы арқанмен тартып биікке шығарған. Қалайтын алаңға жеткізген соң ағаш иінтірек, арқан, төселген жұмыр ағаштар арқылы керек жерге тасты орналастыратын. Мұндай құрылысқа бір кезекте 20 мыңдай адам жұмылдырылған. Пирамиданы салуға Хеопстың ұлы Хафр өзі басшылық етті, ал сәулетшілер, ерекше талантты өнертапқыштар таңдалып отырған.

== Пирамида құпиялары ==
Хеопста басқа пирамидаларға қарағанда ішкі ауа жолдары мен камералар өте көп. Олардың бәрі фотокамера-роботтар арқылы зерттелсе де, жұмбақ нәрселер әлі де жетерлік. Пирамиданың дәл ортасына патша камерасы орналастырылған. Оның ұзындығы - 10,6 м, ені - 5,3 м, биіктігі - 5,9 м. Оның үстінде және 5 шағын камера бар. Олар қабір камерасын басып тұрған салмақты жеңілдетеді және оны бұзылудан қорғайды. Камералардың аралығындағы гранит тақталарға Хуфудың өз аты және шеберлердің аты ойылып жазылған. Хуфудың мәйітіне арналған тас саркофагін камерадан шығарып әкету мүмкін емес, оның көлемі камераға кіретін есіктен үлкен. Бұл оның алдын ала орналастырылғанын көрсетеді (6-сурет). Патша камерасына ауа ағыны солтүстіктен және Орион жұлдызы бағытынан келіп кіреді.

Бұл фараонның жаны жұлдызға көтерілсін деген тілектен туған. Фараонның мәйіті 43,3 метрлік кемемен молаға әкелінген. Пирамиданың іргесіндегі ғибадатханада жерлеу рәсімі жасалған соң, мәйіт жерасты жолымен патша камерасына жеткізілген. Оған кірген жұмысшылар мен абыздар жерасты жолына қарай түскен соң, қайтарда шығар жерді гранит тақталармен білінбейтіндей етіп бекітіп кететін. Ал, патша камерамен жалғасып жатқан «Үлкен галерея» деп аталатын ұзындығы 46,7 м, ені 2,1 м ұзын дәлізді қарақшылардан қорғау үшін үш гранит тақтамен бөгеп қойған. Оған солтүстік жақтан келіп кіретін есік әктасты қаптауыштың астында құпия жасырылған. Патша камерасынан төменіректе ханшайым камерасы да болған.

Оған да 2 ауа жолы және жер астына түскен соң екіге айырылатын бөлек дәліз жасалған. Бірақ, оған ханшайымның мәйіті қойылмаған, Фараонның мүсіні сақталған. Бұл да - шешуі жоқ жұмбақтардың бірі. Қазір бұл пирамидалар қалашығы саяхатшылардың сүйікті мекеніне айналып отыр. Түнге қарай онда сиқырлы музыкалар ойналып, төрт жағынан көз тартарлық лазер сәулесі түсіріліп тұрады. Пирамидада әлі де қазба мен қалпына келтіру жұмыстары бір толастамайды.

==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],9 том

[[Санат:Мысыр ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Пирамидалар]]
[[Санат:Әлемнің жеті кереметі]]
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>72ny6bcit5l3n3xtrxl5g8i72qdcwqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмір (қолбасшы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40401</id>
    <revision>
      <id>3586721</id>
      <parentid>2146805</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Әмір, қолбасшы]] бетін [[Әмір (қолбасшы)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2146805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1400" sha1="oq8n59nweiji69zq7bb37351uig19xv" xml:space="preserve">'''Әмір''' — шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі “бек” дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық ([[түмен]]) әскерді басқаратын қолбасылар әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери [[ту]], дәреже белгісі — байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, [[ұлыстар]], [[уәлаяттар]] беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған.

==Дереккөздер:==
Қазақстан энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Әскери шендер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>oq8n59nweiji69zq7bb37351uig19xv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586729</id>
      <parentid>3586721</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="nvzmh4pxnvuh6plcwfnpdktv4c7glcx" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Әмір (атақ)}}
'''Әмір''' — шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі “бек” дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық ([[түмен]]) әскерді басқаратын қолбасылар әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери [[ту]], дәреже белгісі — байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, [[ұлыстар]], [[уәлаяттар]] беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған.

==Дереккөздер:==
Қазақстан энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Әскери шендер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>nvzmh4pxnvuh6plcwfnpdktv4c7glcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы (энциклопедия, 1938)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40996</id>
    <revision>
      <id>3586618</id>
      <parentid>3585650</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymovbot</username>
        <id>170796</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тағы қараңыз */ clean up, replaced: Алматы (кітап, 1996) → Алматы (энциклопедия, 1996) using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3586618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2557" sha1="likfx8o4dsnl1jmyago2qkua4w9cvvf" xml:space="preserve">'''«Алматы»''' — [[Алматы]] қаласына арналған энциклопедиялық-анықтамалық басылым. 1983 ж. [[Қазақ энциклопедиясы]]ның Бас редакциясы әзірлеп, баспадан шығарған. [[Қазақ тілі|Қазақ]] және [[Орыс тілі|орыс тілдерінде]] жеке-жеке басылған. Кітапқа барлығы 1722 мақала енгізілген. Басылым түрлі-түсті суреттермен көркем безендірілген. Көлемі — 7,5 б.т., таралымы — 30 мың дана.

Кітап [[Қазақстан]]ның сол кездегі астанасы [[Алматы]] қаласы мен оның төңірегіндегі табиғаты, халқы, тарихы, экономикасы, қала құрылысы мен архитектурасы, халық ағарту ісі, физкультура мен [[спорт]], [[бейнелеу өнері]], театры, музыкасы, [[Кинология|кино өнері]], халықаралық байланыстары туралы мәліметтер береді.

Энциклопедияның [[алфавит]]тік бөлімінде астана аудандары, кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдар, мәдениет ошақтары мен оқу орындары, денсаулық және спорт орталықтары, алаңдар мен көшелер, тарихи орындар мен ескерткіштер жайындағы материалдар топтастырылған. Қалада бұрын-соңды қызмет атқарған көрнекті қоғам қайраткерлері, соғыс және еңбек ардагерлері, ғалымдар мен өнер адамдары, ақын-жазушылар өмірімен таныстырады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ энциклопедиясы]]
* [[Алматы (энциклопедия, 1996)]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:Орысша кітаптар]]
[[Санат:1938 жылы шыққан кітаптар]]</text>
      <sha1>likfx8o4dsnl1jmyago2qkua4w9cvvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы (энциклопедия, 1996)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40997</id>
    <revision>
      <id>3586620</id>
      <parentid>3585644</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymovbot</username>
        <id>170796</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тағы қараңыз */ clean up, replaced: Алматы (кітап, 1938) → Алматы (энциклопедия, 1938) using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3586620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2840" sha1="bw4zz49ielqgiz32u140r4i9hsyyyhe" xml:space="preserve">'''«Алматы»''' — [[Алматы]] қаласына арналған энциклопедиялық-анықтамалық басылым. [[Қазақ энциклопедиясы]]ның Бас редакциясы [[орыс тілі]]нде әзірлеп, 1996 ж. баспадан шығарған. Көлемі — 43 беттен тұрады, таралымы — 20 мың дана. Түрлі-түсті суреттермен безендірілген. [[Қазақстан Республикасы]]ның бұрынғы астанасы — [[Алматы]] қаласы туралы құнды мағлұматтар беретін бұл [[кітап]] шартты түрде екі бөлімнен тұрады. Оның 1-бөлімі [[Алматы]] мен оның айналасындағы өңірдің табиғаты, халқы, тарихы, экономикасы, қала құрылысы мен сәулет өнері, халыққа білім беру жүйесі, ғылым мен ғыл. мекемелері, физкультура мен спорт, әдебиет, бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнер, театр, музыка, кино өнері мәселелерін қамтитын шолу мақалалардан құрастырылған.

Алфавиттік тәртіппен жинақталған 2-бөлім астана аудандары мен кәсіпорындарын, мәдени-ғыл. мекемелерді, институттар, демалыс және сауықтыру орындарын, алаңдар мен көшелерді, тарихи ғимараттар мен ескерткіштерді қамтиды. Өмірі мен қоғамдық қызметі [[Алматы]] қаласымен байланысты тарихи тұлғалармен, мемлекеттік қайраткерлерімен, ғалымдармен, еңбек және соғыс ардагерлерімен, көрнекті әдебиет және өнер қызметкерлерімен таныстырады. Кітап соңында маңызды оқиғалар тізімі, есім көрсеткіші берілген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ энциклопедиясы]]
* [[Алматы (энциклопедия, 1938)]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Орысша кітаптар]]
[[Санат:1996 жылы шыққан кітаптар]]


{{book-stub}}</text>
      <sha1>bw4zz49ielqgiz32u140r4i9hsyyyhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәмлүктер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41506</id>
    <revision>
      <id>3586929</id>
      <parentid>2946094</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10211" sha1="7bugmhob9knndp8yf39nxz9jv0jmpj8" xml:space="preserve">{{Жауынгерлік құралым
 | Атауы               = Мәмлүктер
 | Шынайы атауы        = مماليك (mamālīk)
 | Сурет               = Three Mamelukes with lances on horseback.jpg
 | Сурет ені           = 250px
 | Сурет атауы         = [[Осман империясы]]ның мәмлүк найзагерлері, XVI ғасырдың басы. Даниэль Хопфердің [[офорт]]ы({{Шамамен|1526–1536}}). [[Британ мұражайы]], [[Лондон]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1845-0809-1342 |title=Mamalucke (Mamelukes) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2021 |website=www.britishmuseum.org |location=London |publisher=[[Британ мұражайы]] |access-date=3 March 2021 |archive-date=29 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929062808/https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1845-0809-1342 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | Күндер              = IX ғасыр — 1811 жыл
 | Елі                 = [[Аббасилер халифаты]]&lt;br /&gt;[[Фатима әулеті]]&lt;br /&gt;[[Селжүк әулеті]]&lt;br /&gt;[[Айюб әулеті]]&lt;br /&gt;[[Мәмлүк сұлтандығы]]&lt;br /&gt;[[Дели сұлтандығы]]&lt;br /&gt;[[Осман империясы]]
 | Түрі                = [[әскери каста]], [[атты әскер]]
 | Рөлі                = Элиталық гвардия, мемлекеттік басқару
 | ортаққордағы санаты = Mamluks
}}
'''Мәмлүктер''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|مملوك}}, мамлук  — «Иеліктегі адам» деп аударылады, «құл» деген мағынаны білдіреді) — ортағасырлық Ислам әлеміндегі билеушіге тікелей бағынышты, құл текті жауынгер. Олар Ислам қоғамына кәсіби сарбаз ретінде еніп, уақыт өте келе мемлекеттік билікті басып алатындай деңгейге жеткен олигархиялық қауымдастыққа айналды. Жалпы алғанда, бұл термин IX ғасырдан XIX ғасырға дейін Ислам әлемінде қызмет еткен, нәсілі ақ, құл текті әскерлерге қатысты қолданылған. Осы тұрғыдан алғанда, мәмлүк — түрлі билеушілер мен мемлекет қайраткерлерінің гвардиясында қызмет еткен, өзіндік әлеуметтік және құқықтық мәртебесі бар айрықша жауынгер. 

Алғашқыда мәмлүктер Еуразия даласынан ([[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]) шыққан ең алдымен, [[қыпшақтар]] бастаған [[Түркілер|түркі]] текті құлдар болды, бірақ әскери құлдық институты уақыт өте келе [[Адығтар|черкес]], [[Грузиндер|грузин]] және [[Балқан түбегі|балқандық]] текті халықтарды да қамтып, аясын кеңейтті. Мәмлүк иерархиясына тек ақ нәсілді жауынгерлер ғана қабылданатын, ал эфиопиялықтар, батыс африкалықтар мен үндістер бұл қауымдастыққа тек ақтаулар (хадымдар) ретінде ғана кіре алды. 

Уақыт өте келе мәмлүктер араб әулеттері басқарған түрлі мұсылман қоғамдарындағы қуатты әскери тапқа айналды. Әсіресе [[Мысыр]] мен [[Сирия]]да, сонымен қатар [[Осман империясы]], [[Левант]], [[Месопотамия]] және [[Үндістан]]да мәмлүктер саяси және әскери билікке ие болды. Кей жағдайларда олар [[сұлтан]] лауазымына дейін көтерілсе, басқа жерлерде әмір немесе бей ретінде аймақтық билікті ұстап тұрды.

Мәмлүктердің ең ұзақ сақталған мұрасы — ортағасырлық Мысырдағы жауынгер-құлдардан бастау алған рыцарлық әскери тап. Олар Мысыр мен Сирияны орталық еткен сұлтандықты басып алып, оны [[Мәмлүк сұлтандығы]] (1250–1517) ретінде басқарды. Мәмлүк сұлтандығы Айн-Жалұт шайқасында [[Илхандар мемлекеті]]н (моңғолдарды) жеңуімен аты шықты. Бұған дейін олар 1154–1169 және 1213–1221 жылдары Батыс Еуропаның христиан [[Крест жорықтары|кресшілер]]імен соғысып, оларды Мысыр мен Левант жерінен біржола қуып шықты. 1302 жылы Руад аралын басып алуымен Мәмлүк сұлтандығы соңғы кресшілерді Леванттан шығарып, Крест жорықтары дәуіріне нүкте қойды.

Мәмлүктер меншік ретінде сатып алынғанымен, олар іс жүзінде құлдыққа сатылған жалдамалы әскерлер болды. Олардың мәртебесі қару ұстауға немесе белгілі бір маңызды тапсырмаларды орындауға рұқсаты жоқ қарапайым құлдардан әлдеқайда жоғары еді. Мысыр сияқты аймақтарда, Әйюбилер әулетінен бастап [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]] заманына дейін, мәмлүктер «нағыз мырзалар» мен «нағыз жауынгерлер» деп есептелді. Олардың әлеуметтік мәртебесі [[Таяу Шығыс]]тағы жалпы халықтан әлдеқайда жоғары болды.

== [[Мәмлүк сұлтандығы]] ==
ІХ ғасырдан бастап мұсылман әлемінде құлдарды жауйынгер ретінде пайдаланды. Олар көп жағдайда өздері көтеріліп, билікті тартып алып отырды.
Мысырда Мәмлүктерден [[Айюб әулеті]] билеушілерінің арнаулы әскери ұланы жасақталған. 1250 жылы Мәмлүктердің қолбасшылар тобы [[Айюб әулеті]]н тақтан құлатып, өкімет билігін басып алды. Мысырды Мәмлүктердің екі әулеті билеген: 
# [[Бахри мәмлүктері|Бахрилер]] (түркілер, негізінен, қыпшақтар әулеті) — 1250 — 1390 жылдар. 
# [[Бурджи мәмлүктері|Бүржилер]] (Кавказдан шыққандардың әулеті) — 1390 — 1517 жылдар Мәмлүктердің жалпы саны 9 мыңнан 12 мыңға дейінгі аралыққа жетіп, 24 бейдің бас-қаруында болды. 
Мәмлүктер тұсында 13 — 14 ғ-ларда басқару жүйесі қайта құрылып, суармалы егіншілік мәдениетінің дамуы байқалды. Түркі тіліндегі оқулықтар, әдеби шығармалар араб тіліне аударылды. Мәмлүктер өздеріне дейін қалыптасқан әскери құрылымды сақтады. 13 ғ-да Мәмлүктер әскері [[Елхан мемлекеті|Хулагу әулеті]] әскерін талқандап (1260 ж. 3 қыркүйектегі Айн Джалуттегі шайқас), Сирия мен Палестинадан кресшілерді ығыстырды, 1273 ж. Исмаили — ассасиндерді талқандады. Мәмлүктер дің аса көрнекті сұлтандары — [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек|Айбек]] (1250 — 57), [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] (1260 — 1277), Қалаун (1279 — 90), Барсбей (1422 — 38), Гури (1501 — 16). Айбек пен Бейбарыстың сұлтандығы аралығында (1257 — 1260) Байғұш пен [[Құтыз]] билік етті. 1516 — 1517 жылдары түрік сұлтаны [[ I Сәлім]]  Сирия, Египет пен Палестинаны жаулап алып, Мәмлүктердің үстемдігін жойды. Түріктердің жаулап алуынан соң Мысырдағы жердің бір бөлігі Мәмлүктердің билігінде қалды. Мәмлүктер Каирдегі түрік пашасына алым төлеп тұруға міндеттенді. 17 ғасырдың соңында [[Осман империясы]]ның әлсіреуі Мәмлүктердің өз билігін қалпына келтіруіне мүмкіндік берді (1711 — 1798). Тек Египет билеушісі [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]]дің (1805 — 49) кезінде Мәмлүктерден жер тартып алынды (1808), ал 1811 жылы барлық Мәмлүк бейлері өлтірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Жауынгерлік құралымдар]]
[[Санат:Мәмлүктер]]</text>
      <sha1>7bugmhob9knndp8yf39nxz9jv0jmpj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балталы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44173</id>
    <revision>
      <id>3586556</id>
      <parentid>3522237</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Қозы-Көрпеш</comment>
      <origin>3586556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="8wlco3vp2jz57zrscpzaq7vf8m5xhlf" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# Қозы-Көрпеш 
# [[Едіге Танашұлы]]
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>8wlco3vp2jz57zrscpzaq7vf8m5xhlf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586559</id>
      <parentid>3586556</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ҚозыКөрпеш ті өзгерттім</comment>
      <origin>3586559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1930" sha1="lfygpeb3pdpxonjc8ggyw6v967kpypr" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# ҚозыКөрпеш
# [[Едіге Танашұлы]]
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>lfygpeb3pdpxonjc8ggyw6v967kpypr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586560</id>
      <parentid>3586559</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ҚозыКөрпеш шағын өңдеме жасадым</comment>
      <origin>3586560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2011" sha1="qhrgdw6fsno60lnd59v0r73pje1d9u6" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== &lt;span lang=&quot;kk&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Тұлғалар&lt;/span&gt; ==
# [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|ҚозыКөрпеш]]
# [[Едіге Танашұлы]]
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>qhrgdw6fsno60lnd59v0r73pje1d9u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586574</id>
      <parentid>3586560</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Өмір батыр Балталы руынан шыққан кейіпкер шағын өңдеме</comment>
      <origin>3586574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="jf5wcqbmevtxdewnc2cwsx0wn8ausa1" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== &lt;span lang=&quot;kk&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Тұлғалар&lt;/span&gt; ==
# [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|ҚозыКөрпеш]]
# [[Едіге Танашұлы]]
# Өмір батыр &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>jf5wcqbmevtxdewnc2cwsx0wn8ausa1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586576</id>
      <parentid>3586574</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Nurshan|Nurshan]] ([[User talk:Nurshan|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3462255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1907" sha1="pd1kub7wpsqg3hxprkn5vg6rompck1o" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# [[Едіге Танашұлы]]
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ рулары}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>pd1kub7wpsqg3hxprkn5vg6rompck1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586580</id>
      <parentid>3586576</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Балталы руынан шыққан ҚозыКөрпеш</comment>
      <origin>3586580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="i4tnyc1p6p8kh01dg46paqharncnrf7" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# ҚозыКөрпеш 
# [[Едіге Танашұлы]]
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>i4tnyc1p6p8kh01dg46paqharncnrf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586581</id>
      <parentid>3586580</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Өмір батыр Найман Балталы Құли руынан шыққан тұлға батыр</comment>
      <origin>3586581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="0z5x8luo0hbyiolr0azz8z0ynxczlzy" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# [[ҚозыКөрпеш]]
# [[Едіге Танашұлы]]
# &lt;span lang=&quot;kk&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[Фейсбук|Өмірбатыр]]&lt;/span&gt; 
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>0z5x8luo0hbyiolr0azz8z0ynxczlzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586585</id>
      <parentid>3586581</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <comment>Жомарт батыр Найман Балталы руынан шыққан батыр деректерде</comment>
      <origin>3586585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="hxwvkosm24t0i0r915qfkipidgzhu3p" xml:space="preserve">'''Балталы''' — [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы.&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;
[[File:Балталы.jpg|thumb|[[Тарақты]] [[Ақселеу]] жазған Балталы [[ру]]ының [[шежіре]]сі]]
 
==Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.== 
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

==Алқаптары==
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан [[Сарыарқа]], [[Ұлытау]], [[Кішітау]], [[Мыстау]]ы, [[Жезтау]], [[Жауыр]] деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

==Ұраны мен таңбасы==
'''Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].'''&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Халиди Қ., Тауарих хамса, Қазан, 1913.&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
# [[ҚозыКөрпеш]]
# [[Едіге Танашұлы]]
# &lt;span lang=&quot;kk&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[Фейсбук|Өмірбатыр]]&lt;/span&gt; 
# [[Қазақ энциклопедиясы|ЖомартБатыр]] 
# [[Орынбай Бертағыұлы]]
# [[Төребай Есқожаұлы]]
# [[Молдахмет Дабылұлы]]
# [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шежіре]]</text>
      <sha1>hxwvkosm24t0i0r915qfkipidgzhu3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муизз Ізз әд-Дин Айбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45120</id>
    <revision>
      <id>3586696</id>
      <parentid>2946095</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Айбек Муиза-Изз-әд-дин]] бетін [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2946095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="05kfnyyrk2mdjdzmbo4lh834jzqtw68" xml:space="preserve">'''Әл-Мәлик әл-Муиза-Изз-әд-дін Айбек әт-Түрікмени ад-Жашнакир ас-Салихи''' ([[Араб тілі|араб]]:الملك المعز عز الدين أيبك التركماني الجاشنكير الصالحى&amp;#x200E;; туған жылы белгісіз — 1257 жылы) — Мысырдың түркі тектес мәмлүктерден шыққан бірінші сұлтаны (1250 — 57 жылдары). [[Хорезм]] шахы Жалаладдин Шыңғыс хан ұрпақтарынан күйрей жеңілген (1231 жылы) соң Таяу Шығыс елдеріне қашып барған. 1240 жылы Мысырдағы сарай төңкерісіне қатысып, жаңа сұлтан әл-Мәлік ас-Салықтың сеніміне кірді. 

Сарай айналасындағы мәмлүктерді күшейтіп, ас-Салықтан кейінгі [[сұлтан Тұраншах]]тан тақты тартып алды (1250 жылы). Билікке ие болған соң үкімет билігіне араласқан (ішінде мемлект армиясының Бас қолбасшысы [[Бейбарыс қолбасшы|Бейбарыс]] бар) біраз мәмлүктерді Мысырдан [[Сирия]]ға қашуға мәжбүр етеді. Бұл әрекет [[Мысыр]]ға қарсы Айюби әулетінің күресін күшейтті. Осыны пайдаланған мәмлүк Әли Айбектің әйелі Шаджар әд-Дүрді қастандық жасаушылардың қатарына тартып, соның қолымен сұлтанды өлтіріп, таққа отырған.
[[Image:Ayyubid Dynasty 1171 - 1246(AD).PNG|thumb|250px|Мәмлүктер билікке келмей тұрып Айюби билеген аймақ.]]

==Дереккөздер:==
Қазақ энциклопедиясы I том

{{wikify}}

[[Санат:Мысыр сұлтандары]]
[[Санат:Мәмлүктер]]
[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:1257 жылы қайтыс болғандар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>05kfnyyrk2mdjdzmbo4lh834jzqtw68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586725</id>
      <parentid>3586696</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16709" sha1="me2hn0wdj4dpl9hayo1rzn7wxgxi1ji" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Муизз Ізз әд-Дин Айбек
 | Шынайы есімі         = عز الدين أيبك
 | Суреті               = Silver dirham of Aybak.jpg
 | Атауы                = Айбек сұлтанның 1256 жылы Каирде соғылған күміс дирхемі
 | Титулы               = Мысыр сұлтаны
 | Лақап аты            = әл-Мәлік әл-Муизз
 | Басқара бастады      = 1250 шілде (бірінші рет); 1254 (екінші рет)
 | Басқаруын аяқтады    = 1257
 | Ізашары              = Шажар әд-Дурр (бірінші билігінде); әл-Ашраф Мұса (екінші билігінде)
 | Ізбасары              = әл-Ашраф Мұса (бірінші билігінен кейін); әл-Мансұр Әли (екінші билігінен кейін)
 | Мұрагері             = әл-Мансұр Әли
 | Түсініктемелер       = Бахри мәмлүктері әулетінің негізін қалаушы
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Сүннит]])
 | Азаматтығы           = [[Мәмлүк сұлтандығы]]
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 1257
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Каир|Каирде}}
 | Жерленді             = Каир
 | Династия             = Бахри 
 | Туған кездегі есімі  = Айбек
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Шажар әд-Дурр
 | Балалары             = әл-Мансұр Әли
 | Шайқасы              = әл-Мансұра шайқасы
}}
'''Муизз Ізз әд-Дин Айбек''' ({{lang-ar|المعز عز الدين أيبك}}; туған жылы белгісіз — 1257 жыл, [[Каир]], [[Мәмлүк сұлтандығы]]) — Мысырдың түркі тектес Бахри мәмлүктерден шыққан бірінші сұлтаны (1250 — 1257 жылдары).&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica Online – ''Aybak article''. [https://www.britannica.com/biography/Aybak ''web page'']&lt;/ref&gt; 

== Шығу тегі және мансабының басталуы ==
Айбек — Әюбилер әулетінен шыққан сұлтан әс-Салих Әюбтың сарайында басқа да түркімендермен бірге қызмет еткен [[Түркілер|түркі текті]] әмір болды. Осыған байланысты ол [[Бахри мәмлүктері]] арасында '''Айбек әт-Түркмани''' деген атпен танылды. Ол [[Әмір (қолбасшы)|әмір]] (қолбасшы) лауазымына дейін көтеріліп, жаушаңғыр (сұлтанның асы мен сусынын татушы) болып қызмет етті, сондай-ақ хауанжа (сұлтанның есепшісі) шенінде болды.

1249 жылы Дамьеттаға [[Крест жорықтары|крестшілер]]дің басып кіруі кезінде әс-Салих Әюб қайтыс болғаннан кейін және оның мұрагері әрі ұлы [[Тұраншах]] 1250 жылы өлтірілген соң, әс-Салих Әюбтың жесірі [[Шажар әд-Дурр]] марқұм күйеуінің мәмлүктерінің қолдауымен тақты иеленіп, Мысыр сұлтаны болды. Осылайша, [[Айюб әулеті|Әюбилер]] Мысыр үстінен бақылауды жоғалтты.

Сириядағы Әюбилер мен Бағдаттағы Аббас әулетінің халифасы әл-Мұстасим Мысырдағы мәмлүктердің бұл қадамына қарсы шығып, Шажар әд-Дуррды сұлтан ретінде танудан бас тартты. Алайда Мысырдағы [[мәмлүктер]] жаңа сұлтанға берген анттарын жаңартып, Шажар әд-Дурр Айбекті маңызды лауазым — атабек (бас қолбасшы) етіп тағайындады.

== Билікке келуі (1250 ж.) ==
Сирия әмірлері Мысырдағы жаңа мәмлүк билігін мойындаудан бас тартып, Дамаск қаласын Алеппоның әюбилік әмірі ән-Насыр Жүсіптің қарамағына берді. Мұндай қиын кезеңде Мысырды 80 күн бойы жеке дара билеген Шажар әд-Дурр саяси тұрақтылықты сақтау үшін Айбекке тұрмысқа шығып, билікті күйеуіне тапсыруға мәжбүр болды. Осы некеден соң, 1250 жылдың шілде айының соңында Айбек әл-Мәлік әл-Муизз деген ресми есіммен Мысырдың жаңа сұлтаны болып жарияланды. Өз билігін нығайту жолында Айбек алғашында Фариз әд-Дин Ақтай, [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]], [[Құтыз]] және Білбан әл-Рашиди сынды беделді мәмлүк әмірлеріне арқа сүйеді.

Алайда Айбектің алғашқы ресми патшалығы небәрі бес күнге созылды.&lt;ref name=Holt&gt;{{cite book |title=The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517 |series=A History of the Near East |author=P. M. Holt |year=1986 |location=London |publisher=Routledge |page=84 |isbn=9780582493025 |url=https://books.google.com/books?id=TqasAgAAQBAJ&amp;q=abdicated&amp;pg=PA86 |access-date=12 September 2015 }}&lt;/ref&gt; Ішкі және сыртқы оппозицияны, әсіресе Сирия мен Бағдаттағы қарсыластарды тыныштандыру мақсатында Бахри мәмлүктері саяси айлаға көшті. Олар Әюбилер әулетінің сириялық тармағынан шыққан алты жасар әл-Ашраф Мұсаны сұлтан ретінде таққа отырғызып, Айбекті Бағдаттағы [[Аббас әулеті|Аббас]] халифасының Мысырдағы жай ғана өкілі деп жариялады. Сонымен қатар, өзінің марқұм қожайыны әс-Салих Әюбқа адалдығын көрсету арқылы билігінің заңдылығын дәлелдеу үшін, Айбек оны аса құрметпен жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Сұлтанның денесі Каирдегі Бәйн әл-Қасрайн ауданындағы өзі салдырған кесенеге қойылды. Осы стратегиялық қадамдардан кейін Айбек ресми түрде қайтадан атабек лауазымына төмендегенімен, Мысырдағы нақты билік тізгіні толығымен оның қолында қалды.&lt;ref name=Holt/&gt;

== Әюбилермен арадағы қақтығыс ==
Ән-Насыр Жүсіп Мысырды жаулап алып, Айбекті биліктен тайдыру мақсатында Газаға өз әскерін аттандырды. Алайда 1250 жылдың қазан айында оның күштерін әмір Фариз әд-Дин Ақтай талқандады. Осыдан кейін ән-Насыр Жүсіп үлкен қол жинап, Каирге жақын маңдағы әс-Салихия түбінде Айбектің әскерімен шайқасты. Шайқас соңында ән-Насыр Жүсіп Дамаскіге қарай қашуға мәжбүр болды, ал оның ұлы Тұраншах, бауыры Носрат әд-Дин және Алеппо әмірі әл-Мәлік әл-Ашраф Айбек әскерінің қолына тұтқынға түсті.

Айбектің Сирия Әюбилерін жеңуі оның Мысыр билеушісі ретіндегі беделін түпкілікті нығайтты. Аббас халифасының делдалдығы мен келіссөздері арқылы Айбек Әюби тұтқындарын босатып, орнына Оңтүстік Палестинаны (Газа мен Иерусалимді қоса алғанда) және Сирия жағалауын өз бақылауына алды. Жеңістері мен Әюбилермен жасалған келісімнен кейін өзін нық сезінген Айбек 1252 жылы жас сұлтан Мұсаны түрмеге жауып, Құтызды орынбасар етіп тағайындады.

== Көтеріліс және ішкі текетірес ==
1253 жылы Жоғарғы және Орта Мысырда Хисн әд-Дин Талаб бастаған ірі көтеріліс басталды. Бұл бүлікті Бахри мәмлүктерінің қолбасшысы Ақтай аяусыз басып тастады. Ән-Насыр Жүсіптің әюбилік әскерін жеңуі және Талаб көтерілісін басуы әмір Ақтай мен оның мәмлүктерінің беделін асқақтатып жіберді. Олардың күшейгені соншалық, енді Айбектің жеке билігіне қауіп төндіре бастады.

Ақтай Хама әмірі әл-Мәлік әл-Мансұрдың қарындасына үйленбек болып, Айбектен болашақ жарымен бірге Каир қорғанының ішінде тұруға рұқсат сұрады. Бұл талап Айбекті Ақтай мен оның жақтастары тақты тартып алуды көздеп отыр деген ойға келтірді. Осы оқиғадан кейін сұлтан Айбек олардың көзін жоюға түпкілікті бел байлады.

== Мәмлүктерге қарсы қуғын-сүргін (1254–1255 жж.) ==
1254 жылы Айбек [[Құтыз]]бен және бірнеше сенімді мәмлүктерімен астыртын сөз байласып, әмір Ақтайды қорғанға шақыртады да, оны өлтіреді. Ақтайдың кесілген басы қорғаннан сыртқа лақтырылғанда, оның жақтастары — Бахри мәмлүктері (олардың ішінде [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] әл-Бундуқдари мен Қалауын әл-Альфи бар) түн жамылып Дамаскіге, әл-Каракқа және Рум салжұқтары сұлтанатына қашып кетеді. Айбек Бахри мәмлүктерінің мүлкін талан-таражға салып, 1252 жылдан бері Ақтайдың жеке иелігінде болып келген Александрия қаласын қайтарып алады. Қашып үлгермегендер түрмеге жабылып немесе өлім жазасына кесіледі.

Ақтай мен оның бахрилік мәмлүктерінің көзін жойғаннан кейін, Айбек жас сұлтан әл-Ашраф Мұсаны тақтан тайдырып, оны сұлтан болғанға дейін тұрған әкесінің апайларының үйіне қайтарады. Осылайша, Айбек Мысыр мен Сирияның бір бөлігінің жалғыз әрі шексіз билеушісіне айналады. Алайда көп ұзамай ол ән-Насыр Жүсіппен жаңа келісімге келіп, өз билігін тек Мысырмен шектейді.

1255 жылы Жоғарғы Мысырда сұлтанның аттасы Ізз әд-Дин Айбек әл-Афрам бастаған жаңа көтеріліс басталады. Сонымен қатар, Мысыр шекарасына ән-Насыр Жүсіптің әскері жақындайды. Бұл жолы Әюбилер әскерінің құрамында Сирияға қашып кеткен Бахри мәмлүктері, соның ішінде Бейбарыс пен Қалауын да бар еді.

== Билігінің соңы және өлімі ==
1257 жылы Сирияға қашып кеткен мәмлүктердің қаупі күшейе түскендіктен, Айбек өзіне сенімді одақтас іздеуге мәжбүр болды. Осы мақсатта ол Мосул әмірі Бәдр әд-Дин Лүлудің қызына үйленуге шешім қабылдайды. Алайда бұл қадам Айбекпен бұрыннан араздасып жүрген Шажар әд-Дуррдың ашуын туғызды. Өзі сұлтан еткен адамның бұл әрекетін опасыздық деп бағалаған Шажар әд-Дурр қастандық ұйымдастырып, Айбекті өлтіреді. Айбек Мысырды жеті жыл бойы билеп, шамамен 60 жасында дүниеден өтті. Оның артында Насыр әд-Дин Хан және әл-Мансұр Әли есімді ұлдары қалды.

Айбек қайтыс болғаннан кейін, Құтыз бастаған Айбекке адал мәмлүктер («Муизи» тобы) оның 11 жасар ұлы Әлиді таққа отырғызды. Жаңа сұлтан әл-Мәлік әл-Мансұр Нұр әд-Дин Әли деген есімді иеленді, ал Құтыз оның орынбасары болып тағайындалды.

== Тарихи маңызы мен ықпалы ==
Айбек мысырлықтар арасында аса танымал болмаса да және олардың үлкен құрметіне бөленбесе де, тарихшылардың еңбектерінде ол батыл әрі жомарт сұлтан ретінде сипатталады. Айбектің билік еткен кезеңі аса аласапыран уақытқа тұс келді. Ол Сириядағы ән-Насыр Жүсіппен және Мысырдағы әмір Ақтай бастаған мәмлүктермен ішкі тартыстарға түсумен қатар, сыртқы қауіптермен де бетпе-бет келді. Атап айтқанда, 1250 жылы Мысырда масқара болып жеңілгеннен кейін, Акра қаласында реванш алу мүмкіндігін күтіп отырған француз королі IX Людовик бастаған крестшілер мен ислам әлемінің шығыс шекараларына шабуыл жасай бастаған Хұлағу бастаған моңғолдар үлкен қатер төндірді.

Айбек пен Шажар әд-Дурр өздері дүниеден өткенге дейін Мәмлүк сұлтанатының іргетасын нық қалап кетті. Бұл мемлекет кейіннен моңғолдардың бетін қайтарып, еуропалық крестшілерді Қасиетті жерден (Палестинадан) біржола қуып шықты. Мәмлүктер билігі Осман империясы келгенге дейін Таяу Шығыстағы ең қуатты саяси күш болып қала берді. Мәдени мұра ретінде Айбек Каирде өз есімімен аталатын «әл-Мәдраса әл-Муиззия» атты медресе салдырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бахри сұлтандары]]</text>
      <sha1>me2hn0wdj4dpl9hayo1rzn7wxgxi1ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ала ад-Дин Текеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53730</id>
    <revision>
      <id>3586867</id>
      <parentid>3579474</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amhmr</username>
        <id>175281</id>
      </contributor>
      <origin>3586867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1551" sha1="cmozh4py460anef1ydbiwf47zxwumid" xml:space="preserve">[[File:Takash, Sultan of Khwarazm, Congratulated by Rashid al-Din-i Vatvat, Yale University Art Gallery, accession number 1983-94-10 (Takash portrait) Contrast.jpg|thumb]]
'''Текеш''', Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – [[Хорезм]] шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы [[қарақытайлар]]дан толық тәуелсіздік алу ушін [[Мауераннахр]]ға жорық жасады. 1187 жылы [[Нишапур]]ды, 1192 жылы [[Рей]]ді, 1193 жылы [[Мерв]]ті жаулап алды. 1194 жылы [[Тоғұрыл II]] сұлтан басқарған батыс [[салжұқтар]]ын, 1196 жылы [[халиф Насир]] басқарған [[Бағдат]] халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде [[Хорезм]] мемлекеті нығайып, [[Орталық Азия]] мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}	
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Хорезм билеушілері]]
[[Санат:1200 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>cmozh4py460anef1ydbiwf47zxwumid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586875</id>
      <parentid>3586867</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1557" sha1="9b745bagv60ok93377ray5fuhkn3yuv" xml:space="preserve">[[Сурет:Takash, Sultan of Khwarazm, Congratulated by Rashid al-Din-i Vatvat, Yale University Art Gallery, accession number 1983-94-10 (Takash portrait) Contrast.jpg|thumb]]
'''Текеш''', Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – [[Хорезм]] шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы [[қарақытайлар]]дан толық тәуелсіздік алу ушін [[Мауераннахр]]ға жорық жасады. 1187 жылы [[Нишапур]]ды, 1192 жылы [[Рей]]ді, 1193 жылы [[Мерв]]ті жаулап алды. 1194 жылы [[Тоғұрыл II]] сұлтан басқарған батыс [[салжұқтар]]ын, 1196 жылы [[халиф Насир]] басқарған [[Бағдат]] халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде [[Хорезм]] мемлекеті нығайып, [[Орталық Азия]] мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}	
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Хорезм билеушілері]]
[[Санат:1200 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>9b745bagv60ok93377ray5fuhkn3yuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнус Эмре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58054</id>
    <revision>
      <id>3586529</id>
      <parentid>3586437</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8596" sha1="jrbdlixb865vkqj1n2i7oizy874ifqs" xml:space="preserve">[[File:Yunus Emre.JPG|thumb|right|Юнус Эмре]]
'''Юнус Эмре''', Жүніс Әміре (Ynus Emre) ([[1240]]-[[1321]], қазіргі [[Түркия]]) — түрік [[ақын]]ы. 

Анадолыдағы [[Қожа Ахмет Иасауи]] жолын қуған сопылық мектептің негізін қалаушы, түрік ақыны. Өмірі жайлы нақты деректер жоқ. Кейбір ескі қолжазбаларда оның хижра бойынша 720 ж. 82 жасыңда қайтыс болғандығы жазылған. Бұл деректерді оның өз шығармалары да («Насихаттар кітабы») растайды. Жүніс Әміренің қай жерде жерленгені
белгісіз. [[Түркия]]ның әр түрлі аймақтарында Жүніс Әміреге арналып кұлпытастар қойылып, мазарлар салынған. Өлеңдерін [[Қожа Ахмет Иасауи]] жолымен халыққа [[Ислам]] қағидаларын түсіндіру үшін жазған. Ақын ұғымы
бойынша, адам денесі су, топырақ, от, ауалан жаратылған. Осы денеге кейіннен жан (рух) берілген. Су - тазалық, жомарттық, жақсылық және [[Аллаһ]]қа қауышудың символы. Топырақ - сабыр, жақсы мінез, қанағат, намыс және иманның қайнары. От - менмендіктің және қызғаншақтықтың кек алудың символы. Осы төрт нәрсенің қонағы
жан (рух) ұлылық, жақсылық, сұлулық, жалғыздық секілді [[Аллаһ]]қа тән қасиеттерді сағынушы, [[Аллаһ]]қа ғашық. От пен ауа жаман ниеттерді ортаға шығарады. Нәпсі жамандықтарынан құтылудың алғашқы шарасы - ақыл. Бірақ шын құтылудың жолы - ғашықтық. Өйткені ақылға толық сенуге болмайды. Ғашықтық адастырмайды, сондықтан [[Аллаһ]]қа жетудің ең сенімді жолы оған ғашық болу. Жүніс Әміре өз өлеңдерін XIII - XIV ғасырдағы Анадолы оғыздарының
халыққа түсінікті қарапайым тілінде шығыстық аруз өлшемнің, ІІ буындық түрік өлшеміне сәйкес жазған. Өзінен кейінгі ақындарға ұстаз болып, қарапайым халық тілімен де тамаша өнер туындысын жасауға болатындығын дәлелдеген. Діни, сопылық терминдердің арабша, парсыша атауларымен бірге түрікше аттарын катар қолданған.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

Юнус Эмре 13-ғасырда [[Анадолы]]да ([[Түркия]]да) өмір сүрген. Кейбір түрк ғалымдары Юнус Эмрені ешқандай білімі жоқ, диханшылықпен айналысып, анда-санда жыр жазып жүрген дервиш қатары бағаласа, кейбір әдебиетшілер Юнус Эмре жалғыз ғана жыр шимайлаумен әлектенген ақын ғана емес, медреседен тәлім алып, [[Ислам]] мәдениетін терең іздестірген зиялы адамдардың бірі болған деседі.
Толыққанды зерттеп шыққан [[мудәріс]]тер Юнустың медреседе оқумен бірге [[тарих]], [[география]] және [[философия]] сабақтарын аса ұната зерттегендігін айтады. Юнустың өлең саптарын талдап отырып, оның өз заманында [[түрік тілі]]нен бөлек [[араб тілі|араб]] және [[парсы тілі|парсы]] тілдерін мықты іздестіргенін байқауға болады.&lt;br&gt;
[[Орта Азия]]лық [[сопылық|сопы]] [[Қожа Ахмет Ясауи]]дің өлеңдерін ұнатып, [[Месопотамия]], Анадолы және Балқан аймақтарына өзінің өшпес ізін қалдырумен түркі-ислам [[сопылық]] әдебиетін негіздеген және оғыз түркілердің ауйзекі тілін жазба тілдік қалыпқа салған. Жеті ғасырлық тарихты қамтыған ақынның тілі қазіргі батыс түрк тілінің өзегін құрайды.&lt;br&gt;

Әдетте Юнус Эмренің шығармашылығы жөнінде сөз болғанда көбінесе оның Құдайды танып-білуге бағытталған діни, [[дидактика]]лық өлеңдерді жазып, әрбір сапты ине жеткіре істегендігі анықталады. Ал өлім, өмір, дүние, тағдыр, шындық сияқты адам баласын ойлантатын тақырыптарға әсіресе басым жасаған. Сол тақырыптардың түпкі маңызында жатқан сырларды ашуменен адамзаттың тұрмыс  жолын, тағдыр мәселесін анық әрі әділетті баяндаған.&lt;br&gt;
Юнус Эмренің өлең шумақтары екі үлкен ағымның бірігуінен пайда болған сияқты. Бірінші ағым - бала кезінен тартып ақынның қан-жанына, тұла бойына сіңіп қалған Ислам дінінің жол-жобаларымен оның Құдайға және жалпы адамзатқа бағытталған тұнық маһаббаты. Ал енді екінші ағым - елдің ауызекі сөйлесу жатық тілін дәнек қылып, түркі топырағының қыртысынан өніп шыққан, көп ғасырлық бай тәжрибесі бар түркі жазба әдеби тілі. Мына сол екі үлкен ағымның бірігуі  - Юнустың көтерген жүгі мен әдебиеттегі орнын көзге соғып көрсетіп тұрады.&lt;br&gt;
Юнус Эмре - әлемдік ақын. &quot;Жаратылыс және жалпы жәндіктерді Құдай жаратқандығы үшін сүйем&quot;, - деп жар салып, &quot;жер шарындағы бүкіл адамзатқа бірдей мәміле жасарын&quot; деген бұл қарапайым дәруіш, Европадағы &quot;гуманизм&quot; (15 к.) ағымы басталған дәуірден екі ғасыр бұрын жасап кеткен. Шындығында, ақынның жеті жүз жыл бұрынғы тұңғиық тұрмыстың тереңінде қалған көпшілік адамзаттың &quot;ағарту&quot; адасуыменен өз жарығын төңіректің төрт бұрышына жайылту әрекеті, еуропалықтардың &quot;ағарту&quot; қимылының бес ғасыр әуелі жүзеге асқан болса керек.
&lt;blockquote&gt;
Көкіректі кеңдей қылып кермедім,
Көр ауқатқа көмілем деп келмедім.
Құдіретті Құдай менен дос болып,
Көңілдерді көтеруге келгенмін.
&lt;/blockquote&gt; 
- деп Юнус Эмре бұл өмірдегі қызметін белгілеген.&lt;ref&gt;Алтынбек Исмаил. &quot;Сүюдің сұлтаны Юнус Эмре&quot; (Бішкек, 2005)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1240 жылы туғандар]]
[[Санат:1321 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркияда туғандар]]
[[Санат:Түркия ақындары]]</text>
      <sha1>jrbdlixb865vkqj1n2i7oizy874ifqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58856</id>
    <revision>
      <id>3586735</id>
      <parentid>3583908</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3586735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="f97um9x87a60zl8k5sbrctlhjcqp0sg" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы наразылықтар]]{{*}}[[Израиль−Хамас соғысы|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Peter-Magyar-portrait-2026.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың (''суретте'') партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек.
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
* [[15 наурыз]] — Қазақстанда '''[[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]''' нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|жаңа Конституция]] қабылданды.
* [[8 наурыз]] — үшінші [[Иран жоғарғы көсемі]] болып [[Әли Хаменеи]]дің ұлы '''[[Моджтаба Хаменеи]]''' сайланды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]]{{*}}[[Филарет (Денисенко)]]{{*}}[[Чак Норрис]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f97um9x87a60zl8k5sbrctlhjcqp0sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік қызмет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69324</id>
    <revision>
      <id>3586911</id>
      <parentid>2554011</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7987" sha1="p5bcgl72gvyodwa3vkzuwuze68cyklx" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік қызмет''' — Қазақстан Республикасындағы [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдарда]] мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған, [[Мемлекеттік қызметші|мемлекеттік қызметшілердің]] лауазымдық өкілеттіктерін атқару жөніндегі кәсіби қызметі&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. 

Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызмет — мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік органдарда мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару жөніндегі қызметі.

'''[[Мемлекеттік қызметші]]''' — мемлекеттік органда Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден (немесе Арнаулы мемлекеттік қордан) ақы төленетін мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы.

== Тарихы ==
Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік қызметтің құқықтық негізі 1995 жылғы Конституцияда және Президенттің 1995 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар Жарлығында қаланды.

1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды (кейін күші жойылды).

2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы (қолданыстағы) мемлекеттік қызметтің жаңа моделін енгізді. Ол 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді.

1998 жылы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі құрылды (кейін қайта құрылды). Қазіргі уақытта мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүзеге асырады.

Реформалар ашықтықты, конкурстық іріктеуді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті және цифрландыруды (eQyzmet порталы) күшейтті.

== Құқықтық негізі ==
Мемлекеттік қызметтің құқықтық негізін мыналар құрайды:

* Қазақстан Республикасының Конституциясы (33-бап — азаматтардың мемлекеттік қызметке тең құқығы);
* «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң;
* Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі;
* Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары және басқа нормативтік құқықтық актілер.

=== Қағидаттары ===
Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары:

* Заңдылық;
* Қазақстан Республикасының патриотизмі;
* Ашықтық;
* Нәтижелілік және тиімділік;
* Әдептілік;
* Құқық бұзушылыққа төзбеушілік;
* Тең қолжетімділік (конкурстық негізде).

=== Лауазымдардың түрлері ===
Мемлекеттік лауазымдар «А» корпусы (саяси лауазымдар) және «Б» корпусы (әкімшілік лауазымдар) болып бөлінеді.

«А» корпусына Президент әкімшілігінің жауапты хатшылары, министрлер, әкімдер және басқалар кіреді. Оларға ерекше тәртіп қолданылады.

«Б» корпусы — негізгі әкімшілік қызметшілер, конкурс арқылы іріктеледі.

== Қызметке кіру тәртібі ==
Мемлекеттік қызметке кіру конкурстық негізде жүзеге асырылады:

# [[eQyzmet]] порталында тіркелу және қызметтік тізім толтыру.
# Қазақстан Республикасының заңнамасын (НҚА) және мемлекеттік тілді білуге тестілеу (онлайн немесе оффлайн).
# Жеке қасиеттерді бағалау (кейбір жағдайларда).
# Бос лауазымға конкурсқа қатысу және сұхбат.

Бос орындар eqyzmet.gov.kz порталында жарияланады. Іріктеу ашық және объективті болуы үшін цифрлық жүйе қолданылады.

=== Құқықтары мен міндеттері ===
'''Құқықтары''':

* Конституцияда кепілдік берілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалану;
* Еңбекті қорғау, денсаулық сақтау;
* Лауазымдық ілгерілеу;
* Әлеуметтік және құқықтық қорғалу.

'''Міндеттері''':

* Конституция мен заңдарды сақтау;
* Азаматтардың құқықтарын қорғау және өтініштерін уақтылы қарау;
* Қызметтік әдепті сақтау;
* Мемлекеттік құпияны сақтау;
* Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу;
* Мемлекеттік меншікті тиімді пайдалану.

Мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулер бар (депутат болуға, кәсіпкерлікпен айналысуға, мүдделер қайшылығына т.б. тыйым).

=== Әлеуметтік кепілдіктері ===
Мемлекеттік қызметшілерге еңбекке ақы төлеу, демалыс, зейнетақы, медициналық қызмет көрсету, қызметтік тұрғын үй (кейбір санаттарға) және басқа әлеуметтік кепілдіктер қарастырылған. Сондай-ақ әдеп кодексі және тәртіптік жауапкершілік қолданылады.

== Мемлекеттік қызмет істері агенттігі ==
Агенттік Президентке тікелей бағынады. Ол мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты қалыптастырады, іріктеуді үйлестіреді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асырады және қызмет көрсету сапасын бақылайды.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Саясат]]
{{Stub}}</text>
      <sha1>p5bcgl72gvyodwa3vkzuwuze68cyklx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586912</id>
      <parentid>3586911</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8657" sha1="0oowzzjypwd9dxesi5atnptnv8n5hmn" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік қызмет''' — Қазақстан Республикасындағы [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдарда]] мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған, [[Мемлекеттік қызметші|мемлекеттік қызметшілердің]] лауазымдық өкілеттіктерін атқару жөніндегі кәсіби қызметі&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. 

Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызмет — мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік органдарда мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару жөніндегі қызметі.

'''[[Мемлекеттік қызметші]]''' — мемлекеттік органда Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден (немесе Арнаулы мемлекеттік қордан) ақы төленетін мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы.

== Тарихы ==
Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік қызметтің құқықтық негізі 1995 жылғы Конституцияда және Президенттің 1995 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар Жарлығында қаланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000416}}&lt;/ref&gt;.

1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды (кейін күші жойылды).

2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы (қолданыстағы) мемлекеттік қызметтің жаңа моделін енгізді. Ол 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді.

1998 жылы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі құрылды (кейін қайта құрылды). Қазіргі уақытта мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүзеге асырады.

[[Реформа|Реформалар]] ашықтықты, конкурстық іріктеуді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті және цифрландыруды (eQyzmet порталы) күшейтті&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасында Мемлекеттік қызметтің қалыптасуы|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhualy/press/news/details/399412}}&lt;/ref&gt;.

== Құқықтық негізі ==
Мемлекеттік қызметтің құқықтық негізін мыналар құрайды:

* Қазақстан Республикасының Конституциясы (33-бап — азаматтардың мемлекеттік қызметке тең құқығы);
* «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң;
* Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі;
* Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары және басқа [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілер]].

=== Қағидаттары ===
Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары:

* Заңдылық;
* Қазақстан Республикасының патриотизмі;
* Ашықтық;
* Нәтижелілік және тиімділік;
* Әдептілік;
* Құқық бұзушылыққа төзбеушілік;
* Тең қолжетімділік (конкурстық негізде).

=== Лауазымдардың түрлері ===
Мемлекеттік лауазымдар «А» корпусы (саяси лауазымдар) және «Б» корпусы (әкімшілік лауазымдар) болып бөлінеді.

«А» корпусына Президент әкімшілігінің жауапты хатшылары, министрлер, әкімдер және басқалар кіреді. Оларға ерекше тәртіп қолданылады.

«Б» корпусы — негізгі әкімшілік қызметшілер, конкурс арқылы іріктеледі.

== Қызметке кіру тәртібі ==
Мемлекеттік қызметке кіру конкурстық негізде жүзеге асырылады:

# [[eQyzmet]] порталында тіркелу және қызметтік тізім толтыру.
# Қазақстан Республикасының заңнамасын (НҚА) және мемлекеттік тілді білуге тестілеу (онлайн немесе оффлайн).
# Жеке қасиеттерді бағалау (кейбір жағдайларда).
# Бос лауазымға конкурсқа қатысу және сұхбат.

Бос орындар eqyzmet.gov.kz порталында жарияланады. Іріктеу ашық және объективті болуы үшін цифрлық жүйе қолданылады.

=== Құқықтары мен міндеттері ===
'''Құқықтары''':

* Конституцияда кепілдік берілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалану;
* [[Еңбекті қорғау]], [[денсаулық сақтау]];
* Лауазымдық ілгерілеу;
* Әлеуметтік және құқықтық қорғалу.

'''Міндеттері''':

* [[Конституция]] мен заңдарды сақтау;
* Азаматтардың құқықтарын қорғау және өтініштерін уақтылы қарау;
* Қызметтік әдепті сақтау;
* [[Мемлекеттік құпия|Мемлекеттік құпияны]] сақтау;
* [[Сыбайлас жемқорлық|Сыбайлас жемқорлықтың]] алдын алу;
* [[Мемлекеттік меншік|Мемлекеттік меншікті]] тиімді пайдалану.

Мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулер бар ([[депутат]] болуға, [[Кәсіпкерлік|кәсіпкерлікпен]] айналысуға, мүдделер қайшылығына т.б. тыйым).

=== Әлеуметтік кепілдіктері ===
Мемлекеттік қызметшілерге еңбекке ақы төлеу, [[Демалыс күндері|демалыс]], [[зейнетақы]], медициналық қызмет көрсету, қызметтік тұрғын үй (кейбір санаттарға) және басқа әлеуметтік кепілдіктер қарастырылған. Сондай-ақ әдеп кодексі және тәртіптік жауапкершілік қолданылады.

== Мемлекеттік қызмет істері агенттігі ==
Агенттік Президентке тікелей бағынады. Ол мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты қалыптастырады, іріктеуді үйлестіреді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асырады және қызмет көрсету сапасын бақылайды.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Саясат]]
{{Stub}}</text>
      <sha1>0oowzzjypwd9dxesi5atnptnv8n5hmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69660</id>
    <revision>
      <id>3586701</id>
      <parentid>3513505</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ресми стиль қосылды, қазақ тілінің орфографиясына жақындатылды.</comment>
      <origin>3586701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7022" sha1="rzefcnt4kit0efswkbz3x8y5dvfkcs9" xml:space="preserve">{{шатастырмаңыз|Ұлтшылдық{{!}} Ұлтшылдықпен}}
[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|thumb|200px|[[Свастика|Свастикалық]] байрақ ({{lang-de|die Hakenkreuzflagge}}) — «арий» нәсілінің және нацизм идеологиясының символы. [[Үшінші рейх|Үшінші рейхтің]] мемлекеттік туы (1933—1945)]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg|thumb|Нацизмның негізін қалаушы — Германия [[фюрер]]і және рейхсканцлері (1933—1945) [[Адольф Гитлер]]]]
'''Нацизм''' ({{lang-de|Nationalsozialismus}}), ресми атауы '''ұлтшыл-социализм'''&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; — бұл[[Тоталитаризм|тоталитарлық]]&lt;ref name=&quot;Bracher&quot;&gt;''Bracher K. D.'' [https://web.archive.org/web/20071022163656/http://etext.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv4-54 Totalitarism.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[Экстремизм|экстремистік]]{{sfn|БРЭ|2013|с=178}}, [[Радикализм|радикалдық]], [[нәсілшілдік]], [[Антисемитизм|антисемитисттік]] [[саяси идеология]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fullfact.org/online/nazis-socialists/|title=The Nazis were not socialists|author=Rachael Krishna|publisher=Full Fact|accessdate=2020-05-14}}&lt;/ref&gt; және 1919—1945 жылдар аралығындағы [[Германия]] мемлекетіндегі қозғалыс, сонымен қатар [[Фашизм|фашизмнің]] ерекше формасы&lt;ref&gt;Neocleous, Mark. ''Fascism''. Minneapolis, Minnesota, USA: University of Minnesota Press, 1997 p. 23.&lt;/ref&gt;{{sfn|БРЭ|2013|с=178}}&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.google.ru/books/edition/Explaining_Politics/rayTAgAAQBAJ|автор=Oliver Woshinsky|тақырыбы=Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior|жыл=2008|басылым=Routledge|pages=156|allpages=9 B/W Illustrations, 424|isbn=9780415960786}}&lt;/ref&gt;. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «[[Арий нәсілі|арий нәсілінің]]&lt;nowiki/&gt;» идеясын, және де оның [[Нәсілшілдік|басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін]], нәсілдік [[Антисемитизм|антисемитизмді]] («семиттік нәсіл» — [[еврейлер]] — [[Үшінші рейх|гитлер Германиясында]] антипод, және де неміс халқының ең басты жауы болып саналған), славянофобтық, «арийстік» (неміс халқының) [[Социализм|социалисттік]], [[Антикоммунизм|антикоммунисттік]], анти-[[Либералды демократия|либералдық]] және [[Демократия|антидемократиялық]] идеяларды қосады. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы]] идеологиясы ({{lang-de|NSDAP}}), 1933—1945 жылдары [[Германия|Германияның]] ([[Үшінші рейх]]) ресми идеологиясы болды.

Ұлтшылдық-социализм өзінің басты мақсаты ретінде неміс халқы әл-ауқатты өмір сүру үшін, кең аймақта «нәсілдік таза», «арийстік», ұзақ уақыт бойы өмір сүре алатын («[[Үшінші рейх|мыңжылдық рейх»]]&lt;ref name=&quot;ivin&quot;&gt;{{кітап|авторы=|тақырыбы=Философия: Энциклопедический словарь|жауапты=А. А. Ивина|орны =М.|баспасы=Гардарики|жыл=2004|беттері=1074|isbn=5–8297–0050–6}}&lt;/ref&gt;) мемлекетті құруды қойды.

== Идеология ==
Нацизм — [[Германия|Германияның]] XX ғасырдың басында пайда болған, әлемдегі ең қатыгез идеологиялардың бірі болып саналады. Оның ең басты мақсаты — бүкіл немістілді халықтарды бір [[Герман рейхі|Германдық мемлекетке]] қосу еді. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның [[Нәсілшілдік|басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін]] қосты. Нацисттердің ойынша, идеалды неміс мемлекеті [[Бірпартиялық жүйе|бірпартиялық]], [[Жеке басқа табыну|жеке басқа табынушылық]], және [[Автократия|автократиялық]] болу керек. Бұл ой Ұлтшылдық-социализмдық неміс жұмыс партиясының ({{lang-de|NSDAP}}), одан кейін [[Үшінші рейх|Үшінші рейхтің]] ресми ұранында айтылған: «Бір халық, бір рейх, бір көшбасшысы ([[фюрер]])» ({{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}).

=== Фюрер ===
[[Сурет:Standarte Adolf Hitlers.svg|thumb|Германияның Фюрер және рейхсканцлері байрағы]]
Көшбасшы — [[фюрер]] ({{lang-de|Führer}} {{Audio-IPA|de-Führer.ogg|[ˈfyːʁɐ]}} — «''көсем''», «''жетекші''»), [[Нацисттік Германия|нацисттік Германияның]] елбасы (1933—1945). Нацизм идеологиясы бойынша, фюрер — тек қана Германия мемлекетінің басшысы емес, онымен қоса, әлемдегі барлық неміс халқының өкілі, халықтың тұмары болып саналған.&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=F%FChrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922145143/http://www.etymonline.com/index.php?term=F%FChrer|date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=fare|title=Online Etymology Dictionary}}&lt;/ref&gt; «Фюрер» лауазымын алған адам — жалғыз [[Адольф Гитлер]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Нюрнберг процесінің сотталушылары}}

[[Санат:Германия саясаты]]
[[Санат:Фашизм]]
[[Санат:Идеологиялар]]
[[Санат:Тоталитаризм]]</text>
      <sha1>rzefcnt4kit0efswkbz3x8y5dvfkcs9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586702</id>
      <parentid>3586701</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7024" sha1="rtpsxbka4ey1yiht6ba74llukkmcm4r" xml:space="preserve">{{шатастырмаңыз|Ұлтшылдық{{!}} Ұлтшылдықпен}}
[[Сурет:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|thumb|200px|[[Свастика|Свастикалық]] байрақ ({{lang-de|die Hakenkreuzflagge}}) — «арий» нәсілінің және нацизм идеологиясының символы. [[Үшінші рейх|Үшінші рейхтің]] мемлекеттік туы (1933—1945)]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg|thumb|Нацизмның негізін қалаушы — Германия [[фюрер]]і және рейхсканцлері (1933—1945) [[Адольф Гитлер]]]]
'''Нацизм''' ({{lang-de|Nationalsozialismus}}), ресми атауы '''ұлтшыл-социализм'''&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; — бұл  [[Тоталитаризм|тоталитарлық]]&lt;ref name=&quot;Bracher&quot;&gt;''Bracher K. D.'' [https://web.archive.org/web/20071022163656/http://etext.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv4-54 Totalitarism.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[Экстремизм|экстремистік]]{{sfn|БРЭ|2013|с=178}}, [[Радикализм|радикалдық]], [[нәсілшілдік]], [[Антисемитизм|антисемитисттік]] [[саяси идеология]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fullfact.org/online/nazis-socialists/|title=The Nazis were not socialists|author=Rachael Krishna|publisher=Full Fact|accessdate=2020-05-14}}&lt;/ref&gt; және 1919—1945 жылдар аралығындағы [[Германия]] мемлекетіндегі қозғалыс, сонымен қатар [[Фашизм|фашизмнің]] ерекше формасы&lt;ref&gt;Neocleous, Mark. ''Fascism''. Minneapolis, Minnesota, USA: University of Minnesota Press, 1997 p. 23.&lt;/ref&gt;{{sfn|БРЭ|2013|с=178}}&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.google.ru/books/edition/Explaining_Politics/rayTAgAAQBAJ|автор=Oliver Woshinsky|тақырыбы=Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior|жыл=2008|басылым=Routledge|pages=156|allpages=9 B/W Illustrations, 424|isbn=9780415960786}}&lt;/ref&gt;. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «[[Арий нәсілі|арий нәсілінің]]&lt;nowiki/&gt;» идеясын, және де оның [[Нәсілшілдік|басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін]], нәсілдік [[Антисемитизм|антисемитизмді]] («семиттік нәсіл» — [[еврейлер]] — [[Үшінші рейх|гитлер Германиясында]] антипод, және де неміс халқының ең басты жауы болып саналған), славянофобтық, «арийстік» (неміс халқының) [[Социализм|социалисттік]], [[Антикоммунизм|антикоммунисттік]], анти-[[Либералды демократия|либералдық]] және [[Демократия|антидемократиялық]] идеяларды қосады. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы]] идеологиясы ({{lang-de|NSDAP}}), 1933—1945 жылдары [[Германия|Германияның]] ([[Үшінші рейх]]) ресми идеологиясы болды.

Ұлтшылдық-социализм өзінің басты мақсаты ретінде неміс халқы әл-ауқатты өмір сүру үшін, кең аймақта «нәсілдік таза», «арийстік», ұзақ уақыт бойы өмір сүре алатын («[[Үшінші рейх|мыңжылдық рейх»]]&lt;ref name=&quot;ivin&quot;&gt;{{кітап|авторы=|тақырыбы=Философия: Энциклопедический словарь|жауапты=А. А. Ивина|орны =М.|баспасы=Гардарики|жыл=2004|беттері=1074|isbn=5–8297–0050–6}}&lt;/ref&gt;) мемлекетті құруды қойды.

== Идеология ==
Нацизм — [[Германия|Германияның]] XX ғасырдың басында пайда болған, әлемдегі ең қатыгез идеологиялардың бірі болып саналады. Оның ең басты мақсаты — бүкіл немістілді халықтарды бір [[Герман рейхі|Германдық мемлекетке]] қосу еді. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның [[Нәсілшілдік|басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін]] қосты. Нацисттердің ойынша, идеалды неміс мемлекеті [[Бірпартиялық жүйе|бірпартиялық]], [[Жеке басқа табыну|жеке басқа табынушылық]], және [[Автократия|автократиялық]] болу керек. Бұл ой Ұлтшылдық-социализмдық неміс жұмыс партиясының ({{lang-de|NSDAP}}), одан кейін [[Үшінші рейх|Үшінші рейхтің]] ресми ұранында айтылған: «Бір халық, бір рейх, бір көшбасшысы ([[фюрер]])» ({{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}).

=== Фюрер ===
[[Сурет:Standarte Adolf Hitlers.svg|thumb|Германияның Фюрер және рейхсканцлері байрағы]]
Көшбасшы — [[фюрер]] ({{lang-de|Führer}} {{Audio-IPA|de-Führer.ogg|[ˈfyːʁɐ]}} — «''көсем''», «''жетекші''»), [[Нацисттік Германия|нацисттік Германияның]] елбасы (1933—1945). Нацизм идеологиясы бойынша, фюрер — тек қана Германия мемлекетінің басшысы емес, онымен қоса, әлемдегі барлық неміс халқының өкілі, халықтың тұмары болып саналған.&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=F%FChrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922145143/http://www.etymonline.com/index.php?term=F%FChrer|date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=fare|title=Online Etymology Dictionary}}&lt;/ref&gt; «Фюрер» лауазымын алған адам — жалғыз [[Адольф Гитлер]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Нюрнберг процесінің сотталушылары}}

[[Санат:Германия саясаты]]
[[Санат:Фашизм]]
[[Санат:Идеологиялар]]
[[Санат:Тоталитаризм]]</text>
      <sha1>rtpsxbka4ey1yiht6ba74llukkmcm4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индия очерктері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72923</id>
    <revision>
      <id>3586667</id>
      <parentid>3585508</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3586667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4848" sha1="dkkrwtu61oka1zq1jdgehi6r403o32z" xml:space="preserve">«'''Үндістан очерктері'''» — [[Әуезов]]тің 1955 жылы Үндістанға барған сапары туралы шығармасы. Очерктің алғашқы жолдарында саяхаттың басталуы туралы сөз болады. Бұдан әрі дәстүрлі түрде, сапарнамадағы баяндау бір жүйелілікпен жалғасады. Мұнда екі әлемнің қатыстырылуы да қалыптасқан шарт: оның біріншісі - «мен» (сая- хатшы) және екіншісі - «мен» арқылы танылатын «сыртқы әлем». «Тәжмахал» тек аппақ мрамордан ғана сапынған. Іші ою нақыстармен көп безелген, тас кестелі кейбір әсем бөлімдерін безендіруге ақ [[мрамор]]дан басқа 18 түрлі тастар қолданылған. Астыңғы платформасымен санағанда ең жоғары ұшпа басына шейін 78 метр деп мелшерленеді. «[[Тәжмахал]]» дүние жүзіндегі адам колымен тұрғызылған жеті ғажайып архитектура ескерткішінің біреуі саналады.

Автордың осы баяндауынан оқырман қаншалықты мол мағлұмат алатындығы көрініп тұр. Очерктің енді бір тұсында сол ғимаратты ұлы моғолдар патшасы Шахжиһан салдырғандығы, оның [[Ақсақ Темір]]дің ұрпағы екендігі, түркі тектес халықтарға ортақ рухани қазына - «Бабырнама» жайында қызықты деректер келтіреді. Қай Имағамбетов оқиғаны баян етсе де, Әуезов-очеркист оқырманға Үндістанның тұрмысы мен тіршілігі, мәдениеті мен салт-санасы жайынан тосын жаңалық жеткізуге тырысады. Жолсапар очерктің құндылығының өзі де сонда. Дегенмен Әуезов бәрін білетін, асқан оқымысты болып көрінбейді. Қайта өзі де білуге ынтызар ретінде танылады. Мұның өзі [[очерк]] эпизодтарын тартымды жазуға жетелеген. Меселен, «Соңғы жаңалықтар» деген тарауда урду тілінде жазатын ақындардың мүшәйрасы туралы қызықты әңгімелеу бар. [[Автор]] үнді еліндегі мушейраны біздің ақындарымыздың мүшәйрасымен салыстыра отырып сөз қозғайды. Әуезовтің бұл очеркі 50- жылдардағы қазақ публицистикасындағы алғашқы сапарнамалардың бірі болатын. Шынында оқырмандар өз жазушыларымыздың шет жұрт өмірін бейнелейтін шығармаларына мейлінше зәру болып отырған жағдайда, аса көрнекті суреткеріміз Әуезовтің «Үндістан очерктері» атты кітабының жарыққа шығуы - әдебиетіміздегі елеулі құбылыс болған еді. Очерктің «Діндар қала Бенаресте», «Ескі Үндістанның ескі мұра мерзімдері», «Соңғы жаналықтар», «Қайтыс сапар», «Мушайра» сияқты жекелеген тараулары 1956 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланды. Жазушы кейін бұл тарауларды толықтырып, 1958 жылы «Үндістан очерктері» деген атпен жеке кітап етіп, жарықка шығарды. Мұнан кейін бұл очерктер қаламгердің 12 томдық (2-кітап), 20 томдык шы- ғармалар жинағына (8-кітап) өзгеріссіз енгізілді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}

[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>dkkrwtu61oka1zq1jdgehi6r403o32z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елтаңба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86370</id>
    <revision>
      <id>3586708</id>
      <parentid>2820594</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Batyrkhan.x [[Елтаңба]] бетін [[Мемлекеттік елтаңба]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып: Мақала мағынасына сай емес атау</comment>
      <origin>2232803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|thumb|Мемлекеттік герб (елтаңба)]]
Мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен
заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді.
Елтаңба туларға, мөрлерге, [[монета]]ға, [[архитектура]]лық құрылыстарға,
өнер туындыларына, қолжазбаларға,
кітаптарға және т.б. бейнеленеді.
Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс
аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде
бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар
(тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын
төменгі бөлігіне - «[[Қазақстан]]» деген
жазу жазылған.
[[Шаңырақ]]. - елтаңбаның жүрегі.
Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ,
Әлемнің тұтастығын бейнелейді. [[Шаңырақ]] — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны.
Ұшқыр [[тұлпар]] өз бойына Уақыт
пен Кеңістікті біріктіреді. Ол —
мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық
және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады.
Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның
тәжі іспетті.
Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Геральдика]]
[[Санат:Елтаңбалар]]


{{heraldry-stub}}</text>
      <sha1>88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586710</id>
      <parentid>3586708</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2715" sha1="4m7tbci7d2dch2opo5uedp0jrrxl252" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|thumb|Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасы]]
Мемлекеттік елтаңба – бұл мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен
заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді.
Елтаңба туларға, мөрлерге, [[монета]]ға, [[архитектура]]лық құрылыстарға,
өнер туындыларына, қолжазбаларға,
кітаптарға және т.б. бейнеленеді.
Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс
аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде
бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар
(тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын
төменгі бөлігіне - «[[Қазақстан]]» деген
жазу жазылған.
[[Шаңырақ]]. - елтаңбаның жүрегі.
Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ,
Әлемнің тұтастығын бейнелейді. [[Шаңырақ]] — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны.
Ұшқыр [[тұлпар]] өз бойына Уақыт
пен Кеңістікті біріктіреді. Ол —
мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық
және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады.
Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның
тәжі іспетті.
Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Геральдика]]
[[Санат:Елтаңбалар]]


{{heraldry-stub}}</text>
      <sha1>4m7tbci7d2dch2opo5uedp0jrrxl252</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586713</id>
      <parentid>3586710</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2733" sha1="0jc4o8slnjg4rl6svkf8uytxgox4jhp" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|thumb|Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасы(гербі)]]
'''Мемлекеттік елтаңба''' – бұл мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен
заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді.
Елтаңба туларға, мөрлерге, [[монета]]ға, [[архитектура]]лық құрылыстарға,
өнер туындыларына, қолжазбаларға,
кітаптарға және т.б. бейнеленеді.
Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс
аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде
бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар
(тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын
төменгі бөлігіне - «[[Қазақстан]]» деген
жазу жазылған.
[[Шаңырақ]]. - елтаңбаның жүрегі.
Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ,
Әлемнің тұтастығын бейнелейді. [[Шаңырақ]] — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны.
Ұшқыр [[тұлпар]] өз бойына Уақыт
пен Кеңістікті біріктіреді. Ол —
мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық
және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады.
Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның
тәжі іспетті.
Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Геральдика]]
[[Санат:Елтаңбалар]]


{{heraldry-stub}}</text>
      <sha1>0jc4o8slnjg4rl6svkf8uytxgox4jhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586717</id>
      <parentid>3586713</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Batyrkhan.x|Batyrkhan.x]] ([[User talk:Batyrkhan.x|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2232803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|thumb|Мемлекеттік герб (елтаңба)]]
Мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен
заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді.
Елтаңба туларға, мөрлерге, [[монета]]ға, [[архитектура]]лық құрылыстарға,
өнер туындыларына, қолжазбаларға,
кітаптарға және т.б. бейнеленеді.
Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс
аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде
бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар
(тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын
төменгі бөлігіне - «[[Қазақстан]]» деген
жазу жазылған.
[[Шаңырақ]]. - елтаңбаның жүрегі.
Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ,
Әлемнің тұтастығын бейнелейді. [[Шаңырақ]] — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны.
Ұшқыр [[тұлпар]] өз бойына Уақыт
пен Кеңістікті біріктіреді. Ол —
мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық
және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады.
Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның
тәжі іспетті.
Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Геральдика]]
[[Санат:Елтаңбалар]]


{{heraldry-stub}}</text>
      <sha1>88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586719</id>
      <parentid>3586717</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Мемлекеттік елтаңба]] бетін [[Елтаңба]] деген бағыттау үстіне жылжытты: Қайтару</comment>
      <origin>2232803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|thumb|Мемлекеттік герб (елтаңба)]]
Мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен
заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді.
Елтаңба туларға, мөрлерге, [[монета]]ға, [[архитектура]]лық құрылыстарға,
өнер туындыларына, қолжазбаларға,
кітаптарға және т.б. бейнеленеді.
Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс
аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде
бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар
(тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын
төменгі бөлігіне - «[[Қазақстан]]» деген
жазу жазылған.
[[Шаңырақ]]. - елтаңбаның жүрегі.
Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ,
Әлемнің тұтастығын бейнелейді. [[Шаңырақ]] — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны.
Ұшқыр [[тұлпар]] өз бойына Уақыт
пен Кеңістікті біріктіреді. Ол —
мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық
және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады.
Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның
тәжі іспетті.
Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Геральдика]]
[[Санат:Елтаңбалар]]


{{heraldry-stub}}</text>
      <sha1>88prrvw0ajulyjgu4so72fe14300l5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның халық әртісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98664</id>
    <revision>
      <id>3586866</id>
      <parentid>3534758</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7770" sha1="buncmah6r0xj8thdmwe7btxg0n86jdz" xml:space="preserve">'''Қазақстанның халық әртісі''' — Қазақстан Республикасындағы өнер қайраткерлеріне берілетін жоғары құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ музыка, хореография, театр, кино, эстрада және цирк өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға тағайындалады.  

=== Тарихы ===
«Қазақстанның халық әртісі» атағының тамыры 1920 жылдарға барып тіреледі. «Қазақ АКСР халық әртісі» деген атақ алғаш рет '''1923–1924 жылдары''' А.В. Затаевич пен Н.П. Анненкова-Бернарға берілді. 1931 жылы Елубай Өмірзақов пен режиссер, драматург Жұмат Шанинге берілген. 

1940 жылы «Қазақ КСР халық әртісі» атағы ресми бекітілді. 1991 жылдан бастап «'''Қазақстанның халық әртісі'''» деп аталды.

Егемендік алғаннан кейін бұл атақ 1991 жылдан «Қазақстанның халық әртісі» деп өзгертілді. 1999 жылы шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;  

2014 жылы Тұңғышбай Жаманқұлов бұл атақты қайтару жөнінде ұсыныс білдірген&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=«Қазақстанның халық әртісі» атағы қай кезден бастап берілді?|url=https://egemen.kz/article/338809-qazaqstannynh-khalyq-artisi-ataghy-qay-kezden-bastap-berildi}}&lt;/ref&gt;.  2022 жылы Президент «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атағын қайтару туралы министрлікке тапсырма берген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Қасым-Жомарт Тоқаев VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясында сөйлеген сөзінде «Қазақстанның халық әртісі» атағын қалпына келтіру туралы шешім қабылдағанын айтты. 2023 жылдан бастап Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен атақ қайта қалпына келтірілді. Сол жылы алғашқылардың бірі болып әнші '''[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]]''' марапатталды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері мемлекеттік марапаттарға қатысты жалпы құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады (материалдық қолдау, мәртебе).

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте [[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] ([[25 қазан]]) қарсаңында немесе мәдениет қайраткерлерін құттықтау күндері Президент Жарлығымен беріледі. Үміткерлердің өнердегі ұзақ жылғы еңбегі, халыққа танымалдығы, шығармашылық жетістіктері және өнер саласына қосқан үлесі ескеріледі.

=== Белгілі иегерлер ===
Бүгінде елімізде 49 өнер қайраткері «Халық әртісі» атағына ие. Оның 37-сі мемлекеттік мәдениет мекемелерінде жұмыс істейді&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Тәуелсіздік жылдарында мәдениет саласына елеулі үлес қосқан азаматтар «Қазақстанның халық әртісі» атағымен марапатталған. Олардың қатарында қазақ балет әртісі Болат Аюханов, театр және кино әртісі Бикен Римова, әнші Роза Рымбаева, Ескендір Хасанғалиев, актер әрі продюсер Тұңғышбай Жаманқұлов, театр актрисасы Зәмзәгүл Шәріпова, Роза Әшірбекова, Хабиба Елебекова, Қазақтың тұңғыш кәсіби иллюзионисі, көрнекті эстрада-цирк әртісі Сара Қабиғожина&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2023 жыл (қайта қалпына келтірілгеннен кейінгі алғашқылар): ====

* [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]] (әнші)
* Басқа өнер қайраткерлері ([[Болат Мәзімбайұлы Әбділманов|Болат Әбділманов]], [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва|Меруерт Өтекешов]]&lt;nowiki/&gt;а, [[Айтқали Жайымов]], [[Шынар Жанысбекова]] т.б.)

==== 2024–2025 жылдардағы иегерлер (мысалдар): ====

* Күйші '''[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков|Секен Тұрысбеков]]'''
* Әнші '''[[Майра Әлімғажинқызы Ілиясова|Майра Ілиясова]]'''
* Опера әншілері '''[[Майра Мұхамедқызы]]''', '''[[Жәмилә Баспақова|Жәмила Баспақова]]'''
* Дирижер '''[[Абзал Мұхитдин]]'''
* Актерлер: '''[[Кеңес Жұмабеков]]''', '''[[Лидия Тәжәдінқызы Кәден|Лидия Кәденова]]''', '''Ольга Коржова''', '''Ирина Лесбак''', '''Рехангүл Махрипова'''және басқалар
* [[Әлішер Кәрімов]], [[Айгүл Шоданқызы Қосанова|Айгүл Қосанова]] т.б.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда өнер саласын беделді етуге, мәдениет қайраткерлерінің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол [[Қазақстанның халық жазушысы|«Қазақстанның халық жазушысы»]], [[«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы»]], «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>buncmah6r0xj8thdmwe7btxg0n86jdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586906</id>
      <parentid>3586866</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8668" sha1="cf2a7ry1ke4ymgedunrl8xugg18ojdr" xml:space="preserve">'''Қазақстанның халық әртісі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[Өнертану|өнер қайраткерлеріне]] берілетін жоғары [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ [[музыка]], [[хореография]], [[театр]], [[кино]], [[эстрада]] және [[цирк]] өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға тағайындалады.  

=== Тарихы ===
«Қазақстанның халық әртісі» атағының тамыры 1920 жылдарға барып тіреледі. «Қазақ АКСР халық әртісі» деген атақ алғаш рет 1923–1924 жылдары [[Александр Викторович Затаевич|А.В. Затаевич]] пен Н.П. Анненкова-Бернарға берілді. 1931 жылы [[Елубай Өмірзақов]] пен режиссер, драматург [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Жұмат Шанинге]] берілген. 

1940 жылы «Қазақ КСР халық әртісі» атағы ресми бекітілді. 1991 жылдан бастап «Қазақстанның халық әртісі» деп аталды.

Егемендік алғаннан кейін бұл атақ 1991 жылдан «Қазақстанның халық әртісі» деп өзгертілді. 1999 жылы шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;  

2014 жылы [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] бұл атақты қайтару жөнінде ұсыныс білдірген&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=«Қазақстанның халық әртісі» атағы қай кезден бастап берілді?|url=https://egemen.kz/article/338809-qazaqstannynh-khalyq-artisi-ataghy-qay-kezden-bastap-berildi}}&lt;/ref&gt;.  2022 жылы Президент «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атағын қайтару туралы министрлікке тапсырма берген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] VIII сайланған [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламенттің]] бірінші сессиясында сөйлеген сөзінде «Қазақстанның халық әртісі» атағын қалпына келтіру туралы шешім қабылдағанын айтты. 2023 жылдан бастап Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен атақ қайта қалпына келтірілді. Сол жылы алғашқылардың бірі болып әнші '''[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]]''' марапатталды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері мемлекеттік марапаттарға қатысты жалпы құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады (материалдық қолдау, мәртебе).

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте [[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] ([[25 қазан]]) қарсаңында немесе мәдениет қайраткерлерін құттықтау күндері Президент Жарлығымен беріледі. Үміткерлердің өнердегі ұзақ жылғы еңбегі, халыққа танымалдығы, шығармашылық жетістіктері және өнер саласына қосқан үлесі ескеріледі.

=== Белгілі иегерлер ===
Бүгінде елімізде 49 өнер қайраткері «Халық әртісі» атағына ие. Оның 37-сі мемлекеттік мәдениет мекемелерінде жұмыс істейді&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Тәуелсіздік жылдарында мәдениет саласына елеулі үлес қосқан азаматтар «Қазақстанның халық әртісі» атағымен марапатталған. Олардың қатарында қазақ балет әртісі [[Болат Ғазизұлы Аюханов|Болат Аюханов]], театр және кино әртісі [[Бикен Ырымқызы Римова|Бикен Римова]], әнші [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]], [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]], актер әрі продюсер [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]], театр актрисасы [[Зәмзәгүл Нүсіпбайқызы Шәріпова|Зәмзәгүл Шәріпова]], [[Роза Әшірбекова]], [[Хабиба Қарақбайқызы Елебекова|Хабиба Елебекова]], Қазақтың тұңғыш кәсіби иллюзионисі, көрнекті эстрада-цирк әртісі [[Сара Қабиғожина]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2023 жыл (қайта қалпына келтірілгеннен кейінгі алғашқылар): ====

* [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]] (әнші)
* Басқа өнер қайраткерлері ([[Болат Мәзімбайұлы Әбділманов|Болат Әбділманов]], [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва|Меруерт Өтекешов]]&lt;nowiki/&gt;а, [[Айтқали Жайымов]], [[Шынар Жанысбекова]] т.б.)

==== 2024–2025 жылдардағы иегерлер (мысалдар): ====

* Күйші '''[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков|Секен Тұрысбеков]]'''
* Әнші '''[[Майра Әлімғажинқызы Ілиясова|Майра Ілиясова]]'''
* Опера әншілері '''[[Майра Мұхамедқызы]]''', '''[[Жәмилә Баспақова|Жәмила Баспақова]]'''
* Дирижер '''[[Абзал Мұхитдин]]'''
* Актерлер: '''[[Кеңес Жұмабеков]]''', '''[[Лидия Тәжәдінқызы Кәден|Лидия Кәденова]]''', Ольга Коржова, Ирина Лесбак, '''[[Рехангүл Махрипова]]''' және басқалар
* [[Әлішер Кәрімов]], [[Айгүл Шоданқызы Қосанова|Айгүл Қосанова]] т.б.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда өнер саласын беделді етуге, мәдениет қайраткерлерінің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол [[Қазақстанның халық жазушысы|«Қазақстанның халық жазушысы»]], «[[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «[[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>cf2a7ry1ke4ymgedunrl8xugg18ojdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586907</id>
      <parentid>3586906</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ashina [[Қазақстан халық әртісі]] бетін [[Қазақстанның халық әртісі]] деген бағыттау үстіне жылжытты</comment>
      <origin>3586906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8668" sha1="cf2a7ry1ke4ymgedunrl8xugg18ojdr" xml:space="preserve">'''Қазақстанның халық әртісі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[Өнертану|өнер қайраткерлеріне]] берілетін жоғары [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ [[музыка]], [[хореография]], [[театр]], [[кино]], [[эстрада]] және [[цирк]] өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға тағайындалады.  

=== Тарихы ===
«Қазақстанның халық әртісі» атағының тамыры 1920 жылдарға барып тіреледі. «Қазақ АКСР халық әртісі» деген атақ алғаш рет 1923–1924 жылдары [[Александр Викторович Затаевич|А.В. Затаевич]] пен Н.П. Анненкова-Бернарға берілді. 1931 жылы [[Елубай Өмірзақов]] пен режиссер, драматург [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Жұмат Шанинге]] берілген. 

1940 жылы «Қазақ КСР халық әртісі» атағы ресми бекітілді. 1991 жылдан бастап «Қазақстанның халық әртісі» деп аталды.

Егемендік алғаннан кейін бұл атақ 1991 жылдан «Қазақстанның халық әртісі» деп өзгертілді. 1999 жылы шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;  

2014 жылы [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] бұл атақты қайтару жөнінде ұсыныс білдірген&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=«Қазақстанның халық әртісі» атағы қай кезден бастап берілді?|url=https://egemen.kz/article/338809-qazaqstannynh-khalyq-artisi-ataghy-qay-kezden-bastap-berildi}}&lt;/ref&gt;.  2022 жылы Президент «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атағын қайтару туралы министрлікке тапсырма берген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] VIII сайланған [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламенттің]] бірінші сессиясында сөйлеген сөзінде «Қазақстанның халық әртісі» атағын қалпына келтіру туралы шешім қабылдағанын айтты. 2023 жылдан бастап Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен атақ қайта қалпына келтірілді. Сол жылы алғашқылардың бірі болып әнші '''[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]]''' марапатталды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері мемлекеттік марапаттарға қатысты жалпы құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады (материалдық қолдау, мәртебе).

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте [[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] ([[25 қазан]]) қарсаңында немесе мәдениет қайраткерлерін құттықтау күндері Президент Жарлығымен беріледі. Үміткерлердің өнердегі ұзақ жылғы еңбегі, халыққа танымалдығы, шығармашылық жетістіктері және өнер саласына қосқан үлесі ескеріледі.

=== Белгілі иегерлер ===
Бүгінде елімізде 49 өнер қайраткері «Халық әртісі» атағына ие. Оның 37-сі мемлекеттік мәдениет мекемелерінде жұмыс істейді&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Тәуелсіздік жылдарында мәдениет саласына елеулі үлес қосқан азаматтар «Қазақстанның халық әртісі» атағымен марапатталған. Олардың қатарында қазақ балет әртісі [[Болат Ғазизұлы Аюханов|Болат Аюханов]], театр және кино әртісі [[Бикен Ырымқызы Римова|Бикен Римова]], әнші [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаева]], [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]], актер әрі продюсер [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]], театр актрисасы [[Зәмзәгүл Нүсіпбайқызы Шәріпова|Зәмзәгүл Шәріпова]], [[Роза Әшірбекова]], [[Хабиба Қарақбайқызы Елебекова|Хабиба Елебекова]], Қазақтың тұңғыш кәсіби иллюзионисі, көрнекті эстрада-цирк әртісі [[Сара Қабиғожина]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2023 жыл (қайта қалпына келтірілгеннен кейінгі алғашқылар): ====

* [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайберген]] (әнші)
* Басқа өнер қайраткерлері ([[Болат Мәзімбайұлы Әбділманов|Болат Әбділманов]], [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва|Меруерт Өтекешов]]&lt;nowiki/&gt;а, [[Айтқали Жайымов]], [[Шынар Жанысбекова]] т.б.)

==== 2024–2025 жылдардағы иегерлер (мысалдар): ====

* Күйші '''[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков|Секен Тұрысбеков]]'''
* Әнші '''[[Майра Әлімғажинқызы Ілиясова|Майра Ілиясова]]'''
* Опера әншілері '''[[Майра Мұхамедқызы]]''', '''[[Жәмилә Баспақова|Жәмила Баспақова]]'''
* Дирижер '''[[Абзал Мұхитдин]]'''
* Актерлер: '''[[Кеңес Жұмабеков]]''', '''[[Лидия Тәжәдінқызы Кәден|Лидия Кәденова]]''', Ольга Коржова, Ирина Лесбак, '''[[Рехангүл Махрипова]]''' және басқалар
* [[Әлішер Кәрімов]], [[Айгүл Шоданқызы Қосанова|Айгүл Қосанова]] т.б.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда өнер саласын беделді етуге, мәдениет қайраткерлерінің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол [[Қазақстанның халық жазушысы|«Қазақстанның халық жазушысы»]], «[[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «[[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>cf2a7ry1ke4ymgedunrl8xugg18ojdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тақуалық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100988</id>
    <revision>
      <id>3586680</id>
      <parentid>2188946</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3586680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="ia5daa1hwxoma17f0w5z1s1j995ncps" xml:space="preserve">'''Тақуалық''' — адамның діни, адамгершілік, әдептілік парыздары мен міндетгеріне адалдығын сипаттайтын имандылық қасиеті.

Тақуалық адамның ішкі сенімі мен соған лайық амалының, сөзі мен ісінің, [[ғибраты]] мен әрекеттің арасындағы үйлесімділікпен жүзеге
асады. Сондықтан адамның сырт келбеті, [[дін]]и-ғұрыптық киімі немесе шешен сөзі ол адамның тарапынан соған лайық іс атқармайынша
Тақуалықтың көрсеткіші бола алмайды. Шын мәніндегі адамгершілікпен сипатгалатьш Тақуалыққа жетудің қиындығы да осында. Ішкі сенімнен
қуат алған Тақуалық адам бойындағы тұрақтылық, табандылық, сабырлылық сияқты асыл қасиеттерінің нығаюына игі ықпал етеді. Ал
адам өзін тақуа қылып көрсетуді ғана мақсат етіп, сыртқы түрін түзетсе, оның Тақуалықғы - риякерлікке, сөзі - жалғандыққа, әрекеті -
көзбояушылыққа айналады. Діни көзқараста егер адамның Тақуалықғы ішкі сенімнен басталмай, әрекеті адамдық ар-үжданмен үйлеспесе, ол
адамның жасаған [[ғибадат]]-құлшылығынан да еш пайда жоқ деп біледі.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]</text>
      <sha1>ia5daa1hwxoma17f0w5z1s1j995ncps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Мақаланы безендіру</title>
    <ns>4</ns>
    <id>119708</id>
    <revision>
      <id>3586558</id>
      <parentid>2594174</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurshan</username>
        <id>167936</id>
      </contributor>
      <comment>Ия қатені түзедім артығын қостым</comment>
      <origin>3586558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="iu4ies25nvxr6di4d652ooxkar05cbh" xml:space="preserve">Найман Балталы руы ҚозыКөрпеш</text>
      <sha1>iu4ies25nvxr6di4d652ooxkar05cbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586586</id>
      <parentid>3586558</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Nurshan|Nurshan]] ([[User talk:Nurshan|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2594174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="lc79uwt1pksqxpi9vvtfz3234xrtqz4" xml:space="preserve">{{Уикипедияның ережелері}}
[[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]]</text>
      <sha1>lc79uwt1pksqxpi9vvtfz3234xrtqz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121968</id>
    <revision>
      <id>3586584</id>
      <parentid>3033143</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="szz5rlizi0t79vr9qy2f8a09q0ooq3p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Бұрса
 |шынайы атауы            = {{lang-tr|Bursa}}
 |сурет                  = [[Сурет:Bursa Ulucami.jpg|270px]]
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Түркия
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 4 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(1560000)_region:TR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Уәли
 |басшысы                   = Режеп Әлтепе
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           =  202 жыл б. э. д
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 1036
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 100 
 |климаты                 = Суб-тропикалық
 |ресми тілі              = Түрік тілі
  |тұрғыны                = 1&amp;nbsp;562&amp;nbsp;828
  |санақ жылы             = 2007
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = &lt;small&gt;+90&lt;/small&gt; 224
 |пошта индексі           = 16x xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bursa
 |сайты                   = http://www.bursa.bel.tr
 |сайт тілі               = tr
}}

'''Бұрса''' ({{lang-tr|Bursa}}) — [[Анадолы]]ның солтүстік-батысындағы ірі қала, [[Ыстамбұл]], [[Анкара]] және [[Ізмір]]ден кейін төртінші ең үлкен қала және Бұрса облысының орталығы.

[[2000]] жылғы санақ бойынша қала тұрғындары 1 194 687 адам болды, негізінен [[түріктер]]. [[XX ғасыр]]дың басына дейін [[юнан тілі]] басым болған. Бұрынғы аты ''Пруса'' және Брусса; [[Түрік тілі|түрікше]] қаланы Ешіл Бұрса (''Yeşil Bursa'' — «Жасыл Бұрса») деп те атайды.

[[395]] жылдан [[1326]]-ға дейін қала Византия империясына бағынған, [[1326]]-да византиялықтарды қиратқаннан кейін Бұрса Осман халифатының қолына өтеді. [[1326]]—[[1365]] — жас Осман мемлекетінің астанасы. Екінші юнан-түрік соғысында [[1919]]—[[1922]] қала юнан әскерімен [[1920]]-дың жазында жауланған, 1922-нің соңында Түркияға кері өткен. 1922-ші жылдан Түркияның құрамында.

== Сұлу жерлері ==
Басты сұлу жерлері [[Ұлыдағ]]да орналасқан тау шаңғы курорты, [[Жасыл мешіт]], Жасыл кесене (Ешіл түрбе), қаланың әр бетінде орналасқан жасыл бау-бақшалар.

== Осында туылғандар ==
* [[Аббас Васим Әпенді]]
* [[Жетінші Константин]], Константинопол патриархы (1924-1925).
* [[Ахмет Мұхтар-паша]], генерал және [[ұлы уәзір]]
* [[Манолис Андроникос]], археолог

== Бауыр қалалар ==
* {{UKR}} [[Полтава]]
* {{UKR}} [[Николаев]]
* {{UKR}} [[Винница]]
* {{GER}} [[Дармштадт]] (7 шілде [[1971]])
* {{BGR}} [[Плевeн]], [[Болгария|Бұлғарстан]] (30 қараша [[1998]])
* {{BGR}} [[Пловдив]], [[Болгария|Бұлғарстан]]
* {{ALB}} [[Тирана]], (15 желтоқсан 1998)
* {{AZE}} [[Гәнжә]]  
* {{KAZ}} [[Өскемен]] 2011

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uludag.edu.tr/ Uludağ Университеті]

[[Санат:Түркия қалалары]]</text>
      <sha1>szz5rlizi0t79vr9qy2f8a09q0ooq3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kasymov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>122375</id>
    <revision>
      <id>3586590</id>
      <parentid>3583764</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шегіндіру */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3586590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167671" sha1="38hzri1o19bw9ykmngdvp2q0ck1ojgu" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>38hzri1o19bw9ykmngdvp2q0ck1ojgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1938 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124483</id>
    <revision>
      <id>3586593</id>
      <parentid>3345064</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оқиғалар */</comment>
      <origin>3586593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="3atigc5u37krgs093dkqhlepwgxjgir" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

=== Ақпан ===

* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] - Samsung компаниясы құрылды.
* [[11 наурыз]] -  Вермахт Австрия шекарасынан өтті. Аншлюстің басталуы.
* [[17 наурыз]] - КСРО Австрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>3atigc5u37krgs093dkqhlepwgxjgir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586595</id>
      <parentid>3586593</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаңтар */</comment>
      <origin>3586595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4409" sha1="k4qdrave9rnsgn0qqzspm3sbzdcnfwn" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]

* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.

* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===

* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] - Samsung компаниясы құрылды.
* [[11 наурыз]] -  Вермахт Австрия шекарасынан өтті. Аншлюстің басталуы.
* [[17 наурыз]] - КСРО Австрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>k4qdrave9rnsgn0qqzspm3sbzdcnfwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586598</id>
      <parentid>3586595</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан */</comment>
      <origin>3586598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="med9i95bme3uff06n9ykz8vjjj47npc" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]

* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.

* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] - Samsung компаниясы құрылды.
* [[11 наурыз]] -  Вермахт Австрия шекарасынан өтті. Аншлюстің басталуы.
* [[17 наурыз]] - КСРО Австрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>med9i95bme3uff06n9ykz8vjjj47npc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586602</id>
      <parentid>3586598</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3586602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6979" sha1="omtozlmygl0izjbvdlq2ns8zxx1f4ci" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]

* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.

* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.

* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>omtozlmygl0izjbvdlq2ns8zxx1f4ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586604</id>
      <parentid>3586602</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3586604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7566" sha1="6pyso9uj4ax743bmkurrwtl9q07lbmo" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]

* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.

* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.

* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===

* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>6pyso9uj4ax743bmkurrwtl9q07lbmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586626</id>
      <parentid>3586604</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3586626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8007" sha1="2n7gklp8axvoh2ynco7yocpkrcauxz4" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]

* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.

* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.

* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===

* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===

* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>2n7gklp8axvoh2ynco7yocpkrcauxz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586678</id>
      <parentid>3586626</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оқиғалар */</comment>
      <origin>3586678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8000" sha1="dv7xd3y2cf9q0430kqoslb48asibdn2" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>dv7xd3y2cf9q0430kqoslb48asibdn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586794</id>
      <parentid>3586678</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3586794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9370" sha1="q5391h0zd6hu1b2vwp8mguaqpvd2eys" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.

=== Маусым ===

=== Шілде ===
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>q5391h0zd6hu1b2vwp8mguaqpvd2eys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586795</id>
      <parentid>3586794</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3586795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9785" sha1="bc93ojazwstfxf7odjkyacwbybmh8ut" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

=== Шілде ===
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>bc93ojazwstfxf7odjkyacwbybmh8ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586796</id>
      <parentid>3586795</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусым */</comment>
      <origin>3586796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10545" sha1="scveu7tgxme26cfsdlit6phfwutz5du" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>scveu7tgxme26cfsdlit6phfwutz5du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586797</id>
      <parentid>3586796</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шілде */</comment>
      <origin>3586797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11619" sha1="dwd9fgta9xjaryi2enu4rq4gfiztzpo" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі шайқастардың басталуы.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>dwd9fgta9xjaryi2enu4rq4gfiztzpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586798</id>
      <parentid>3586797</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шілде */</comment>
      <origin>3586798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12471" sha1="gkv90o2u8zaacobshrrc5bumguupdim" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>gkv90o2u8zaacobshrrc5bumguupdim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586810</id>
      <parentid>3586798</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тамыз */</comment>
      <origin>3586810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13849" sha1="f88o3kz044zafh1yni5us3ns2y31ko8" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>f88o3kz044zafh1yni5us3ns2y31ko8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586822</id>
      <parentid>3586810</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыркүйек */</comment>
      <origin>3586822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19993" sha1="82nb8b4zh643ms185863x7rvpm2lrc4" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]]
[[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]]

* [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды.
* [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді.
* [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті.
* [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады.
* [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды.
* [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты.
* [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді.
* [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады.
* [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді.
* [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
* [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді.
* [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады.
* [[27 қыркүйек]]:
** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: &quot;Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек.&quot;
** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды.

* [[29 қыркүйек]]:
** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады.
** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды.

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>82nb8b4zh643ms185863x7rvpm2lrc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586977</id>
      <parentid>3586822</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан */</comment>
      <origin>3586977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22350" sha1="8j4kzo5649oz6nsbhfy0yogpivzls6s" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]]
[[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]]

* [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды.
* [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді.
* [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті.
* [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады.
* [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды.
* [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты.
* [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді.
* [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады.
* [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді.
* [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
* [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді.
* [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады.
* [[27 қыркүйек]]:
** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: &quot;Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек.&quot;
** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды.

* [[29 қыркүйек]]:
** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады.
** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды.

=== Қазан ===
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.
* [[5 қазан]] - Еврейлердің қолында болған барлық [[Нацистік Германия|Герман]] паспорттары жойылды. Еврейлер ескі төлқұжаттарын қайта заңдастыру үшін тапсырып, оларға «J» әрпімен мөр басуды талап етті.
* [[12 қазан]] - Жапон әскерлері Кантон шабуылының бөлігі ретінде [[Гонконг]] маңына қонды.
* [[13 қазан]] - [[Мажарстан]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхен келісіміне]] қол қойған төрт мемлекетке Мажарстанның [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсы аумақтық талаптарын реттеу туралы өтініш жасады.
* [[14 қазан]] - Мажарстан Чехословакияның Мажарстанның территориялық талаптарын қанағаттандыра алмауына жауап ретінде өз армиясын [[Жұмылдыру|жұмылдыруды]] бұйырды.
* [[21 қазан]] 
** Жапондар Кантонды басып алды.
** Чехословакия үкіметі [[Нацистік Германия|Германияның]] қысымымен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағымен]] өзара көмек туралы келісімді тоқтатты.

* [[24 қазан]] - Гитлер өзінің Сыртқы істер министрі [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентропты]] Берхтесгаденге Польша елшісі Йозеф Липскимен кездесуге жіберді. Риббентроп Данцигті Германияға қайтару уақыты келді деп мәлімдеді, бірақ Липски Польша үкіметінің келісе қоюы екіталай деп жауап берді.
* [[26 қазан]] - Чехословакия Мажарстанның Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] аумақтық дауларында төрелік ету туралы ұсынысын қабылдады.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>8j4kzo5649oz6nsbhfy0yogpivzls6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586978</id>
      <parentid>3586977</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан */</comment>
      <origin>3586978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23149" sha1="7o78r3nr5ak01a1c4t4hu4b44d4onml" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]]
[[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]]

* [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды.
* [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді.
* [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті.
* [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады.
* [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды.
* [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты.
* [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді.
* [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады.
* [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді.
* [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
* [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді.
* [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады.
* [[27 қыркүйек]]:
** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: &quot;Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек.&quot;
** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды.

* [[29 қыркүйек]]:
** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады.
** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды.

=== Қазан ===
[[Сурет:SN zamazávají český název Šumperk.gif|нобай|Шумперк-Махриш-Шонбергте чех атауларын Судет жерін аннексиялағаннан кейін Судет немістері өшірді.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H13160, Beim Einmarsch deutscher Truppen in Eger.jpg|нобай|Гитлерді  Чехословакия шекарасынан өткеннен кейін Судет немістері сәлеммен қарсы алады.]]
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.
* [[5 қазан]] - Еврейлердің қолында болған барлық [[Нацистік Германия|Герман]] паспорттары жойылды. Еврейлер ескі төлқұжаттарын қайта заңдастыру үшін тапсырып, оларға «J» әрпімен мөр басуды талап етті.
* [[12 қазан]] - Жапон әскерлері Кантон шабуылының бөлігі ретінде [[Гонконг]] маңына қонды.
* [[13 қазан]] - [[Мажарстан]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхен келісіміне]] қол қойған төрт мемлекетке Мажарстанның [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсы аумақтық талаптарын реттеу туралы өтініш жасады.
* [[14 қазан]] - Мажарстан Чехословакияның Мажарстанның территориялық талаптарын қанағаттандыра алмауына жауап ретінде өз армиясын [[Жұмылдыру|жұмылдыруды]] бұйырды.
* [[21 қазан]] 
** Жапондар Кантонды басып алды.
** Чехословакия үкіметі [[Нацистік Германия|Германияның]] қысымымен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағымен]] өзара көмек туралы келісімді тоқтатты.

* [[24 қазан]] - Гитлер өзінің Сыртқы істер министрі [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентропты]] Берхтесгаденге Польша елшісі Йозеф Липскимен кездесуге жіберді. Риббентроп Данцигті Германияға қайтару уақыты келді деп мәлімдеді, бірақ Липски Польша үкіметінің келісе қоюы екіталай деп жауап берді.
* [[26 қазан]] - Чехословакия Мажарстанның Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] аумақтық дауларында төрелік ету туралы ұсынысын қабылдады.
* [[27 қазан]] - [[Ухань]] шайқасы Жапонияның жеңісімен аяқталды.
* [[29 қазан]] - [[Румыния|Румынияда]] барлық [[Оппозиция|оппозициялық]] партияларға тыйым салынды.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>7o78r3nr5ak01a1c4t4hu4b44d4onml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586993</id>
      <parentid>3586978</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусым */</comment>
      <origin>3586993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24929" sha1="jpdeocwu3qziz5zy6vttbxpcpew41oa" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Супермен]] дебюті.
* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]]
[[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]]

* [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды.
* [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді.
* [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті.
* [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады.
* [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды.
* [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты.
* [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді.
* [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады.
* [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді.
* [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
* [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді.
* [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады.
* [[27 қыркүйек]]:
** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: &quot;Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек.&quot;
** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды.

* [[29 қыркүйек]]:
** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады.
** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды.

=== Қазан ===
[[Сурет:SN zamazávají český název Šumperk.gif|нобай|Шумперк-Махриш-Шонбергте чех атауларын Судет жерін аннексиялағаннан кейін Судет немістері өшірді.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H13160, Beim Einmarsch deutscher Truppen in Eger.jpg|нобай|Гитлерді  Чехословакия шекарасынан өткеннен кейін Судет немістері сәлеммен қарсы алады.]]
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.
* [[5 қазан]] - Еврейлердің қолында болған барлық [[Нацистік Германия|Герман]] паспорттары жойылды. Еврейлер ескі төлқұжаттарын қайта заңдастыру үшін тапсырып, оларға «J» әрпімен мөр басуды талап етті.
* [[12 қазан]] - Жапон әскерлері Кантон шабуылының бөлігі ретінде [[Гонконг]] маңына қонды.
* [[13 қазан]] - [[Мажарстан]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхен келісіміне]] қол қойған төрт мемлекетке Мажарстанның [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсы аумақтық талаптарын реттеу туралы өтініш жасады.
* [[14 қазан]] - Мажарстан Чехословакияның Мажарстанның территориялық талаптарын қанағаттандыра алмауына жауап ретінде өз армиясын [[Жұмылдыру|жұмылдыруды]] бұйырды.
* [[21 қазан]] 
** Жапондар Кантонды басып алды.
** Чехословакия үкіметі [[Нацистік Германия|Германияның]] қысымымен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағымен]] өзара көмек туралы келісімді тоқтатты.

* [[24 қазан]] - Гитлер өзінің Сыртқы істер министрі [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентропты]] Берхтесгаденге Польша елшісі Йозеф Липскимен кездесуге жіберді. Риббентроп Данцигті Германияға қайтару уақыты келді деп мәлімдеді, бірақ Липски Польша үкіметінің келісе қоюы екіталай деп жауап берді.
* [[26 қазан]] - Чехословакия Мажарстанның Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] аумақтық дауларында төрелік ету туралы ұсынысын қабылдады.
* [[27 қазан]] - [[Ухань]] шайқасы Жапонияның жеңісімен аяқталды.
* [[29 қазан]] - [[Румыния|Румынияда]] барлық [[Оппозиция|оппозициялық]] партияларға тыйым салынды.

=== Қараша ===

* [[11 қараша]] - [[Исмет Инөнү]] Түркияның екінші президенті болып тағайындалды.
* [[13 қараша]] - Чанша қаласындағы өртті қытай әскерлері жапондықтарды қала байлығынан айыру үшін әдейі жасады.
* [[19 қараша]]  - [[Мысыр]] үкіметі ауқымды қару-жарақ бағдарламасына бастамашы болды.
* [[22 қараша]] - Мажарстан [[Вена]] арбитражынан кейін басып алған территориядан [[Чехтар|чехословактарды]] қуып шығаруға бұйрық берді.
* [[23 қараша]] - Чехословакияның Ұлттық жиналысы [[Словакия|Словакияға]] толық [[Автономиялық облыс|автономия]] беруді мақұлдады.
* [[24 қараша]] - Гитлер өз [[Вермахт|әскерлеріне]] Польшаның Данциг қаласын басып алуға дайындалуды бұйырды.
* [[26 қараша]]  - Польша мен Кеңес Одағы [[1932 жыл|1932]] жылы шілдеде [[Нейтралитет|шабуыл жасамау туралы келісімін]] жаңартты.
* [[30 қараша]] - [[Фашистік Италия|Италияның]] Фасстер мен Корпорациялар палатасының мүшелері [[Үшінші Француз Республикасы|Франциядан]] [[Корсика]] мен [[Тунис|Тунисті]] Италияға беруді талап етті.

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>jpdeocwu3qziz5zy6vttbxpcpew41oa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586995</id>
      <parentid>3586993</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қараша */</comment>
      <origin>3586995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26069" sha1="p4yssv966h0awx1utoqd39e4lnn706e" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Жыл үшін навигация|1938}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1938}}
{{Жыл туралы|1938}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]]
* [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады.
* [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды.
* [[11 қаңтар]] 
** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу.
** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады.
* [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды.
* [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды.
* [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды.
* [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды.

=== Ақпан ===
[[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]]
* [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды.
* [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті.
* [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады.
* [[27 ақпан]] 
** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. 
** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды.
** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]]
* [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды.
* [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады.
* [[11 наурыз]] -  [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы.
* [[17 наурыз]] 
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы  наразылық білдірді.
** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды.
** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты.
** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті.
* [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды.
* [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды.
* [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты.
* [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады.
* [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты.
* [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады.
* [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды.
* [[3 мамыр]] 
** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды.
** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді.

* [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады.
* [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады.
* [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады.
* [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді.
* [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты.
* [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді.
* [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Супермен]] дебюті.
* [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды.
* [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды.
* [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды.
* [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]]
[[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]]
* [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады.
* [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады.
* [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады.
* [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады.
* [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді.
* [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы.
* [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады.

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады.
* [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды.
* [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады.
* [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады.
* [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]]
[[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]]

* [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды.
* [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді.
* [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті.
* [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады.
* [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды.
* [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты.
* [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді.
* [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады.
* [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді.
* [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
* [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді.
* [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады.
* [[27 қыркүйек]]:
** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: &quot;Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек.&quot;
** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды.

* [[29 қыркүйек]]:
** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады.
** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды.

=== Қазан ===
[[Сурет:SN zamazávají český název Šumperk.gif|нобай|Шумперк-Махриш-Шонбергте чех атауларын Судет жерін аннексиялағаннан кейін Судет немістері өшірді.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H13160, Beim Einmarsch deutscher Truppen in Eger.jpg|нобай|Гитлерді  Чехословакия шекарасынан өткеннен кейін Судет немістері сәлеммен қарсы алады.]]
* [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды.
* Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды.
* [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды.
* [[5 қазан]] - Еврейлердің қолында болған барлық [[Нацистік Германия|Герман]] паспорттары жойылды. Еврейлер ескі төлқұжаттарын қайта заңдастыру үшін тапсырып, оларға «J» әрпімен мөр басуды талап етті.
* [[12 қазан]] - Жапон әскерлері Кантон шабуылының бөлігі ретінде [[Гонконг]] маңына қонды.
* [[13 қазан]] - [[Мажарстан]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхен келісіміне]] қол қойған төрт мемлекетке Мажарстанның [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсы аумақтық талаптарын реттеу туралы өтініш жасады.
* [[14 қазан]] - Мажарстан Чехословакияның Мажарстанның территориялық талаптарын қанағаттандыра алмауына жауап ретінде өз армиясын [[Жұмылдыру|жұмылдыруды]] бұйырды.
* [[21 қазан]] 
** Жапондар Кантонды басып алды.
** Чехословакия үкіметі [[Нацистік Германия|Германияның]] қысымымен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағымен]] өзара көмек туралы келісімді тоқтатты.

* [[24 қазан]] - Гитлер өзінің Сыртқы істер министрі [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентропты]] Берхтесгаденге Польша елшісі Йозеф Липскимен кездесуге жіберді. Риббентроп Данцигті Германияға қайтару уақыты келді деп мәлімдеді, бірақ Липски Польша үкіметінің келісе қоюы екіталай деп жауап берді.
* [[26 қазан]] - Чехословакия Мажарстанның Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] аумақтық дауларында төрелік ету туралы ұсынысын қабылдады.
* [[27 қазан]] - [[Ухань]] шайқасы Жапонияның жеңісімен аяқталды.
* [[29 қазан]] - [[Румыния|Румынияда]] барлық [[Оппозиция|оппозициялық]] партияларға тыйым салынды.

=== Қараша ===
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1970-083-42, Magdeburg, zerstörtes jüdisches Geschäft.jpg|нобай|Кристаллнахттан кейін Магдебургтегі дүкеннің зақымдануы.]]
[[Сурет:Ernst-vom-Rath.jpg|нобай|Өлтірілген неміс елшісі Эрнст фом Рат.]]
* [[7 қараша]] - [[Париж|Париждегі]] Германия елшілігінің үшінші хатшысын Эрнст вом Ратты Польшаның еврейі Гершель Гриншпан өлтірді.
* [[9 қараша|9]]–[[10 қараша]] - «Сынған әйнек түні» [[Нацистік Германия|Германияда]] нацистік белсенділер мен жақтастардың [[Еврейлер|еврей]] кәсіпорындарын тонап, өртеп жіберуімен басталады (түн ішінде 7500 еврей кәсіпорны жойылды, 267 [[синагога]] өртенді, 91 еврей өлтірілді, кем дегенде 25 000 еврей ер адам тұтқынға алынды).
* [[11 қараша]] - [[Исмет Инөнү]] Түркияның екінші президенті болып тағайындалды.
* [[13 қараша]] - Чанша қаласындағы өртті қытай әскерлері жапондықтарды қала байлығынан айыру үшін әдейі жасады.
* [[19 қараша]]  - [[Мысыр]] үкіметі ауқымды қару-жарақ бағдарламасына бастамашы болды.
* [[22 қараша]] - Мажарстан [[Вена]] арбитражынан кейін басып алған территориядан [[Чехтар|чехословактарды]] қуып шығаруға бұйрық берді.
* [[23 қараша]] - Чехословакияның Ұлттық жиналысы [[Словакия|Словакияға]] толық [[Автономиялық облыс|автономия]] беруді мақұлдады.
* [[24 қараша]] - Гитлер өз [[Вермахт|әскерлеріне]] Польшаның Данциг қаласын басып алуға дайындалуды бұйырды.
* [[26 қараша]]  - Польша мен Кеңес Одағы [[1932 жыл|1932]] жылы шілдеде [[Нейтралитет|шабуыл жасамау туралы келісімін]] жаңартты.
* [[30 қараша]] - [[Фашистік Италия|Италияның]] Фасстер мен Корпорациялар палатасының мүшелері [[Үшінші Француз Республикасы|Франциядан]] [[Корсика]] мен [[Тунис|Тунисті]] Италияға беруді талап етті.

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1938}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1938}}

[[Санат:1938 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>p4yssv966h0awx1utoqd39e4lnn706e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күй (повесть)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138401</id>
    <revision>
      <id>3586638</id>
      <parentid>3585717</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ әдебиеті|Қазақ әдебиеті]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері|Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7386" sha1="rxv175raaetshn9pugjgxlugcuz7kmt" xml:space="preserve">{{мағына|Күй (айрық)}}{{Әдеби шығарма|Атауы=«Күй»|Шынайы атауы=Күй|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]]|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдар (27 жасында)|Жариялануы=1960-жылдардың аяғы — 1970-жылдар басында («Дала балладалары» жинағында)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Орыс тіліне аударылған|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}'''«Күй»''' — қазақтың халық жазушысы '''[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]]''' (1939–2015) көрнекті повестерінің бірі. Туынды [[Қазақ әдебиеті|қазақ әдебиетінде]] [[Күй|күй өнері]] мен [[күйші]] тағдырын арқау еткен, психологиялық тереңдікке және [[Гуманистік идея|гуманистік идеяға]] толы шығарма ретінде танымал. Ол жазушының алғашқы ірі [[Проза|прозалық]] туындыларының қатарында тұрып, оның қаламгерлік шеберлігінің бастамасын көрсетеді.

Шығарма '''[[Қазақтар|қазақ]] пен [[Түрікмендер|түрікмен]]''' арасындағы тарихи жауласушылық, кекшілдік, мәңгүрттік аңызы және күй құдіреті арқылы адамшылық, гуманизм мәселелерін көтереді. Жазушы бір күйдің шығу тарихын суреттеу арқылы адам санасының екіге жарылуын, рухани мәңгүрттіктің қасіретін және өнердің емдік күшін ашады.

== Тарихы ==
«Күй» повесі Әбіш Кекілбайұлы 27 жасында (шамамен 1966–1968 жылдары) жазған. Туынды алғашқыда «Дала балладалары» жинағына енген. Кейін жазушының әртүрлі жинақтарына («Бір шоқ жиде», 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтары) кірген.

Повестің толық мәтіні madeniportal.kz, adebiportal.kz, kitap.kz сияқты сайттарда онлайн оқуға және аудио нұсқада тыңдауға қолжетімді. Орыс тіліне аударылып, сыншылар тарапынан жоғары бағаланған.

=== Сюжеті ===
Оқиға ертедегі қазақ пен түрікмен арасындағы алауыздық пен жауласушылық аясында өрбиді. Басты кейіпкерлер — '''Жөнейіт''' пен '''Көкбөрі''' (түрікмен ауылының айтулы батырлары).

* '''Негізгі желі''': Жауласқан елдердің арасындағы кек дауы, кісі өлімі және құн төлеу мәселесі. Жауыздықтың ең ауыр түрі — [[мәңгүрт]] жасау аңызы суреттеледі (адамның миын зақымдап, оны өз елін, тілін, мәдениетін ұмыттыру).
* '''Күйшінің рөлі''': Күйші тұтқынға түсіп, домбыра арқылы өзінің ішкі азабын, ызасын және адамдық сезімін білдіреді. Күйдің күңіренген үні желмен, даламен, адам жан-дүниесімен ұштасып, тыңдаушыларды тебірентеді.
* '''Шыңы және соңы''': Күй арқылы кекшілдік пен жауыздықтың баянсыздығы, адамгершілік пен өнердің күші көрсетіледі. Күйшінің монологтары мен ішкі толғаныстары арқылы оқиға психологиялық деңгейге көтеріледі.

Повесте күй — тек музыка емес, философиялық шығарма, адамның рухани әлемін білдіретін күш.

=== Кейіпкерлер ===

* '''Күйші''' (тұтқын күйші) — басты кейіпкер. Ішкі арпалысы, ыза мен ашуы, өнер арқылы адамдықты сақтауы.
* '''Жөнейіт''' және '''Көкбөрі''' — түрікмен батырлары, жауласушылықтың символы.
* Қосалқы кейіпкерлер: ауыл тұрғындары, жауынгерлер, табиғат бейнелері (жел, дала, шатыр іші). 

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
Әбіш Кекілбайұлы күйдің құдіретін көркем сөзбен суреттеуде шеберлік танытады. Туындыда:

* Ішкі монологтар мен психологиялық талдау басым.
* Сенсорлық бейнелеу: күйдің үні, желдің ызыңы, даланың кеңістігі арқылы эмоция беріледі.
* Мәңгүрттік мотиві: ұлттық құндылықтарды жоғалтудың қасіреті, рухани мәңгүрттік ұлт үшін үлкен қауіп екені ескертіледі.
* Гуманистік идея: жауыздық емес, ізгілік пен адамшылық жеңуі керек.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Күй» — Әбіш Кекілбайұлының прозасындағы шоқтығы биік туындылардың бірі. Ол қазақ әдебиетінде күй өнерін, мәңгүрттік мәселесін және ұлттық сана-сезімді тәрбиелеуді көтерген маңызды шығарма. Мектеп бағдарламасында (9-сынып) зерттеледі, оқушылар мен студенттер арасында талқыланады.

Сыншылар повесті '''адам санасының екіге жарылуын''' шегіне жеткізіп суреттегені үшін, гуманизм тақырыбын терең ашқаны үшін жоғары бағалайды. Туынды оқырманды «күй тыңдағаннан кейін» елегізіп, ойға қалдыратын күшке ие.

== Библиографиялық мәліметтер ==

* '''Автор''': Әбіш Кекілбайұлы
* '''Атауы''': Күй
* '''Жанры''': Повесть
* '''Жариялануы''': «Дала балладалары» жинағы (1960-жылдар аяғы)
* '''Жинақтар''': 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинағы

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Әбіш Кекілбайұлы шығармалары}}
[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>rxv175raaetshn9pugjgxlugcuz7kmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586639</id>
      <parentid>3586638</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7345" sha1="teojc70q5g7sxl1nubd4ul0v37zfq49" xml:space="preserve">{{мағына|Күй (айрық)}}
{{Әдеби шығарма|Атауы=«Күй»|Шынайы атауы=Күй|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]]|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдар (27 жасында)|Жариялануы=1960-жылдардың аяғы — 1970-жылдар басында («Дала балладалары» жинағында)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Орыс тіліне аударылған|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Күй»''' — қазақтың халық жазушысы '''[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]]''' (1939–2015) көрнекті повестерінің бірі. Туынды қазақ әдебиетінде [[Күй|күй өнері]] мен [[күйші]] тағдырын арқау еткен, психологиялық тереңдікке және [[Гуманистік идея|гуманистік идеяға]] толы шығарма ретінде танымал. Ол жазушының алғашқы ірі [[Проза|прозалық]] туындыларының қатарында тұрып, оның қаламгерлік шеберлігінің бастамасын көрсетеді.

Шығарма [[Қазақтар|қазақ]] пен [[Түрікмендер|түрікмен]] арасындағы тарихи жауласушылық, кекшілдік, мәңгүрттік аңызы және күй құдіреті арқылы адамшылық, гуманизм мәселелерін көтереді. Жазушы бір күйдің шығу тарихын суреттеу арқылы адам санасының екіге жарылуын, рухани мәңгүрттіктің қасіретін және өнердің емдік күшін ашады.

== Тарихы ==
«Күй» повесі Әбіш Кекілбайұлы 27 жасында (шамамен 1966–1968 жылдары) жазған. Туынды алғашқыда «Дала балладалары» жинағына енген. Кейін жазушының әртүрлі жинақтарына («Бір шоқ жиде», 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтары) кірген.

Повестің толық мәтіні madeniportal.kz, adebiportal.kz, kitap.kz сияқты сайттарда онлайн оқуға және аудио нұсқада тыңдауға қолжетімді. Орыс тіліне аударылып, сыншылар тарапынан жоғары бағаланған.

=== Сюжеті ===
Оқиға ертедегі қазақ пен түрікмен арасындағы алауыздық пен жауласушылық аясында өрбиді. Басты кейіпкерлер — Жөнейіт пен Көкбөрі (түрікмен ауылының айтулы батырлары).

* '''Негізгі желі''': Жауласқан елдердің арасындағы кек дауы, кісі өлімі және құн төлеу мәселесі. Жауыздықтың ең ауыр түрі — [[мәңгүрт]] жасау аңызы суреттеледі (адамның миын зақымдап, оны өз елін, тілін, мәдениетін ұмыттыру).
* '''Күйшінің рөлі''': Күйші тұтқынға түсіп, домбыра арқылы өзінің ішкі азабын, ызасын және адамдық сезімін білдіреді. Күйдің күңіренген үні желмен, даламен, адам жан-дүниесімен ұштасып, тыңдаушыларды тебірентеді.
* '''Шыңы және соңы''': Күй арқылы кекшілдік пен жауыздықтың баянсыздығы, адамгершілік пен өнердің күші көрсетіледі. Күйшінің монологтары мен ішкі толғаныстары арқылы оқиға психологиялық деңгейге көтеріледі.

Повесте күй — тек музыка емес, философиялық шығарма, адамның рухани әлемін білдіретін күш.

=== Кейіпкерлер ===
* '''Күйші''' (тұтқын күйші) — басты кейіпкер. Ішкі арпалысы, ыза мен ашуы, өнер арқылы адамдықты сақтауы.
* '''Жөнейіт''' және '''Көкбөрі''' — түрікмен батырлары, жауласушылықтың символы.
* Қосалқы кейіпкерлер: ауыл тұрғындары, жауынгерлер, табиғат бейнелері (жел, дала, шатыр іші). 

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
Әбіш Кекілбайұлы күйдің құдіретін көркем сөзбен суреттеуде шеберлік танытады. Туындыда:

* Ішкі монологтар мен психологиялық талдау басым.
* Сенсорлық бейнелеу: күйдің үні, желдің ызыңы, даланың кеңістігі арқылы эмоция беріледі.
* Мәңгүрттік мотиві: ұлттық құндылықтарды жоғалтудың қасіреті, рухани мәңгүрттік ұлт үшін үлкен қауіп екені ескертіледі.
* Гуманистік идея: жауыздық емес, ізгілік пен адамшылық жеңуі керек.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Күй» — Әбіш Кекілбайұлының прозасындағы шоқтығы биік туындылардың бірі. Ол қазақ әдебиетінде күй өнерін, мәңгүрттік мәселесін және ұлттық сана-сезімді тәрбиелеуді көтерген маңызды шығарма. Мектеп бағдарламасында (9-сынып) зерттеледі, оқушылар мен студенттер арасында талқыланады.

Сыншылар повесті адам санасының екіге жарылуын шегіне жеткізіп суреттегені үшін, гуманизм тақырыбын терең ашқаны үшін жоғары бағалайды. Туынды оқырманды «күй тыңдағаннан кейін» елегізіп, ойға қалдыратын күшке ие.

== Библиографиялық мәліметтер ==
* '''Автор''': Әбіш Кекілбайұлы
* '''Атауы''': Күй
* '''Жанры''': Повесть
* '''Жариялануы''': «Дала балладалары» жинағы (1960-жылдар аяғы)
* '''Жинақтар''': 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинағы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әбіш Кекілбайұлы шығармалары}}
[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>teojc70q5g7sxl1nubd4ul0v37zfq49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спорт психологиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199585</id>
    <revision>
      <id>3586496</id>
      <parentid>3551312</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3586496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10133" sha1="fwaxsabxxk69iqxbbbr1h5zpagaamf4" xml:space="preserve">'''Спорт психологиясы''' - [[Спорт|спорттық қызметтегі]] әртүрлі психологиялық механизмдердің қалыптасу және көріну заңдылықтарын зерттейтін [[Психология|психология ғылымының]] саласы .

== Шығу тарихы ==
Спорт психологиясы - психологиялық ғылымның жас саласы болып саналады. Бұл туралы алғаш рет ХХ ғасырдың басында Олимпиада ойындарының негізін қалаушы Пьер де Кубертеннің мақалаларында айтылды. Психологиядағы осы бағыттың туған жылы 1913 жыл деп санауға болады, Халықаралық Олимпиада комитетінің '''('''ХОК) бастамасымен спорт психологиясының мәселелеріне арналған конгресс ұйымдастырылды. 1965 жылы Римде х'''алықаралық әлеуметтік зерттеу бағдарламасы''' (ХӘЗБ) ('''International Social Survey Programme) (ISSP)'''  ұйымдастырылды, бұл спорт психологиясының психологияның жеке бағыты ретінде халықаралық танылуының дәлелі болды. '''ISSP''' 1970 жылдан бастап &quot;Халықаралық спорт психологиясы журналын&quot; шығара бастады.1967 жылы Солтүстік Америкада спорт психологиясы қоғамы, ал 1969 жылы Еуропалық спорт психологиясы қауымдастығы пайда болды. Содан кейін әр жылдары ұқсас ұйымдар Жапонияда, Англияда, Германияда, Францияда, Австралияда, Бразилияда және басқа да көптеген елдерде ашылды. Шынында да, спорт психологиясы психологияның жеке бағыты ретінде 1960 жылдардың басынан бастап дами бастады. Сонымен қатар, ең басында дифференциалды психология деп аталатын салаға  назар аударылды, яғни спортшылардың жеке сипаттамалары бойынша айырмашылықтарын зерттеу. Сонымен қатар, спортшының стресс жағдайында әрекет ету мүмкіндіктері мен қабілеттері және жаттығулардың тиімділігін арттыру жолдары зерттелді. Біраз уақыттан кейін спорт психологиясы зерттеген мәселелердің майданы айтарлықтай кеңейді. Спортшылардың жеке қабілеттерінің ғана емес, сонымен қатар спорттың нақты түрінің ерекшеліктерін ескере отырып, бағдарламалар жасалынды. Сонымен бірге жалпы, педагогикалық, әлеуметтік және жас психологиясының жетістіктері қолданылды (спортшымен жеке жұмыс, ұжымдық тренингтер және т.б.). Спортшылардың психикалық және физикалық дайындығын, олардың этикалық, эмоционалды-ерікті және ұжымдық дайындығын арттыру үшін тиісті жаттығу кешендерінің бағдарламалары жасалды. Спортшыларды жарыстарға қатысу кезеңінде ғана емес, сонымен қатар жаттығулар барысында да ынталандыру мәселелеріне ерекше назар аударылды. С'''портшылардың психологиялық жағдайы, мінез-құлқы, мотивациясы, эмоциясы және спорттағы өнімділігі зерттеленді'''. 

== Спорт психологиясының міндеттері ==
Спорт психологиясы шешетін мәселелер туралы айтқанда, психологиядағы осы бағыттың орталық тұлғасы – спорт психологын айтпай кетуге болмайды. Бұл спортшымен жұмыс істейтін спорт психологы оған келесі негізгі мәселелерді шешуге мүмкіндік береді:

# [[Мотивация|Мотивацияның]] қажетті деңгейін дамыту, нақты мақсатқа нақты бағдарлау, сонымен қатар қажетті қозғалыс дағдыларын қалыптастыру арқылы оқу процесінің жалпы тиімділігін жоғарылату.
# Психологиялық төзімділікке, күш-қуаттың жоғары деңгейіне, ептілікке, сондай-ақ [[Түйсіну|қабылдаудың]] мамандандырылған түрлерін дамыту үшін қажетті психологиялық жағдай жасау.
# Спортшының жарыстарға сауатты психологиялық дайындығын ұйымдастыру
# Психикалық реттеу -  '''спортшы өзінің ойы мен сезімін бақылауға, әрекетін дұрыс бағытта ұстауға көмектесу'''.
# [[Жаттықтырушы|Жаттықтырушымен]], сондай-ақ командадағы басқа спортшылармен жақсы қарым-қатынас жасау үшін спортшының жеке басын қалыптастыру.
# Бұл көрсеткіш не табысты спорттық көрсеткіштер үшін жеткіліксіз деңгейде, не бұл көрсеткіш тым жоғары және спортшының жарыс басталғанға дейін «жанып кету» қаупі бар жағдайларда спортшының ерік-жігерін арттыру.
# Спортшыға жедел көмек көрсету. Бұл спортшымен ол үшін ең қиын сәттерде жұмыс істеуді қамтиды - жарыс алдындағы алаңдаушылықты жеңілдету және [[Күйзеліс|күйзеліспен]] жұмыс істеуден бастап, сәтсіз көрсеткіштер мен байланысты тәжірибелер кезінде көмектесуге дейін.

Сонымен қатар, заманауи спорт психологиясы жеке сала ретінде сауатты команда құру мәселелерін, ұжымдағы тұлғааралық қарым-қатынастарды, жанкүйерлермен құндылық бағдар бірлігін арттырудың жолдары мен әдістерін, сондай-ақ топаралық қарым-қатынастар мен [[Сплоченность спортивного коллектива|топтардың бірігуі]] мәселелерін қарастыратын зерттеулерді анықтайды. 

== Спорт психологиясының салалары ==
Біріншіден, спорт психологының қызметі спортшының бүкіл спорттық өміріне сауатты психологиялық қолдау көрсетуден тұрады және келесі негізгі бағыттарды қамтиды:

# [[Психодиагностика|Психодиагностика.]]
# Спортшының жеке психологиялық дайындығы.
# Психологиялық тренингтер – жеке және ұжымдық.
# Спортшының мінез-құлқы мен күйлерін ситуациялық басқару.
# Спорттағы гендерлік психология.

== Бүгінгі спорт психологиясы ==
Қазіргі спорттағы спорт психологиясының рөлі жыл сайын артып келеді. Спорт психологысыз [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|ұлттық құраманы]] айтпағанда, белгілі бір спорт клубының жұмысын елестету қиын. Кейбір ұлттық олимпиадалық командаларда әр спорт түрінен психологтар бар. Спортшылардың психологиялық мүмкіндіктерін зерттеу саласында зерттеулер белсенді жүргізілуде. Спорттың болашағы үшін маңызды мәселе – балалар спорт психологиясының жағдайы. Бүгінгі таңда спортшыларды сынау және іріктеу, сондай-ақ олардың әртүрлі жас кезеңдерінде және оқу-жаттығу процесінде сауатты білім алу мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Спорт психологиясының маңызды бағыттарының бірі - үлкен спорттан кетуге шешім қабылдаған спортшымен жұмыс - адамға мұны мүмкіндігінше сауатты жасауға және үлкен спорттан тыс жаңа өмір бастауға қалай көмектесуге болады .</text>
      <sha1>fwaxsabxxk69iqxbbbr1h5zpagaamf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586497</id>
      <parentid>3586496</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9937" sha1="kbepafoahtfwucjr8rzutrumubotkcp" xml:space="preserve">'''Спорт психологиясы''' — [[Спорт|спорттық қызметтегі]] әртүрлі психологиялық механизмдердің қалыптасу және көріну заңдылықтарын зерттейтін [[Психология|психология ғылымының]] саласы.

== Шығу тарихы ==
Спорт психологиясы - психологиялық ғылымның жас саласы болып саналады. Бұл туралы алғаш рет ХХ ғасырдың басында Олимпиада ойындарының негізін қалаушы Пьер де Кубертеннің мақалаларында айтылды. Психологиядағы осы бағыттың туған жылы 1913 жыл деп санауға болады, Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) бастамасымен спорт психологиясының мәселелеріне арналған конгресс ұйымдастырылды. 1965 жылы Римде халықаралық әлеуметтік зерттеу бағдарламасы (ХӘЗБ) (International Social Survey Programme) (ISSP) ұйымдастырылды, бұл спорт психологиясының психологияның жеке бағыты ретінде халықаралық танылуының дәлелі болды. '''ISSP''' 1970 жылдан бастап &quot;Халықаралық спорт психологиясы журналын&quot; шығара бастады. 1967 жылы Солтүстік Америкада спорт психологиясы қоғамы, ал 1969 жылы Еуропалық спорт психологиясы қауымдастығы пайда болды. Содан кейін әр жылдары ұқсас ұйымдар Жапонияда, Англияда, Германияда, Францияда, Австралияда, Бразилияда және басқа да көптеген елдерде ашылды. Шынында да, спорт психологиясы психологияның жеке бағыты ретінде 1960 жылдардың басынан бастап дами бастады. Сонымен қатар, ең басында дифференциалды психология деп аталатын салаға  назар аударылды, яғни спортшылардың жеке сипаттамалары бойынша айырмашылықтарын зерттеу. Сонымен қатар, спортшының стресс жағдайында әрекет ету мүмкіндіктері мен қабілеттері және жаттығулардың тиімділігін арттыру жолдары зерттелді. Біраз уақыттан кейін спорт психологиясы зерттеген мәселелердің майданы айтарлықтай кеңейді. Спортшылардың жеке қабілеттерінің ғана емес, сонымен қатар спорттың нақты түрінің ерекшеліктерін ескере отырып, бағдарламалар жасалынды. Сонымен бірге жалпы, педагогикалық, әлеуметтік және жас психологиясының жетістіктері қолданылды (спортшымен жеке жұмыс, ұжымдық тренингтер және т.б.). Спортшылардың психикалық және физикалық дайындығын, олардың этикалық, эмоционалды-ерікті және ұжымдық дайындығын арттыру үшін тиісті жаттығу кешендерінің бағдарламалары жасалды. Спортшыларды жарыстарға қатысу кезеңінде ғана емес, сонымен қатар жаттығулар барысында да ынталандыру мәселелеріне ерекше назар аударылды. Спортшылардың психологиялық жағдайы, мінез-құлқы, мотивациясы, эмоциясы және спорттағы өнімділігі зерттеленді. 

== Спорт психологиясының міндеттері ==
Спорт психологиясы шешетін мәселелер туралы айтқанда, психологиядағы осы бағыттың орталық тұлғасы – спорт психологын айтпай кетуге болмайды. Бұл спортшымен жұмыс істейтін спорт психологы оған келесі негізгі мәселелерді шешуге мүмкіндік береді:
# [[Мотивация]]ның қажетті деңгейін дамыту, нақты мақсатқа нақты бағдарлау, сонымен қатар қажетті қозғалыс дағдыларын қалыптастыру арқылы оқу процесінің жалпы тиімділігін жоғарылату.
# Психологиялық төзімділікке, күш-қуаттың жоғары деңгейіне, ептілікке, сондай-ақ [[Түйсіну|қабылдаудың]] мамандандырылған түрлерін дамыту үшін қажетті психологиялық жағдай жасау.
# Спортшының жарыстарға сауатты психологиялық дайындығын ұйымдастыру
# Психикалық реттеу - спортшы өзінің ойы мен сезімін бақылауға, әрекетін дұрыс бағытта ұстауға көмектесу.
# [[Жаттықтырушы]]мен, сондай-ақ командадағы басқа спортшылармен жақсы қарым-қатынас жасау үшін спортшының жеке басын қалыптастыру.
# Бұл көрсеткіш не табысты спорттық көрсеткіштер үшін жеткіліксіз деңгейде, не бұл көрсеткіш тым жоғары және спортшының жарыс басталғанға дейін «жанып кету» қаупі бар жағдайларда спортшының ерік-жігерін арттыру.
# Спортшыға жедел көмек көрсету. Бұл спортшымен ол үшін ең қиын сәттерде жұмыс істеуді қамтиды - жарыс алдындағы алаңдаушылықты жеңілдету және [[күйзеліс]]пен жұмыс істеуден бастап, сәтсіз көрсеткіштер мен байланысты тәжірибелер кезінде көмектесуге дейін.

Сонымен қатар, заманауи спорт психологиясы жеке сала ретінде сауатты команда құру мәселелерін, ұжымдағы тұлғааралық қарым-қатынастарды, жанкүйерлермен құндылық бағдар бірлігін арттырудың жолдары мен әдістерін, сондай-ақ топаралық қарым-қатынастар мен [[топтардың бірігуі]] мәселелерін қарастыратын зерттеулерді анықтайды. 

== Спорт психологиясының салалары ==
Біріншіден, спорт психологының қызметі спортшының бүкіл спорттық өміріне сауатты психологиялық қолдау көрсетуден тұрады және келесі негізгі бағыттарды қамтиды:
# [[Психодиагностика]].
# Спортшының жеке психологиялық дайындығы.
# Психологиялық тренингтер – жеке және ұжымдық.
# Спортшының мінез-құлқы мен күйлерін ситуациялық басқару.
# Спорттағы гендерлік психология.

== Бүгінгі спорт психологиясы ==
Қазіргі спорттағы спорт психологиясының рөлі жыл сайын артып келеді. Спорт психологысыз [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|ұлттық құраманы]] айтпағанда, белгілі бір спорт клубының жұмысын елестету қиын. Кейбір ұлттық олимпиадалық командаларда әр спорт түрінен психологтар бар. Спортшылардың психологиялық мүмкіндіктерін зерттеу саласында зерттеулер белсенді жүргізілуде. Спорттың болашағы үшін маңызды мәселе – балалар спорт психологиясының жағдайы. Бүгінгі таңда спортшыларды сынау және іріктеу, сондай-ақ олардың әртүрлі жас кезеңдерінде және оқу-жаттығу процесінде сауатты білім алу мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Спорт психологиясының маңызды бағыттарының бірі - үлкен спорттан кетуге шешім қабылдаған спортшымен жұмыс - адамға мұны мүмкіндігінше сауатты жасауға және үлкен спорттан тыс жаңа өмір бастауға қалай көмектесуге болады.</text>
      <sha1>kbepafoahtfwucjr8rzutrumubotkcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Массерберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210657</id>
    <revision>
      <id>3586662</id>
      <parentid>3586275</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4650" sha1="mza7pyn3idbr5gu6gfwrg413jxfw9jc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Массерберг 
 |шынайы атауы            = Masserberg 
 |сурет                   = Schnett vom Eckartsberg aus.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Masserberg COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=31 |lat_sec=12 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=58 |lon_sec=11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдбургхаузен 
 |кестедегі аудан         = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Фридель Хаблитцель 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 36,08 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 780 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2574 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036870 
 |пошта индексі           = 98666 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HBN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 69 061 
 |ортаққордағы санаты     = Masserberg 
 |сайты                   = http://www.masserberg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Массерберг''' ({{lang-de|Masserberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2574 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 36,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 061''. Муниципалитеттің басшысы — Фридель Хаблитцель.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.masserberg.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>mza7pyn3idbr5gu6gfwrg413jxfw9jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гроссостайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210731</id>
    <revision>
      <id>3586777</id>
      <parentid>3425828</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Grossostheim.png]] → [[File:DEU Großostheim COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3586777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5059" sha1="8tc30suutkcttres3u6cpackch5u4kc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гроссостайм 
 |шынайы атауы            = Großostheim 
 |сурет                   = [[Сурет:Cent_Bachgaw_1695.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Großostheim COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=55 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=5 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ашаффенбург 
 |кестедегі аудан         = Ашаффенбург (аудан){{!}}Ашаффенбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс Клуг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 44,31 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 137 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16358 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06026 
 |пошта индексі           = 63762 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AB 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 6 71 122 
 |ортаққордағы санаты     = Großostheim 
 |сайты                   = http://www.grossostheim.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гроссостайм''' ({{lang-de|Großostheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Франкония (округ)|Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ашаффенбург (аудан)|Ашаффенбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 16358 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 44,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 71 122''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Клуг.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.grossostheim.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Германия:Ашаффенбург ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>8tc30suutkcttres3u6cpackch5u4kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыр қалпақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229521</id>
    <revision>
      <id>3586783</id>
      <parentid>3541112</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Кызай_калпак.jpg|Кызай_калпак.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Кызай_калпак.jpg|жойған]], себебі: No permission since 10 April 2026.</comment>
      <origin>3586783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11169" sha1="mhohpysk283upvdgzk3zi5zrwr3qmuz" xml:space="preserve">'''Айыр қалпақ''', '''Ақ қалпақ''', '''Қызай қалпақ'''  — [[Қазақтар|қазақтың]] ерлерге арналған ұлттық [[Баскиім|бас киімі]]. Жиегінде тілігі бар киізден жасалған бас киім. Бір жағы байлықты, екінші жағы билікті бейнелейді. Мұндай бас киімдерді қымбат маталардан тігіп, алтын немесе күміс жіптермен кестелеп әшекейлеген. Айыр қалпақты жібектен, зерлі жіптерден, кейде барқыттан дайындаған. XIX ғасырдың екінші жартысында дөңгелек қалпақ кең тарады. Оның қайырмасын қара немесе ашық түсті матамен көмкеріп, төбесіне сән үшін жіңішке жіптермен қысқа шашақ таққан&lt;ref&gt;{{Кітап |авторы=X. Эберле, Э.Гонзер, X. Хермелинг, М. Хорнбергер, Р. Купке, Д. Менцер, A. Молль, B. Ринг |тақырыбы=Киімді көркемдеп безендіру және модельдеу |жауапты=Аудармашы: Г. Шагирова, Редактор: А. Абдрахманова, Техникалық редактор: Э. Заманбек, Көркем суреттеу редакторы: Ж. Қазанқапов, Корректор: А. Сыдықбай, Дизайнер: Д. Жылқышин, Компьютер стилисті: Г. Акишева |жыл=2019 |тіл=kk |орны=Грютен |басылым=Europa-Lehrmittel |беттері=110 |барлық беті=344 |isbn=978-601-338-253-1}}&lt;/ref&gt;. Бас киім екі бірдей бөліктен тұрады, ал төменгі бөлігі қайырылып, тілігі бар кең жиекті құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/school/1734443-muzskaa-kazahskaa-nacionalnaa-odezda-istoria/|title=Ерлердің қазақ ұлттық киімі: құрамдас бөліктері және олардың ерекшеліктері|lang=ru|author=Татьяна Марценюк|website=www.nur.kz|date=2023-06-09|archive-url=http://archive.today/2026.01.17-152131/https://www.nur.kz/family/school/1734443-muzskaa-kazahskaa-nacionalnaa-odezda-istoria/|archive-date=2026-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ақ [[Киіз|киізден]] жасалған шошақ төбелі [[қалпақ]] «ақ қалпақ», ал жиегінде тілігі бар және төбесі жалпақ түрі — «айыр қалпақ» деп аталады.

== Қызай қалпақ ==
[[Қытай|Қытайдың]] [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағындағы]] [[Қытайдағы қазақтар|қазақтар]] айыр қалпақ пен ақ қалпақты [[Қазақстан|Қазақстандағы]] [[қазақтар|қазақтарға]] қарағанда жиі киеді. Мұнда [[киіз]] қалпақтардың түр-түрі жақсы сақталған. Солардың бірі — қызай қалпақ. Ол өз атауын [[Орта жүз]] руынан алған, өйткені бұл бас киімді дәстүрлі түрде Қызай руының өкілдері киген. Қызай қалпақты жасау технологиясы ерекше. Ол үшін жас қойдың мойнындағы ақ [[Жүн|жүнді]] пайдаланады, оны мұқият тазалап, жуып, кептіріп, түтіп, қажетті қалыңдықтағы дөңгелек конус пішініне келтіреді. Содан кейін жүнді қалыпқа орап, [[Киіз|киізге]] айналдырады, арнайы таяқшамен бекітіп, тас жынысынан алынған ақ ұнтақ сеуіп, қолмен тегістейді. Осыдан кейін киізді бумен өңдеп, қалпақтың ортасын соңғы пішінге келтіру үшін төрт бөлікке бөледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кітап |авторы=Омарақын А. |тақырыбы=Тарих талғарында |жыл=2022 |тілі=kk |орны=Талдықорған |баспасы=Офсет |беттері=143-144 |барлық беттері=287 |isbn=978-601-7865-36-8 |archive-url=http://archive.today/2026.01.17-164400/https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1657755&amp;simple=true%23 |archive-date=2026-01-17}}&lt;/ref&gt; 

==== Қызай қалпақтың пайда болуы туралы аңыз: ====
Қызай ана — халқымыздың құрметті аналарының бірі. Оның туған есімі Күнбике болған. Әкесі — [[Орта жүз|Орта жүзден]] шыққан [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібек би Қарашаұлы]], ал анасы — [[Домалақ ана кесенесі|Домалақ ана]], [[Түркістан (қала)|Түркістандағы]] Баб-Араб мешітінің имамы болған Мақтым ағаның қызы. Сондықтан оның тектілігі ата-анасынан дарыған. Оның даналығы мен көрегендігі жұрттың бәрін таңғалдырған. [[File:Кызай ана.jpg|thumb|Қызай ана]]

17 жасында ол Жандөулет бидің ұлы Шағыр батырға тұрмысқа шығып, төрт перзенттің анасы атанды: Итемген, Меңіс, Бегімбет және Дербіс. Кейін олардың ұрпақтары Қызай деп аталып кетті. [[Ақтабан шұбырынды|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»]] зобалаңы тұсында олар біраз уақыт [[Сырдария|Сырдария]] жағасында тұрып, кейін [[Абылай хан|Абылай ханның]] бұйрығымен шығысқа қоныс аударды. Бүгінде [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іледе]] тұратын қызайлардың саны 700 мыңнан асады.

Қызай ана қырық жасқа келгенде төрт ұлы — Итемген, Меңіс, Бегімбет және Дербісті жинап, былай деген екен:

«…Екі бірдей бәйтерек құлағаннан кейін (бұл жерде олардың күйеулері Шағыр мен Тоқтарқожа меңзеліп тұр), соңында төртеуің қалдыңдар. Бұл үшін Жаратқанға шүкіршілік етіңдер! “Тамыры бір бөлінбес, өзек бір жойылмас” деген мақал бар. Тектерің бір, тамырларың ортақ. Егер жұдырықтай жұмылсаңдар, өсіп-өркендейсіңдер. Төрт бәйтеректей болып күшейесіңдер. Сол кезде табыс келіп, маңайыңа ел жиналады!»

Құрметті ана сөзін жалғады:

«Бұзылмас бірліктеріңді бейнелеу үшін мен сендерге ақ қойдың тығыз жүнінен төрт ақ қалпақ тіктім. Бұл менің төрт балам бар екенін білдіреді. Мен бұл қалпақтардың төрт төбесін біріктірдім — сендер әрдайым бірге болып, бастарың бір болсын деп. Төбесіне маржаннан жеті шашақ тақтым — ешкім сендерге көз артпасын, дұшпандар шегінсін деп. Қалпақтар кеңейтуге немесе тарылтуға болатындай етіп жасалған — бір-біріңе әрдайым кең пейілді болыңдар деп. Қалпақтың жиегі қара барқытпен көмкерілген — айналаңда үлкен және күшті қауым болсын деп. Ал ақ түс пен таза жүн — ата-бабаларың [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібектің]] бұлағы жатқан [[Алатау таулары|Алатауда]] өсіп, ақ қардай таза, дақсыз және тауқыметсіз өмір сүріңдер деген ниет...»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Әдебиетте ==
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
Қазақтың атақты ақыны, драматургі [[Әбділда Тәжібаев|Әбділда Тәжібаевтің]] 1949 жылы жазған өлеңі: Ақ қалпақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bilim-all.kz/olen/8705-Aq-qalpaq|title=Ақ қалпақ|lang=kk|website=bilim-all.kz|date=2019-03-23|archive-url=http://archive.today/2026.01.17-160413/https://bilim-all.kz/olen/8705-Aq-qalpaq|archive-date=2026-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;''Басыма кидім ақ қалпақ''

''Оюлап шетін сырғызған''

''Менің де бетім жап-жалпақ,''

''Айырмам қайсы қырғыздан.''

''«Қоқи!» дей көрме, бикешжан,''

''Ақ қалпақсыз да өзіңмін,''

''Отынан ұшқын алып қал''

''Жалт еткен саған көзімнің.''

''Ақкөңіл жанмын, бар шыным,''

''Қырғызбен мені бірдей көр.''

''Тұтансын от боп ұшқыным,''

''Өшіріп алмай, үрлей бер!''&lt;/blockquote&gt;Қазақтың атақты ақыны, соғыс ардагері [[Сырбай Мәуленов|Сырбай Мәуленовтің]] өлеңі: &quot;Ақ қалпағы басында&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=31955|title=Ақ қалпағы басында|lang=kk|website=www.zharar.com|date=2021-07-26|archive-url=http://archive.today/2026.01.17-161622/https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=31955|archive-date=2026-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;''Көгінде күн күркіреп,''

''Алды үйіріп даланы.''

''Жаңбырлы бұлт сіркіреп,''

''Шайып өтті ауаны.''

''Көктем желі шарлаған''

''Қыс көйлегін сыпырды.''

''Қызғалдақтар аумаған,''

''Қызыл тулар сықылды.''

''Ақты өзен алға ұзап,''

''Ақ тал қалмай шашында,''

''Алатау тұр жалғыз-ақ,''

''Ақ қалпағы басында.''&lt;/blockquote&gt;&lt;/div&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қалпақ]]

[[Санат:Бас киімдер]]</text>
      <sha1>mhohpysk283upvdgzk3zi5zrwr3qmuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан кітап палатасында тіркелген кітаптар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481946</id>
    <revision>
      <id>3586619</id>
      <parentid>3496435</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymovbot</username>
        <id>170796</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>clean up, replaced: Алматы (кітап, 1996) → Алматы (энциклопедия, 1996) using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3586619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42342" sha1="eut907n2fscoyw1otzgar5b9j2wzer3" xml:space="preserve">[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]] баспаларға және баспа өнімдерін шығаратын ұйымдарға, штрих белгілер (ISBN, ISSN, ISМN) беруді жүзеге асырады. Мұнда палатада тіркелген кітаптардың тізімі бар.

== 1994–1999 ==
* [[Қазақстың үкім-кесікдері]]
* [[Дін биігіндегі ел]]
* [[Ислам: Энциклопедия]]
* [[Исламдық жерлеу рәсімі]]
* [[Алматы (энциклопедия, 1996)]]
* [[Шығармаларының елу томдық толық жинағы]]
* [[Ислам ақидасы]]
* [[Дін–тәрбие діңгегі]]

== 2000–2007 ==
* [[Дін мемлекеттен бөлек пе?]]
* [[Дінім менің Ислам (кітап)]]
* [[Дін және жауапкершілік]]
* [[Ислам ақидасы (кітап)]]
* [[Исламда рух тәрбиесі немесе мұсылманның міндеттері мен хақылары]]
* [[Дінтану негіздері]]
* [[Ислам және заман]]
* [[Ислам тағылымдары]]
* [[Ұлы Көш: Роман]]
* [[Бұрғылау ертінділері]]
* [[Діни мерекелер мен рәсімдердің әлеуметтік мәні]]
* [[Жанр және поэтика мәселелері]]
* [[Жоғары математика]]
* [[Ислам және Марал баба]]
* [[Діни экстремизм мен терроризм: мәні және Қазақстанға ықпалы]]
* [[Дінсіздіктің белгілері (мүшрік)]]
* [[Ислам ақидасы бойынша 200 сұрақ]]
* [[Қазіргі заман зерттеу әдістері]]
* [[Дін және ұлт]]
* [[Дінбасы]]
* [[Ислам жайлы қате түсініктер]]
* [[Ислам ғылымхалы]]
* [[Исламдағы дұрыс түсініктің қағидалары]]
* [[Көп томдық. Әңгімелер]]
* [[М. О. Әуезовтің көркемдік дүниетанымдық ізденістері]]
* [[Қазақ әдеби тілінің сөздігі]]
* [[Дін тазалығы]]
* [[Дін тазалығы (кітап)]]
* [[Ислам - ақиқат діні]]
* [[Ислам мәдениеті (кітап)]]
* [[Кәсіби қазақ тілі]]
* [[XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеттануы]]
* [[Қазақ тілін үйренеміз]]

== 2008–2009 ==
* [[Аналитикалық химия (Зат құрамын талдау)]]
* [[Дінтану: Жалпы дінтану негіздері]]
* [[Дербес туындылардағы теңдеулер бойынша есептерді шешуде жетекші құрал]]
* [[Деректер қорының жүйесі]]
* [[Ислам дінінде Ахлақ: Әдеп]]
* [[Ислам дінінде Ақайд: (Сенім)]]
* [[Ислам дінінде Ғибадат]]
* [[Исламның жауһарлары мен жәдігерліктері]]
* [[Музыка туралы үлкен кітап]]
* [[Оңтайландыру және басқару]]
* [[Техникадағы математика]]
* [[Ай нұры]]
* [[Аналитикалық химия II (Зат мөлшерін анықтау)]]
* [[Арғытектану негіздері]]
* [[Дінге араша болайық]]
* [[Діни және діни емес дүниетанымның типологиясы мен сұхбаттық мүмкінділігі]]
* [[Дінтану (кітап)]]
* [[Жүсіпбек Аймауытов. Қайта басылмаған шығармалары]]
* [[Ислам хиджамасы]]
* [[Исламдағы бала тәрбиесі]]
* [[Маркшейдерлік іс (кітап)|Маркшейдерлік іс]]
* [[Мұхтар Әуезов және ұлттық әдеби үрдістер]]
* [[Объектіге бағытталған программалау]]
* [[Орта жүздің ноқта ағасы]]
* [[С/С++ программалау тілі]]
* [[Сәкен Сейфуллин (кітап)]]
* [[Таңдамалы шығармалар]]
* [[Тұрақты органикалық ластаушылар: пестицидтер]]
* [[Фольклор мәтінтануы: өткені мен бүгіні]]
* [[Фосфор тынайтқыштары мен фосфаттардың химиясы бойынша практикум]]
* [[Қазіргі қазақ поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі]]
* [[Қазақ тілі: Барлық мамандықтардың жалғастырушы деңгейіне арналған оқу құралы]]
* [[Қазақ телевизиясы. Энциклопедия]]
* [[Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы]]
* [[Әбдіраш Ж. Шығармалары: Құлпытас]]
== 2010 ==
* [[PR және жарнама]]
* [[Адам физиологиясы (кітап)]]
* [[Алаш көсемсөзі: Абай]]
* [[Алаш көсемсөзі: Сана]]
* [[Алаш көсемсөзі: Таң]]
* [[Алғашқы қарлығаштар]]
* [[Атом ядросы теориясының негіздері]]
* [[Атом ядросының құрылымына кіріспе]]
* [[Байзақтың байтақ аймағы]]
* [[Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия]]
* [[Биоорганикалық химия]]
* [[Бу және газ турбиналары мен компрессорлар]]
* [[Генетикадан зертханалык сабақтарды өткізудің нұсқаулары]]
* [[Геология (кітап)]]
* [[Геосаясат (кітап)]]
* [[Дін мен діл]]
* [[Дін негіздері. Биология, химия, педагогика]]
* [[Дінтану]]
* [[Дінтану: хрестоматия]]
* [[Дария-ғұмыр]]
* [[Диалог және ізгілік: қарым-қатынас қырлары]]
* [[Дисперстік ортаның импульстік жүктеуден математикалық үлгілеу]]
* [[Дос жылатып айтады]]
* [[Ежелгі түркілердің исламдануының тарихи алғышарттары]]
* [[Елдің болашағы]]
* [[Елтану: оқу-әдістемелік құралы]]
* [[Ерлік даңқы өшпейді]]
* [[Еуропа және Америка елдерінің қазіргі заман тарихы]]
* [[Жабай белгісінің кереметтері]]
* [[Жалпы астрономия]]
* [[Жалпы гигиена пәнінен тәжірибелік сабақтарға арналған нұсқаулық]]
* [[Жалпы гидробиология пәнінен лабораториялық жұмыстарды өткізу]]
* [[Жанар-жағармай материалдары: зертханалық практикум]]
* [[Журналистика социологиясы]]
* [[Заман және руханият]]
* [[Инновациялық менеджмент (кітап)]]
* [[Информатика (Б. о. ж.)]]
* [[Информатика пәнінен 500 сауалнама сұрақтары]]
* [[Ислам және өнеге]]
* [[Исламдағы бала тәрбиесі (кітап)]]
* [[Кентау маржандары]]
* [[Кеңестік кезеңіндегі қазақ әдебиеттануы мен сыны]]
* [[Компьютер архитектурасы (кітап)]]
* [[Компьютерлік желілер (кітап)]]
* [[Компьютерлік ғылымдардағы дискретті математика]]
* [[Математикалық физика теңдеулерін сандық шешудің айырымдық әдістері]]
* [[Медицинадағы математикалық модельдеу]]
* [[Мұстафа Шоқайдың әлеуметтік философиясы]]
* [[Мәдениеттану: мәдениет аксиологиясы]]
* [[Мәліметтер қорынан: зертханалық жұмыстар]]
* [[Сел (кітап)]]
* [[Нұр таңы]]
* [[Ой-сана: Сұхбаттар]]
* [[Оқымысты]]
* [[Патшалық Ресейдің Оңтүстік Қазақстанды жаулауы: әскери-отарлық әкімшілік пен жергілікті халық арасындағы қатынас]]
* [[Педагогикалық қызмет және педагогикалық шеберлік негіздері]]
* [[Психологиялық педагогика]]
* [[Реологиялық сұйықтардың жылу физикасы]]
* [[С. Аманжолов еңбектеріндегі синтаксис теориясының ғылыми негіздері]]
* [[Санамақ (кітап)]]
* [[Саңлақ сахабалар (кітап)]]
* [[Сеңгірінде сексеннің ой түлеткен]]
* [[Сүт және сүт өнімдерін өңдеу технологиясы]]
* [[Сұрақтар мен жауаптар жинағы]]
* [[Тарихи сөздердің этимологиясы]]
* [[Тақырып және идея]]
* [[Телеарнадан туындаған тарихнама]]
* [[Тракторлар құрылысы: технологиялық нұсқау карталар жинағы]]
* [[Тұтқыр сұйықтың ағысы]]
* [[Тәуелсіздік идеясы және көркем мәдениет]]
* [[Фариза Оңғарсынова лирикасы]]
* [[Футболдан оқу-жаттығу үдерісін ұйымдастыру]]
* [[XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің алғашқы кезеңі]]
* [[XX ғасырдағы қазақ әдебиеттану]]
* [[Шетелдердің мемлекеті мен құқығының тарихы]]
* [[Шығармаларының жиырма томдық толық жинағы]]
* [[Ықтималдықтар теориясының шектік теоремалары]]
* [[Экономикадағы математика]]
* [[Элементар математика. Геометриядан есептер жинағы]]
* [[Қазіргі қазақ тілі мәселелері]]
* [[Қазіргі қазақ тілінің функционалды стильдік құрамының эволюциясы]]
* [[Қазақ көркем сөзінің шеберлері]]
* [[Қазақ сөзі: уәжділігі мен тектілігі]]
* [[Қазақ тілі пәні бойынша оқу құралы]]
* [[Қазақ тілі пәні бойынша қазақ тілін деңгейлік оқытудың білім беру стандарты мен бағдарламасы]]
* [[Қазақ тілінің морфологиясы]]
* [[Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнері]]
* [[Қазақ ұлтынан қазақ еліне]]
* [[Қазақстан тарихнамасы пәнінің дәріс, семинар сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің әдістемелік ұсынымдары]]
* [[Қала тілі: коммуникативтік қызметі]]
* [[Қарқаралы ауданы топонимдері]]
* [[Қасиетті құран]]
* [[Құрбан айт – құтты мереке]]
* [[Әліппе - гүлдер әлемі]]
* [[Өмір иірімдері]]
* [[Өмір өткелдері]]

== 2011 ==
* [[100 ертегі]]
* [[AutoCAD 2008. Жұмыс бастау]]
* [[Visual Basic 6.0 тілінде бағдарламалау негіздері]]
* [[Web-технология негіздері]]
* [[Web-технологиялар]]
* [[XXI ғасырдағы қазақ әдебиеті]]
* [[Ізгілер жүрегінің қуанышы]]
* [[Іскерихаттар]]
* [[Абай тілі сөздігі]]
* [[Абай, Шәкәрім, Әуезов дәрістері]]
* [[Автоматтандырылған басқару жүйесінің типтік элементтері]]
* [[Автоматтандырылған электр теориясы бойынша зертханалық практикум]]
* [[Автомобильдің құрылысы және пайдаланылуы]]
* [[Автомобильдерге техникалық қызмет және ағымдағы жөндеу жүргізу кезінде ресурстарды сақтау]]
* [[Адал сөздің ғұмыры ұзақ]]
* [[Адам ресурстарын басқару]]
* [[Адам-балық]]
* [[Адамбаев әлемі]]
* [[Адамды өз атымен атайтын халық]]
* [[Адасқан жапырақ]]
* [[Адырна (кітап)]]
* [[Азамат, қайраткер, ғалым]]
* [[Ай куә]]
* [[Айбын (Энциклопедия)]]
* [[Айналайындарым менің…]]
* [[Айналдым сенен, атамекен-ай]]
* [[Айтұмар ақ баталар]]
* [[Ала қаптың әлегі]]
* [[Алаш публицистерінің әліпби туралы пікірталасы]]
* [[Алаштың аяулы Ақселеуі]]
* [[Алгоритмдеу және программалау тілдері]]
* [[Алмастай сөзім өткір]]
* [[Алматы. 1986. Желтоқсан]]
* [[Алтайдан ауған ел]]
* [[Алты белес]]
* [[Алтын Орда Еуразия даласындағы Шыңғыс хан ұрпақтарының мемлекеті]]
* [[Алғашқы ветеринариялық жәрдем]]
* [[Алқызыл желкендер]]
* [[Амалдарды зерттеудің негіздері]]
* [[Аманат (кітап)]]
* [[Анатомия, физиология және гигиена практикумы]]
* [[Антропогендік стрессорлық факторлардың ұзақ мерзімдегі қосарлы әсерлері]]
* [[Антропогендік факторларға адаптацияның иммундық және биохимиялық аспектілері]]
* [[Араб тілі (кітап)]]
* [[Араб текті қазақ есімдері]]
* [[Арал Атлантидасы]]
* [[Арман - ауыл]]
* [[Арман адастырмайды]]
* [[Арнадым сізге]]
* [[Арнайы психология]]
* [[Архитектуралық сызбадағы көлеңкелерді құру]]
* [[Ас - адамның арқауы]]
* [[Асанқайғының рухы]]
* [[Асыл аналар]]
* [[Ата мен немере әңгімесі]]
* [[Атажұрт (кітап)]]
* [[Аталы сөз]]
* [[Атамзаманғы түркілер (Тарихқа дейінгі түркілер)]]
* [[Атомдық физика (кітап)]]
* [[Аузымда өлең деген алмасым бар]]
* [[Ауылдың айтқыштары]]
* [[Ахмет Риза медресесі (кітап)]]
* [[Ағалардан қалған із]]
* [[Ағаш бесіктен жер бесікке дейін: Халықтық дәстүр тәрбиесі]]
* [[Ақ айдын]]
* [[Ақ боз үй]]
* [[Ақан сері (кітап)]]
* [[Ақан сері (кітап)]]
* [[Ақбота]]
* [[Ақиқат киесі]]
* [[Ақпараттық технологиялар (кітап)]]
* [[Ақпараттық қауіпсіздікті басқару]]
* [[Ақсауытты Ақтамберді]]
* [[Аққойлы шежіресі]]
* [[Аққудың сыңары]]
* [[Бала-балапандар]]
* [[Балалар энциклопедиясы]]
* [[Балаларым-бақытым: Ғұмырбаяндық кітап]]
* [[Балапан (кітап)]]
* [[Балауыз шам (кітап)]]
* [[Балбөбектер, балалар, Болашағым-бақытым]]
* [[Балуан баба]]
* [[Банктер Қазақстанның бағалы қағаздар нарығында]]
* [[Бастауыш мектеп жасындағы балалардың анатомиясы]]
* [[Бейметалдар химиясы]]
* [[Берекелі Бірлікүстем]]
* [[Бесіктен бел асарға]]
* [[Биология (кітап)]]
* [[Биометрия (кітап)]]
* [[Биотехология]]
* [[Боз жауын]]
* [[Бозторғайы жанымның]]
* [[Бостаннан ұшқан тау-қыран]]
* [[Бухгалтерлік есеп (кітап)]]
* [[Бухгалтерлік есеп негіздері]]
* [[Бұлбұл (кітап)]]
* [[Бұралаңы көп соқпақтар]]
* [[Бұрамдық тіс кескіш жонғыштарды жобалау]]
* [[Бұрғылау процестерінің теориялық негіздері]]
* [[Бәйімбет батыр Төбетұлы]]
* [[Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі]]
* [[Вампир]]
* [[Ветеринариялық акушерлік, гинекологиялық және көбею биотехникасы]]
* [[Газ және электрмен пісірушіні өндірістік оқыту]]
* [[Гекльберри Финнің басынан кешкендері]]
* [[Гистология (кітап)]]
* [[Гулливердің саяхаттары]]
* [[Гүл мен жан]]
* [[Дала академигі Ыбырай Жақаев және оның ізбасарлары]]
* [[Дауылда туған дарын]]
* [[Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары]]
* [[Деректану пәнін оқыту методикасы]]
* [[Дерсу Узала]]
* [[Дешті қыпшақ]]
* [[Дипломатиялық қызмет және халықаралық қатынастар]]
* [[Дүлдүлдердің дүбірі]]
* [[Дүниежалған]]
* [[Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының шежіресі 2005-2011]]
* [[Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев – аса көрнекті мемлекеттік және саяси қайраткер]]
* [[Егемен Қазақстан тарихы: Тәуелсіздікке 20 жыл]]
* [[Египеттік жаңартушылар және Йахйа Хаққи]]
* [[Ежелгі дүние авторларының шығармаларындағы Қазақстан тарихы]]
* [[Ежелгі әдебиетті зерттеу мәселелері]]
* [[Ежелгі әлем әдебиетінен лекциялар курсы]]
* [[Ел мен ер]]
* [[Ел намысы бір кеудеге сыйған ба]]
* [[Елін сүйген, елі сүйген Елбасы]]
* [[Емші (кітап)]]
* [[Ертегі есептер]]
* [[Есейдім бірге еліммен]]
* [[Еуропа және Америка елдерінің қазіргі заман тарихы (кітап)]]
* [[Еуропа классикалық поэзиясы]]
* [[Еңбек құқығы және әлеуметтік қамсыздандыру құқығы]]
* [[Еңбекті қорғау (кітап)]]
* [[Жадымда сол бір жастық шақ]]
* [[Жалпы химия]]
* [[Жалпы химиялық технолгия пәнінен қысқаша дәрістер жинағы]]
* [[Жамағат жадындағы Жақаев]]
* [[Жамбыл шығармашылығына жаңаша көзқарас: ұлттық сипат және дәстүр жалғастығы]]
* [[Жануарлар алуан түрлілігі]]
* [[Жануарлардың патологиялық анатомиясы]]
* [[Жаны жарық Димекең]]
* [[Жаным садаға]]
* [[Жауынгер жолы]]
* [[Жаяу Мұса (кітап)]]
* [[Жақсының аты өшпес]]
* [[Жегіқұрт]]
* [[Желтоқсан ақиқаты]]
* [[Жеміс-көкөніс шаруашылығы (кітап)]]
* [[Жер иесі]]
* [[Жер кіндігі - Байқоңыр]]
* [[Жер-су атаулары (кітап)]]
* [[Жетісу жерінде]]
* [[Жиырманың жырлары]]
* [[Жомарт жүрек]]
* [[Жомарт жүректі жан]]
* [[Жоғары геодезия]]
* [[Журналистикадағы қарым-қатынас]]
* [[Жылап аққан тамшылар]]
* [[Жыр атасы – Қабан жырау немесе бабалар аманатына адалдық туралы ой-толғау]]
* [[Жүрегімнің шуағы]]
* [[Жүректен жеткен жырлар]]
* [[Жұмбақ жер]]
* [[Заттар дүниесінің сыры]]
* [[Зерде (кітап)]]
* [[Зиябек ақын мұрасы]]
* [[Зоотехния негіздері]]
* [[Иман негіздері (кітап)]]
* [[Имани гүл]]
* [[Инновациялық менеджмент]]
* [[Инновациялық экономика]]
* [[Интеллектуалды экономика - XXІ ғасырдың технологиялық жаңғыруы]]
* [[Информатика (кітап)]]
* [[Информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі]]
* [[Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы]]
* [[Ислам әлемінің қасиетті орындары]]
* [[Исламдағы жанұя]]
* [[Йақұттың Му джам әл-булдан жағрафиялық жинағы – Қазақстанның ортағасырлық тарихының дерегі]]
* [[Кванттық электроникаға кіріспе]]
* [[Кемеңгер (кітап)]]
* [[Кен байыту негіздері]]
* [[Кенен (кітап)]]
* [[Кербез]]
* [[Керзаман]]
* [[Кеңістік пен уақыт (кітап)]]
* [[Когнитивтік лингвистика]]
* [[Коллоидтық химия (кітап)]]
* [[Коллоидтық химияның негіздері]]
* [[Компьютер архитектурасы]]
* [[Компьютерлік графика]]
* [[Күй таңдаған күшік]]
* [[Күй ғұмыр]]
* [[Кәсіби қазақ тілі (кітап)]]
* [[Кәсіби қазақ тілі: оқу құралы]]
* [[Кәсіпкерлік (кітап)]]
* [[Кәсіпкерлік құқық]]
* [[Кәусар бұлақ]]
* [[Көгілдір шабыт]]
* [[Көк тәңірі]]
* [[Көлік техникасының энергетикалық қондырғылары]]
* [[Көп томдық шығармалар жинағы]]
* [[Көп томдық шығармалар жинағы (Ұзақбай Допанбетов)]]
* [[Көшпенділердің қысқа тарихы]]
* [[Қазақ тілі (кітап, Ибрагимов Қ.)]]
* [[Мінәжат (кітап)]]
* [[Максималар. Ойлар. Мінездер]]
* [[Мал азығын өндіру]]
* [[Мал анатомиясы: практикум]]
* [[Мал өсіру және селекция]]
* [[Маркетинг және менеджмент негіздері]]
* [[Математика терминдерінің түсіндірме сөздігі]]
* [[Математика әлемі]]
* [[Математикалық логика]]
* [[Математикалық логика және дискретті математика]]
* [[Математиканың бастауыш курсының теориялық негіздері]]
* [[Материалдар кедергісі]]
* [[Материалтану және металдар технологиясы]]
* [[Матуриди ақидасы]]
* [[Машина жасаудағы ақпараттық технологиялар]]
* [[Мағауин М. Шыңғыс хан]]
* [[Мақта шикізатын мақта талшығына өңдеудегі технологиялық регламент]]
* [[Маңғыстау күлкісі-2]]
* [[Мезгіл мінберінен (жиындарда сөйленген сөздер)]]
* [[Мейір сөз (көзі бар замандастар хақында)]]
* [[Мемлекет және құқық теориясы]]
* [[Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу]]
* [[Мен шалшықтан секіріп аттай аламын]]
* [[Мен әлемге өз тілімде үн қатам…]]
* [[Мерей сөз (көзі жоқ замандастар хақында)]]
* [[Меруерт қайнар]]
* [[Металдарды газбен пісіру және кесу]]
* [[Механизмдер мен машиналар теориясы бойынша зертханалық практикум]]
* [[Микросхемотехника негіздері]]
* [[Микроэкономика (есептер мен тест жинағы)]]
* [[Могиканның соңғы тұяғы]]
* [[Модульді және иррационал теңсіздіктерді шешу]]
* [[Молыбай ата ұрпақтары]]
* [[Мыңқолдың төрт ханы]]
* [[Мүде хан]]
* [[Мұнай және газ кен орындарын игеру және пайдаланудың негіздері]]
* [[Мұнай және газды өндіру техникасы мен технологиясы]]
* [[Мұнай кәсіпшілік машиналары мен механизмдері]]
* [[Мұнай мен газды өңдеудің химиясы және технологиясы]]
* [[Мұнай эпопеясының кейіпкерлері]]
* [[Мұнайдан бақыт тапқандар]]
* [[Мұнайлы аймақтың ақиықтары]]
* [[Мұсылманның қорғаны]]
* [[Мұхтар Шахановтың жұрт жатқа айтып жүрген жырлары]]
* [[Мөрші]]
* [[Намаз–діннің діңгегі]]
* [[Нан өнімдерінің технологиясы]]
* [[Нар жолында жүк қалмас]]
* [[Нау мен ырыс]]
* [[Невропатология негіздері]]
* [[Неотектоника (кітап)]]
* [[Нұржамал Үсенбаева (кітап)]]
* [[Нәрестелер хирургиясы]]
* [[Ойхой өмір!]]
* [[Омыртқасыздар зоологиясының зертханалық жұмыстары]]
* [[Он бес жасар капитан]]
* [[Он бес жасар капитан (кітап)]]
* [[Орта Азияны мекендеген халықтардың көне заманғы тарихы]]
* [[Орталық Азиядағы ариилердің өркениеті]]
* [[Ортеке (кітап)]]
* [[Отыз сегіз жыл Қытайда]]
* [[Палеонтология және тарихи геология]]
* [[Паразитология және жануарлардың инвазиялық аурулары]]
* [[Параллель есептеулер]]
* [[Парасат-пайым]]
* [[Педагогикалық жобалау: теориясы мен технологиясы]]
* [[Педагогиканы оқыту әдістемесі]]
* [[Практикалық онкология]]
* [[Практикалық қазақ тілі пәні бойынша өзіндік жұмыс тапсырмалары (оқу-әдістемелік құрал)]]
* [[Профессор Ысқақ Дүйсенбаев: монография]]
* [[Психиатрия]]
* [[Психолингвистика негіздері]]
* [[Радиобиология (кітап)]]
* [[Радиоэлектроника негіздері]]
* [[Режиссер Мәмбетов феномені]]
* [[Робинзон Крузо (роман)]]
* [[Рух шипагері]]
* [[Руханият жанашыры]]
* [[Руханият сыры мен рух жыры]]
* [[Салтанат (кітап)]]
* [[Салықтық бақылау: теориясы және жүргізу әдісі]]
* [[Сан ғасырлық сағыныш]]
* [[Сана болмысы]]
* [[Санаулық механика]]
* [[Сау ішек - денсаулықтың кепілі]]
* [[Сахна тілі (кітап)]]
* [[Саясаттану негіздері]]
* [[Сағымнан озған сағыныш]]
* [[Сексен жыл халықпен бірге]]
* [[Сенбіден кейінгі күн]]
* [[Серік Сағынтай. Қарға]]
* [[Сиқырлы көл]]
* [[Статистика (кітап)]]
* [[Струпцина]]
* [[Су алу ғимараттары және сорап станциялары]]
* [[Сызықтық алгебра мен аналитикалық геометрия. Сызықтық операторлар мен шаршылық тұлғалар]]
* [[Сырым да осы, шыным да осы]]
* [[Сүйіліш батырдың ұрпақтары]]
* [[Сүлеймен патшаның кеніші]]
* [[Т. Ізтілеуұлының ақындық шеберлігі]]
* [[Тіл мәдениеті (кітап)]]
* [[Тіл тірегі - Сыр елі]]
* [[Тіл тәуелсіздігі - ел болашағы]]
* [[Тіл ұстарту]]
* [[Тілшіліктен басталған сырлы сапар]]
* [[Тайбағар]]
* [[Таксидермия]]
* [[Тар дүние]]
* [[Тарихи таным және ақиқат]]
* [[Тарихи тұлғалар]]
* [[Тарланбоздар]]
* [[Тасжарған (кітап)]]
* [[Тасқын (кітап)]]
* [[Таужыныстарын бұрғылап-аттырып қопару]]
* [[Тауқымет]]
* [[Тағам биотехнологиясы]]
* [[Тағдыр желі]]
* [[Тағы да Шыңғыс хан туралы]]
* [[Тағылым]]
* [[Таңба (роман)]]
* [[Таңдамалы шығармалар (кітап)]]
* [[Таңдамалы шығармалар жинағы: Найзағай]]
* [[Таңдамалы шығармалар және естеліктер]]
* [[Тектік сарын]]
* [[Тележурналистика: телехабар жасау технологиясы]]
* [[Тергеу Айдарханов (кітап)]]
* [[Теңізге тамдым тамшы боп]]
* [[Тобылғы түн]]
* [[Толғаныс және түйін]]
* [[Том Сойердің басынан кешкендері]]
* [[Топонимика (кітап)]]
* [[Топыраққа түскен сәулелер]]
* [[Трактор мен автомобиль теориясының негіздері]]
* [[Туризм тарихы (дамуы мен ғылыми зерттелуі)]]
* [[Туризмдегі кәсіпкерлік іс-әрекет негіздері]]
* [[Туыстан да туыс жандар]]
* [[Туған жерім - Ақдала]]
* [[Тынық Дон: Төрт кітапты роман]]
* [[Түнгі оттар]]
* [[Түркі тілдері жүйесіндегі қазақ тілінің тарихи орны]]
* [[Түркі халықтарының ежелгі әдеби жәдігерліктері]]
* [[Түркі-моңғол тілдік байланысы]]
* [[Түске оранған күз]]
* [[Тұлға (кітап)]]
* [[Тұлға туралы толғамдар]]
* [[Тұңғыш Президенттің балалық шағы]]
* [[Тәжуид ережелері]]
* [[Тәрбие жұмысының әдістемесі]]
* [[Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі қазақ тілі білімі]]
* [[Тәуелсіз Қазақстан: күннен күнге. Оқиғалар хроникасы]]
* [[Тәуелсіздік жемісі]]
* [[Тәуелсіздік және демократия]]
* [[Тәуелсіздік және Жамбыл шығармашалығы]]
* [[Тәуелсіздік идеясы және мәдениет]]
* [[Тәуелсіздік идеясын жырлайтын қазақ эпостарының қолжазба нұсқалары]]
* [[Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ опера театры]]
* [[Төрт таған]]
* [[Төрт түлік (кітап)]]
* [[Төрткүл дүние]]
* [[Физикалық және коллоидтық химия]]
* [[ХІХ ғасыр поэзиясындағы араб, иран кірме сөздерінің семантикалық сипаты]]
* [[Хадис - ғұрпымыз, сүннет - салтымыз]]
* [[Хадис уә Хаят]]
* [[Халықаралық жеке құқық (кітап)]]
* [[Халықтар арасындағы достық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени байланыстарды нығайтуға Бөкей Ордасының рөлі]]
* [[Хикаяттар. Әңгімелер]]
* [[Химия мектепте]]
* [[Химия пәнінен жаттығулар мен есептер]]
* [[Химиялық және биологиялық қауіпсіздік негіздері]]
* [[Химиялық технология негіздері]]
* [[Химияны оқыту әдістемесі]]
* [[Шайтан бөрі]]
* [[Шапырашты Наурызбай]]
* [[Шетел мемлекеттерінің қаржылары]]
* [[Шетел халықтарының әдебиеті лекциялар жинағы]]
* [[Шешілген жұмбақ]]
* [[Шығар шыңым Қызыларай, шырқар әнім Ақтоғай]]
* [[Шығармалар жинағы: Хикаялар]]
* [[Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері]]
* [[Шығыс шайырлары]]
* [[Шығыс шынары]]
* [[Шығыс шындығы]]
* [[Ыдырысов Ә. Шығармалары]]
* [[Экология (кітап)]]
* [[Экономика және кәсіпкерлік негіздері]]
* [[Экономика негіздері]]
* [[Экономика негіздері пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен]]
* [[Экономика. Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі: бағалау критерийлері мен арттыру жолдары]]
* [[Экономика: таңдамалы еңбектері]]
* [[Экономикалық теория (кітап)]]
* [[Экономистерге арналған математика]]
* [[Электр және магнетизм]]
* [[Электродинамика]]
* [[Этносаралық қарым-қатынас педагогикасы]]
* [[Ғасыр машақаты]]
* [[Ғылыми-техникалық таным философиясы]]
* [[Ғылымғұмыр]]
* [[Қажылық (кітап)]]
* [[Қаз дауысты Қазыбек би]]
* [[Қаз дауысты Қазыбек би (кітап)]]
* [[Қазіргі полиграфиялық технологиялар]]
* [[Қазағым барда - мен бармын]]
* [[Қазақ балалар поэмасының антологиясы]]
* [[Қазақ болмысы: Қазақтың тарихы, тілі, жері]]
* [[Қазақ дәптері]]
* [[Қазақ зиялылары]]
* [[Қазақ мақал-мәтелдері]]
* [[Қазақ музыкасының тарихы (кітап)|Қазақ музыкасының тарихы]]
* [[Қазақ музыкасының тарихынан дәрістер (кітап)|Қазақ музыкасының тарихынан дәрістер]]
* [[Қазақ олимпиадашылары]]
* [[Қазақ тілі (кітап)]]
* [[Қазақ тілі: фонетика саласы бойынша жаттығулар жинағы]]
* [[Қазақ тілінің тарихы. Жаңа курс]]
* [[Қазақ халық тәрбиесінің асыл мұрасы]]
* [[Қазақ хандығы тарихы: құрылуы, өрлеуі, құлдырауы]]
* [[Қазақ шешендігі философиясы]]
* [[Қазақ қолжазбалары (кітап)]]
* [[Қазақ қолжазбалары: Көне түркі және қазақ жазба әдеби мұралары]]
* [[Қазақ әдебиеті (кітап)]]
* [[Қазақ әдебиетінің тарихы (кітап)]]
* [[Қазақ әдебиетіндегі сопылық поэзия]]
* [[Қазақ әдебиетіндегі ұлттық рух]]
* [[Қазақ әндері]]
* [[Қазақстан археологиясы]]
* [[Қазақстан астаналары (кітап)]]
* [[Қазақстан Республикасының нотариаты]]
* [[Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Батыс Қазақстан облысы]]
* [[Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Қызылорда облысы]]
* [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Арғын]]
* [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Кердері]]
* [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Керейт]]
* [[Қазақстан тарихын оқытудың теориясы мен әдістемесі]]
* [[Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл]]
* [[Қазақстандағы туризм геграфиясы пәнінен зертханалық жұмыстарды орындау бойынша әдістемелік нұсқау]]
* [[Қазақтар (кітап)]]
* [[Қазақтың фольклорлық ұлағаты]]
* [[Қазақтың ханы - Абылай: Дәуірі, өмірі мен қызметі]]
* [[Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі]]
* [[Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы]]
* [[Қазына аралы]]
* [[Қайыртпай кеткен Қашаған]]
* [[Қайқауыс патша өсиеттерінен]]
* [[Қалай болса - солай: әзіл-сықақ өлеңдер]]
* [[Қамысбай Мырзағалиұлы]]
* [[Қарақалпақ дастаны]]
* [[Қаржылық менеджмент (кітап)]]
* [[Қарқаралы (кітап)]]
* [[Қатираның құрт зауыты: сатиралық туындылар]]
* [[Катонқарағай (кітап)]]
* [[Қашқандар мен қуғандар]]
* [[Қаһар (роман)]]
* [[Қимылды ойындар]]
* [[Қиямет түні]]
* [[Қой шаруашылығы (кітап)]]
* [[Қоршаған орта (кітап)]]
* [[Қосалқы тарихи пәндер]]
* [[Қызылтөбе (кітап)]]
* [[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]]
* [[Қызықты география]]
* [[Қырдағы қызғалдақтар]]
* [[Қырық шырақ]]
* [[Құдайберген Сұлтанбаев (кітап)]]
* [[Құмдағы кездесу]]
* [[Құтбай]]
* [[Үміт үзгім келмейді]]
* [[Үш томдық таңдамалы]]
* [[Ұлар (кітап)]]
* [[Ұлағат (кітап)]]
* [[Ұлт тәуелсіздігі және қазақ әдебиеті]]
* [[Ұлттық прозадағы әдеби ағымдар типологиясы]]
* [[Ұлттық тәуелсіздік және қазақ философиясы]]
* [[Ұлттық экономика (кітап)]]
* [[Ұлық Имам-Имам Ағзам Әбу Ханифа]]
* [[Ұмытылмас ұшырасулар]]
* [[Ұр, тоқпақ!]]
* [[Ұрпақтарға ұлағат]]
* [[Әбілмәжін әулеті]]
* [[Әбу Ханифа және ханафи мәзћабы]]
* [[Әдістемелік құрал]]
* [[Әдеби жәдігерлер]]
* [[Әдептің ауылы алыс па?]]
* [[Әл-Машани А. Көп томдық шығармалар жинағы. Тұран қақпасы]]
* [[Әл-Машани А. Көп томдық шығармалар жинағы. Ғалами мөр]]
* [[Әлеуметпен әңгіме-дүкен (сұхбаттар)]]
* [[Әлеуметтік педагогика негіздері]]
* [[Әлеуметтік педагогика тарихы]]
* [[Әлеуметтану (кітап)]]
* [[Әлеуметтану негіздері]]
* [[Ән шашу]]
* [[Өгей бала]]
* [[Өзіме сабақ]]
* [[Өзегім толы ақ жалын]]
* [[Өлілер мен тірілер]]
* [[Өлең. Өлеңдер, поэмалар]]
* [[Өлшеу әдістері мен құрылғылар]]
* [[Өмір ізі]]
* [[Өмір, саған есем бар]]
* [[Өндірістегі қажудың алдын алу және жұмыстың ауырлығы мен кернеулілігін бағалау критерийлері]]
* [[Өнегелі өмір]]
* [[Өнеркәсіп географиясы]]
* [[Өсімдік шаруашылығы (кітап)]]
* [[Өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясының зертханалық практикумы]]
* [[Өсімдіктер экологиясы]]
* [[Өткірдің жүзі]]
* [[Өткен күнде белгі бар]]

== 2016 жыл ==
* [[Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма (Дәулеткелді тарихы)]]

[[Санат:Кітаптар]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>eut907n2fscoyw1otzgar5b9j2wzer3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3586914</id>
      <parentid>3586447</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17102" sha1="qrwy7i2lbauhogva0dq1q9q8o2g5bx0" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35088]||617||26||18||263||28||3||33957||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2152]||240||7||5||279||8||13||1589||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1150]||37||0||0||11||17||0||1074||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 438]||1||0||0||16||3||2||396||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 325]||15||0||7||13||4||1||270||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>qrwy7i2lbauhogva0dq1q9q8o2g5bx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацистік Германия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491764</id>
    <revision>
      <id>3586703</id>
      <parentid>3569984</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrkhan.x</username>
        <id>127332</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72454" sha1="lcg4gfkl51mejgora57spxm9bwojx5v" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
|атауы                  = Неміс рейхі&lt;br/&gt;{{Lang-de|Deutsches Reich}}&lt;br&gt;(1933 – 1943)&lt;br/&gt;Ұлы Германиялық рейх&lt;br/&gt;{{Lang-de|Großdeutsches Reich}}&lt;br/&gt;(1943 – 1945)
|өз атауы               =
|статусы                = 1933–1945 жылдардағы Германия
|p1                     = Веймар Республикасы
|flag_p1                = Flag of Germany (3-2).svg
|құрылуы                = [[28 ақпан]] [[1933 жыл|1933]]
|ыдырауы                = [[23 мамыр]] [[1945 жыл|1945]]
|s1                     = Германияның кеңестік басқын аймағы
|flag_s1                = Flag of the Soviet Union.svg
|s2                     = Германияның америкалық басқын аймағы
|flag_s2                = Flag of the United States (1912-1959).svg
|s3                     = Германияның британдық басқын аймағы
|flag_s3                = Flag of the United Kingdom.svg
|s4                     = Германияның француздық басқын аймағы
|flag_s4                = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg
|байрақ                 = Flag of Germany (1935–1945).svg
|елтаңбасы              = Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg
|байрақ_сипаттамасы=[[Нацистік Германия туы|Байрағы]]|елтаңба_сипаттамасы=Эмблемасы|ұраны                  = ''«Бір халық, бір рейх, бір фюрер»'' &lt;br /&gt; {{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}
|әнұраны                = «[[Германия әнұраны|Немістердің әні]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;»&lt;br&gt;({{lang-de|Deutschlandlied}})&lt;br&gt;«Хорст Вессельдің әні»&lt;br&gt;{{lang-de|Horst-Wessel-Lied}}&lt;br&gt;{{center|[[File:Песня Хорста Весселя.ogg]]}}
|карта                  = Greater German Reich (1942).svg
|size                   = 300px
|сипаттамасы            = Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германияның аумақтық бақылауы (1942 жылдың аяғы):&lt;br /&gt;
&lt;span style             = &quot;background-color:#008000&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; Германия &lt;br&gt;
&lt;span style             = &quot;background-color:#55c255&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; 
Рейхскомиссариаттар &lt;br&gt;
&lt;span style             = &quot;background-color:#a5dfa5&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; Әскери әкімшіліктер
|астана                 = [[Берлин]]
|қалалары               = Берлин, [[Нюрнберг]], [[Мюнхен]], [[Дрезден]], [[Гамбург]], [[Вена]], [[Дюссельдорф]]
|тілі                   = [[неміс тілі]]
|діні                   = [[зайырлы мемлекет]]
|валютасы               = [[рейхсмарк]] (ℛℳ)
|аумағы                 = 633 786 км² (1938)&lt;br&gt;823 505 км² (1940/41)
|халқы                  = 79,375,281 (1939)&lt;br&gt;109,518,183 (1940)
|басқару_формасы        = [[Тоталитаризм|Тоталитарлы]] [[диктатура]]дағы [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Нацизм|Нацистік]] [[бірпартиялық жүйе|бірпартиялы]] [[Фашизм|фашистік мемлекет]]
|басқарушылар_титулы    = [[Фюрер]]
|басқарушы1             = [[Адольф Гитлер]]
|басқарушы_жылы1        = 1934 – 1945
|басқарушылар_титулы2   = [[Рейхспрезидент]]
|басқарушы2             = [[Пауль фон Гинденбург]]
|басқарушы_жылы2        = 1934 жылға дейін
|басқарушылар_титулы3   = [[Германия Федералдық канцлері|Рейхсканцлер]]
|басқарушы3             = [[Адольф Гитлер]]
|басқарушы_жылы3        = 1933 – 1945
|басқарушы4             = [[Йозеф Геббельс]]
|басқарушы_жылы4        = 1945
|басқарушылар_титулы5   =
|басқарушы5             = [[Людвиг Шверин фон Крозиг]]
|басқарушы_жылы5        = 1945
|д1                     = Саар облысы
|д2                     = Бірінші Аустрия Республикасы
|д3                     = Клайпеда аймағы
|д4                     = Чехословакия
|д5                     = Польша Республикасы (1918-1939)
|д6                     = Дания
|д7                     = КСРО
|к1                     = Польша Халық Республикасы
|к2                     = Чехословакия
|к3                     = Одақтастар әскерлерінің Аустрияны басып алуы
}}

'''Нацисттік Германия'''&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;{{lang-de|Nationalsozialistischer Staat}}, қысқаша ''NS-Staat'' («Нацисттік мемлекет»); және ''Nationalsozialistisches Deutschland'' («Ұлтшыл-социалистік Германия»).&lt;/ref&gt;; '''гитлерлік Германия''', '''Үшінші рейх'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kk.eferrit.com/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%85%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3-%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96/|title=Басқа рейхтер: Гитлердің үшінші рейх алдында|website=kk.eferrit.com|access-date=2022-05-01}}&lt;/ref&gt; ({{lang-de|Das Dritte Reich}}) немесе '''фашистік Германия'''; [[1943 жыл|1943 жылға]] дейін ресми атауы – '''Германия рейхі''' ({{lang-de|Deutsches Reich}}), одан кейін '''Ұлы Германия рейхі''' ({{lang-de|Großdeutsches Reich}}) — [[Адольф Гитлер]] басқарған&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;[[Фюрер|Фюрер және рейхсканцлер]] ретінде (1933—1945).&lt;/ref&gt; [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшылар партиясының]] [[1933 жыл|1933]] жылдан [[1945 жыл|1945 жылға]] дейін [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] [[диктатура]] басқару кезеңіндегі [[Германия тарихы|неміс мемлекетінің]] тарихи атауы.

Нацистік Германияның [[тіршілік кеңістігі]], «[[Арийлік нәсіл|арийлердің]]&lt;nowiki/&gt;» нәсіл тазалығы, [[антисемитизм]], [[Версаль бейбіт келісімі|Версаль келісімі]] нәтижесінде Германияның жерінің қысқартылғаны және сол арқылы абыройының аяқасты етілгені үшін кек алу, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағына]] қарсы бағытталған [[антикоммунизм]] секілді ұғымдарға негізделген саясаттары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың және соның кезінде фашистік режимнің миллиондаған [[еврейлер]]ді, саяси қарсыластарын және басқа да топтарды [[Холокост]] немесе Шоа деген атпен белгілі қырып-жоюының басты себептері болып саналады.

Соғыстың аяғына қарай Германияның инфрақұрылымы қирап, одақтастардың бомбылаулары және қала ішінде жүргізілген ұрыстардың нәтижесінде (әсіресе 1945 жылы [[Берлин]] қаласының [[Берлин операциясы|ішінде]] болған ұрыстардың нәтижесінде) басты қалалары үйінділерге айналды.

Нацист билігінің кезінде Германия, әскери және территориялық тұрғыдан алғанда, 1940-шы жылдардың басында Еуропаның билеуші мемлекетіне айналды. 1938 жылы Аустрияны өзіне қосып алғаннан кейін [[Қасиетті Рим империясы]] заманынан бері Аустрияны қамтыған алғашқы герман мемлекетіне айналды. Нацист режимі 1945 жылы күйрегеннен кейін Аустрия қайтадан тәуелді мемлекетке айналды. Сол күйреудің тағы бір нәтижесі – Германия өзінің [[Пруссия]] деген өте маңызды тарихи аймағынан толығымен айырылып қалды.

== Аты ==

Германияның ресми аты 1933 жылы нацистер билік басына келген соң өзгертілген жоқ. Оның аты 1871 жылы Германия біріккен мемлекет ретінде құрылғаннан бері болып келгендей ''Deutsches Reich'' (яғни «Герман рейхы») болып қала берді. Тек 1943 жылы ғана фашист үкіметі ресми түрде Германияның атын ''Großdeutsches Reich'' (яғни Ұлы Герман рейхы) деп өзгертті. Ол ат қолданыста 1945 жылғы май айына дейін қала берді

[[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] ''Drittes Reich'' («Үшінші рейх») және ''Tausendjähriges Reich'' («Мыңжылдық рейх») деген аттарды өздері құрғылары келген барлық неміс ұлтының өкілдерін қамтитын империяны атау үшін қолданатын. «Мыңжылдық рейх» деген атау қысқа ғана уақыт қолданылып, 1939 жылы келемеждеу болмасын деп қолданыстан шығарылды. [[1945 жыл|1945]] жылғы [[8 мамыр|мамырдың 8]]-інен кейін Үшінші рейх туралы жазылған кітаптар мен мақалаларда сол «мыңжылдық» деген сөз оның іс жүзінде өмір сүрген он екі жылымен көп рет салыстырылды.

== Тарихы ==

=== Билікке келу ===
Нацистердің билікті басып алуға алғашқы әрекеттері 1923 жылы 8-9 қарашада &quot;Сыра бүлік&quot; кезінде жасалды. Бүлік неміс ұлтының назарын Гитлерге аударды. Оған бүкіл әлемдегі газеттердегі алғашқы беттердің тақырыптары арналды. Оның қамауға алудан соң 24-күндік сот процессі жүрді, ол үлкен мемлекеттердің жариялылық көп болды және оның национал-социалистік партиясының идеяларын насихаттау үшін платформа болды. Гитлер мемлекетке опасыздық жасағаны үшін кінәлі деп танылып, 5 жылға бас бостандығынан айырылды. Қорытындылай келе Ландсберг түрмесінде тұтқын болып, &quot;Менің күресім&quot; (''Mein Kampf)'' кітабының бір бөлігін жазды. 1924 жылы 20 желтоқсанда 9 ай түрмеде болғаннан кейін Гитлер босатылды. Бүліктің сәтсіздігі оны барлық мүмкін үгіт-насихат құралдарын қолдана отырып, билікке тек заңды жолмен келуге болатындығына сендірді.

1932 жылы Рейхстагтағы екі жалпы сайлауда нацистер ең көп дауыс жинаған болса да, олардың көпшілігі болған жоқ. Сондықтан Гитлер неміс ұлттық халықтық партиясымен бірлесіп құрылған қысқа мерзімді коалициялық үкіметті басқарды. Саясаткерлердің, өнеркәсіпшілердің және іскер топтардың қысымымен президент Пауль фон Гинденбург 1933 жылы 30 Қаңтарда Гитлерді Германия канцлері етіп тағайындады. Бұл оқиға Machtergreifung (&quot;билікті басып алу&quot;) ретінде белгілі.

1933 жылдың 27 ақпанына қараған түні Рейхстаг ғимараты өртенді. Голландиялық коммунист Маринус ван дер Люббе өртеуге кінәлі деп танылды. Гитлер өртеу коммунистік көтерілістің басталуын атап өтті деп мәлімдеді. 1933 жылы 28 ақпанда қабылданған Рейхстагты өртеу туралы жарлық азаматтық бостандықтардың көпшілігін, соның ішінде жиналыс пен баспасөз бостандығын алып тастады. Сондай-ақ, Жарлық полицияға адамдарды белгісіз мерзімге қамауға алуға рұқсат берді. Заңның қабылдануы осы шараны қоғамдық қолдауға алып келген үгіт-насихат науқанымен қатар жүрді. Қатыгез басуды коммунистер тарапынан СА қабылданған еліміз бойынша 4000 мүшелерінің Коммунистік партиясы Германияда тұтқындалды.

1933 жылы наурызда Рейхстагта 444-ке қарсы 94 дауыспен Веймар Конституциясына түзету енгізілді. Бұл түзету Гитлер мен оның кабинетіне заңдар қабылдауға мүмкіндік берді – тіпті Конституцияны бұзған заңдар – Президенттің немесе Рейхстагтың келісімінсіз. Заң жобасын қабылдау үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет болғандықтан, нацистер бірнеше социал-демократиялық Депутаттарға жол бермеу үшін қорқыту тактикасын, сондай-ақ Рейхстагты өртеу туралы Жарлықтың ережелерін қолданды, ал коммунистерге тыйым салынды. 10 мамырда Үкімет социал-демократтардың активтеріне тыйым салды және 22 маусымда оларға тыйым салынды. 21 Маусымда СА неміс ұлттық халықтық партиясының кеңселерінде – олардың бұрынғы коалициялық серіктестерінде тінту жүргізді, содан кейін ол 29 маусымда құлады. Қалған ірі саяси партиялар костюмді ұстанды. 1933 жылы 14 шілдеде Германия нацистік партияның Германиядағы жалғыз заңды партиясы болған Заңның қабылдануымен бір партиялы мемлекет болды. 

Жаңа партиялардың құрылуы да заңсыз деп жарияланды және әлі таратылмаған барлық басқа саяси партияларға тыйым салынды. Бұл рұқсат беру актісі кейіннен нацистер орнатқан диктатураның құқықтық негізі болады. 1933, 1936 және 1938 жылдардағы қарашада одан әрі сайлау нацистердің бақылауында өтті, онда тек партия мүшелері және аз ғана тәуелсіз адамдар сайланды.

=== Жер және жергілікті өзін-өзі басқаруды жою ===
[[Сурет:Weimar Republic states map.svg|нобай|195x195px|Дәстүрлі неміс мемлекеттері ресми түрде жойылмаса да (1937 жылы Любек қоспағанда), олардың конституциялық құқықтары мен егемендігі бұзылып, сайып келгенде тоқтатылды. Гитлер билікке келген кезде Пруссия федералды бақылауда болды, бұл процестің үлгісі болды.|солға]]
1871 жылы Біртұтас неміс мемлекеті құрылғаннан бері оның федералды құрылымы болды және Веймар конституциясы қабылданғаннан кейін орталықтандырылмаған: ел аумағы өзінің Конституциялары, заңдары мен билігі бар аймақтарға (жерлерге) бөлінді.

1933 жылы 7 сәуірде &quot;рейхпен жерді біріздендіру туралы&quot; екінші заң қабылданды (Германия жерінде императорлық губернаторлар институты (рейхсстатталтер, Рейхсстатталтер) енгізілген ([[Неміс тілі|нем]]. ''Zweites Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich''). Губернаторлардың міндеті жергілікті билік органдарын басқару болды, оларға төтенше өкілеттіктер берілді (оның ішінде ландтагты тарату, министр-президент басқаратын жер үкіметін тарату және құру құқығы). 1934 жылғы 30 қаңтардағы &quot;Рейхтің жаңа құрылысы туралы&quot; Заңымен (''Gesetz über den Neuaufbau des Reichs'') жердің егемендігі жойылды, барлық жерлердегі ландтагтар таратылды. Германия унитарлы мемлекетке айналды. 1935 жылы қаңтарда императорлық губернаторлар Үкіметтің тұрақты өкілдері болды. 1937 жылы 1 сәуірде Любек Еркін қала мәртебесін жоғалтып, Шлезвиг-Гольштейн құрамына кірді.

Рейхсрат (Германия парламентінің жоғарғы палатасы, Веймар конституциясы бойынша жер өкілдігінің органы) алдымен өкілеттіктерден толықтай айырылды және 1934 жылы ақпанда таратылды. Сол жылы крейстагтар мен гемайндераттар жойылды.

Бұрын Пруссия провинцияларының жергілікті өзін — өзі басқаруы жойылды-алдымен Пруссия провинциялары мен аудандарының ландтагтарының және крейстагтардың өкілеттіктері провинциялық, округтік және аудандық комитеттерге берілді, кейінірек провинциялар ландтагтары, провинциялық комитеттер мен ландесгауптманның лауазымдары толығымен жойылды.

== Нацизм идеологиясы ==
Үшінші Рейхтің және Ұлттық Социалистік неміс жұмысшы партиясының ресми идеологиясы ұлттық-социализм, ультра оңшыл, нәсілшіл, антисемиттік доктрина болды.

Нацистік идеология антисемитизм, нәсілдік гигиена және эвгеника элементтерін біріктіріп, оларды неміс халқы үшін көбірек өмір сүру үшін пангерманизм мен аумақтық экспансионизммен біріктірді. Режим Польша мен Кеңес Одағына шабуыл жасау арқылы осы жаңа аумақты иемденуге тырысты, онда тұратын еврейлер мен славяндарды жер аударуға немесе өлтіруге тырысты, олар арийлік мырзалар нәсілімен және еврей-большевиктік қастандықтың бір бөлігімен салыстырғанда төмен деп саналды. 

Нацистік режим тек Германия ғана большевизм күштерін жеңіп, адамзатты халықаралық еврейлердің әлемдік үстемдігінен құтқара алады деп сенді.

Нацистер өмірге лайықсыз деп санайтын басқа адамдардың арасында ақыл-есі кем, сығандар, гомосексуалдар, Иегова куәгерлері және әлеуметтік маргиналдар болды. Сонымен қатар, масондар қатты бақылауға және қудалауға ұшырады.[[Сурет:Nuremberg laws Racial Chart.jpg|нобай|344x344 нүкте|Нюрнберг заңдарының диаграммасы нацистік Германияның нәсілдік саясатында қолданылатын жалған ғылыми нәсілдік бөлімшелерді көрсетеді.]]

Фолькиш қозғалысының әсерінен (ұлтшыл, сондай-ақ нәсілшіл қозғалыс) режим мәдени модернизмге қарсы болды және зиялылыққа зиян келтіретін кең армияның дамуын қолдады.
=== Нюрнберг нәсілдік заңдары ===
1935 жылғы 15 қыркүйектегі Нюрнберг заңдарының сипаттамасы және 1935 жылғы 14 қарашадағы &quot;Нюрнберг заңдары&quot; нәсілдік сәйкестендірудің құқықтық негізін құрды. Тек төрт еврей емес неміс ата-әжелері бар адамдарда (сол жақтағы жоғарғы қатардағы төрт ақ шеңбер) &quot;неміс қаны&quot; болған. 

Нацистер еврейді үш-төрт еврей ата-әжесінен шыққан адам ретінде анықтады (жоғарғы оң жақтағы қара шеңберлер). Ортасында &quot;аралас қан&quot; &quot;бірінші немесе екінші дәрежелі&quot; адамдар тұрды. Еврей атасы мен әжесі бұрын-соңды Еврей діни қауымдастығының мүшесі болған адам ретінде анықталған. Сондай-ақ, рұқсат етілген некелердің (&quot;Ehe gestattet&quot;) және тыйым салынған некелердің (&quot;Ehe verboten&quot;) тізімін қамтиды.

== Нәсілдік және әлеуметтік қудалау ==

=== Еврейлерді қудалау ===
[[Сурет:Yellow star Jude Jew.svg|нобай|159x159 нүкте|«Сары белгі» – нацистік Германияда және жаулап алынған аумақтарда барлық еврейлер тағып жүруге міндет болған белгі.]]Еврейлерді кемсіту билікке келгеннен кейін бірден басталды. SA (''Sturmabteilung'' – ''Шабуыл жасақтары'') мүшелерінің еврей кәсіпорындары мен синагогаларына бір айлық шабуылдарынан кейін 1933 жылы 1 сәуірде Гитлер еврей кәсіпорындарына ұлттық бойкот жариялады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Үшінші Рейхтің көтерілуі мен құлауы. Нью-Йорк: Саймон және Шустер|url=https://www.worldcat.org/title/rise-and-fall-of-the-third-reich-a-history-of-nazi-germany/oclc/756654223|author=Уильям Л. Ширер|lang=en|pages=1,249|year=1960}}&lt;/ref&gt; 7 сәуірде қабылданған кәсіби азаматтық қызметті қалпына келтіру туралы Заң арийлік емес барлық мемлекеттік қызметшілерді заңгерлік кәсіп пен мемлекеттік қызметтен кетуге мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Димут Майер. Үшінші рейх кезіндегі «неміс еместер»: Германиядағы және басып алынған Шығыс Еуропадағы нацистік сот және әкімшілік жүйесі, басып алынған Польшаға ерекше назар аудара отырып, 1939–1945 жж. Балтимор; 

Лондон: Джонс Хопкинс университетінің баспасы. (2003)&lt;/ref&gt; Осыған ұқсас заңнама көп ұзамай басқа еврей мамандарын тәжірибе жасау құқығынан айырды, ал 11 сәуірде кез-келген адам бұл туралы жарлық шығарды, кем дегенде бір еврей ата-анасы немесе ата-әжесі болған адам арий емес болып саналды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Еврейлердің әсерін мәдени өмірден алып тастау мақсатында Ұлттық социалистік неміс студенттер лигасының мүшелері кітапханалардан неміс емес деп саналған барлық кітаптарды алып тастады және 10 мамырда бүкілхалықтық кітап өртенді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Питер Лонгерич. Холокост: нацистік еврейлерді қудалау және өлтіру. Оксфорд; Нью-Йорк: 

Оксфорд университетінің баспасы. (2010)&lt;/ref&gt;

Режим зорлық-зомбылық пен экономикалық қысымды пайдаланып, еврейлерді өз еркімен елден кетуге шақырды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Еврей кәсіпорындарына базарларға кіруге тыйым салынды, жарнамалауға тыйым салынды және мемлекеттік келісімшарттарға қол жеткізуден айырылды. Азаматтар қудаланып, қатыгез шабуылға ұшырады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Көптеген қалаларда еврейлерге кіруге тыйым салатын тақтайшалар ілулі тұрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Сынған әйнек түні ====
[[Сурет:The day after Kristallnacht.jpg|нобай|259x259 нүкте|Сынған әйнек түнінен кейінгі күні]]
1938 жылы 7 қарашада жас еврей Гершель Гриншпан Германиядағы отбасына жасалған қарым-қатынасқа наразылық білдіру үшін Париждегі Германия елшілігінің хатшысы Эрнст фон Ратты атып өлтірді. Бұл оқиға екі күннен кейін нацистердің еврейлерге қарсы жасаған ойранына себеп болды. SA мүшелері бүкіл Германиядағы синагогалар мен еврей мүліктерін зақымдады немесе жойды. Бұл ойран кезінде кем дегенде 91 неміс еврейі өлтірілді, кейінірек (''Kristallnacht'' – ''сынған әйнек түні'') деп аталды.&lt;ref&gt;Мартин Китчен. Қазіргі Германия тарихы, 1800-2000 жылдар. Молден, Массачусетс: Блэквелл. (2006)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Алдағы айларда еврейлерге тағы да шектеулер қойылды: оларға бизнес жүргізуге немесе бөлшек сауда дүкендерінде жұмыс істеуге, көлік жүргізуге, киноға баруға, кітапханаға баруға немесе қару ұстауға тыйым салынды, еврей оқушыларды мектептерден шығарылды. Еврей қауымы Сынған әйнек түнінен бір миллиард марка көлемінде айыппұл төлеп, кез келген сақтандыру төлемдері тәркіленетінін айтты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1939 жылға қарай Германиядағы 437 000 еврейдің 250 000-ға жуығы АҚШ, Аргентина, Ұлыбритания, Палестина және басқа елдерге қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Ричард Дж. Эванс. Үшінші рейх билікте. Нью-Йорк.

(2005)&lt;/ref&gt; Көбі континенттік Еуропада қалуды таңдады. Палестинаға эмигранттарға Хаавар келісімінің шарттарына сәйкес ол жақта мүлікті беруге рұқсат етілді, бірақ басқа елдерге қоныс аударғандар іс жүзінде барлық мүліктерін қалдыруға мәжбүр болды және оны үкімет тәркілеп алды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== Әлеуметтік қамсыздандыру ===

=== Денсаулық сақтау жүйесі ===

=== Әйел құқықтары ===
Германияда әйел құқықтары бүгінгі стандарт бойынша төмен болған. Әйелдерге үкімет орындарда және [[заңгер]], сот, [[дәрігер]] ретінде жұмыс істеуге тыйым салынған. 

Гитлер елдің [[Демография|демографиялық ситуация]] жайын ойлап, және туылу деңгейін арттыру - патриоттық міндет пен әйелдердің мақсаты болып санаған. [[Йозеф Геббельс|Й. Геббельс]] айтуы бойынша &quot;Әйелдің мақсаты - әдемі болып, балаларды әлемге әкелу&quot;. Германияда &quot;Әр әйел елге бір баладан сыйлау керек&quot; деген лозунг таралған, бірақ туылған бала - арийлік нәсіл және ұл бала болу қажет. Сегіз немесе одан да артық бала туған анаға &quot;Неміс анасы&quot; деген медаль берген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;НЗМ мектептің Дүниежүзілік тарих оқулығы. Онлайн нұсқасы: [https://textbooks.nis.edu.kz/wp-content/uploads/2020/9cl/9%20%D0%BA%D0%BB_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D1%83%D1%81/mobile/index.html]&lt;/ref&gt; 

=== Оқу жүйесі ===
Жаңа идеологиямен бірге жаға оқу жүйесі де келген. Нацисттер балаларды оқытуына көп назар аударған. Мектептерде балаларды физикалық мен әскери дайындық өткен. Оқушы дене шынықтырудан нормаларды тапсырмай алмаса, оны мектептен шығару мүмкін еді. Идеологиялық сабақтар басқа пәндерге қарағанда артық көрілген. Неміс тарихы керісінше, фашисттердің үкіметке келуінен бастап, ежелгі әлемге дейін өткен. &quot;Расалық биология&quot; пәні еңгізіліп, балаларға нәсілдік тазалық үйреткен.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

==== Жануарларды қорғау ====

== Екінші Дүниежүзілік соғыс ==

[[1936 жыл|1936 ж]]. Германия мен Жапония «антикоминтерндік пактіге» қол қойды, [[1937 жыл|1937 ж]]. оған Италия қосылып, [[Ось елдері мен олардың одақтастары|Ось]] құрылды. Жапония [[1931 жыл|1931 ж]]. Қытайда, [[Фашистік Италия|Италия]] 1935-36 ж. Эфиопияда, Германия мен Италия 1936 — 39 ж. Испанияда басқыншылық соғыстар жүргізді. 1938 ж. Германия Австрияны, Мюнхен келісіміне (1938 ж. 29 қыркүйекте Мюнхен қаласында Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия үкімет басшылары кездесіп, Чехословакияның Судет облысын немістерге беру, Германия көршілерінен басқа жер талап етпеуге келісім жасасты) сәйкес Чехословакияның Судет облысын, 1939 ж. наурызда Чехословакияны, Литваның Мемель облысын, сәуір айында Италия Албанияны басып алды. Еуропада өз мүдделерін қорғау үшін Ұлыбритания мен Франция үкіметтері Польша, Румыния, Грекия, Түркия елдерін қорғауға міндеттеме алды, сондай-ақ, КСРО-мен ұжымдық қауіпсіздік жөнінде келіссөз жүргізді. Кеңес өкіметі олардың кейбір талаптарымен келіспей, келіссөзді тоқтатты да, керісінше, Германиямен өзара шабуыл жасаспау пактісіне (1939 ж. 23 тамыз) қол қойды.

Осы Молотов-Риббентроп келісімі (В.Молотов КСРО-ның, М.Ребентроп Германияның атынан келісімге қол қойған) бойынша екі мемлекет жасырын түрде Шығ. Еуропадағы өздерінің ықпал ету аймақтарын бөлісіп алды. Финляндия, Латвия, Литва, Эстония, Бессарабия және Польшаның шығыс бөлігі (Нарва, Висла, Сен өзендерінің шығыс жағы) Кеңес Одағына, ал қалған бөліктер түгелімен Германияға тиесілі болды.

[[Сурет:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|250px|right|Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия және оның одақтастары Еуропада жаулап алған жерлер (көкпен боялған).]]

Соғыстың 1-кезеңі (1939 ж. 1 қыркүйек — 1941 ж. 21 маусым). КСРО-мен келісімге келгеннен кейін 1 қыркүйекте Германия Польшаға шабуыл жасады, ал 3 қыркүйекте Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялады. Поляк армиясы 8-28 қыркүйекте Варшаваны ерлікпен қорғағанымен еріксіз берілді. 17 қыркүйекте Қызыл Армия Молотов — Риббентроп келісімі бойынша, Польшаның шекарасынан өтіп, Бат. Украина мен Бат. Белоруссияны өзіне қосып алды, ал қыркүйек — қазан айларында Эстония, Латвия, Литва үкіметтерімен өзара көмек шарттарын жасасып, әскер кіргізді. Ұлыбритания мен Франция үкіметтері Германияға соғыс жариялағандарымен, 9 ай бойы ешқандай ұрыс қимылдарын жүргізген жоқ. Осыны пайдаланған Германия Ұлыбритания теңіз флотына соққы берді де, Бат. Еуропаны жаулап алуға кірісті. 1940 ж. сәуір — мамыр айларында Норвегия мен Дания жаулап алынып, 10 мамырда Бельгия, Нидерланд, Люксембургке, әрі қарай Францияға басып кірді. Петен бастаған француз үкіметі қарсыласудан бас тартып, 22 маусым күні берілді. Оңт. Францияда Петеннің «қуыршақ үкіметі» құрылып, елдің қалған бөлігінде герман билігі орнады. Маусым айында (1940) Италия үкіметі де Франция мен Ұлыбританияға соғыс жариялады. Енді гитлершілер ағылшын қалаларын аяусыз бомбалауға кірісті. Бірақ Гитлер Ұлыбританияға басып кіруден бас тартып, Кеңес Одағымен соғыска мұқият дайындала бастады. Жапониямен, Италиямен достық нығайтылды. Балқан компаниясы (1941) нәтижесінде Грекия жаулап алынып, Югославияда фашистік Сербия, Хорватия «мемлекеттері» құрылды. Румыния, Венгрия, Болгария, Финляндия фашистік одаққа қосылды. Басып алынған жерлерді қырып жою, еріксіз жұмысқа пайдалану саясаты жүргізіліп, нәтижесінде фашистерге қарсы қарсыласу қозғалысы дүниеге келді. АҚШ үкіметі бейтараптық саясатынан бас тартып, Ұлыбритания мен басқа да Еуропадағы соғысушы елдерге несиеге немесе жалға соғыс материалдарын (лендлиз) беру туралы заң қабылдады (1941 ж. 11 наурыз).

Соғыстың 2-кезеңі (1941 ж. 22 маусым – 1942 ж. 18 қараша). 1941 ж. 22 маусым күні Германия КСРО-ға басып кірді. Германияға Мажарстан, Румыния, Финляндия, Италия мемлекеттері қосылды. Соғыс қиян-кескі сипат алып, Германия өзінің Қарулы Күштерінің 77%-ын осы майданда ұстады. Мәскеу шайқасында (30.9.1941 – 20.4.1942) және Сталинград шайқасында (1942, шілде, – қараша) кеңес армиясы өз отанын қорғап қалды. 1941 ж. шілдеде КСРО үкіметі Ұлыбритания және эмиграциядағы Польша, Чехословакия үкіметтерімен келісімге келді. Қыркүйектің аяғы – қазан айының бас кезінде (1941) Мәскеуде АҚШ, Ұлыбритания үкіметтері КСРО-ға қару-жарақпен көмек беру жөнінде келісімге қол қойды. Гитлерге қарсы одақтың негізі қаланды.

1943 ж. жазда өткен әйгілі Курск шайқасында жеңіске жеткен Қызыл Армия бөлімдері жаппай шабуылға шығып, Украина мен Беларусьті азат етуге кірісті (к. Курск шайқасы). Германияның негізгі күші шығыс майданда болғанын пайдаланған одақтастар 1943 ж. жазда Сицилияны басып алып, Апенин түбегіне беттеді. Одақтастардың шабуылы мен антифашистік қозғалыстың күшеюі нәтижесінде шілденің аяғында Италияда Муссолини үкіметі құлап, П.Бадальо бастаған жаңа үкімет 3 қыркүйекте АҚШ-пен, Ұлыбританиямен уақытша бітім жасасты. Алайда гитлершілер қосымша күш жіберіп, Италия армиясын қарусыздандырып, елді толығымен басып алды. 1943 ж. өткен Каир және Тегеран конференцияларында ағылшын — американ үкіметтері 1944 ж. мамыр айында Бат. Еуропада екінші майдан ашуға келісті, ал Кеңес Одағы соғыс аяқталғаннан кейін Жапониямен соғысуға міндеттенді. Соғыстың 4-кезеңі (1944 ж. 1 қаңтар — 1945 ж. 8 мамыр).

Соғысқа 61 мемлекет, дүниежүзі халқының 80%-ы қатысты. Соғыс қимылдары 40 мемлекет жерінде жүріп, 110 млн. адам әскерге алынды. 50 — 55 млн. адам қазаға ұшырап, 4 триллион долл. көлемінде шығын шықты. Соғыстың аяғында фашизм толық күйреп, Бат. Еуропа елдерінде демократияның орнауына жол ашылды.

== Соғыстан кейінгі кезең ==
Фашистік Германияның мемлекеттік құрылымдары Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін өз қызметін тоқтатты. 1933-1945 жылдары Германияның нацистік басшылығы қатал ішкі және сыртқы саясат жүргізді, оның ұйымдастырушылары Нюрнберг сотында сотталды. NSDAP басшылығы мен Германияның кейбір күш құрылымдары - СС (соның ішінде СД) мен гестапо қылмыстық ұйымдар деп танылды.

== Үшінші рейхтың мемлекеттік жүйесі ==
Құқықтық жүйе – Жоғарғы сот – Рейхсгерихт, апелляциялық соттар – ең жоғарғы жер соттары (Oberlandesgericht), бірінші сатыдағы соттар – жер соттары (Landgericht), сот жүйесінің ең төменгі сатысы – аудандық соттар (Amtsgericht), ең жоғарғы әкімшілік соттар Әкімшілік сот инстанциясы императорлық сот (Reichsverwaltungsgericht), әкімшілік апелляциялық соттар - жоғары жердегі әкімшілік соттар (Oberlandesverwaltungsgericht), бірінші сатыдағы әкімшілік соттар - Жердегі әкімшілік соттар (Landesverwaltungsgericht), әскери соттың жоғарғы соты - Императорлық әскери сот (Reichskriegsgericht), әкімшілік апелляциялық соттар - жоғары әскери соттар (Oberkriegsgericht), бірінші сатыдағы әкімшілік соттар - әскери соттар ( Kriegs) соты (Фольксгерихт).

Қарулы Күштер – 

Құрлық әскерлері – «Армия» (немісше Heer).

Әскери-теңіз күштері – «Әскери флот» (неміс Kriegsmarine).

Әуе күштері - «Әуе гвардиясы» (неміс Luftwaffe).

СС әскери құрамалары – «СС әскерлері» (неміс Ваффен-СС).

Олар жалпыға бірдей әскери міндеттілік негізінде алынды.
== Нацистік Германияның белгілі адамдары ==

=== Нацистік партияның және нацистік өкіметтің жетекшілері мен лауазымды адамдары ===

* [[Артур Аксманн]] — нацистік Германияның саясаткері, неміс жастарының Гитлер жастары ұйымының жетекшісі (1940-1945), Рейхслейтер.
* [[Эрнст Вильгельм Боле]] — Фашистік Германияның партия және мемлекет қайраткері Гаулейтер, NSDAP шетел ұйымының басшысы, Германия рейх сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы С.С.Обергруппенфюрер (1943 ж. 21 маусым).
* [[Мартин Борманн]] — Неміс мемлекет және саяси қайраткері, NSDAP партиясының канцеляриясының басшысы (1941-1945), Фюрердің жеке хатшысы (1943-1945), рейхтің партия істері жөніндегі министрі
* [[Карл Брандт]] —Денсаулық сақтау жөніндегі рейх комиссары, А.Гитлердің жеке дәрігері, әскери қылмыскер. Дәрігер-хирург, білімі бойынша профессор.
* [[Алоиз Бруннер]] —бұрынғы SS Гауптстурмфюрер, «еврей мәселесінің түпкілікті шешімі» деп аталатын Адольф Эйхманның негізгі серіктестерінің бірі.
* [[Отто Дитрих]] — Фашистік Германияның партия және мемлекет қайраткері Рейхслейтер (1933 ж. 2 маусым – 1945 ж. 8 мамыр), НСДАП баспасөз хатшысы
* [[Адольф Эйхманн]] — Неміс С.С.Оберштурмбаннфюрер, 1939 жылдың желтоқсанынан IV D 4, кейін IV В 4 («Эйхман кафедрасы» немесе «еврей бөлімі») кафедра меңгерушісі.
* [[Фатос фон Приштина]] — Reich Ministry Of Albanian Territory
* [[Карл Филер]] — NSDAP партиясының жетекшісі Рейхслейтер (2 маусым 1933 ж. – 8 мамыр 1945 ж.), NSDAP муниципалдық саясат бас басқармасының императорлық басшысы (1930-1945), Мюнхен мэрі (20.05.1933 – 30.4.1945 ж.) ), SS Obergruppenfuehrer (1942 ж. 30 қаңтар).
* [[Ханс Франк]] —Неміс мемлекет және саяси қайраткері, заңгер, Рейхслайтер
* [[Роланд Фрайслер]] — неміс фашистік мемлекет қайраткері, Германия рейхінің әділет министрлігінің статс-хатшысы , халық сотының төрағасы
* [[Вильгельм Фрик]] — Германияның мемлекеттік және саяси қайраткері, Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы (NSDAP) жетекшілерінің бірі
* [[Ханс Фритцше]] — Неміс нацистік насихатшысы, радиожүргізуші, Джозеф Геббельстің Халық ағарту және үгіт-насихат министрлігінің жоғары лауазымды қызметкері.
* [[Вальтер Функ]] — Өнеркәсіп министрі
* [[Йозеф Геббельс]] — Насихат министрі 
* [[Германн Геринг]] — ''Рейхсмаршалл'' және [[Пруссия]]ның мемлекеттік президент министрі. 
* [[Франц Гюртнер]] — Әділет министрі
* [[Карл Ханке]] —Неміс мемлекет және партия қайраткері, Төменгі Силезиялық Гаулейтер (1941-1945), Обергруппенфюрер СС.
* [[Рудольф Гесс|Рудольф Хесс]] — Освенцим концлагерінің коменданты,СС Бас әкімшілік басқармасының концлагерлері бас инспекторының орынбасары
* [[Райнһард Гейдрих|Райнхард Гейдрих]] — Hацистік Германияның мемлекет және саяси қайраткері, Императорлық қауіпсіздік Бас басқармасының бастығы, Богемия мен Моравия императорлық қорғаушысының орынбасары. SS Обергруппенфюрер және полиция генералы 
* [[Константин Хирль]] — нацистік Германиядағы ең ірі қайраткерлердің бірі, С.А.Группенфюрер
* [[Хайнрих Химмлер]] — SS-тің Рейх Басшысы
* '''[[Адольф Гитлер]]''' — &quot;Фюрер&quot; және Рейх канцлер
* [[Эрнст Кальтенбруннер]] — Неміс мемлекет қайраткері, Рейх СС Қауіпсіздік Бас басқармасының бастығы және Германия Рейх Ішкі істер министрлігінің Мемлекеттік хатшысы
* [[Ханнс Керль]] — Германияның мемлекет қайраткері, кәсіпкер, соғыс экономикасының фюрері, СС Бригадефюрер
* [[Карл Отто Кох]] — SS Стандартенфюрер, Заксенхаузен коменданты
* [[Ханс Ламмерс]] —нацистік Германияның мемлекет қайраткері, Императордың Мемлекеттік хатшысы дәрежесі бар Императорлық канцлерияның бастығы
* [[Херберт Ланге]] — Штурмбанфюрер С.С., Челмно концлагерінің коменданты.
* [[Роберт Лей]] — Рейхслейтер, С.А.Обергруппенфюрер, НСДАП ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1933 жылдан Германия еңбек майданының басшысы. Ph.D.
* [[Миктор Лутце]] — Chief of Staff of the SA (1934-1943)
* [[Отто Майсснер]] —Веймар Республикасындағы және нацистік Германиядағы ықпалды мемлекеттік қызметкер. Веймар Республикасында ол рейх президенттері Фридрих Эберт пен Пол фон Гинденбургтің (1919-1934) жақын ортасының мүшесі болды, нацистік Германияда Фюрер президентінің кеңсесін басқарды (1934-1945).
* [[Альфред Майер]] — фашистік Германияның партия және мемлекет қайраткері, Ванзей конференциясының қатысушысы.
* [[Константин фон Нойрат]] — неміс дипломаты, Германияның сыртқы істер министрі (1932-1938) және Богемия мен Моравияның рейх-протекторы (1939-1943; С.С. Обергруппенфюрер)
* [[Ханс Ниланд]] — Неміс нацистік партиясының (NSDAP) саясаткері және 1940-1945 жылдар аралығында Дрезденнің лорд-мэрі болды.
* [[Эрих Прибке]] — СС күштеріндегі Гауптстурмфюрер [2] 1996 жылы ол 1944 жылы 24 наурызда Римде Ардеатина үңгірлеріндегі қырғынға қатысушы ретінде Италияда әскери қылмыс жасады деп айыпталған. SS Бозен полиция полкінің 3-ші батальонының 11-ші ротасына партизандық шабуылға жауап ретінде 335 итальяндық бейбіт тұрғын қаза тапты, онда 33 неміс полициясы қаза тауып, 67-сі жараланды. Приебке жаппай жазалауды жүзеге асыруға жауаптылардың бірі болды. Фашистік Германияны талқандағаннан кейін ол Аргентинаға қашып кете алды, ол соғыстан кейін 50 жылдан астам өмір сүрді.
* [[Йоахим фон Риббентроп]] — Сыртқы Істер министрі (1938-1945)
* [[Эрнст Рем]] — ұлттық социалистер көшбасшыларының бірі және СА көсемі. СА-ның басқа жетекшілерімен бірге ол Гитлердің бұйрығымен «ұзын пышақ түнінде» өлтірілді.
* [[Альфред Розенберг]] — нацистік Германияның мемлекет және саяси қайраткері, Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясының (NSDAP) ең ықпалды мүшелерінің бірі және оның идеологы.
* [[Бернһард Руст|Бернхард Руст]] — Үшінші рейхтің мемлекет және партия қайраткері, Пруссияның ғылым, білім және білім министрі
* [[Карл Шмитт]] — Неміс теологы, заңгері, философы, социологы және саяси теоретигі.
* [[Фриц Заукель]] — Неміс мемлекет және саяси қайраткері. Төрт жылдық жоспар кеңсесіндегі еңбек ресурстарының комиссары
* [[Бальдур фон Ширах]] — Неміс партиясының және жастарының көшбасшысы, рейх жастарының көшбасшысы (1933-1940), кейін Вена Гаулейтері. Обергруппенфюрер SA (1941).
* [[Франц Зельдте]] — Германияның мемлекет және саяси қайраткері, «Болат дулыға» ұйымы жетекшілерінің бірі
* [[Артур Зейсс-Инкварт]] — Австрия және неміс саясаткері және заңгері. NSDAP мүшесі (1938 жылдан), С.С.Обергруппенфюрер

* [[Альберт Шпеер]] — Гитлердің жеке сәулетшісі, рейхтің қару-жарақ және соғыс өндірісі министрі
* [[Юлиус Штрайхер]] — [[Франкония]]ның [[гауляйтер]]і (1923-1940), «[[Дер Штүрмер]]» газетін шығарушы
* [[Йозеф Тербовен]] — Германияның мемлекет қайраткері, әскери және партия жетекшісі. Обергруппенфюрер SA
* [[Фритц Тодт]] — Германияның мемлекет және саяси қайраткері, рейхтің қару-жарақ және оқ-дәрілер министрі (1940-1942), Обергруппенфюрер С.А., Люфтваффа генерал-майоры
* [[Ялмар Шахт]] — Германияның мемлекет және қаржы қайраткері, Германия Ұлттық банкінің директоры
* [[Гертруд Шольц-Клинк]] — Ұлттық Социалистік Әйелдер Ұйымының (Германия Nationalsozialistische Frauenschaft, NSF) көшбасшысы (Рейхсфюхрерин).
* [[Ханс фон Чаммер унд Остен]] — 1933-1943 жылдары нацистік партия және мемлекет қайраткері, рейхспортфюрер.

=== Әскери қайраткерлер ===
{{see also|OKH|OKW}}

* [[Карл Денитц]] — Сүңгуір қайық флотының қолбасшысы (1939-1943), фашистік Германия флотының бас қолбасшысы (1943-1945), мемлекет басшысы және фашистік Германияның қарулы күштерінің бас қолбасшысы 30 сәуірден 23 мамырға дейін. , 1945 ж.
* [[Герд фон Рундштедт]] - Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс фельдмаршалы. Ол еуропалық жорықтарда үлкен құрамаларды басқарды. Барбаросса операциясының бастапқы кезеңінде ол Оңтүстік армия тобын басқарды.
* [[Эрвин Роммель]] - Неміс әскери жетекшісі, фельдмаршал (1942) және Солтүстік Африкадағы осьтік күштердің қолбасшысы.
* [[Вильгельм Кейтель|Вильхельм Кейтель]]  — Неміс әскери қолбасшысы, Вермахт Жоғарғы қолбасшылығы штабының бастығы (1938-1945), фельдмаршал (1940).Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибунал оны адамзатқа қарсы қылмыс жасады деп айыптап, Вермахттың негізгі әскери қылмыскерлерінің бірі ретінде 1946 жылы 16 қазанда дарға асылу арқылы өлім жазасына кесілді.

* [[Клаус фон Штауфенберг]]  — Вермахт полковнигі, 1944 жылы 20 шілдеде Адольф Гитлердің өміріне қастандық жасаған 20 шілдедегі қастандықтың негізгі қатысушыларының бірі.
* [[Вильхельм Канарис]] — Неміс әскери қолбасшысы, адмирал, фашистік Германиядағы әскери барлау және қарсы барлау басқармасының бастығы (1935-1944). 1945 жылы 9 сәуірде атылған.
* [[Альфред Йодль]] — Германияның әскери қолбасшысы, Вермахт Жоғарғы қолбасшылығының жедел басшылығы штабының бастығы, генерал-полковник (1944 жылдың 1 ақпанынан).Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибунал оны негізгі әскери қылмыскерлердің бірі ретінде қарастырып, сот шешімімен дарға асу арқылы өлім жазасына кесілді.

* [[Эрих Редер]] — Германияның ұлы адмиралы, 1935 жылдан 1943 жылдың 30 қаңтарына дейін Кригсмариннің бас қолбасшысы.
* [[Роберт Риттер фон Грайм]] — Неміс ұшқышы, екі дүниежүзілік соғысқа қатысушы, 1945 жылғы 26 сәуірден 24 мамырға дейін Люфтваффтың бас қолбасшысы, авиацияның фельдмаршалы (1945 ж. 26 сәуір).
* [[Альберт Кессельринг]] — Люфтвафф фельдмаршалы. Екі дүниежүзілік соғысқа қатысқан Кессельринг нацистік Германияның ең табысты қолбасшыларының бірі болды, ол емен жапырақтары, қылыштар және гауһар тастармен марапатталған 27 рыцарь крестінің бірі. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың ең танымал неміс генералдарының бірі болғандықтан, одақтастардан «Күліп тұрған Альберт»  және сарбаздарынан «Альберт ағай» (неміс Онкель Альберт) лақап атын алды.
* [[Эрих фон Манштейн]] — Германияның фельдмаршалы, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарға қатысушы. Фельдмаршал Гинденбургтің жиені. Ол Вермахттағы ең дарынды стратег ретінде беделге ие болды және неміс генералдарының бейресми көшбасшысы болды [
* [[Хайнц Гудериан]] — Неміс армиясының генерал-полковнигі (1940), Бронды күштердің бас инспекторы (1943), Құрлық әскерлері Бас штабының бастығы (1945), әскери теоретик, «Солдат туралы естеліктер» кітабының авторы (Х. Гудериан « Erinnerungen eines Soldaten» - Heidelberg, 1951) 

=== Басқа белгілі адамдар ===

* [[Готтфрид Бенн]] — Неміс эссеисті, әңгімеші және экспрессионист ақын, дәрігер. Алғашында нацистік режимді жақтаушы, кейін сынаушы болды. Бенн нацистік кезеңге дейінгі және кейінгі кезеңде неміс әдебиетіне үлкен әсер етті. Георг Бюхнер сыйлығының иегері.
* [[Ева Браун]]  — Адольф Гитлердің кәнизаты, 1945 жылдың 29 сәуірінен бастап - заңды жұбайы.
* [[Вернер фон Браун]]  — неміс, ал 1955 жылдан - зымыран-ғарыш техникасының американдық конструкторы, қазіргі зымыран техникасының негізін салушылардың бірі, алғашқы баллистикалық зымырандарды жасаушы. 1937 жылдан NSDAP мүшесі, Штурмбанфюрер SS (1943-1945). Америка Құрама Штаттарында ол американдық ғарыш бағдарламасының әкесі болып саналады.
* [[Хүстон Стүарт Чамберлейн|Хьюстон Стюарт Чамберлейн]]  — Ағылшын-неміс жазушысы, әлеуметтанушы, философ, нәсілшілдіктің негізін салушылардың бірі.
* [[Антон Дрекслер]] —  Неміс жұмысшы партиясының негізін қалаушы, кейінірек оны NSDAP жаңа атауымен Адольф Гитлер басқарды.
* [[Готтфрид Федер]] — экономист, ұлттық социализмнің ең алғашқы және маңызды идеологтарының бірі және нацистік партияның алғашқы мүшелерінің бірі. Ол оның экономикалық теоретигі болды. 1919 жылы ол Гитлердің партияға кіру шешіміне әсер еткен баяндама жасады
* [[Фридрих Флик]] — ірі неміс өнеркәсіпшісі, әскери қылмыскер, нацистік қозғалысқа қаржылық қолдау көрсеткен алғашқы неміс магнаттарының бірі, миллиардерлер әулетінің негізін қалаушы. 1937 жылдан NSDAP мүшесі
* [[Теодор Фритч]] - Неміс баспагері және журналист, 1900-1914 жылдар аралығында соғысқа дейінгі [[Антисемитизм|антисемиттік]] саясатының негізгі қайраткері. [[Герман империясы|Герман империясының]] дәуірінен бастап Адольф Гитлердің билікке келуіне дейін германдық антисемиттердің екі ұрпағы арасындағы байланыс рөлін атқарды.
* [[Артур де Гобино]] — жазушы-романист, әлеуметтанушы, &quot;[[Арилер|арийлік]]&quot; нәсілдік теорияның авторы.
* [[Карл Харрер]]
* [[Виллибальд Хентшел]]
* [[Альфред Һохе]]
* [[Армин Д. Леманн]]
* [[Ланц фон Либенфельс]]
* [[Гвидо фон Лист]]
* [[Карл Лүгер]]
* [[Альфред Плөтц]]
* [[Фердинанд Порше]]
* [[Траудль Юнге]]
* [[John Rabe]]
* [[ГелиРаубаль]]
* [[Лени Рифеншталь]]
* [[Оскар Шиндлер]]
* [[Рудольф фон Зеботтендорф]]
* [[Дитрих Эккарт]] — «''[[Mein Kampf]]ты''» Гитлер осы кісіге бағыштаған
* [[Рихард Зорге]]
* [[Йоһаннес Штарк]]
* [[Вальтер Тиль]]
* [[Винифред Вагнер]]
* [[Конрад Цусе]]
* [[Отто ван Һинбрик]]
* [[Вальтер Зоммерлат]]

== Қосымша оқуға ==
{{Refbegin|2}}
* [[William Sheridan Allen]]. ''The Nazi Seizure of Power : the Experience Of A Single German Town, 1922-1945'' by New York ; Toronto: F. Watts, 1984. ISBN 0-531-09935-0.
* [[Gisela Bock]] «Racism and Sexism in Nazi Germany: Motherhood, Compulsory Sterilization, and the State» from ''When Biology Became Destiny: Women in Weimar and Nazi Germany'' edited by Renate Bridenthal, Atina Grossmann, and Marion Kaplan, New York: Monthly Review Press, 1984.
* [[Karl Dietrich Bracher]]. ''The German Dictatorship; The Origins, Structure, and Effects of National Socialism''; New York, Praeger 1970.
* Michael Burleigh. ''The Third Reich: A New History'', 2002. ISBN 0-8090-9326-X. Standard scholarly history, 1918-1945.
* [[Martin Broszat]]. ''German National Socialism, 1919-1945'' translated from the German by Kurt Rosenbaum and Inge Pauli Boehm, Santa Barbara, Calif.: Clio Press, 1966.
* [[Martin Broszat]]. ''The Hitler State: The Foundation and Development Of The Internal Structure Of The Third Reich''. Translated by John W. Hiden. London: Longman, 1981. ISBN 0-582-49200-9.
* [[Richard J. Evans]]. ''The Coming of the Third Reich''. ISBN 0-14-100975-6, standard scholarly history to 1933
* [[Richard J. Evans]]. ''The Third Reich in Power'' 2005 ISBN 1-59420-074-2. the latest and most scholarly history
* [[Richard Grunberger]]. ''A Social History of the Third Reich'' 1974 ISBN 0-14-013675-4.
* [[Klaus Hildebrand]]. ''The Third Reich'' London: G. Allen &amp; Unwin, 1984 ISBN 0-04-943033-5.
* [[Andreas Hillgruber]] ''Germany and the two World Wars'', Cambridge, Mass. : Harvard University Press, 1981 ISBN 0-674-35321-8.
* [[Heinz Höhne]]. ''The Order of the Death's Head: The Story of Hitler's SS. '' Translated by Richard Barry. London: Penguin Books, 1971.
* [[David Irving]]. ''Hitler's War''. London: Focal Point Publications. ISBN 1-872197-10-8.
* [[Ian Kershaw]]. ''The Nazi Dictatorship: Problems and Perspectives of Interpretation'', 4th ed. London: Arnold, 2000. ISBN 0-340-76028-1
* [[Claudia Koonz]]. ''Mothers In The Fatherland: Women, the Family, and Nazi Politics''. New York: St. Martin's Press, 1987. ISBN 0-312-54933-4.
* [[Claudia Koonz]]. ''The Nazi Conscience''. Cambridge, Mass.: The Belknap Press of Harvard University Press, 2003.
* [[Guido Knopp]]. ''Hitler's Henchmen''. 1998. Sutton Publishing, 2005. ISBN 0-7509-3781-5.
* Christian Leitz, ed. ''The Third Reich: The Essential Readings''. Oxford, UK: Blackwell Publishers, 1999. ISBN 0-631-20700-7.
* [[Richard Overy]] &amp; [[Timothy Mason]] «Debate: Germany, „Domestic Crisis“ and War in 1939» pages 200-240 from ''Past and Present'', Number 122, Ақпан 1989.
* [[Hans Mommsen]]. ''From Weimar to Auschwitz'' Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1991. ISBN 0-691-03198-3.
* [[Roger Moorhouse]]. ''Killing Hitler''. London: Jonathan Cape, 2006. ISBN 0-224-07121-1.
* [[Detlev Peukert]]. ''Inside Nazi Germany: Conformity, Opposition and Racism in Everyday Life''. London: Batsford, 1987. ISBN 0-7134-5217-X.
* [[Hans Rothfels]]. ''The German Opposition to Hitler: An Assessment'' Longwood Pr Ltd: London 1948, 1961, 1963, 1970 ISBN 0-85496-119-4.
* [[William L. Shirer]]. ''[[The Rise and Fall of the Third Reich]]''. ISBN 0-671-72868-7
* [[Henry Ashby Turner]]. ''German big business and the rise of Hitler''. New York: Oxford University Press, 1985. ISBN 0-19-503492-9.
* [[Alfred Sohn-Rethel]]. ''Economy and Class Structure of German Fascism''. London, CSE Bks, 1978. ISBN 0-906336-00-7
* Sir [[John Wheeler-Bennett]]. ''The Nemesis of Power: The German Army in Politics 1918-1945'', Palgrave Macmillan: London: 1953, 1964, 2005 ISBN 1-4039-1812-0.
* Christian Zenter and Friedemann Bedurftig. ''The [[Encyclopedia of the Third Reich]]''. Munich: Sudwest Verlag GmbH &amp; co. KG.
{{Refend}}
== Дереккөздер ==
=== Пікірлер ===
&lt;references group=&quot;~&quot;/&gt;
=== Сілтемелер ===
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.axishistory.com/index.php?id=31 Axis History Factbook — Third Reich]
* [http://www.thirdreichruins.com/index.htm Third Reich in Ruins] — Photos taken during the Nazi regime compared to present-day locations
* [http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/index.html Das NS-Regime]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803144223/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/index.html |date=2014-08-03 }} at ''Lebendiges Museum Online''. In German.

[[Санат:Германия тарихы]]
[[Санат:Фашизм]]
[[Санат:Үшінші рейх]]</text>
      <sha1>lcg4gfkl51mejgora57spxm9bwojx5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3586494</id>
      <parentid>3585811</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3586494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18630" sha1="3jjwjconwobl7owm3eyq273alt88hue" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4096}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1525}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:881}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:752}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:453}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 7 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:394}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:314}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 9 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 10 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:189}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 12 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 13 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 14 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 15 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 16 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 17 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:112}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}}
|-
| 18 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:110}}]] || {{Permissions|19642206g}}
|-
| 19 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}}
|-
| 20 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}}
|-
| 21 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}}
|-
| 22 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}}
|-
| 23 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}}
|-
| 24 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}}
|-
| 25 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}}
|-
| 26 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}}
|-
| 27 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}}
|-
| 28 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:94}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 29 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 30 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}}
|-
| 31 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 32 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}}
|-
| 33 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}}
|-
| 34 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}}
|-
| 35 || [[User:Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] || [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|Дәриға Жалынқызы}}
|-
| 36 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Aigul ao}}
|-
| 37 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}}
|-
| 38 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}}
|-
| 39 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 40 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}}
|-
| 41 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}}
|-
| 42 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}}
|-
| 43 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}}
|-
| 44 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 45 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 46 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}}
|-
| 47 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}}
|-
| 48 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}}
|-
| 49 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 50 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 51 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}}
|-
| 52 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}}
|-
| 53 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}}
|-
| 54 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}}
|-
| 55 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}}
|-
| 56 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Gulimaa}}
|-
| 57 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 58 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}}
|-
| 59 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}}
|-
| 60 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}}
|-
| 61 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}}
|-
| 62 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}
|-
| 63 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}}
|-
| 64 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 65 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 66 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 67 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}
|-
| 68 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}}
|-
| 69 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 70 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}}
|-
| 71 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}}
|-
| 72 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 73 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 74 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 75 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 76 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}}
|-
| 77 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}}
|-
| 78 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 79 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}}
|-
| 80 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}}
|-
| 81 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}}
|-
| 82 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 83 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 84 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Amherst99}}
|-
| 85 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}}
|-
| 86 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}}
|-
| 87 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}}
|-
| 88 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айбаса}}
|-
| 89 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 90 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}}
|-
| 91 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}}
|-
| 92 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Maktakyz}}
|-
| 93 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}}
|-
| 94 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}}
|-
| 95 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 96 || [[User:Arystanbek|Arystanbek]] || [[Special:Contributions/Arystanbek|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Arystanbek}}
|-
| 97 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}}
|-
| 98 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}}
|-
| 99 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}}
|-
| 100 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}}
|-
| 101 || [[User:Everest Mountains|Everest Mountains]] || [[Special:Contributions/Everest Mountains|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Everest Mountains}}
|-
| 102 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}}
|-
| 103 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}}
|-
| 104 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 105 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}}
|-
| 106 || [[User:Zhandos M|Zhandos M]] || [[Special:Contributions/Zhandos M|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhandos M}}
|-
| 107 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}}
|-
| 108 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}}
|-
| 109 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}}
|-
| 110 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 111 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}}
|-
| 112 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}}
{{/end}}</text>
      <sha1>3jjwjconwobl7owm3eyq273alt88hue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құтыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493490</id>
    <revision>
      <id>3586869</id>
      <parentid>3214630</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5715" sha1="t7dstjhem26qq1og34rs9gtt9occ206" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Құтыз
 | Шынайы есімі         = әл-Мәлік әл-Мұзаффар Сайф әд-Дин Құтыз
 | Суреті               = صورة تمثال سيف الدين قطز crop.jpg
 | Атауы                = Каирдегі Құтыз сұлтанның бюсті
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Мысыр сұлтаны
 | Лақап аты            = әл-Мәлік әл-Мұзаффар
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[1259 жыл]] қараша
 | Басқаруын аяқтады    = [[24 қазан]] [[1260 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 1259 — 1260
 | Ізашары              = [[Әл-Мансұр Әли]]
 | Ізбасары             = [[Бейбарыс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Діні                 = [[Ислам]], [[Сунниттер|Сунизм]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = [[Хорезмшах мемлекеті]]
 | Қайтыс болған күні   = 24.10.1260
 | Қайтыс болған жері   = Салихия, [[Мысыр]]
 | Жерленді             = [[Каир]], Мысыр
 | Династия             = [[Бахри мәмлүктері|Бахри]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Commons              = Qutuz
}}
'''Құтыз''' (толық есімі — '''әл-Мәлік әл-Мұзаффар Сайф әд-Дин Құтыз''' ({{lang-ar| الملك المظفر سيف الدين قطز‎}}; туған жылы белгісіз, [[Хорезмшах мемлекеті]] — {{Қайтысболғанкүні|24|10|1260}}, {{iw|El Salheya|Салихия}}), сондай-ақ «''Жеңімпаз патша, діннің қылышы''» деген мағынаны білдіретін лақап есіммен танымал — [[Мәмлүк сұлтандығы|Мысырдың]] [[Мәмлүктер|мәмлүк]] сұлтаны.&lt;ref&gt;Holt et al., [https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C&amp;q=qutuz p. 215]&lt;/ref&gt; Ол сұлтан ретінде бір жылға жетер-жетпес уақыт (1259–1260 жж.) билік еткенімен, жиырма жыл бойы мемлекеттің іс жүзіндегі ([[де-факто]]) билеушісі болды.

Мысырға құлдыққа сатылып келген Құтыз, жиырма жылдан астам уақыт бойы вице-сұлтан (наиб ас-салтана Миср) лауазымын иеленіп, тақ артындағы нақты билік иесіне айналды. Ол 1249–1250 жылдары Мысырға басып кірген [[Жетінші крест жорығы]]н талқандауда ерекше көзге түсті. 1259 жылы Мысырға [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]] тарапынан қауіп төнгенде, ол әскери бақылауды өз қолына алып, сол кездегі билеуші, 15 жасар сұлтан әл-Мансұр Әлиді тақтан тайдырды. Моңғолдар Сирия мен Бағдаттағы ислам билігінің орталықтарын жаулап алғаннан кейін, ислам империясының кіндігі Мысырға ауысып, ол жаудың келесі нысанасына айналды. Құтыз Мысырдың мәмлүк әскерін бастап, Мысырдың ежелгі жауы — кресшілермен одақ құрған моңғолдарға қарсы жорыққа шықты.

[[Айн-Жалұт шайқасы]] 1260 жылы 3 қыркүйекте Галилеяның оңтүстік-шығысында Мысыр мәмлүктері мен моңғол әскері арасында өтті. Тарихи бетбұрыс кезеңі деп саналатын бұл шайқаста моңғолдар Құтыз әскерінен оңбай жеңілді. Алайда, [[Каир]]ге салтанатты түрде оралу жолында Құтыз өзінің серігі, мәмлүк қолбасшысы [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың қолынан қаза тапты. Құтыздың билік еткен уақыты қысқа болғанымен, ол ислам әлеміндегі ең танымал мәмлүк сұлтандарының бірі және ислам тарихында жоғары орынға ие тұлға. Оның «Құтыз» есімі [[түркі тілдері]]нде «құтырған» немесе «қабаған» деген мағынаны білдіреді; ол бала кезінде басқа құл балалармен төбелескенде азулы аңдай арпалысқаны үшін осындай есімге ие болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мысырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бахри сұлтандары]]
[[Санат:Түркі қолбасшылары]]
[[Санат:Мәмлүктер]]</text>
      <sha1>t7dstjhem26qq1og34rs9gtt9occ206</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 737</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498895</id>
    <revision>
      <id>3586813</id>
      <parentid>3486227</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18189" sha1="n27s098it65ck7xk592t5rycm9t8pgd" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 737
 |типі                  = тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = {{flagicon|USA}} Boeing
 |мемлекеті             =
 |суреті                = Boeing 737-329, Transaero Airlines AN0446509.jpg
 |қолтаңба              = [[Transaero]] әуе компаниясынң Boieng 737 ұшағы
 |жобалаушысы           = {{flagicon|USA}} Boeing
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 1967 жыл 9 сәуір
 |эксплуатация басталуы = 1968 жыл
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = қолданыста
 |негізгі эксплуатанты  = эксплуатанты	Southwest Airlines (612)
 |басқа эксплуатанттары = [[Continental Airlines]] (264)&lt;br /&gt;
[[Ryanair]] (272)&lt;br /&gt;
[[US Airways]] (96)&lt;br /&gt;
[[AirTran]] (52)&lt;br /&gt;
 |өндіріс жылдары       = 
 |шығарылған бірліктері = 7755 &lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;&gt;{{cite web | url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=737&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=737&amp;ViewReportF=View+Report | title=Orders &amp; Deliveries 737 Model Summary | date=2013 қыркүйек}}&lt;/ref&gt;([[2013 жыл]] қыркүйек)
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 49,5-85 млн  $
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[Boeing 737 Classic]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 Next Generation]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 MAX]]&lt;br /&gt;
[[Boeing P-8 Poseidon]]
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 737
}}

'''Boeing 737''' — американдық [[Боинг]] компаниясы жасап шығарған тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы. Boeing 737 авиақұрылыс тарихындағы ең көп өндірілген реактивті жолаушы ұшағы (2013 жылдың қыркүйегіне қарай 7755 ұшақ өндірілген және тағы 3467 ұшаққа тапсырыс түскен&lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;/&gt;)

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
=== Жобалануы ===
=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Қазақстанда қолданылуы ==
Қазақстандық [[SCAT]] әуекомпаниясы 5 Boeing 737 (-300 және -500 нұсқалары) ұшақтарын қолданады.
== Нұсқалары ==
Барлық Boeing 737 ұшақтары 3 ұшақтар жанұясына бөлінген: 737 Original (Түпнұсқалық), 737 Classic (Классикалық) и 737 Next Generation (Келесі генереция, NG).
*Original: 737-100, -200 ( [[1967]]-[[1988]] жж. өндірілген)
*Classic: 737-300, -400, -500 ([[1983]]-[[2000]] жж. өндірілген)
*Next Generation: 737-600, -700, -700ER, -800, -900, -900ER, BBJ, BBJ2 ([[1997]] жылдан бастап өндірілуде)

Қолданыстағы Boeing 737 ұшақтарның көп бөлігі Classic пен Next Generation жанұясының ұшақтары.

Әуе желілерінің ұшақтарды атауы: Boeing 737-200 — B732, Boeing 737-600 — B736, Boeing 737-700 — B73G, Boeing 737-800 — B73H. Вертикальді қанат ұштарымен (уинглеттер) жабдықталған ұшақтар 737W немесе 739W деп белгіленеді. Негізінен ұшақ модификацияларының атауы фюзеляж ұзындығын білдіреді. Алайда 6 фюзеляж нұсқасына 9 атау сәйкес. Фюзеляж ұзындығы бойынша атаулар: 1) -100; 2) -200, -500, -600; 3) -300, -700; 4) -400; 5) -800; 6) -900.

=== Boeing 737 Original ұшақтар жанұясы (-100, -200) ===
[[Сурет:Ryanair.b737.750pix.jpg|нобай|оңға|Ryanair әуекомпаниясының Boeing 737-200 ұшағы]]
Жанармай үнемділігінің аздығынан, қозғалтқыштардың қатты шуынан және қымбат қызмет көрсетуге байланысты 737 Original жанұясының ұшақтары қолданыстан тез шығып қалды. 737-200 ұшақтарның көбі дамушы мемлекеттердің әуекомпаниялары қолданысында, негізінен африкалық компанияларда. 737-100 ұшағы мүлдем қолданылмайды. 737 Original ұшақтарынң Boeing 727 моделінене басты айырмашылығы — ұшақ кабинасы екі ұшқышқа арналып жасалды, бортинженер қажет болмады. Кейінірек екі экипаж мүшесіне арналып жасалынған кабина жолаушы ұшақтары үшін стандартты болып кетті.

==== 737-100 ====
Boeing 737-100 Boeing 737 ұшақтарының алғашқы типі болды. Барлығы 30 737-100 ұшағы өндірілген. 2007 жылға қарай ұшақтың осы нұсқасының бірде-бірі қолданыста болмады.

==== 737-200 ====
Boeing 737-200 американдық нарыққа арнайы ұзартылған 737-100 ұшағының нұсқасы болып табылады. Ұшақтың бұл нұсқасына алғашқы болып United Airlines тапсырыс берді.

Boeing 737-200C — жолаушы тасымалдаушыдан аралас немесе толықтай жүк тасымалдаушы ұшаққа жабдықталына алатын модификациясы.

Boeing 737-200QC — 737-200C ұшағының модификациясы, ұшақ салоны тез қайта жабдықталына алатын. Ұшақ 1967-1988 жылдар аралығында өндірілген.

1971 жылы 737-200 737-200 Advanced (дамытылған) нұсқасына дейін дамытылды, кейінрек ол стандартты ұшаққа айналды. Бұл нұсқа да -200С және -200QC модификацияларында ұсынылды. Бұдан бөлек ұшақтың 737-200 Executive Jet және 737-200HGW (High Gross Weight) нұсқалары болды.
737-200 моделі қазіргі таңда ескірген болып саналатындықтан, қазір оны негізінен үшінші әлем әуекомпаниялары қолдануда.

=== Boeing 737 Classic (-300,-400,-500) ===
{{main|Boeing 737 Classic}}
Уақыт өте келе алғашқы 737-100 және -200 ұшақтары ескірді, әрі ұшақ шығындарының өсуіне байланысты [[DC-9]] ұшағымен бәсекелістікте жеңіліске ұшырады.

1979 жылы Боинг 737-200 Advanced негізіндегі 150 орындық жаңа жолаушы ұшағы бойынша зерттеу жұмыстарын бастады. 1980 жылы ұшаққа 737-300 белгіленуі берілді. Осы кезде тағы да [[Boeing 757]] және [[Boeing 767]] ұшақтары бойынша жұмыс жасалынған болатын. Жобалау барысында осы үш ұшақтың авионикасы ұқсатылып жасалды.

737-300 нұсқасында 737-200-ден планер элементтерін, ұшуды басқару жүйесін, кондиционерлік жүйені, т.б. бөліктері сақталып қалғанымен, жалпы алғанда бұл жаңа ұшақ болды. -300 сандық авионикаға, басқа қозғалтықыш пен жаңа салонға ие болды. Аэродинамиканың өзгеруі форкилдің пайда болуына әкеп соқты, жаңа ұшақтың ең басты сыртқы ерекшелігі осыда болды.

==== 737-300 ====
[[Сурет:183be - EasyJet Switzerland Boeing 737-300, HB-IIK@ZRH,20.07.2002 - Flickr - Aero Icarus.jpg|нобай|Boeing 737-300]]
Боинг 737-300 — 737 Classic ұшақтар жанұясының алғашқы әрі негізгі өкілі. 737-200 нұсқасымен салыстырғанда ұшақ 3 метрге ұзарды (33,18 метрге дейін). Ұшаққа ең алғаш болып американдық [[US Airways]] және [[Southwest Airlines]] әуекомпаниялары тапсырыс берді.

Ұшақ алғаш 1984 жылы 24 ақпанда әуеге көтерілді. Алғашқы сериалық ұшақтар 1984 жылы күзде тапсырыс берушілерге берілді.

[[Сурет:Boeing 737-46J AN2080237.jpg|нобай|Boeing 737-400]]
==== 737-400 ====
Boeing 737-400 — чартерлік әуекомпанияларының талаптары нәтижесінде жасалған ұшақ нұсқасы. Ол 737-300 нұсқасын 3 метрге ұзарту арқылы жасалды (35,23 м).

Салон көлемінің үлкеюіне байланысты ұшақтың кондицинерлік жүйесі өзгеріске ұшырады. Осыған байланысты ұшақтың екі жағынан 2 терезе орын қалдырылып кеткен, сондықтан -400 нұсқасын 737 Classic жанұясының басқа нұсқаларынан айру оңай. Сонымен қатар ұшақ қанат үстіндегі қосымша апаттық есіктермен (әр жағында 2 есіктен, ал -300 және -500 нұсқаларында біреу ғана) және ұшақ құйрығына қойылған арнайы табанмен жабдықталды. Бұл табан ұшақ құйрығының ҰҚС-на тиген кездегі конструкцияның бұзылуынан сақтайды. Бұл ерекшеліктер кейінгі &quot;ұзын&quot; 737 ұшақтарында да болды.

Алғашқы тапсырыс берушілер — US Airways және Pace Airlines. Ең негізгі қолданушы — [[Alaska Airlines]], 40 ұшақ.

==== 737-500 ====
[[Сурет:Boeing 737-53A, Tatarstan Aircompany AN1888416.jpg|нобай|Boeing 737-500]]
Boeing 737-500 — 737-300 нұсқасының 2 метрге қысқартылған (29,79 м), ұшу қашықтығы артырылған нұсқасы. Жолаушы сыйымдылығы 737-200 ұшағымен шамалас болғандықтан Boeing 737-500 оны алмастырушы ретінде қарастырылды.

Бұл нұсқа 1987 жылы көпшілік назарына ұсынылды. Ұшақтың алғаш тапсырыс берушісі [[Southwest Airlines]] (20 ұшақ) болды. Алғашқы ұшақ тапсырыс берушіге 1990 жылы 28 ақпанда берілді.

=== 737 MAX жанұясы&lt;nowiki&gt;(-7/-8/-9)&lt;/nowiki&gt; ===
{{main|Boeing 737 MAX}}
Boeing 737 MAX — Boeing 737 Next Generation ұшақтарын алмастыру мақсатымен жобаланып жатқан ұшақтар жанұясы. Ұшақтың қолданысқа енгізілуі 2017 жылы болады деп күтілуде.

=== Әскери нұсқалары ===
Азаматтық Боинг 737 негізінде жасалынған арнайы әскери ұшақтардың бірнеше түрі бар.

* Т-43 — АҚШ ӘӘК штурмандарын даярлау үшін қолданылатын Boeing 737-200. Кейбір ұшақтар адамдар тасымалына арналған СТ-43 нұсқасына өзгертілген.
* SLAMMR — көпфункционалды борттық радармен жабдықталған теңіз барлауы және тасымалдаушы ұшақ. 3 ұшақ Индонезия ӘӘК-не сатылған.
* C-40 Clipper — 737-700С  негізінде жасаылған тасымалдаушы ұшақ. C-9 Skytrain II ұшағын алмастыру үшін жасалған. С-40В және С-40С АҚШ ӘӘК-нде шоғары шенді әскерилерді тасымалдау үшін қолданылады.
* Project Wedgetail — Боинг 737-700IGW негізінде жасалынған алыс радиолокациялық бақылау ұшағы. Ең алғашқы тапсырыс беруші Аустралия ӘӘК.
* [[Boeing P-8 Poseidon|P-8]] — 737-800EXR негізінде жасалынған ӘТК авиациясының көпфункционалды ұшағы. P-8 Қырғиқабақ соғыс кезінің аңызға айналған сүңгуірқайықтарға қарсы [[P-3 Orion]] ұшағысн алмастыру үшін жобаланған.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!
!&lt;nowiki&gt;737-100&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-200&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-300&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-400&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-500&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-600&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-700&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-800&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900ER&lt;/nowiki&gt;
|-
! Ұзындығы, м
|28,63 ||30,53 ||33,25 ||36,40 ||31,01 ||31,24 ||33,63 ||39,47 ||42,11 ||42,11
|-
! Қанат жаймасы, м
|colspan=&quot;2&quot;|28,35 ||colspan=&quot;3&quot;|28,88 || colspan=&quot;5&quot; |34,32
|-
! Биіктігі, м
| colspan=&quot;2&quot; |11,23 || colspan=&quot;3&quot; |11,07 || colspan=&quot;2&quot; |12,67|| colspan=&quot;3&quot; |12,62
|-
! Фюзеляж ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,76
|-
! Салон ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,54
|-
! Салон биіктігі, м
|2,19 |||2,11 ||colspan=&quot;8&quot;|2,20
|-
! Максималды жолаушылар орны
|103 ||133 ||149 ||168 ||132 ||130 ||148 ||189 ||189 ||215
|-
! Крейсерлік жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|817 ||colspan=&quot;3&quot;|807 ||colspan=&quot;5&quot;|852
|-
! Минималды ұшу жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|350 ||colspan=&quot;3&quot;|350 ||colspan=&quot;5&quot;|330
|-
! Ұшу қашықтығы, км
|2 592 ||3 518 || ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Орын ауыстыру қашықтығы, км
|3 148 ||4 444 ||6 670 ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Көтерілу шегі, м
|colspan=&quot;2&quot;| 10 670 ||10 700 ||11 300 ||11 300 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500
|-
! Ұшу кезіндегі қарқыны, м
| 1 290||2 058||2 012||2 356||1 860||1 799||1 677||2 241||2 408||2 450
|-
! Қрну кезіндегі жүріс, м
| 1 180|| 1 350|| 1 400|| 1 540|| 1 360|| 1 340|| 1 430|| 1 630|| 1 700|| 1 750
|-
! Максималды ұшу салмағы, кг
|43 998 ||45 359 ||56 472 ||62 823 ||52 390 ||56 245 ||70080 ||79015 ||74 389 ||74 389
|-
! Бос жабдықталған ұшақ салмағы, кг
|26 581 ||27 170 ||31 479 ||33 189 ||31 311 ||36 378 ||37 648 ||41 413 ||42 901 ||44 677
|-
! Жанармай қоры, л
|13 399 ||13 096 ||20 102 ||20 102 ||20 102 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 025
|-
! Жанармай қоры,  кг
|10 758 ||10 515 ||16 141 ||16 141 ||16 141 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894
|-
! Салыстырмалық жанармай шығыны , г/жолаушы.-км
| -||- ||25,5 ||20,9 ||25,5||- ||- ||- ||- ||-   
|-
! Қозғалтқыштар (2×)&lt;ref&gt;[http://www.cfmaeroengines.com/engines/cfm56-7b CFM International. Engines: CFM56-7B] &lt;/ref&gt;
| [[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-7]]||[[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-9/9A]]|| CFM56-3B1|| CFM56-3B2|| CFM56-3B1|| CFM56-7B18
CFM56-7B20

CFM56-7B22
|| CFM56-7B20
CFM56-7B22

CFM56-7B24

CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|-
! Тарту күші, тс
| 2 × 5,7|| 2 × 6,6|| 2 × 9,1|| 2 × 10|| 2 × 9,1|| 2 x 8,9
2 × 9,3

2 x 10,3
|| 2 x 9,3
2 x 10,3

2 x 11,0

2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|-
! Алғашқы тапсырылу
|10.02.1968 [[Lufthansa]]
|28.04.1968 [[United Airlines|United]]
|28.11.1984 [[US Airways|US Air]]
|15.09.1988 [[Piedmont Airlines|Piedmont]]
|28.02.1990 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|08.1998 [[Scandinavian Airlines System|SAS]]
|10.1997 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|24.04.1998 [[Hapagfly|Hapag Lloyd]]
|17.05.2001 [[Alaska Airlines|Alaska Air]]
|27.04.2007 [[Lion Air]]
|}
Дереккөз:&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/assets/pdf/commercial/airports/acaps/737.pdf Boeing Commercial Airplanes D6-58325-6 SEP 2013]&lt;/ref&gt;.

* Бұл жанұяның ұшақтарына басқа қозғалтқыштар да орнатылған болатын: [[Pratt &amp; Whitney]] JT8D-7, -9, -5, -17 и -17R &lt;nowiki&gt;(-200)&lt;/nowiki&gt;, [[CFM International]] CFM56-3С &lt;nowiki&gt;(-300, -400, -500)&lt;/nowiki&gt;, CFM56-7 &lt;nowiki&gt;(-600, -700, -800, -900, -900ER)&lt;/nowiki&gt;
* Бағасы (АҚШ долларында): 51,5 млн-нан 87 млн-ға дейін, 2008 жылға сәйкес&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/commercial/prices/index.html Boeing: Commercial Airplanes — Jet Prices Home]&lt;/ref&gt;.

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.boeing.com/boeing/commercial/737family/index.page Boeing компниясының ресми сйтындағы Boeing 737 ұшағының беті]

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]


{{Aero-stub}}</text>
      <sha1>n27s098it65ck7xk592t5rycm9t8pgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586832</id>
      <parentid>3586813</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>Қате түзетілді</comment>
      <origin>3586832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18191" sha1="cl1kh5govs95d8ttwjx6rbstj9rwi9a" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 737
 |типі                  = тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = {{flagicon|USA}} Boeing
 |мемлекеті             =
 |суреті                = Boeing 737-329, Transaero Airlines AN0446509.jpg
 |қолтаңба              = [[Transaero]] әуе компаниясынң Boieng 737 ұшағы
 |жобалаушысы           = {{flagicon|USA}} Boeing
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 1967 жыл 9 сәуір
 |эксплуатация басталуы = 1968 жыл
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = қолданыста
 |негізгі эксплуатанты  = эксплуатанты	Southwest Airlines (612)
 |басқа эксплуатанттары = [[Continental Airlines]] (264)&lt;br /&gt;
[[Ryanair]] (272)&lt;br /&gt;
[[US Airways]] (96)&lt;br /&gt;
[[AirTran]] (52)&lt;br /&gt;
 |өндіріс жылдары       = 
 |шығарылған бірліктері = 7755 &lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;&gt;{{cite web | url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=737&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=737&amp;ViewReportF=View+Report | title=Orders &amp; Deliveries 737 Model Summary | date=2013 қыркүйек}}&lt;/ref&gt;([[2013 жыл]] қыркүйек)
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 49,5-85 млн  $
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[Boeing 737 Classic]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 Next Generation]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 MAX]]&lt;br /&gt;
[[Boeing P-8 Poseidon]]
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 737
}}

'''Boeing 737''' — американдық [[Боинг]] компаниясы жасап шығарған тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы. Boeing 737 авиақұрылыс тарихындағы ең көп өндірілген реактивті жолаушы ұшағы (2013 жылдың қыркүйегіне қарай 7755 ұшақ өндірілген және тағы 3467 ұшаққа тапсырыс түскен&lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;/&gt;)

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
=== Жобалануы ===
=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Қазақстанда қолданылуы ==
Қазақстандық [[SCAT]] әуекомпаниясы 5 Boeing 737 (-300 және -500 нұсқалары) ұшақтарын қолданады.
== Нұсқалары ==
Барлық Boeing 737 ұшақтары 3 ұшақтар жанұясына бөлінген: 737 Original (Түпнұсқалық), 737 Classic (Классикалық) и 737 Next Generation (Келесі генереция, NG).
*Original: 737-100, -200 ( [[1967]]-[[1988]] жж. өндірілген)
*Classic: 737-300, -400, -500 ([[1983]]-[[2000]] жж. өндірілген)
*Next Generation: 737-600, -700, -700ER, -800, -900, -900ER, BBJ, BBJ2 ([[1997]] жылдан бастап өндірілуде)

Қолданыстағы Boeing 737 ұшақтарның көп бөлігі Classic пен Next Generation жанұясының ұшақтары.

Әуе желілерінің ұшақтарды атауы: Boeing 737-200 — B732, Boeing 737-600 — B736, Boeing 737-700 — B73G, Boeing 737-800 — B73H. Вертикальді қанат ұштарымен (уинглеттер) жабдықталған ұшақтар 737W немесе 739W деп белгіленеді. Негізінен ұшақ модификацияларының атауы фюзеляж ұзындығын білдіреді. Алайда 6 фюзеляж нұсқасына 9 атау сәйкес. Фюзеляж ұзындығы бойынша атаулар: 1) -100; 2) -200, -500, -600; 3) -300, -700; 4) -400; 5) -800; 6) -900.

=== Boeing 737 Original ұшақтар жанұясы (-100, -200) ===
[[Сурет:Ryanair.b737.750pix.jpg|нобай|оңға|Ryanair әуекомпаниясының Boeing 737-200 ұшағы]]
Жанармай үнемділігінің аздығынан, қозғалтқыштардың қатты шуынан және қымбат қызмет көрсетуге байланысты 737 Original жанұясының ұшақтары қолданыстан тез шығып қалды. 737-200 ұшақтарның көбі дамушы мемлекеттердің әуекомпаниялары қолданысында, негізінен африкалық компанияларда. 737-100 ұшағы мүлдем қолданылмайды. 737 Original ұшақтарынң Boeing 727 моделінене басты айырмашылығы — ұшақ кабинасы екі ұшқышқа арналып жасалды, бортинженер қажет болмады. Кейінірек екі экипаж мүшесіне арналып жасалынған кабина жолаушы ұшақтары үшін стандартты болып кетті.

==== 737-100 ====
Boeing 737-100 Boeing 737 ұшақтарының алғашқы типі болды. Барлығы 30 737-100 ұшағы өндірілген. 2007 жылға қарай ұшақтың осы нұсқасының бірде-бірі қолданыста болмады.

==== 737-200 ====
Boeing 737-200 американдық нарыққа арнайы ұзартылған 737-100 ұшағының нұсқасы болып табылады. Ұшақтың бұл нұсқасына алғашқы болып United Airlines тапсырыс берді.

Boeing 737-200C — жолаушы тасымалдаушыдан аралас немесе толықтай жүк тасымалдаушы ұшаққа жабдықталына алатын модификациясы.

Boeing 737-200QC — 737-200C ұшағының модификациясы, ұшақ салоны тез қайта жабдықталына алатын. Ұшақ 1967-1988 жылдар аралығында өндірілген.

1971 жылы 737-200 737-200 Advanced (дамытылған) нұсқасына дейін дамытылды, кейінірек ол стандартты ұшаққа айналды. Бұл нұсқа да -200С және -200QC модификацияларында ұсынылды. Бұдан бөлек ұшақтың 737-200 Executive Jet және 737-200HGW (High Gross Weight) нұсқалары болды.
737-200 моделі қазіргі таңда ескірген болып саналатындықтан, қазір оны негізінен үшінші әлем әуекомпаниялары қолдануда.

=== Boeing 737 Classic (-300,-400,-500) ===
{{main|Boeing 737 Classic}}
Уақыт өте келе алғашқы 737-100 және -200 ұшақтары ескірді, әрі ұшақ шығындарының өсуіне байланысты [[DC-9]] ұшағымен бәсекелістікте жеңіліске ұшырады.

1979 жылы Боинг 737-200 Advanced негізіндегі 150 орындық жаңа жолаушы ұшағы бойынша зерттеу жұмыстарын бастады. 1980 жылы ұшаққа 737-300 белгіленуі берілді. Осы кезде тағы да [[Boeing 757]] және [[Boeing 767]] ұшақтары бойынша жұмыс жасалынған болатын. Жобалау барысында осы үш ұшақтың авионикасы ұқсатылып жасалды.

737-300 нұсқасында 737-200-ден планер элементтерін, ұшуды басқару жүйесін, кондиционерлік жүйені, т.б. бөліктері сақталып қалғанымен, жалпы алғанда бұл жаңа ұшақ болды. -300 сандық авионикаға, басқа қозғалтықыш пен жаңа салонға ие болды. Аэродинамиканың өзгеруі форкилдің пайда болуына әкеп соқты, жаңа ұшақтың ең басты сыртқы ерекшелігі осыда болды.

==== 737-300 ====
[[Сурет:183be - EasyJet Switzerland Boeing 737-300, HB-IIK@ZRH,20.07.2002 - Flickr - Aero Icarus.jpg|нобай|Boeing 737-300]]
Боинг 737-300 — 737 Classic ұшақтар жанұясының алғашқы әрі негізгі өкілі. 737-200 нұсқасымен салыстырғанда ұшақ 3 метрге ұзарды (33,18 метрге дейін). Ұшаққа ең алғаш болып американдық [[US Airways]] және [[Southwest Airlines]] әуекомпаниялары тапсырыс берді.

Ұшақ алғаш 1984 жылы 24 ақпанда әуеге көтерілді. Алғашқы сериалық ұшақтар 1984 жылы күзде тапсырыс берушілерге берілді.

[[Сурет:Boeing 737-46J AN2080237.jpg|нобай|Boeing 737-400]]
==== 737-400 ====
Boeing 737-400 — чартерлік әуекомпанияларының талаптары нәтижесінде жасалған ұшақ нұсқасы. Ол 737-300 нұсқасын 3 метрге ұзарту арқылы жасалды (35,23 м).

Салон көлемінің үлкеюіне байланысты ұшақтың кондицинерлік жүйесі өзгеріске ұшырады. Осыған байланысты ұшақтың екі жағынан 2 терезе орын қалдырылып кеткен, сондықтан -400 нұсқасын 737 Classic жанұясының басқа нұсқаларынан айру оңай. Сонымен қатар ұшақ қанат үстіндегі қосымша апаттық есіктермен (әр жағында 2 есіктен, ал -300 және -500 нұсқаларында біреу ғана) және ұшақ құйрығына қойылған арнайы табанмен жабдықталды. Бұл табан ұшақ құйрығының ҰҚС-на тиген кездегі конструкцияның бұзылуынан сақтайды. Бұл ерекшеліктер кейінгі &quot;ұзын&quot; 737 ұшақтарында да болды.

Алғашқы тапсырыс берушілер — US Airways және Pace Airlines. Ең негізгі қолданушы — [[Alaska Airlines]], 40 ұшақ.

==== 737-500 ====
[[Сурет:Boeing 737-53A, Tatarstan Aircompany AN1888416.jpg|нобай|Boeing 737-500]]
Boeing 737-500 — 737-300 нұсқасының 2 метрге қысқартылған (29,79 м), ұшу қашықтығы артырылған нұсқасы. Жолаушы сыйымдылығы 737-200 ұшағымен шамалас болғандықтан Boeing 737-500 оны алмастырушы ретінде қарастырылды.

Бұл нұсқа 1987 жылы көпшілік назарына ұсынылды. Ұшақтың алғаш тапсырыс берушісі [[Southwest Airlines]] (20 ұшақ) болды. Алғашқы ұшақ тапсырыс берушіге 1990 жылы 28 ақпанда берілді.

=== 737 MAX жанұясы&lt;nowiki&gt;(-7/-8/-9)&lt;/nowiki&gt; ===
{{main|Boeing 737 MAX}}
Boeing 737 MAX — Boeing 737 Next Generation ұшақтарын алмастыру мақсатымен жобаланып жатқан ұшақтар жанұясы. Ұшақтың қолданысқа енгізілуі 2017 жылы болады деп күтілуде.

=== Әскери нұсқалары ===
Азаматтық Боинг 737 негізінде жасалынған арнайы әскери ұшақтардың бірнеше түрі бар.

* Т-43 — АҚШ ӘӘК штурмандарын даярлау үшін қолданылатын Boeing 737-200. Кейбір ұшақтар адамдар тасымалына арналған СТ-43 нұсқасына өзгертілген.
* SLAMMR — көпфункционалды борттық радармен жабдықталған теңіз барлауы және тасымалдаушы ұшақ. 3 ұшақ Индонезия ӘӘК-не сатылған.
* C-40 Clipper — 737-700С  негізінде жасаылған тасымалдаушы ұшақ. C-9 Skytrain II ұшағын алмастыру үшін жасалған. С-40В және С-40С АҚШ ӘӘК-нде шоғары шенді әскерилерді тасымалдау үшін қолданылады.
* Project Wedgetail — Боинг 737-700IGW негізінде жасалынған алыс радиолокациялық бақылау ұшағы. Ең алғашқы тапсырыс беруші Аустралия ӘӘК.
* [[Boeing P-8 Poseidon|P-8]] — 737-800EXR негізінде жасалынған ӘТК авиациясының көпфункционалды ұшағы. P-8 Қырғиқабақ соғыс кезінің аңызға айналған сүңгуірқайықтарға қарсы [[P-3 Orion]] ұшағысн алмастыру үшін жобаланған.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!
!&lt;nowiki&gt;737-100&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-200&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-300&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-400&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-500&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-600&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-700&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-800&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900ER&lt;/nowiki&gt;
|-
! Ұзындығы, м
|28,63 ||30,53 ||33,25 ||36,40 ||31,01 ||31,24 ||33,63 ||39,47 ||42,11 ||42,11
|-
! Қанат жаймасы, м
|colspan=&quot;2&quot;|28,35 ||colspan=&quot;3&quot;|28,88 || colspan=&quot;5&quot; |34,32
|-
! Биіктігі, м
| colspan=&quot;2&quot; |11,23 || colspan=&quot;3&quot; |11,07 || colspan=&quot;2&quot; |12,67|| colspan=&quot;3&quot; |12,62
|-
! Фюзеляж ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,76
|-
! Салон ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,54
|-
! Салон биіктігі, м
|2,19 |||2,11 ||colspan=&quot;8&quot;|2,20
|-
! Максималды жолаушылар орны
|103 ||133 ||149 ||168 ||132 ||130 ||148 ||189 ||189 ||215
|-
! Крейсерлік жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|817 ||colspan=&quot;3&quot;|807 ||colspan=&quot;5&quot;|852
|-
! Минималды ұшу жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|350 ||colspan=&quot;3&quot;|350 ||colspan=&quot;5&quot;|330
|-
! Ұшу қашықтығы, км
|2 592 ||3 518 || ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Орын ауыстыру қашықтығы, км
|3 148 ||4 444 ||6 670 ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Көтерілу шегі, м
|colspan=&quot;2&quot;| 10 670 ||10 700 ||11 300 ||11 300 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500
|-
! Ұшу кезіндегі қарқыны, м
| 1 290||2 058||2 012||2 356||1 860||1 799||1 677||2 241||2 408||2 450
|-
! Қрну кезіндегі жүріс, м
| 1 180|| 1 350|| 1 400|| 1 540|| 1 360|| 1 340|| 1 430|| 1 630|| 1 700|| 1 750
|-
! Максималды ұшу салмағы, кг
|43 998 ||45 359 ||56 472 ||62 823 ||52 390 ||56 245 ||70080 ||79015 ||74 389 ||74 389
|-
! Бос жабдықталған ұшақ салмағы, кг
|26 581 ||27 170 ||31 479 ||33 189 ||31 311 ||36 378 ||37 648 ||41 413 ||42 901 ||44 677
|-
! Жанармай қоры, л
|13 399 ||13 096 ||20 102 ||20 102 ||20 102 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 025
|-
! Жанармай қоры,  кг
|10 758 ||10 515 ||16 141 ||16 141 ||16 141 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894
|-
! Салыстырмалық жанармай шығыны , г/жолаушы.-км
| -||- ||25,5 ||20,9 ||25,5||- ||- ||- ||- ||-   
|-
! Қозғалтқыштар (2×)&lt;ref&gt;[http://www.cfmaeroengines.com/engines/cfm56-7b CFM International. Engines: CFM56-7B] &lt;/ref&gt;
| [[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-7]]||[[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-9/9A]]|| CFM56-3B1|| CFM56-3B2|| CFM56-3B1|| CFM56-7B18
CFM56-7B20

CFM56-7B22
|| CFM56-7B20
CFM56-7B22

CFM56-7B24

CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|-
! Тарту күші, тс
| 2 × 5,7|| 2 × 6,6|| 2 × 9,1|| 2 × 10|| 2 × 9,1|| 2 x 8,9
2 × 9,3

2 x 10,3
|| 2 x 9,3
2 x 10,3

2 x 11,0

2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|-
! Алғашқы тапсырылу
|10.02.1968 [[Lufthansa]]
|28.04.1968 [[United Airlines|United]]
|28.11.1984 [[US Airways|US Air]]
|15.09.1988 [[Piedmont Airlines|Piedmont]]
|28.02.1990 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|08.1998 [[Scandinavian Airlines System|SAS]]
|10.1997 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|24.04.1998 [[Hapagfly|Hapag Lloyd]]
|17.05.2001 [[Alaska Airlines|Alaska Air]]
|27.04.2007 [[Lion Air]]
|}
Дереккөз:&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/assets/pdf/commercial/airports/acaps/737.pdf Boeing Commercial Airplanes D6-58325-6 SEP 2013]&lt;/ref&gt;.

* Бұл жанұяның ұшақтарына басқа қозғалтқыштар да орнатылған болатын: [[Pratt &amp; Whitney]] JT8D-7, -9, -5, -17 и -17R &lt;nowiki&gt;(-200)&lt;/nowiki&gt;, [[CFM International]] CFM56-3С &lt;nowiki&gt;(-300, -400, -500)&lt;/nowiki&gt;, CFM56-7 &lt;nowiki&gt;(-600, -700, -800, -900, -900ER)&lt;/nowiki&gt;
* Бағасы (АҚШ долларында): 51,5 млн-нан 87 млн-ға дейін, 2008 жылға сәйкес&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/commercial/prices/index.html Boeing: Commercial Airplanes — Jet Prices Home]&lt;/ref&gt;.

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.boeing.com/boeing/commercial/737family/index.page Boeing компниясының ресми сйтындағы Boeing 737 ұшағының беті]

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]


{{Aero-stub}}</text>
      <sha1>cl1kh5govs95d8ttwjx6rbstj9rwi9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586833</id>
      <parentid>3586832</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18193" sha1="kaf8ibszibyie9uj4xrnp6mh6bqsbjt" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Boeing 737
 |типі                  = тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы
 |өндірушісі            = {{flagicon|USA}} Boeing
 |мемлекеті             =
 |суреті                = Boeing 737-329, Transaero Airlines AN0446509.jpg
 |қолтаңба              = [[Transaero]] әуе компаниясынң Boieng 737 ұшағы
 |жобалаушысы           = {{flagicon|USA}} Boeing
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 1967 жыл 9 сәуір
 |эксплуатация басталуы = 1968 жыл
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = қолданыста
 |негізгі эксплуатанты  = эксплуатанты	Southwest Airlines (612)
 |басқа эксплуатанттары = [[Continental Airlines]] (264)&lt;br /&gt;
[[Ryanair]] (272)&lt;br /&gt;
[[US Airways]] (96)&lt;br /&gt;
[[AirTran]] (52)&lt;br /&gt;
 |өндіріс жылдары       = 
 |шығарылған бірліктері = 7755 &lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;&gt;{{cite web | url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=737&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=737&amp;ViewReportF=View+Report | title=Orders &amp; Deliveries 737 Model Summary | date=2013 қыркүйек}}&lt;/ref&gt;([[2013 жыл]] қыркүйек)
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 49,5-85 млн  $
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[Boeing 737 Classic]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 Next Generation]]&lt;br /&gt;
[[Boeing 737 MAX]]&lt;br /&gt;
[[Boeing P-8 Poseidon]]
 |ортаққордағы санаты   = Boeing 737
}}

'''Boeing 737''' — американдық [[Боинг]] компаниясы жасап шығарған тарфюзеляжды ортамагистральді жолаушы ұшағы. Boeing 737 авиақұрылыс тарихындағы ең көп өндірілген реактивті жолаушы ұшағы (2013 жылдың қыркүйегіне қарай 7755 ұшақ өндірілген және тағы 3467 ұшаққа тапсырыс түскен&lt;ref name=&quot;Orders and Deliveries&quot;/&gt;)

== Тарихы ==
=== Алғышарттары ===
=== Жобалануы ===
=== Қолданысқа енгізілуі ===

== Қазақстанда қолданылуы ==
Қазақстандық [[SCAT]] әуекомпаниясы 5 Boeing 737 (-300 және -500 нұсқалары) ұшақтарын қолданады.
== Нұсқалары ==
Барлық Boeing 737 ұшақтары 3 ұшақтар жанұясына бөлінген: 737 Original (Түпнұсқалық), 737 Classic (Классикалық) и 737 Next Generation (Келесі генереция, NG).
*Original: 737-100, -200 ( [[1967]]-[[1988]] жж. өндірілген)
*Classic: 737-300, -400, -500 ([[1983]]-[[2000]] жж. өндірілген)
*Next Generation: 737-600, -700, -700ER, -800, -900, -900ER, BBJ, BBJ2 ([[1997]] жылдан бастап өндірілуде)

Қолданыстағы Boeing 737 ұшақтарның көп бөлігі Classic пен Next Generation жанұясының ұшақтары.

Әуе желілерінің ұшақтарды атауы: Boeing 737-200 — B732, Boeing 737-600 — B736, Boeing 737-700 — B73G, Boeing 737-800 — B73H. Вертикальді қанат ұштарымен (уинглеттер) жабдықталған ұшақтар 737W немесе 739W деп белгіленеді. Негізінен ұшақ модификацияларының атауы фюзеляж ұзындығын білдіреді. Алайда 6 фюзеляж нұсқасына 9 атау сәйкес. Фюзеляж ұзындығы бойынша атаулар: 1) -100; 2) -200, -500, -600; 3) -300, -700; 4) -400; 5) -800; 6) -900.

=== Boeing 737 Original ұшақтар жанұясы (-100, -200) ===
[[Сурет:Ryanair.b737.750pix.jpg|нобай|оңға|Ryanair әуекомпаниясының Boeing 737-200 ұшағы]]
Жанармай үнемділігінің аздығынан, қозғалтқыштардың қатты шуынан және қымбат қызмет көрсетуге байланысты 737 Original жанұясының ұшақтары қолданыстан тез шығып қалды. 737-200 ұшақтарның көбі дамушы мемлекеттердің әуекомпаниялары қолданысында, негізінен африкалық компанияларда. 737-100 ұшағы мүлдем қолданылмайды. 737 Original ұшақтарынң Boeing 727 моделінене басты айырмашылығы — ұшақ кабинасы екі ұшқышқа арналып жасалды, бортинженер қажет болмады. Кейінірек екі экипаж мүшесіне арналып жасалынған кабина жолаушы ұшақтары үшін стандартты болып кетті.

==== 737-100 ====
Boeing 737-100 Boeing 737 ұшақтарының алғашқы типі болды. Барлығы 30 737-100 ұшағы өндірілген. 2007 жылға қарай ұшақтың осы нұсқасының бірде-бірі қолданыста болмады.

==== 737-200 ====
Boeing 737-200 американдық нарыққа арнайы ұзартылған 737-100 ұшағының нұсқасы болып табылады. Ұшақтың бұл нұсқасына алғашқы болып United Airlines тапсырыс берді.

Boeing 737-200C — жолаушы тасымалдаушыдан аралас немесе толықтай жүк тасымалдаушы ұшаққа жабдықталына алатын модификациясы.

Boeing 737-200QC — 737-200C ұшағының модификациясы, ұшақ салоны тез қайта жабдықталына алатын. Ұшақ 1967-1988 жылдар аралығында өндірілген.

1971 жылы 737-200 737-200 Advanced (дамытылған) нұсқасына дейін дамытылды, кейінірек ол стандартты ұшаққа айналды. Бұл нұсқа да -200С және -200QC модификацияларында ұсынылды. Бұдан бөлек ұшақтың 737-200 Executive Jet және 737-200HGW (High Gross Weight) нұсқалары болды.
737-200 моделі қазіргі таңда ескірген болып саналатындықтан, қазір оны негізінен үшінші әлем әуекомпаниялары қолдануда.

=== Boeing 737 Classic (-300,-400,-500) ===
{{main|Boeing 737 Classic}}
Уақыт өте келе алғашқы 737-100 және -200 ұшақтары ескірді, әрі ұшақ шығындарының өсуіне байланысты [[DC-9]] ұшағымен бәсекелістікте жеңіліске ұшырады.

1979 жылы Боинг 737-200 Advanced негізіндегі 150 орындық жаңа жолаушы ұшағы бойынша зерттеу жұмыстарын бастады. 1980 жылы ұшаққа 737-300 белгіленуі берілді. Осы кезде тағы да [[Boeing 757]] және [[Boeing 767]] ұшақтары бойынша жұмыс жасалынған болатын. Жобалау барысында осы үш ұшақтың авионикасы ұқсатылып жасалды.

737-300 нұсқасында 737-200-ден планер элементтерін, ұшуды басқару жүйесін, кондиционерлік жүйені, т.б. бөліктері сақталып қалғанымен, жалпы алғанда бұл жаңа ұшақ болды. -300 сандық авионикаға, басқа қозғалтықыш пен жаңа салонға ие болды. Аэродинамиканың өзгеруі форкилдің пайда болуына әкеп соқты, жаңа ұшақтың ең басты сыртқы ерекшелігі осыда болды.

==== 737-300 ====
[[Сурет:183be - EasyJet Switzerland Boeing 737-300, HB-IIK@ZRH,20.07.2002 - Flickr - Aero Icarus.jpg|нобай|Boeing 737-300]]
Боинг 737-300 — 737 Classic ұшақтар жанұясының алғашқы әрі негізгі өкілі. 737-200 нұсқасымен салыстырғанда ұшақ 3 метрге ұзарды (33,18 метрге дейін). Ұшаққа ең алғаш болып американдық [[US Airways]] және [[Southwest Airlines]] әуекомпаниялары тапсырыс берді.

Ұшақ алғаш 1984 жылы 24 ақпанда әуеге көтерілді. Алғашқы сериалық ұшақтар 1984 жылы күзде тапсырыс берушілерге берілді.

[[Сурет:Boeing 737-46J AN2080237.jpg|нобай|Boeing 737-400]]
==== 737-400 ====
Boeing 737-400 — чартерлік әуекомпанияларының талаптары нәтижесінде жасалған ұшақ нұсқасы. Ол 737-300 нұсқасын 3 метрге ұзарту арқылы жасалды (35,23 м).

Салон көлемінің үлкеюіне байланысты ұшақтың кондицинерлік жүйесі өзгеріске ұшырады. Осыған байланысты ұшақтың екі жағынан 2 терезе орын қалдырылып кеткен, сондықтан -400 нұсқасын 737 Classic жанұясының басқа нұсқаларынан айыру оңай. Сонымен қатар ұшақ қанат үстіндегі қосымша апаттық есіктермен (әр жағында 2 есіктен, ал -300 және -500 нұсқаларында біреу ғана) және ұшақ құйрығына қойылған арнайы табанмен жабдықталды. Бұл табан ұшақ құйрығының ҰҚС-на тиген кездегі конструкцияның бұзылуынан сақтайды. Бұл ерекшеліктер кейінгі &quot;ұзын&quot; 737 ұшақтарында да болды.

Алғашқы тапсырыс берушілер — US Airways және Pace Airlines. Ең негізгі қолданушы — [[Alaska Airlines]], 40 ұшақ.

==== 737-500 ====
[[Сурет:Boeing 737-53A, Tatarstan Aircompany AN1888416.jpg|нобай|Boeing 737-500]]
Boeing 737-500 — 737-300 нұсқасының 2 метрге қысқартылған (29,79 м), ұшу қашықтығы артырылған нұсқасы. Жолаушы сыйымдылығы 737-200 ұшағымен шамалас болғандықтан Boeing 737-500 оны алмастырушы ретінде қарастырылды.

Бұл нұсқа 1987 жылы көпшілік назарына ұсынылды. Ұшақтың алғаш тапсырыс берушісі [[Southwest Airlines]] (20 ұшақ) болды. Алғашқы ұшақ тапсырыс берушіге 1990 жылы 28 ақпанда берілді.

=== 737 MAX жанұясы&lt;nowiki&gt;(-7/-8/-9)&lt;/nowiki&gt; ===
{{main|Boeing 737 MAX}}
Boeing 737 MAX — Boeing 737 Next Generation ұшақтарын алмастыру мақсатымен жобаланып жатқан ұшақтар жанұясы. Ұшақтың қолданысқа енгізілуі 2017 жылы болады деп күтілуде.

=== Әскери нұсқалары ===
Азаматтық Боинг 737 негізінде жасалынған арнайы әскери ұшақтардың бірнеше түрі бар.

* Т-43 — АҚШ ӘӘК штурмандарын даярлау үшін қолданылатын Boeing 737-200. Кейбір ұшақтар адамдар тасымалына арналған СТ-43 нұсқасына өзгертілген.
* SLAMMR — көпфункционалды борттық радармен жабдықталған теңіз барлауы және тасымалдаушы ұшақ. 3 ұшақ Индонезия ӘӘК-не сатылған.
* C-40 Clipper — 737-700С  негізінде жасаылған тасымалдаушы ұшақ. C-9 Skytrain II ұшағын алмастыру үшін жасалған. С-40В және С-40С АҚШ ӘӘК-нде шоғары шенді әскерилерді тасымалдау үшін қолданылады.
* Project Wedgetail — Боинг 737-700IGW негізінде жасалынған алыс радиолокациялық бақылау ұшағы. Ең алғашқы тапсырыс беруші Аустралия ӘӘК.
* [[Boeing P-8 Poseidon|P-8]] — 737-800EXR негізінде жасалынған ӘТК авиациясының көпфункционалды ұшағы. P-8 Қырғиқабақ соғыс кезінің аңызға айналған сүңгуірқайықтарға қарсы [[P-3 Orion]] ұшағысн алмастыру үшін жобаланған.

== Техникалық сипаттамасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!
!&lt;nowiki&gt;737-100&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-200&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-300&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-400&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-500&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-600&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-700&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-800&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900&lt;/nowiki&gt; ||&lt;nowiki&gt;737-900ER&lt;/nowiki&gt;
|-
! Ұзындығы, м
|28,63 ||30,53 ||33,25 ||36,40 ||31,01 ||31,24 ||33,63 ||39,47 ||42,11 ||42,11
|-
! Қанат жаймасы, м
|colspan=&quot;2&quot;|28,35 ||colspan=&quot;3&quot;|28,88 || colspan=&quot;5&quot; |34,32
|-
! Биіктігі, м
| colspan=&quot;2&quot; |11,23 || colspan=&quot;3&quot; |11,07 || colspan=&quot;2&quot; |12,67|| colspan=&quot;3&quot; |12,62
|-
! Фюзеляж ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,76
|-
! Салон ені, м
|colspan=&quot;10&quot;|3,54
|-
! Салон биіктігі, м
|2,19 |||2,11 ||colspan=&quot;8&quot;|2,20
|-
! Максималды жолаушылар орны
|103 ||133 ||149 ||168 ||132 ||130 ||148 ||189 ||189 ||215
|-
! Крейсерлік жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|817 ||colspan=&quot;3&quot;|807 ||colspan=&quot;5&quot;|852
|-
! Минималды ұшу жылдамдығы, км/сағ
|colspan=&quot;2&quot;|350 ||colspan=&quot;3&quot;|350 ||colspan=&quot;5&quot;|330
|-
! Ұшу қашықтығы, км
|2 592 ||3 518 || ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Орын ауыстыру қашықтығы, км
|3 148 ||4 444 ||6 670 ||5 000 ||5 200 ||5 648 ||6 230 ||5 765 ||5 800 ||5 925
|-
! Көтерілу шегі, м
|colspan=&quot;2&quot;| 10 670 ||10 700 ||11 300 ||11 300 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500 ||12 500
|-
! Ұшу кезіндегі қарқыны, м
| 1 290||2 058||2 012||2 356||1 860||1 799||1 677||2 241||2 408||2 450
|-
! Қрну кезіндегі жүріс, м
| 1 180|| 1 350|| 1 400|| 1 540|| 1 360|| 1 340|| 1 430|| 1 630|| 1 700|| 1 750
|-
! Максималды ұшу салмағы, кг
|43 998 ||45 359 ||56 472 ||62 823 ||52 390 ||56 245 ||70080 ||79015 ||74 389 ||74 389
|-
! Бос жабдықталған ұшақ салмағы, кг
|26 581 ||27 170 ||31 479 ||33 189 ||31 311 ||36 378 ||37 648 ||41 413 ||42 901 ||44 677
|-
! Жанармай қоры, л
|13 399 ||13 096 ||20 102 ||20 102 ||20 102 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 022 ||26 025
|-
! Жанармай қоры,  кг
|10 758 ||10 515 ||16 141 ||16 141 ||16 141 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894 ||20 894
|-
! Салыстырмалық жанармай шығыны , г/жолаушы.-км
| -||- ||25,5 ||20,9 ||25,5||- ||- ||- ||- ||-   
|-
! Қозғалтқыштар (2×)&lt;ref&gt;[http://www.cfmaeroengines.com/engines/cfm56-7b CFM International. Engines: CFM56-7B] &lt;/ref&gt;
| [[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-7]]||[[Pratt &amp; Whitney|P &amp; W JT8D-9/9A]]|| CFM56-3B1|| CFM56-3B2|| CFM56-3B1|| CFM56-7B18
CFM56-7B20

CFM56-7B22
|| CFM56-7B20
CFM56-7B22

CFM56-7B24

CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|| CFM56-7B24
CFM56-7B26

CFM56-7B27
|-
! Тарту күші, тс
| 2 × 5,7|| 2 × 6,6|| 2 × 9,1|| 2 × 10|| 2 × 9,1|| 2 x 8,9
2 × 9,3

2 x 10,3
|| 2 x 9,3
2 x 10,3

2 x 11,0

2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|| 2 x 11,0
2 x 11,9

2 × 12,4
|-
! Алғашқы тапсырылу
|10.02.1968 [[Lufthansa]]
|28.04.1968 [[United Airlines|United]]
|28.11.1984 [[US Airways|US Air]]
|15.09.1988 [[Piedmont Airlines|Piedmont]]
|28.02.1990 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|08.1998 [[Scandinavian Airlines System|SAS]]
|10.1997 [[Southwest Airlines|Southwest]]
|24.04.1998 [[Hapagfly|Hapag Lloyd]]
|17.05.2001 [[Alaska Airlines|Alaska Air]]
|27.04.2007 [[Lion Air]]
|}
Дереккөз:&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/assets/pdf/commercial/airports/acaps/737.pdf Boeing Commercial Airplanes D6-58325-6 SEP 2013]&lt;/ref&gt;.

* Бұл жанұяның ұшақтарына басқа қозғалтқыштар да орнатылған болатын: [[Pratt &amp; Whitney]] JT8D-7, -9, -5, -17 и -17R &lt;nowiki&gt;(-200)&lt;/nowiki&gt;, [[CFM International]] CFM56-3С &lt;nowiki&gt;(-300, -400, -500)&lt;/nowiki&gt;, CFM56-7 &lt;nowiki&gt;(-600, -700, -800, -900, -900ER)&lt;/nowiki&gt;
* Бағасы (АҚШ долларында): 51,5 млн-нан 87 млн-ға дейін, 2008 жылға сәйкес&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/commercial/prices/index.html Boeing: Commercial Airplanes — Jet Prices Home]&lt;/ref&gt;.

== Апаттар ==

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.boeing.com/boeing/commercial/737family/index.page Boeing компниясының ресми сйтындағы Boeing 737 ұшағының беті]

{{Boeing ұшақтары}}

[[Санат:Boeing ұшақтары]]
[[Санат:Жолаушы ұшақтары]]


{{Aero-stub}}</text>
      <sha1>kaf8ibszibyie9uj4xrnp6mh6bqsbjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Иванович Глинка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>500955</id>
    <revision>
      <id>3586985</id>
      <parentid>3316980</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10733" sha1="ah2qvugoe81g3pupd1ptc343rvs00ed" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Михаил Иванович Глинка
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Glinka 1856.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = Михаил Иванович Глинка, 1856 жыл 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 01.06.1804
 |Туған жері = Новоспасское с-сы, Смоленск облысы
 |Мансабы = [[композитор]], орыс классикалық музыкасының негізін салушысы
 |Азаматтығы = Ресей
 |Ұлты = орыс
 |Қайтыс болған күні = 15.02.1857
 |Қайтыс болған жері = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Әкесі = Ивана Николаевича Глинка
 |Анасы = 
 |Жұбайы = Марья Петровна Иванова
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Танымал шәкірттері = 
 |Commons = 
}} 

'''Михаил Иванович Глинка''' - (01.06.1804, Новоспасское ауылы, қазіргі Смоленск облысы - 15.02.1857, [[Берлин]]) - орыс композиторы, орыс классикалық музыкасының негізін салушысы.

Помещик отбасында туған, балалық шағын Новоспасское ауылында әкесінің алпауыт қожалығында өткізді. Болашақ композитор жасынан халық музыкасынан  сусындайды, шаруалардың жүрек тебіренткен мұңды әндері мен әкесінің туысы А.А. Глинканы басыбайлы шаруалардан құраған меншікті оркестрі орындаған музыкалық шығамалары Глинкаға зор әсер етті. Ол 10-11 жасында фортепьяно мен скрипка ойнай бастады. 14 жастағы Глинканы әкесі Петербург Басты пед.училищесінің жанындағы Благородный Пансионына оқуға берді.(1818 жыл).

[[Сурет:M.I. Glinka Monument SPB.jpg|thumb|Санкт-Петербургтағы Театралдық алаңдағы  М.И. Глинкаға ескерткіш]]
Пансионды бітірген соң Глинка Кавказға сапар шегеді, жергілікті халық музыкасымен танысады.

1830 жылы шетелге аттанған композитор Италияда үш жылдай болып, музыкалық білімін толықтыра түсті. В.Беллини, Г.Доницетти сияқты атақты композиторлармен кездеседі.   Қайту сапарында Вена арқылы Германияда болып, Берлинде белгілі музыкалық теоретигі З. Деннен сабақ алады. Бірақ Глинка шетелдік сапарына сын көзімен қарап, орыстық ұлттық операсын тудыруды армандайды.&lt;br /&gt;
1812 жылғы Отан соғысы, ілгерішіл қоғамдық қозғалыс және орыс мәдениеті Глинканың шығармашылығынан жан-жақты көрініс тапты. Композитор шығармаларында халық музыкасының әсемдігі мен профессионалдық шеберліктің аса жоғары жетістіктері ғажайып үндестікпен ұштасты.&lt;br /&gt;
Глинка шығармашылығы орыстың ұлттық музыкалық стилінің есеюіне себепші болды.&lt;br /&gt;
&quot;Иван Сусанин&quot; операсында халықтық патриотизм идеясы шешім тапса, &quot;Руслан и Людмила&quot; операсы халықтың ұлылығына деген сенім мен өмір сұлулығын жыр етеді.&lt;br /&gt;
Классикалық орыс операсын тудырған Глинка ұлттық симфонизмге негіз болған тамаша шығармалар жазып ( &quot;Камаринская&quot;, т.б.), орыс вокалдық лирикасының тарихында жаңа дәуірдің бетін ашты. &lt;br /&gt;
Глинканың &quot;Испан увертюрасы&quot; дүние жүзінде симфониялық оркестрге  музыкалық фольклорды өңдеудің бастамасы болды.  Композитор өзінің шығармашылғында украин, поляк, фин, итальян, сондай-ақ шығыс халықтарының образдары мен әуендерін шеберлікпен бейнеледі.

== Өмірбаяны ==
Михаил Глинка 1804 жылдың 20 мамырында (1 маусымында) Смоленск губерниясының Новоспасск ауылында, өзінің әкесі капитан Иван Николаевич Глинка иелігінде дүниеге келген. Композитордың арғы атасы Глинканың отбасынан шыққан — Викторин Владислав Глинка (польск. Wiktoryn Wladyslaw Glinka) болды. Польшаның Смоленскіден айырылған кезінде 1654 жылы В. В. Глинка Ресей бодандығын қабылдап, православие дінін қабылдады.

1833 жылдың шілдесінде Глинка Берлинге жол жүреді, жол ортасында Венада тоқтайды. Берлинде Глинка, неміс теоретигі Зигфрид Деннің басшылығымен композиция, полифония, аспаптандыру пәндерінен дәріс алды. 1834 жылы өзінің әкесінің қайтыс болғаны туралы ақпарат алып, Глинка тез арада Ресейге оралады.

Глинка орыс ұлттық операларын жасау үшін кең жоспарлар құрады. Операға арналған сюжетті көп іздестіргеннен соң Глинка, В. Жуковскийдің кеңесі бойынша, Иван Сусанин туралы тартуларға келіп тоқтайды. 1835 жылдың сәуір айының соңында Глинка өзінің алыс туысқаны Мария Петровна Ивановамен некелеседі. Осыдан кейін жас жұбайлар Новоспасск ауылына қайтады, онда Глинка операны жазуға кіріседі.

Михаил Иванович Глинка 1857 жылдың 15 ақпанында Берлинде қайтыс болып, Лютеран зиратында жерленген. Сол жылдың мамыр айында Глинканың кіші қарындасы Людмиланың сұрауы бойынша композитордың күлі Санкт-Петербургке көшіріліп Тихвин зиратында қайта жерленді.

Глинканың күлін Берлиннен Ресейге апара жатқанда оның табытының сыртына «Фарфор» деп жазды. Егер де Глинканың достарымен бірге шығарған  «Иван Сусанин» қойылымын еске түсірсе бұл өте символикалық нәрсе. Глинканың зиратында И. И. Горностаев эскизы бойынша жасалған ескерткіш орнатылған.

Берлиндегі орыс православиелік зиратында Глинкаға арналған мемориальды ескерткіш бар.

== Глинка туралы естелік ==
Глинкаға арналған алғашқы ескерткіш 1885-87 жж. Смоленск бағында жасалған. Революцияға дейінгі Глинканың ескерткіші Киев жерінде де сақталған. 1884 жылдан 1917 жылдар аралығында Ресей империясында Глинка сыйлықтары беріліп отырды.  Сталин кезеңінде «Мосфильмде» екі биографиялық фильм түсірілді — «Глинка» (1946) және «Глинка композиторы» (1952). Композитордың туғанына150-жыл толуына  байланысты оның аты Мемлекеттік академиялық капеллаға берілді. 1982 жылдың мамыр айының соңында композитордың туған жері Новоспасскіде М. И. Глинкаға арналған мұражай ашылды.

== Негізгі шығармалары ==

Опералары
* «Патша үшін берілген өмір» («Иван Сусанин») (1836)
* «Руслан және Людмила» (1837—1842)

Симфониялық шығармалары:
* Екі орыс тақырыбына арналған симфониялар (1834 жылы Виссарион Шебалин аяқтап оркестрледі)
* Н. В. Кукольниктің «Холмский Князі» трагедиясына арналған музыка (1842)
* Испан увертюрасы № 1 «Арагон хоты тақырыбына арналған жарқын каприччо» (1845)
* «Камариндық», екі орыс тақырыбына арналған фантазия (1848)

==Әдебиеттер==
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Асафьев Б. В. Глинка. — М., 1947; 1950; Л., 1978.
* Бернштейн Н. Д. Михаил Иванович Глинка. — СПб., 1904.
* Вальтер В. Опера Глинки «Руслан и Людмила». — СПб., 1903.
* Васина-Гроссман В. Жизнь Глинки. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1957.

{{Уикилендірілсін}}

[[Санат:Сазгерлер]]</text>
      <sha1>ah2qvugoe81g3pupd1ptc343rvs00ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586987</id>
      <parentid>3586985</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10731" sha1="lx3o3yrlhoo5l3b0b96gfrgrhg65b2c" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Михаил Иванович Глинка
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Glinka 1856.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = Михаил Иванович Глинка, 1856 жыл 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 01.06.1804
 |Туған жері = Новоспасское с-сы, Смоленск облысы
 |Мансабы = [[композитор]], орыс классикалық музыкасының негізін салушысы
 |Азаматтығы = Ресей
 |Ұлты = орыс
 |Қайтыс болған күні = 15.02.1857
 |Қайтыс болған жері = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Әкесі = Ивана Николаевича Глинка
 |Анасы = 
 |Жұбайы = Марья Петровна Иванова
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Танымал шәкірттері = 
 |Commons = 
}} 

'''Михаил Иванович Глинка''' - (01.06.1804, Новоспасское ауылы, қазіргі Смоленск облысы - 15.02.1857, [[Берлин]]) - орыс композиторы, орыс классикалық музыкасының негізін салушысы.

Помещик отбасында туған, балалық шағын Новоспасское ауылында әкесінің алпауыт қожалығында өткізді. Болашақ композитор жасынан халық музыкасынан  сусындайды, шаруалардың жүрек тебіренткен мұңды әндері мен әкесінің туысы А.А. Глинканы басыбайлы шаруалардан құраған меншікті оркестрі орындаған музыкалық шығамалары Глинкаға зор әсер етті. Ол 10-11 жасында фортепьяно мен скрипка ойнай бастады. 14 жастағы Глинканы әкесі Петербург Басты пед.училищесінің жанындағы Благородный Пансионына оқуға берді.(1818 жыл).

[[Сурет:M.I. Glinka Monument SPB.jpg|thumb|Санкт-Петербургтағы Театралдық алаңдағы  М.И. Глинкаға ескерткіш]]
Пансионды бітірген соң Глинка Кавказға сапар шегеді, жергілікті халық музыкасымен танысады.

1830 жылы шетелге аттанған композитор Италияда үш жылдай болып, музыкалық білімін толықтыра түсті. В.Беллини, Г.Доницетти сияқты атақты композиторлармен кездеседі.   Қайту сапарында Вена арқылы Германияда болып, Берлинде белгілі музыкалық теоретигі З. Деннен сабақ алады. Бірақ Глинка шетелдік сапарына сын көзімен қарап, орыстық ұлттық операсын тудыруды армандайды.&lt;br /&gt;
1812 жылғы Отан соғысы, ілгерішіл қоғамдық қозғалыс және орыс мәдениеті Глинканың шығармашылығынан жан-жақты көрініс тапты. Композитор шығармаларында халық музыкасының әсемдігі мен профессионалдық шеберліктің аса жоғары жетістіктері ғажайып үндестікпен ұштасты.&lt;br /&gt;
Глинка шығармашылығы орыстың ұлттық музыкалық стилінің есеюіне себепші болды.&lt;br /&gt;
&quot;Иван Сусанин&quot; операсында халықтық патриотизм идеясы шешім тапса, &quot;Руслан и Людмила&quot; операсы халықтың ұлылығына деген сенім мен өмір сұлулығын жыр етеді.&lt;br /&gt;
Классикалық орыс операсын тудырған Глинка ұлттық симфонизмге негіз болған тамаша шығармалар жазып ( &quot;Камаринская&quot;, т.б.), орыс вокалдық лирикасының тарихында жаңа дәуірдің бетін ашты. &lt;br /&gt;
Глинканың &quot;Испан увертюрасы&quot; дүние жүзінде симфониялық оркестрге  музыкалық фольклорды өңдеудің бастамасы болды.  Композитор өзінің шығармашылғында украин, поляк, фин, итальян, сондай-ақ шығыс халықтарының образдары мен әуендерін шеберлікпен бейнеледі.

== Өмірбаяны ==
Михаил Глинка 1804 жылдың 20 мамырында (1 маусымында) Смоленск губерниясының Новоспасск ауылында, өзінің әкесі капитан Иван Николаевич Глинка иелігінде дүниеге келген. Композитордың арғы атасы Глинканың отбасынан шыққан — Викторин Владислав Глинка (польск. Wiktoryn Wladyslaw Glinka) болды. Польшаның Смоленскіден айырылған кезінде 1654 жылы В.В. Глинка Ресей бодандығын қабылдап, православие дінін қабылдады.

1833 жылдың шілдесінде Глинка Берлинге жол жүреді, жол ортасында Венада тоқтайды. Берлинде Глинка, неміс теоретигі Зигфрид Деннің басшылығымен композиция, полифония, аспаптандыру пәндерінен дәріс алды. 1834 жылы өзінің әкесінің қайтыс болғаны туралы ақпарат алып, Глинка тез арада Ресейге оралады.

Глинка орыс ұлттық операларын жасау үшін кең жоспарлар құрады. Операға арналған сюжетті көп іздестіргеннен соң Глинка, В. Жуковскийдің кеңесі бойынша, Иван Сусанин туралы тартуларға келіп тоқтайды. 1835 жылдың сәуір айының соңында Глинка өзінің алыс туысқаны Мария Петровна Ивановамен некелеседі. Осыдан кейін жас жұбайлар Новоспасск ауылына қайтады, онда Глинка операны жазуға кіріседі.

Михаил Иванович Глинка 1857 жылдың 15 ақпанында Берлинде қайтыс болып, Лютеран зиратында жерленген. Сол жылдың мамыр айында Глинканың кіші қарындасы Людмиланың сұрауы бойынша композитордың күлі Санкт-Петербургке көшіріліп Тихвин зиратында қайта жерленді.

Глинканың күлін Берлиннен Ресейге апара жатқанда оның табытының сыртына «Фарфор» деп жазды. Егер де Глинканың достарымен бірге шығарған  «Иван Сусанин» қойылымын еске түсірсе бұл өте символикалық нәрсе. Глинканың зиратында И.И. Горностаев эскизы бойынша жасалған ескерткіш орнатылған.

Берлиндегі орыс православиелік зиратында Глинкаға арналған мемориальды ескерткіш бар.

== Глинка туралы естелік ==
Глинкаға арналған алғашқы ескерткіш 1885-87 жж. Смоленск бағында жасалған. Революцияға дейінгі Глинканың ескерткіші Киев жерінде де сақталған. 1884 жылдан 1917 жылдар аралығында Ресей империясында Глинка сыйлықтары беріліп отырды.  Сталин кезеңінде «Мосфильмде» екі биографиялық фильм түсірілді — «Глинка» (1946) және «Глинка композиторы» (1952). Композитордың туғанына150-жыл толуына  байланысты оның аты Мемлекеттік академиялық капеллаға берілді. 1982 жылдың мамыр айының соңында композитордың туған жері Новоспасскіде М. И. Глинкаға арналған мұражай ашылды.

== Негізгі шығармалары ==

Опералары
* «Патша үшін берілген өмір» («Иван Сусанин») (1836)
* «Руслан және Людмила» (1837—1842)

Симфониялық шығармалары:
* Екі орыс тақырыбына арналған симфониялар (1834 жылы Виссарион Шебалин аяқтап оркестрледі)
* Н. В. Кукольниктің «Холмский Князі» трагедиясына арналған музыка (1842)
* Испан увертюрасы № 1 «Арагон хоты тақырыбына арналған жарқын каприччо» (1845)
* «Камариндық», екі орыс тақырыбына арналған фантазия (1848)

==Әдебиеттер==
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Асафьев Б. В. Глинка. — М., 1947; 1950; Л., 1978.
* Бернштейн Н. Д. Михаил Иванович Глинка. — СПб., 1904.
* Вальтер В. Опера Глинки «Руслан и Людмила». — СПб., 1903.
* Васина-Гроссман В. Жизнь Глинки. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1957.

{{Уикилендірілсін}}

[[Санат:Сазгерлер]]</text>
      <sha1>lx3o3yrlhoo5l3b0b96gfrgrhg65b2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586989</id>
      <parentid>3586987</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10728" sha1="jbqvaz5pjppe0elrpzez1idlmb7b0ye" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Михаил Иванович Глинка
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Glinka 1856.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = Михаил Иванович Глинка, 1856 жыл 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 01.06.1804
 |Туған жері = Новоспасское с-сы, Смоленск облысы
 |Мансабы = [[композитор]], орыс классикалық музыкасының негізін салушысы
 |Азаматтығы = Ресей
 |Ұлты = орыс
 |Қайтыс болған күні = 15.02.1857
 |Қайтыс болған жері = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Әкесі = Ивана Николаевича Глинка
 |Анасы = 
 |Жұбайы = Марья Петровна Иванова
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Танымал шәкірттері = 
 |Commons = 
}} 

'''Михаил Иванович Глинка''' - (01.06.1804, Новоспасское ауылы, қазіргі Смоленск облысы - 15.02.1857, [[Берлин]]) - орыс композиторы, орыс классикалық музыкасының негізін салушысы.

Помещик отбасында туған, балалық шағын Новоспасское ауылында әкесінің алпауыт қожалығында өткізді. Болашақ композитор жасынан халық музыкасынан  сусындайды, шаруалардың жүрек тебіренткен мұңды әндері мен әкесінің туысы А.А. Глинканы басыбайлы шаруалардан құраған меншікті оркестрі орындаған музыкалық шығамалары Глинкаға зор әсер етті. Ол 10-11 жасында фортепьяно мен скрипка ойнай бастады. 14 жастағы Глинканы әкесі Петербург Басты пед.училищесінің жанындағы Благородный Пансионына оқуға берді.(1818 жыл).

[[Сурет:M.I. Glinka Monument SPB.jpg|thumb|Санкт-Петербургтағы Театралдық алаңдағы  М.И. Глинкаға ескерткіш]]
Пансионды бітірген соң Глинка Кавказға сапар шегеді, жергілікті халық музыкасымен танысады.

1830 жылы шетелге аттанған композитор Италияда үш жылдай болып, музыкалық білімін толықтыра түсті. В.Беллини, Г.Доницетти сияқты атақты композиторлармен кездеседі.   Қайту сапарында Вена арқылы Германияда болып, Берлинде белгілі музыкалық теоретигі З. Деннен сабақ алады. Бірақ Глинка шетелдік сапарына сын көзімен қарап, орыстық ұлттық операсын тудыруды армандайды.&lt;br /&gt;
1812 жылғы Отан соғысы, ілгерішіл қоғамдық қозғалыс және орыс мәдениеті Глинканың шығармашылығынан жан-жақты көрініс тапты. Композитор шығармаларында халық музыкасының әсемдігі мен профессионалдық шеберліктің аса жоғары жетістіктері ғажайып үндестікпен ұштасты.&lt;br /&gt;
Глинка шығармашылығы орыстың ұлттық музыкалық стилінің есеюіне себепші болды.&lt;br /&gt;
&quot;Иван Сусанин&quot; операсында халықтық патриотизм идеясы шешім тапса, &quot;Руслан и Людмила&quot; операсы халықтың ұлылығына деген сенім мен өмір сұлулығын жыр етеді.&lt;br /&gt;
Классикалық орыс операсын тудырған Глинка ұлттық симфонизмге негіз болған тамаша шығармалар жазып ( &quot;Камаринская&quot;, т.б.), орыс вокалдық лирикасының тарихында жаңа дәуірдің бетін ашты. &lt;br /&gt;
Глинканың &quot;Испан увертюрасы&quot; дүние жүзінде симфониялық оркестрге  музыкалық фольклорды өңдеудің бастамасы болды.  Композитор өзінің шығармашылғында украин, поляк, фин, итальян, сондай-ақ шығыс халықтарының образдары мен әуендерін шеберлікпен бейнеледі.

== Өмірбаяны ==
Михаил Глинка 1804 жылдың 20 мамырында (1 маусымында) Смоленск губерниясының Новоспасск ауылында, өзінің әкесі капитан Иван Николаевич Глинка иелігінде дүниеге келген. Композитордың арғы атасы Глинканың отбасынан шыққан — Викторин Владислав Глинка (польск. Wiktoryn Wladyslaw Glinka) болды. Польшаның Смоленскіден айырылған кезінде 1654 жылы В.В. Глинка Ресей бодандығын қабылдап, православие дінін қабылдады.

1833 жылдың шілдесінде Глинка Берлинге жол жүреді, жол ортасында Венада тоқтайды. Берлинде Глинка, неміс теоретигі Зигфрид Деннің басшылығымен композиция, полифония, аспаптандыру пәндерінен дәріс алды. 1834 жылы өзінің әкесінің қайтыс болғаны туралы ақпарат алып, Глинка тез арада Ресейге оралады.

Глинка орыс ұлттық операларын жасау үшін кең жоспарлар құрады. Операға арналған сюжетті көп іздестіргеннен соң Глинка, В. Жуковскийдің кеңесі бойынша, Иван Сусанин туралы тартуларға келіп тоқтайды. 1835 жылдың сәуір айының соңында Глинка өзінің алыс туысқаны Мария Петровна Ивановамен некелеседі. Осыдан кейін жас жұбайлар Новоспасск ауылына қайтады, онда Глинка операны жазуға кіріседі.

Михаил Иванович Глинка 1857 жылдың 15 ақпанында Берлинде қайтыс болып, Лютеран зиратында жерленген. Сол жылдың мамыр айында Глинканың кіші қарындасы Людмиланың сұрауы бойынша композитордың күлі Санкт-Петербургке көшіріліп Тихвин зиратында қайта жерленді.

Глинканың күлін Берлиннен Ресейге апара жатқанда оның табытының сыртына «Фарфор» деп жазды. Егер де Глинканың достарымен бірге шығарған  «Иван Сусанин» қойылымын еске түсірсе бұл өте символикалық нәрсе. Глинканың зиратында И.И. Горностаев эскизы бойынша жасалған ескерткіш орнатылған.

Берлиндегі орыс православиелік зиратында Глинкаға арналған мемориальды ескерткіш бар.

== Глинка туралы естелік ==
Глинкаға арналған алғашқы ескерткіш 1885-87 жж. Смоленск бағында жасалған. Революцияға дейінгі Глинканың ескерткіші Киев жерінде де сақталған. 1884 жылдан 1917 жылдар аралығында Ресей империясында Глинка сыйлықтары беріліп отырды.  Сталин кезеңінде «Мосфильмде» екі биографиялық фильм түсірілді — «Глинка» (1946) және «Глинка композиторы» (1952). Композитордың туғанына150-жыл толуына  байланысты оның аты Мемлекеттік академиялық капеллаға берілді. 1982 жылдың мамыр айының соңында композитордың туған жері Новоспасскіде М.И. Глинкаға арналған мұражай ашылды.

== Негізгі шығармалары ==

Опералары
* «Патша үшін берілген өмір» («Иван Сусанин») (1836)
* «Руслан және Людмила» (1837—1842)

Симфониялық шығармалары:
* Екі орыс тақырыбына арналған симфониялар (1834 жылы Виссарион Шебалин аяқтап оркестрледі)
* Н.В. Кукольниктің «Холмский Князі» трагедиясына арналған музыка (1842)
* Испан увертюрасы № 1 «Арагон хоты тақырыбына арналған жарқын каприччо» (1845)
* «Камариндық», екі орыс тақырыбына арналған фантазия (1848)

==Әдебиеттер==
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Асафьев Б.В. Глинка. — М., 1947; 1950; Л., 1978.
* Бернштейн Н. Д. Михаил Иванович Глинка. — СПб., 1904.
* Вальтер В. Опера Глинки «Руслан и Людмила». — СПб., 1903.
* Васина-Гроссман В. Жизнь Глинки. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1957.

{{Уикилендірілсін}}

[[Санат:Сазгерлер]]</text>
      <sha1>jbqvaz5pjppe0elrpzez1idlmb7b0ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Араби-паша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507769</id>
    <revision>
      <id>3586748</id>
      <parentid>3361122</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="fm4nauazxk2xf1r1mf9kjjfrg93v0v3" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі              = Араби-паша
 |Шынайы есімі       = {{lang-ar|أحمد عرابي}}
 |Сурет              = Ahmed Orabi 1882.png
 |Ені                =  180px
 |Атауы              = 
 |Лақап аты          = 
 |Қайтыс болған күні = 21.09.1911
 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Каир|Каирде}}, Мысыр 
 |Азаматтығы         = {{Үлгі:EGY}}
 |Білімі             = Әскери мектеп (Каирде) 
 |Діні               = мұсылман, сунит
 |Негізгі идеясы     = 
 |Мансабы            = Мысырдың  әскери министрі
 |Әкесі              =
 |Анасы              =
 |Жұбайы             =
 |Жұбайлары          =
 |Балалары           =
 |Марапаттары        = 
 |Қолтаңбасы         =
 |Сайты              = 
 |Commons            = Ahmed Orabi 
 |Туған күні          = 31.03.1841
 |Туған жері          = Эз-Заказик, Шаркия, Мысыр}}

'''Араби-паша''', Ахмед (01.04.1842 — 21.09.1911, {{lang-ar|أحمد عرابي}}) - [[Мысыр]]дың мемлекеттік және әскери қайраткері, Мысырдағы ұлт-азаттық қозғалысының (1879-82) басшысы. Полковник.

Ауқатты шаруа отбасынан шыққан. [[Каир]]дағы әскери мектебінде білім алып, полковник шеніне дейін жеткен.

1881 ж. қыркүйекте Каир ганизонның &quot;Мысыр мысырлықтар үшін&quot; деген ұранмен өткен көтерілісін басқарған. Көтеріліс нәтижесінде ұлттық үкімет құрылып, 1882 ж. ақпанда Араби-паша соғыс министрі болып тағайындалды. Сол жылғы шілде-қыркүйекте Мысырға басып кірген ағылшын әскерлеріне арсы күресті басқарды. Ағылшындарды жеңген соң, Араби-паша ұсталып, Цейлон аралына жер аударылды. 

Мысырға 1901 ж. мамыр айында оралды. Бірақ, саяси-қоғамдық істерге араласқан жоқ. Араби-пашаның даңқы Мысыр халқына кең тараған.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мысырда туғандар]]
[[Санат:21 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мысыр мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:31 наурызда туғандар]]
[[Санат:1841 жылы туғандар]]
[[Санат:1911 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мысыр премьер-министрлері]]
[[Санат:Мысыр билеушілері]]
[[Санат:Мысыр қолбасшылары]]
[[Санат:Мысыр революционерлері]]
[[Санат:Мысыр әскери министрлері]]</text>
      <sha1>fm4nauazxk2xf1r1mf9kjjfrg93v0v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сутек пероксиді</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531827</id>
    <revision>
      <id>3586857</id>
      <parentid>3495778</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа информация қосу</comment>
      <origin>3586857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21834" sha1="q0wgsab333pzifppv75jubhqkxyqo7r" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сутек пероксиді|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|күйі=сұйық|мольдік_массасы=34,01|тығыздығы=1.4|балқу_t=-0,432|қайнау_t=150,2|CAS=7722-84-1|PubChem=784 және 22326046|EINECS=231-765-0|SMILES=OO|InChI=InChI=1S/H2O2/c1-2/h1-2H
MHAJPDPJQMAIIY-UHFFFAOYSA-N|RTECS=MX0900000|ChEBI=16240|ChemSpider=763|суреті=Wasserstoffperoxid.svg|сол_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-balls.png|оң_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-vdW.png|pKa=11,75|дипольдік_моменті=5,2E−30 Кл·м}}

'''Сутек пероксиді''' ('''сутегінің асқын тотығы''') — формуласы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болатын [[Химиялық қосылыстар|химиялық қосылыс]]. Таза күйінде ол өте бозғылт көк&lt;ref name=House&gt;{{cite book |vauthors = Housecroft CE, Sharpe AG |title=Inorganic Chemistry |date=2005 |publisher=Pearson Prentice-Hall |isbn=0130-39913-2 |pages=443–44 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[сұйықтық]] болып табылады; алайда төмен концентрацияларда көк түстің әлсіздігіне байланысты түссіз болып көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PubChem |title=Hydrogen Peroxide |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/784 |access-date=2025-10-21 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксиді молекуласы асимметриялы және жоғары дәрежеде полярланған. Оның сутектік байланыстар торын түзуге бейімділігі [[тұтқырлық]]тың [[су]]мен салыстырғанда жоғары болуына әкеледі. Ол [[тотықтырғыш]] , [[ағартқыш]] зат және [[антисептик]] ретінде қолданылады, әдетте тұрмыстық мақсатта суда сұйылтылған ерітінді (массасы бойынша 3%–6%) түрінде және өнеркәсіпте жоғары концентрацияларда пайдаланылады. Концентрлі сутек пероксиді немесе &quot;[[high-test peroxide]]&quot; қыздырғанда жарылғыш түрде ыдырайды және [[зымыран]] техникасында [[монопропеллант]] ретінде де, тотықтырғыш ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Hill CN |date=2001 |title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket launch and Space Programme, 1950–1971 |publisher=Imperial College Press |isbn=978-1-86094-268-6 |url=https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |access-date=24 August 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413211242/https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді — оттектің реактивті түрі және ең қарапайым [[Пероксидті қосылыстар|пероксид]], яғни оттек–оттек байланысы бар қосылыс. Ол жарық әсерінен су мен [[оттек]]ке баяу ыдырайды, ал органикалық немесе реактивті қосылыстардың қатысуында жылдам ыдырайды. Әдетте ол әлсіз қышқыл ерітіндіде [[Тұрақтандырылған шетжақтайтын білдектер|тұрақтандырғышпен]] бірге мөлдір емес бөтелкеде сақталады. Сутек пероксиді биологиялық жүйелерде, соның ішінде адам ағзасында да кездеседі. Сутек пероксидін пайдаланатын немесе ыдырататын ферменттер [[пероксидазалар]] деп аталады.

==Қасиеттері==
Сутек пероксидінің қайнау температурасы 150,2 °C деп экстраполяцияланған, бұл судан шамамен 50 °C жоғары. Іс жүзінде сутек пероксиді осы температураға дейін қыздырылғанда ықтимал жарылғыш [[термиялық ыдырау]]ға ұшырайды. Оны төменірек температураларда және төмендетілген қысымда қауіпсіз дистилляциялауға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |veditors = Brauer G |others=Translation editing by Reed F. |date=1963 |title=Handbook of preparative inorganic chemistry |edition=2nd |volume=1 |publisher=Academic Press |location=New York|isbn=978-0-12-126601-1 |page=140}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[несепнәр]]мен (сутек пероксиді–несепнәр), натрий карбонатымен (натрий перкарбонаты) және басқа қосылыстармен тұрақты [[аддукт]]тар түзеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Chernyshov IY, Vener MV, Prikhodchenko PV, Medvedev AG, Lev O, Churakov AV |date=2017-01-04|title=Peroxosolvates: Formation Criteria, H2O2 Hydrogen Bonding, and Isomorphism with the Corresponding Hydrates|journal=Crystal Growth &amp; Design|volume=17|issue=1|pages=214–220|doi=10.1021/acs.cgd.6b01449|bibcode=2017CrGrD..17..214C |issn=1528-7483}}&lt;/ref&gt; [[Трифенилфосфин оксиді]]мен қышқыл-негіздік аддукт кейбір реакцияларда H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; үшін пайдалы «тасымалдаушы» болып табылады.

=== Құрылымы ===
Сутек пероксиді (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — жазық емес молекула, (бұрмаланған) C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; симметриясы бар; бұл алғаш рет 1950 жылы [[Поль-Антуан Жигер]] арқылы [[инфрақызыл спектроскопия]] көмегімен көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1950 |title=The Infra-Red Spectrum of Hydrogen Peroxide |journal=Journal of Chemical Physics |volume=18 |issue=1 |page=88 |doi=10.1063/1.1747464 |url=https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202122026/https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |bibcode=1950JChPh..18...88G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1983 |title=Molecular association and structure of hydrogen peroxide |journal=[[Journal of Chemical Education]] |volume=60 |issue=5 |pages=399–401 |doi=10.1021/ed060p399 |bibcode=1983JChEd..60..399G}}&lt;/ref&gt; O−O байланысы бірлік байланыс болғанымен, молекула [[энантиомер]]лер арасындағы айналу үшін ''транс'' конфигурациясы арқылы 386&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (4.62&amp;nbsp;кДж/[[моль]]) және ''цис'' конфигурациясы арқылы 2460&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (29.4&amp;nbsp;кДж/моль) болатын салыстырмалы түрде жоғары [[айналу тосқауылы]]на ие.&lt;ref name=&quot;Hunt1965&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hunt RH, Leacock RA, Peters CW, Hecht KT |date=1965 |title=Internal-Rotation in Hydrogen Peroxide: The Far-Infrared Spectrum and the Determination of the Hindering Potential |journal=The Journal of Chemical Physics |bibcode=1965JChPh..42.1931H |doi=10.1063/1.1696228 |volume=42 |issue=6 |page=1931 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |hdl=2027.42/71115 |access-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409085232/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |archive-date=9 April 2014 |url-status=live |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл тосқауылдар көршілес оттек атомдарының [[итеру (химия)|жұптаспаған электрон жұптары]] арасындағы [[итеру (химия)|итеру]] және екі O–H байланысы арасындағы дипольдік әсерлермен түсіндіріледі. Салыстыру үшін, [[этан]] үшін айналу тосқауылы 1040&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (12.4&amp;nbsp;кДж/моль).

Екі O–H байланысы арасындағы шамамен 100° [[диэдрлік бұрыш]] молекуланы хиральді етеді. Бұл [[энантиомер]]изм көрсететін ең кішкентай әрі қарапайым молекула. Бір [[стереоспецификалық]] өзара әрекеттесулердің басым болуы [[рибонуклеин қышқылы]]ның бір энантиомерлік түрінің күшеюіне және соның нәтижесінде гомохиральділіктің РНҚ әлемі жағдайында пайда болуына әкелуі мүмкін деген болжам бар.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Ball R, Brindley J |title = The Life Story of Hydrogen Peroxide III: Chirality and Physical Effects at the Dawn of Life |journal = Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume = 46 |issue = 1 |pages = 81–93 |date = March 2016 |pmid = 26399407 |doi = 10.1007/s11084-015-9465-y |s2cid = 9564774 |bibcode = 2016OLEB...46...81B}}&lt;/ref&gt;

Газ күйіндегі және [[кристалл]]дық күйінде сутек пероксиді молекулалық құрылымдары айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық [[сутектік байланыс]] әсерімен түсіндіріледі, ол газ күйінде болмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Dougherty DA, Anslyn EV |date=2005 |title=Modern Physical Organic Chemistry |publisher=University Science |isbn=978-1-891389-31-3 |page=122}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кристалдары [[тетрагональды кристалл жүйесі|тетрагональды]] болып келеді және [[кеңістік тобы]] ''D''{{su|b=4|p=4}} немесе ''P''4&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Abrahams SC, Collin RL, Lipscomb WN |date=1 January 1951|title=The crystal structure of hydrogen peroxide |journal=Acta Crystallographica |doi=10.1107/S0365110X51000039 |volume=4 |issue=1 |pages=15–20|bibcode=1951AcCry...4...15A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Қолданылуы==
===Ағарту===
Әлемде өндірілетін сутек пероксидінің шамамен 60%-ы целлюлоза мен қағазды ағарту үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HageLienke&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hage R, Lienke A |title = Applications of transition-metal catalysts to textile and wood-pulp bleaching |journal = Angewandte Chemie |volume = 45 |issue = 2 |pages = 206–222 |date = December 2005 |pmid = 16342123 |doi = 10.1002/anie.200500525 |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |access-date = 14 February 2022 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125060924/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |archive-date = 25 January 2022|url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Екінші ірі өнеркәсіптік қолданылуы — [[натрий перкарбонаты]] мен [[натрий пербораты]] өндірісі, олар кір жуғыш заттарында жұмсақ ағартқыштар ретінде қолданылады. Үлгі реакция:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
[[Натрий перкарбонаты]] — [[натрий карбонаты]] мен сутек пероксидінің аддукты, ол OxiClean және Tide жуғыш заты сияқты өнімдердің белсенді компоненті болып табылады. Суда ерігенде ол сутек пероксиді мен натрий карбонатын бөледі.&lt;ref name= jonesclark/&gt; Бұл ағартқыштар өздігінен тек {{convert|60|C}} немесе одан жоғары температурада тиімді, сондықтан олар жиі ағартқыш активаторымен бірге қолданылады.

Сутек пероксиді сондай-ақ ұн ағартқышы және тіс пен сүйекті ағартқыш ретінде қолданылады.

===Органикалық пероксидтерді өндіру===
Ол әртүрлі [[Органикалық пероксидтер|органикалық пероксидтерді]] өндіруде қолданылады, оның ішінде көп мөлшерде өндірілетін мысал — [[дибензоил пероксиді]].&lt;ref name=Ullmann&gt;{{Ullmann|first1=Herbert|last1=Klenk|first2=Peter H.|last2=Götz|first3=Rainer|last3=Siegmeier|first4=Wilfried|last4=Mayr|title=Peroxy Compounds, Organic|doi=10.1002/14356007.a19_199.pub2}}&lt;/ref&gt; [[Пероксоқышқыл]]дар, мысалы [[персірке қышқылы]] және ''meta''-хлорпероксибензой қышқылы да сутек пероксиді арқылы алынады. Сутек пероксиді органикалық пероксид негізіндегі жарылғыш заттарды, мысалы [[ацетон пероксиді]]н алу үшін қолданылған. Ол радикалдық полимерленуде инициатор ретінде пайдаланылады. Сутек пероксиді кейбір ди-күрделі эфирлермен, мысалы [[фенил оксалат эфирі]]мен (cyalume), әрекеттесіп, [[хемилюминесценция]] береді; бұл құбылыс көбінесе жарық таяқшасы түрінде кездеседі.

===Бейорганикалық пероксидтерді өндіру===
Бурамен реакция нәтижесінде [[натрий пербораты]] түзіледі, ол кір жуғыш заттардағы ағартқыш ретінде қолданылады:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===Ағынды суларды тазарту===
Сутек пероксиді кейбір ағынды суларды тазарту процестерінде органикалық қоспаларды жою үшін қолданылады. Жетілдірілген тотығу процестері кезінде Фентон реакциясы&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Tarr MA |title=Chemical degradation methods for wastes and pollutants environmental and industrial applications|date=2003|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-203-91255-3|page=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pignatello JJ, Oliveros E, MacKay A |title=Advanced Oxidation Processes for Organic Contaminant Destruction Based on the Fenton Reaction and Related Chemistry|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|date=January 2006|volume=36|issue=1|pages=1–84|doi=10.1080/10643380500326564|bibcode=2006CREST..36....1P |s2cid=93052585}}&lt;/ref&gt; өте реактивті [[гидроксил радикалы]] (•OH) түзеді. Бұл әдетте тұрақты болып келетін [[ароматты көмірсутек]]тер немесе [[галогенді қосылыс]]тар сияқты органикалық қосылыстарды ыдыратады.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pera-Titus M, Garcıa-Molina V, Baños MA, Giménez J, Esplugas S |title=Degradation of chlorophenols by means of advanced oxidation processes: a general review|journal=Applied Catalysis B: Environmental|date=February 2004|volume=47|issue=4|pages=219–256|doi=10.1016/j.apcatb.2003.09.010|bibcode=2004AppCB..47..219P }}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ ағынды сулардағы [[күкірт]] негізіндегі қосылыстарды тотықтыра алады, бұл олардың иісін азайтуға көмектеседі.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |vauthors = Goor G, Glenneberg J, Jacobi S |encyclopedia = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year = 2007 |publisher = Wiley-VCH |location = Weinheim |doi = 10.1002/14356007.a13_443.pub2 |chapter = Hydrogen Peroxide |isbn = 978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

===Дезинфекциялаушы===
Сутек пероксиді әртүрлі беттерді зарарсыздандыру үшін қолданылуы мүмкін,&lt;ref name=&quot;ascenzi&quot;&gt;{{cite book| veditors = Ascenzi JM |title=Handbook of disinfectants and antiseptics|date=1996|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-8247-9524-5|page=161}}&lt;/ref&gt; соның ішінде хирургиялық құралдарды,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Rutala WA, Weber DJ |title = Disinfection and sterilization in health care facilities: what clinicians need to know |journal = Clinical Infectious Diseases |volume = 39 |issue = 5 |pages = 702–9 |date = September 2004 |pmid = 15356786 |doi = 10.1086/423182 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; және бөлмелерді зарарсыздандыру үшін бу түрінде қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Falagas ME, Thomaidis PC, Kotsantis IK, Sgouros K, Samonis G, Karageorgopoulos DE |title = Airborne hydrogen peroxide for disinfection of the hospital environment and infection control: a systematic review |journal = The Journal of Hospital Infection |volume = 78 |issue = 3 |pages = 171–7 |date = July 2011 |pmid = 21392848 |doi = 10.1016/j.jhin.2010.12.006}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Вирустар|вирустарға]], [[Бактериялар|бактерияларға]], ашытқыларға және бактериялық спораларға қарсы кең спектрлі әсер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title=Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=185–204|edition=5th|chapter=Chapter 9: Peroxygen compounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;&gt;{{cite web |title=Chemical Disinfectants — Disinfection &amp; Sterilization Guidelines — Guidelines Library — Infection Control — CDC |url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |website=www.cdc.gov |access-date=12 April 2020 |language=en-us |date=4 April 2019 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701211440/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жалпы алғанда, [[Грам-оң бактериялар]]ға қарағанда [[Грам-теріс бактериялар]]ға қарсы белсенділігі жоғары; алайда бұл организмдердегі [[каталаза]] немесе басқа [[пероксидаза]]лардың болуы төмен концентрацияларда төзімділікті арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = McDonnell G, Russell AD |title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance |journal = Clinical Microbiology Reviews |volume = 12 |issue = 1 |pages = 147–179 |date = January 1999 |pmid = 9880479 |pmc = 88911 |doi = 10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt; Төмен концентрациялар (3%) көптеген спораларға қарсы әсер етеді; жоғары концентрациялар (7–30%) және ұзақ әсер ету уақыты спораларды жою тиімділігін арттырады.&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title= Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=529–543|edition=5th|chapter=Chapter 27: Chemical Sporicidal and Sporostatic Agents}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[хлор]] негізіндегі ағартқыштарға экологиялық қауіпсіз балама болып саналады, өйткені ол ыдырағанда оттек пен су түзеді және АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] (FDA) тарапынан [[антимикробтық агент]] ретінде [[generally recognized as safe|қауіпсіз деп жалпы танылған]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide |publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access |url=https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |date=1 April 2001 |access-date=7 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703092508/https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |archive-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Пероксидтер]]</text>
      <sha1>q0wgsab333pzifppv75jubhqkxyqo7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586858</id>
      <parentid>3586857</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Мәтінді жөндеу</comment>
      <origin>3586858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21798" sha1="1rodl3198wkuujpfg16i2s289w1qatl" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сутек пероксиді|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|күйі=сұйық|мольдік_массасы=34,01|тығыздығы=1.4|балқу_t=-0,432|қайнау_t=150,2|CAS=7722-84-1|PubChem=784 және 22326046|EINECS=231-765-0|SMILES=OO|InChI=InChI=1S/H2O2/c1-2/h1-2H
MHAJPDPJQMAIIY-UHFFFAOYSA-N|RTECS=MX0900000|ChEBI=16240|ChemSpider=763|суреті=Wasserstoffperoxid.svg|сол_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-balls.png|оң_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-vdW.png|pKa=11,75|дипольдік_моменті=5,2E−30 Кл·м}}

'''Сутек пероксиді''' ('''сутегінің асқын тотығы''') — формуласы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болатын [[Химиялық қосылыстар|химиялық қосылыс]]. Таза күйінде ол өте бозғылт көк&lt;ref name=House&gt;{{cite book |vauthors = Housecroft CE, Sharpe AG |title=Inorganic Chemistry |date=2005 |publisher=Pearson Prentice-Hall |isbn=0130-39913-2 |pages=443–44 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[сұйықтық]] болып табылады; алайда төмен концентрацияларда көк түстің әлсіздігіне байланысты түссіз болып көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PubChem |title=Hydrogen Peroxide |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/784 |access-date=2025-10-21 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксиді молекуласы асимметриялы және жоғары дәрежеде полярланған. Оның сутектік байланыстар торын түзуге бейімділігі [[тұтқырлық]]тың [[су]]мен салыстырғанда жоғары болуына әкеледі. Ол [[тотықтырғыш]] , [[ағартқыш]] зат және [[антисептик]] ретінде қолданылады, әдетте тұрмыстық мақсатта суда сұйылтылған ерітінді (массасы бойынша 3%–6%) түрінде және өнеркәсіпте жоғары концентрацияларда пайдаланылады. Концентрлі сутек пероксидін қыздырғанда жарылғыш түрде ыдырайды және [[зымыран]] техникасында [[монопропеллант]] ретінде де, тотықтырғыш ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Hill CN |date=2001 |title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket launch and Space Programme, 1950–1971 |publisher=Imperial College Press |isbn=978-1-86094-268-6 |url=https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |access-date=24 August 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413211242/https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді — оттектің реактивті түрі және ең қарапайым [[Пероксидті қосылыстар|пероксид]], яғни оттек–оттек байланысы бар қосылыс. Ол жарық әсерінен су мен [[оттек]]ке баяу ыдырайды, ал органикалық немесе реактивті қосылыстардың қатысуында жылдам ыдырайды. Әдетте ол әлсіз қышқыл ерітіндіде [[Тұрақтандырылған шетжақтайтын білдектер|тұрақтандырғышпен]] бірге мөлдір емес бөтелкеде сақталады. Сутек пероксиді биологиялық жүйелерде, соның ішінде адам ағзасында да кездеседі. Сутек пероксидін пайдаланатын немесе ыдырататын ферменттер [[пероксидазалар]] деп аталады.

==Қасиеттері==
Сутек пероксидінің қайнау температурасы 150,2 °C деп экстраполяцияланған, бұл судан шамамен 50 °C жоғары. Іс жүзінде сутек пероксиді осы температураға дейін қыздырылғанда ықтимал жарылғыш [[термиялық ыдырау]]ға ұшырайды. Оны төменірек температураларда және төмендетілген қысымда қауіпсіз дистилляциялауға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |veditors = Brauer G |others=Translation editing by Reed F. |date=1963 |title=Handbook of preparative inorganic chemistry |edition=2nd |volume=1 |publisher=Academic Press |location=New York|isbn=978-0-12-126601-1 |page=140}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[несепнәр]]мен (сутек пероксиді–несепнәр), натрий карбонатымен (натрий перкарбонаты) және басқа қосылыстармен тұрақты [[аддукт]]тар түзеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Chernyshov IY, Vener MV, Prikhodchenko PV, Medvedev AG, Lev O, Churakov AV |date=2017-01-04|title=Peroxosolvates: Formation Criteria, H2O2 Hydrogen Bonding, and Isomorphism with the Corresponding Hydrates|journal=Crystal Growth &amp; Design|volume=17|issue=1|pages=214–220|doi=10.1021/acs.cgd.6b01449|bibcode=2017CrGrD..17..214C |issn=1528-7483}}&lt;/ref&gt; [[Трифенилфосфин оксиді]]мен қышқыл-негіздік аддукт кейбір реакцияларда H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; үшін пайдалы «тасымалдаушы» болып табылады.

=== Құрылымы ===
Сутек пероксиді (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — жазық емес молекула, (бұрмаланған) C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; симметриясы бар; бұл алғаш рет 1950 жылы [[Поль-Антуан Жигер]] арқылы [[инфрақызыл спектроскопия]] көмегімен көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1950 |title=The Infra-Red Spectrum of Hydrogen Peroxide |journal=Journal of Chemical Physics |volume=18 |issue=1 |page=88 |doi=10.1063/1.1747464 |url=https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202122026/https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |bibcode=1950JChPh..18...88G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1983 |title=Molecular association and structure of hydrogen peroxide |journal=[[Journal of Chemical Education]] |volume=60 |issue=5 |pages=399–401 |doi=10.1021/ed060p399 |bibcode=1983JChEd..60..399G}}&lt;/ref&gt; O−O байланысы бірлік байланыс болғанымен, молекула [[энантиомер]]лер арасындағы айналу үшін ''транс'' конфигурациясы арқылы 386&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (4.62&amp;nbsp;кДж/[[моль]]) және ''цис'' конфигурациясы арқылы 2460&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (29.4&amp;nbsp;кДж/моль) болатын салыстырмалы түрде жоғары [[айналу тосқауылы]]на ие.&lt;ref name=&quot;Hunt1965&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hunt RH, Leacock RA, Peters CW, Hecht KT |date=1965 |title=Internal-Rotation in Hydrogen Peroxide: The Far-Infrared Spectrum and the Determination of the Hindering Potential |journal=The Journal of Chemical Physics |bibcode=1965JChPh..42.1931H |doi=10.1063/1.1696228 |volume=42 |issue=6 |page=1931 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |hdl=2027.42/71115 |access-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409085232/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |archive-date=9 April 2014 |url-status=live |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл тосқауылдар көршілес оттек атомдарының [[итеру (химия)|жұптаспаған электрон жұптары]] арасындағы [[итеру (химия)|итеру]] және екі O–H байланысы арасындағы дипольдік әсерлермен түсіндіріледі. Салыстыру үшін, [[этан]] үшін айналу тосқауылы 1040&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (12.4&amp;nbsp;кДж/моль).

Екі O–H байланысы арасындағы шамамен 100° [[диэдрлік бұрыш]] молекуланы хиральді етеді. Бұл [[энантиомер]]изм көрсететін ең кішкентай әрі қарапайым молекула. Бір [[стереоспецификалық]] өзара әрекеттесулердің басым болуы [[рибонуклеин қышқылы]]ның бір энантиомерлік түрінің күшеюіне және соның нәтижесінде гомохиральділіктің РНҚ әлемі жағдайында пайда болуына әкелуі мүмкін деген болжам бар.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Ball R, Brindley J |title = The Life Story of Hydrogen Peroxide III: Chirality and Physical Effects at the Dawn of Life |journal = Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume = 46 |issue = 1 |pages = 81–93 |date = March 2016 |pmid = 26399407 |doi = 10.1007/s11084-015-9465-y |s2cid = 9564774 |bibcode = 2016OLEB...46...81B}}&lt;/ref&gt;

Газ күйіндегі және [[кристалл]]дық күйінде сутек пероксиді молекулалық құрылымдары айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық [[сутектік байланыс]] әсерімен түсіндіріледі, ол газ күйінде болмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Dougherty DA, Anslyn EV |date=2005 |title=Modern Physical Organic Chemistry |publisher=University Science |isbn=978-1-891389-31-3 |page=122}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кристалдары [[тетрагональды кристалл жүйесі|тетрагональды]] болып келеді және [[кеңістік тобы]] ''D''{{su|b=4|p=4}} немесе ''P''4&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Abrahams SC, Collin RL, Lipscomb WN |date=1 January 1951|title=The crystal structure of hydrogen peroxide |journal=Acta Crystallographica |doi=10.1107/S0365110X51000039 |volume=4 |issue=1 |pages=15–20|bibcode=1951AcCry...4...15A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Қолданылуы==
===Ағарту===
Әлемде өндірілетін сутек пероксидінің шамамен 60%-ы целлюлоза мен қағазды ағарту үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HageLienke&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hage R, Lienke A |title = Applications of transition-metal catalysts to textile and wood-pulp bleaching |journal = Angewandte Chemie |volume = 45 |issue = 2 |pages = 206–222 |date = December 2005 |pmid = 16342123 |doi = 10.1002/anie.200500525 |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |access-date = 14 February 2022 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125060924/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |archive-date = 25 January 2022|url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Екінші ірі өнеркәсіптік қолданылуы — [[натрий перкарбонаты]] мен [[натрий пербораты]] өндірісі, олар кір жуғыш заттарында жұмсақ ағартқыштар ретінде қолданылады. Үлгі реакция:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
[[Натрий перкарбонаты]] — [[натрий карбонаты]] мен сутек пероксидінің аддукты, ол OxiClean және Tide жуғыш заты сияқты өнімдердің белсенді компоненті болып табылады. Суда ерігенде ол сутек пероксиді мен натрий карбонатын бөледі.&lt;ref name= jonesclark/&gt; Бұл ағартқыштар өздігінен тек {{convert|60|C}} немесе одан жоғары температурада тиімді, сондықтан олар жиі ағартқыш активаторымен бірге қолданылады.

Сутек пероксиді сондай-ақ ұн ағартқышы және тіс пен сүйекті ағартқыш ретінде қолданылады.

===Органикалық пероксидтерді өндіру===
Ол әртүрлі [[Органикалық пероксидтер|органикалық пероксидтерді]] өндіруде қолданылады, оның ішінде көп мөлшерде өндірілетін мысал — [[дибензоил пероксиді]].&lt;ref name=Ullmann&gt;{{Ullmann|first1=Herbert|last1=Klenk|first2=Peter H.|last2=Götz|first3=Rainer|last3=Siegmeier|first4=Wilfried|last4=Mayr|title=Peroxy Compounds, Organic|doi=10.1002/14356007.a19_199.pub2}}&lt;/ref&gt; [[Пероксоқышқыл]]дар, мысалы [[персірке қышқылы]] және ''meta''-хлорпероксибензой қышқылы да сутек пероксиді арқылы алынады. Сутек пероксиді органикалық пероксид негізіндегі жарылғыш заттарды, мысалы [[ацетон пероксиді]]н алу үшін қолданылған. Ол радикалдық полимерленуде инициатор ретінде пайдаланылады. Сутек пероксиді кейбір ди-күрделі эфирлермен, мысалы [[фенил оксалат эфирі]]мен (cyalume), әрекеттесіп, [[хемилюминесценция]] береді; бұл құбылыс көбінесе жарық таяқшасы түрінде кездеседі.

===Бейорганикалық пероксидтерді өндіру===
Бурамен реакция нәтижесінде [[натрий пербораты]] түзіледі, ол кір жуғыш заттардағы ағартқыш ретінде қолданылады:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===Ағынды суларды тазарту===
Сутек пероксиді кейбір ағынды суларды тазарту процестерінде органикалық қоспаларды жою үшін қолданылады. Жетілдірілген тотығу процестері кезінде Фентон реакциясы&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Tarr MA |title=Chemical degradation methods for wastes and pollutants environmental and industrial applications|date=2003|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-203-91255-3|page=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pignatello JJ, Oliveros E, MacKay A |title=Advanced Oxidation Processes for Organic Contaminant Destruction Based on the Fenton Reaction and Related Chemistry|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|date=January 2006|volume=36|issue=1|pages=1–84|doi=10.1080/10643380500326564|bibcode=2006CREST..36....1P |s2cid=93052585}}&lt;/ref&gt; өте реактивті [[гидроксил радикалы]] (•OH) түзеді. Бұл әдетте тұрақты болып келетін [[ароматты көмірсутек]]тер немесе [[галогенді қосылыс]]тар сияқты органикалық қосылыстарды ыдыратады.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pera-Titus M, Garcıa-Molina V, Baños MA, Giménez J, Esplugas S |title=Degradation of chlorophenols by means of advanced oxidation processes: a general review|journal=Applied Catalysis B: Environmental|date=February 2004|volume=47|issue=4|pages=219–256|doi=10.1016/j.apcatb.2003.09.010|bibcode=2004AppCB..47..219P }}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ ағынды сулардағы [[күкірт]] негізіндегі қосылыстарды тотықтыра алады, бұл олардың иісін азайтуға көмектеседі.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |vauthors = Goor G, Glenneberg J, Jacobi S |encyclopedia = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year = 2007 |publisher = Wiley-VCH |location = Weinheim |doi = 10.1002/14356007.a13_443.pub2 |chapter = Hydrogen Peroxide |isbn = 978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

===Дезинфекциялаушы===
Сутек пероксиді әртүрлі беттерді зарарсыздандыру үшін қолданылуы мүмкін,&lt;ref name=&quot;ascenzi&quot;&gt;{{cite book| veditors = Ascenzi JM |title=Handbook of disinfectants and antiseptics|date=1996|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-8247-9524-5|page=161}}&lt;/ref&gt; соның ішінде хирургиялық құралдарды,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Rutala WA, Weber DJ |title = Disinfection and sterilization in health care facilities: what clinicians need to know |journal = Clinical Infectious Diseases |volume = 39 |issue = 5 |pages = 702–9 |date = September 2004 |pmid = 15356786 |doi = 10.1086/423182 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; және бөлмелерді зарарсыздандыру үшін бу түрінде қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Falagas ME, Thomaidis PC, Kotsantis IK, Sgouros K, Samonis G, Karageorgopoulos DE |title = Airborne hydrogen peroxide for disinfection of the hospital environment and infection control: a systematic review |journal = The Journal of Hospital Infection |volume = 78 |issue = 3 |pages = 171–7 |date = July 2011 |pmid = 21392848 |doi = 10.1016/j.jhin.2010.12.006}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Вирустар|вирустарға]], [[Бактериялар|бактерияларға]], ашытқыларға және бактериялық спораларға қарсы кең спектрлі әсер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title=Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=185–204|edition=5th|chapter=Chapter 9: Peroxygen compounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;&gt;{{cite web |title=Chemical Disinfectants — Disinfection &amp; Sterilization Guidelines — Guidelines Library — Infection Control — CDC |url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |website=www.cdc.gov |access-date=12 April 2020 |language=en-us |date=4 April 2019 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701211440/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жалпы алғанда, [[Грам-оң бактериялар]]ға қарағанда [[Грам-теріс бактериялар]]ға қарсы белсенділігі жоғары; алайда бұл организмдердегі [[каталаза]] немесе басқа [[пероксидаза]]лардың болуы төмен концентрацияларда төзімділікті арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = McDonnell G, Russell AD |title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance |journal = Clinical Microbiology Reviews |volume = 12 |issue = 1 |pages = 147–179 |date = January 1999 |pmid = 9880479 |pmc = 88911 |doi = 10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt; Төмен концентрациялар (3%) көптеген спораларға қарсы әсер етеді; жоғары концентрациялар (7–30%) және ұзақ әсер ету уақыты спораларды жою тиімділігін арттырады.&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title= Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=529–543|edition=5th|chapter=Chapter 27: Chemical Sporicidal and Sporostatic Agents}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[хлор]] негізіндегі ағартқыштарға экологиялық қауіпсіз балама болып саналады, өйткені ол ыдырағанда оттек пен су түзеді және АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] (FDA) тарапынан [[антимикробтық агент]] ретінде [[generally recognized as safe|қауіпсіз деп жалпы танылған]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide |publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access |url=https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |date=1 April 2001 |access-date=7 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703092508/https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |archive-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Пероксидтер]]</text>
      <sha1>1rodl3198wkuujpfg16i2s289w1qatl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586862</id>
      <parentid>3586858</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздерді жөндеу</comment>
      <origin>3586862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22078" sha1="nlebpdex0yrh8htuyn9tuuk4cis18kq" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сутек пероксиді|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|күйі=сұйық|мольдік_массасы=34,01|тығыздығы=1.4|балқу_t=-0,432|қайнау_t=150,2|CAS=7722-84-1|PubChem=784 және 22326046|EINECS=231-765-0|SMILES=OO|InChI=InChI=1S/H2O2/c1-2/h1-2H
MHAJPDPJQMAIIY-UHFFFAOYSA-N|RTECS=MX0900000|ChEBI=16240|ChemSpider=763|суреті=Wasserstoffperoxid.svg|сол_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-balls.png|оң_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-vdW.png|pKa=11,75|дипольдік_моменті=5,2E−30 Кл·м}}

'''Сутек пероксиді''' ('''сутегінің асқын тотығы''') — формуласы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болатын [[Химиялық қосылыстар|химиялық қосылыс]]. Таза күйінде ол өте бозғылт көк&lt;ref name=House&gt;{{cite book |vauthors = Housecroft CE, Sharpe AG |title=Inorganic Chemistry |date=2005 |publisher=Pearson Prentice-Hall |isbn=0130-39913-2 |pages=443–44 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[сұйықтық]] болып табылады; алайда төмен концентрацияларда көк түстің әлсіздігіне байланысты түссіз болып көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PubChem |title=Hydrogen Peroxide |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/784 |access-date=2025-10-21 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксиді молекуласы асимметриялы және жоғары дәрежеде полярланған. Оның сутектік байланыстар торын түзуге бейімділігі [[тұтқырлық]]тың [[су]]мен салыстырғанда жоғары болуына әкеледі. Ол [[тотықтырғыш]] , [[ағартқыш]] зат және [[антисептик]] ретінде қолданылады, әдетте тұрмыстық мақсатта суда сұйылтылған ерітінді (массасы бойынша 3%–6%) түрінде және өнеркәсіпте жоғары концентрацияларда пайдаланылады. Концентрлі сутек пероксидін қыздырғанда жарылғыш түрде ыдырайды және [[зымыран]] техникасында [[монопропеллант]] ретінде де, тотықтырғыш ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Hill CN |date=2001 |title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket launch and Space Programme, 1950–1971 |publisher=Imperial College Press |isbn=978-1-86094-268-6 |url=https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |access-date=24 August 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413211242/https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді — оттектің реактивті түрі және ең қарапайым [[Пероксидті қосылыстар|пероксид]], яғни оттек–оттек байланысы бар қосылыс. Ол жарық әсерінен су мен [[оттек]]ке баяу ыдырайды, ал органикалық немесе реактивті қосылыстардың қатысуында жылдам ыдырайды. Әдетте ол әлсіз қышқыл ерітіндіде [[Тұрақтандырылған шетжақтайтын білдектер|тұрақтандырғышпен]] бірге мөлдір емес бөтелкеде сақталады. Сутек пероксиді биологиялық жүйелерде, соның ішінде адам ағзасында да кездеседі. Сутек пероксидін пайдаланатын немесе ыдырататын ферменттер [[пероксидазалар]] деп аталады.

==Қасиеттері==
Сутек пероксидінің қайнау температурасы 150,2 °C деп экстраполяцияланған, бұл судан шамамен 50 °C жоғары. Іс жүзінде сутек пероксиді осы температураға дейін қыздырылғанда ықтимал жарылғыш [[термиялық ыдырау]]ға ұшырайды. Оны төменірек температураларда және төмендетілген қысымда қауіпсіз дистилляциялауға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |veditors = Brauer G |others=Translation editing by Reed F. |date=1963 |title=Handbook of preparative inorganic chemistry |edition=2nd |volume=1 |publisher=Academic Press |location=New York|isbn=978-0-12-126601-1 |page=140}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[несепнәр]]мен (сутек пероксиді–несепнәр), натрий карбонатымен (натрий перкарбонаты) және басқа қосылыстармен тұрақты [[аддукт]]тар түзеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Chernyshov IY, Vener MV, Prikhodchenko PV, Medvedev AG, Lev O, Churakov AV |date=2017-01-04|title=Peroxosolvates: Formation Criteria, H2O2 Hydrogen Bonding, and Isomorphism with the Corresponding Hydrates|journal=Crystal Growth &amp; Design|volume=17|issue=1|pages=214–220|doi=10.1021/acs.cgd.6b01449|bibcode=2017CrGrD..17..214C |issn=1528-7483}}&lt;/ref&gt; [[Трифенилфосфин оксиді]]мен қышқыл-негіздік аддукт кейбір реакцияларда H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; үшін пайдалы «тасымалдаушы» болып табылады.

=== Құрылымы ===
Сутек пероксиді (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — жазық емес молекула, (бұрмаланған) C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; симметриясы бар; бұл алғаш рет 1950 жылы [[Поль-Антуан Жигер]] арқылы [[инфрақызыл спектроскопия]] көмегімен көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1950 |title=The Infra-Red Spectrum of Hydrogen Peroxide |journal=Journal of Chemical Physics |volume=18 |issue=1 |page=88 |doi=10.1063/1.1747464 |url=https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202122026/https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |bibcode=1950JChPh..18...88G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1983 |title=Molecular association and structure of hydrogen peroxide |journal=[[Journal of Chemical Education]] |volume=60 |issue=5 |pages=399–401 |doi=10.1021/ed060p399 |bibcode=1983JChEd..60..399G}}&lt;/ref&gt; O−O байланысы бірлік байланыс болғанымен, молекула [[энантиомер]]лер арасындағы айналу үшін ''транс'' конфигурациясы арқылы 386&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (4.62&amp;nbsp;кДж/[[моль]]) және ''цис'' конфигурациясы арқылы 2460&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (29.4&amp;nbsp;кДж/моль) болатын салыстырмалы түрде жоғары [[айналу тосқауылы]]на ие.&lt;ref name=&quot;Hunt1965&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hunt RH, Leacock RA, Peters CW, Hecht KT |date=1965 |title=Internal-Rotation in Hydrogen Peroxide: The Far-Infrared Spectrum and the Determination of the Hindering Potential |journal=The Journal of Chemical Physics |bibcode=1965JChPh..42.1931H |doi=10.1063/1.1696228 |volume=42 |issue=6 |page=1931 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |hdl=2027.42/71115 |access-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409085232/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |archive-date=9 April 2014 |url-status=live |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл тосқауылдар көршілес оттек атомдарының [[итеру (химия)|жұптаспаған электрон жұптары]] арасындағы [[итеру (химия)|итеру]] және екі O–H байланысы арасындағы дипольдік әсерлермен түсіндіріледі. Салыстыру үшін, [[этан]] үшін айналу тосқауылы 1040&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (12.4&amp;nbsp;кДж/моль).

Екі O–H байланысы арасындағы шамамен 100° [[диэдрлік бұрыш]] молекуланы хиральді етеді. Бұл [[энантиомер]]изм көрсететін ең кішкентай әрі қарапайым молекула. Бір [[стереоспецификалық]] өзара әрекеттесулердің басым болуы [[рибонуклеин қышқылы]]ның бір энантиомерлік түрінің күшеюіне және соның нәтижесінде гомохиральділіктің РНҚ әлемі жағдайында пайда болуына әкелуі мүмкін деген болжам бар.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Ball R, Brindley J |title = The Life Story of Hydrogen Peroxide III: Chirality and Physical Effects at the Dawn of Life |journal = Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume = 46 |issue = 1 |pages = 81–93 |date = March 2016 |pmid = 26399407 |doi = 10.1007/s11084-015-9465-y |s2cid = 9564774 |bibcode = 2016OLEB...46...81B}}&lt;/ref&gt;

Газ күйіндегі және [[кристалл]]дық күйінде сутек пероксиді молекулалық құрылымдары айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық [[сутектік байланыс]] әсерімен түсіндіріледі, ол газ күйінде болмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Dougherty DA, Anslyn EV |date=2005 |title=Modern Physical Organic Chemistry |publisher=University Science |isbn=978-1-891389-31-3 |page=122}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кристалдары [[тетрагональды кристалл жүйесі|тетрагональды]] болып келеді және [[кеңістік тобы]] ''D''{{su|b=4|p=4}} немесе ''P''4&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Abrahams SC, Collin RL, Lipscomb WN |date=1 January 1951|title=The crystal structure of hydrogen peroxide |journal=Acta Crystallographica |doi=10.1107/S0365110X51000039 |volume=4 |issue=1 |pages=15–20|bibcode=1951AcCry...4...15A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Қолданылуы==
===Ағарту===
Әлемде өндірілетін сутек пероксидінің шамамен 60%-ы целлюлоза мен қағазды ағарту үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HageLienke&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hage R, Lienke A |title = Applications of transition-metal catalysts to textile and wood-pulp bleaching |journal = Angewandte Chemie |volume = 45 |issue = 2 |pages = 206–222 |date = December 2005 |pmid = 16342123 |doi = 10.1002/anie.200500525 |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |access-date = 14 February 2022 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125060924/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |archive-date = 25 January 2022|url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Екінші ірі өнеркәсіптік қолданылуы — [[натрий перкарбонаты]] мен [[натрий пербораты]] өндірісі, олар кір жуғыш заттарында жұмсақ ағартқыштар ретінде қолданылады. Үлгі реакция:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
[[Натрий перкарбонаты]] — [[натрий карбонаты]] мен сутек пероксидінің аддукты, ол OxiClean және Tide жуғыш заты сияқты өнімдердің белсенді компоненті болып табылады. Суда ерігенде ол сутек пероксиді мен натрий карбонатын бөледі.&lt;ref name=&quot;jonesclark&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Jones CW, Clark JH|title=Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives|publisher=Royal Society of Chemistry|date=1999|isbn=978-0-85404-536-5}}&lt;/ref&gt; Бұл ағартқыштар өздігінен тек {{convert|60|C}} немесе одан жоғары температурада тиімді, сондықтан олар жиі ағартқыш активаторымен бірге қолданылады.

Сутек пероксиді сондай-ақ ұн ағартқышы және тіс пен сүйекті ағартқыш ретінде қолданылады.

===Органикалық пероксидтерді өндіру===
Ол әртүрлі [[Органикалық пероксидтер|органикалық пероксидтерді]] өндіруде қолданылады, оның ішінде көп мөлшерде өндірілетін мысал — [[дибензоил пероксиді]].&lt;ref&gt;Klenk, Herbert; Götz, Peter H.; Siegmeier, Rainer; Mayr, Wilfried. &quot;Peroxy Compounds, Organic&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a19_199.pub2 doi:10.1002/14356007.a19_199.pub2]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; [[Пероксоқышқыл]]дар, мысалы [[персірке қышқылы]] және ''meta''-хлорпероксибензой қышқылы да сутек пероксиді арқылы алынады. Сутек пероксиді органикалық пероксид негізіндегі жарылғыш заттарды, мысалы [[ацетон пероксиді]]н алу үшін қолданылған. Ол радикалдық полимерленуде инициатор ретінде пайдаланылады. Сутек пероксиді кейбір ди-күрделі эфирлермен, мысалы [[фенил оксалат эфирі]]мен (cyalume), әрекеттесіп, [[хемилюминесценция]] береді; бұл құбылыс көбінесе жарық таяқшасы түрінде кездеседі.

===Бейорганикалық пероксидтерді өндіру===
Бурамен реакция нәтижесінде [[натрий пербораты]] түзіледі, ол кір жуғыш заттардағы ағартқыш ретінде қолданылады:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===Ағынды суларды тазарту===
Сутек пероксиді кейбір ағынды суларды тазарту процестерінде органикалық қоспаларды жою үшін қолданылады. Жетілдірілген тотығу процестері кезінде Фентон реакциясы&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Tarr MA |title=Chemical degradation methods for wastes and pollutants environmental and industrial applications|date=2003|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-203-91255-3|page=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pignatello JJ, Oliveros E, MacKay A |title=Advanced Oxidation Processes for Organic Contaminant Destruction Based on the Fenton Reaction and Related Chemistry|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|date=January 2006|volume=36|issue=1|pages=1–84|doi=10.1080/10643380500326564|bibcode=2006CREST..36....1P |s2cid=93052585}}&lt;/ref&gt; өте реактивті [[гидроксил радикалы]] (•OH) түзеді. Бұл әдетте тұрақты болып келетін [[ароматты көмірсутек]]тер немесе [[галогенді қосылыс]]тар сияқты органикалық қосылыстарды ыдыратады.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pera-Titus M, Garcıa-Molina V, Baños MA, Giménez J, Esplugas S |title=Degradation of chlorophenols by means of advanced oxidation processes: a general review|journal=Applied Catalysis B: Environmental|date=February 2004|volume=47|issue=4|pages=219–256|doi=10.1016/j.apcatb.2003.09.010|bibcode=2004AppCB..47..219P }}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ ағынды сулардағы [[күкірт]] негізіндегі қосылыстарды тотықтыра алады, бұл олардың иісін азайтуға көмектеседі.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |vauthors = Goor G, Glenneberg J, Jacobi S |encyclopedia = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year = 2007 |publisher = Wiley-VCH |location = Weinheim |doi = 10.1002/14356007.a13_443.pub2 |chapter = Hydrogen Peroxide |isbn = 978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

===Дезинфекциялаушы===
Сутек пероксиді әртүрлі беттерді зарарсыздандыру үшін қолданылуы мүмкін,&lt;ref name=&quot;ascenzi&quot;&gt;{{cite book| veditors = Ascenzi JM |title=Handbook of disinfectants and antiseptics|date=1996|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-8247-9524-5|page=161}}&lt;/ref&gt; соның ішінде хирургиялық құралдарды,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Rutala WA, Weber DJ |title = Disinfection and sterilization in health care facilities: what clinicians need to know |journal = Clinical Infectious Diseases |volume = 39 |issue = 5 |pages = 702–9 |date = September 2004 |pmid = 15356786 |doi = 10.1086/423182 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; және бөлмелерді зарарсыздандыру үшін бу түрінде қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Falagas ME, Thomaidis PC, Kotsantis IK, Sgouros K, Samonis G, Karageorgopoulos DE |title = Airborne hydrogen peroxide for disinfection of the hospital environment and infection control: a systematic review |journal = The Journal of Hospital Infection |volume = 78 |issue = 3 |pages = 171–7 |date = July 2011 |pmid = 21392848 |doi = 10.1016/j.jhin.2010.12.006}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Вирустар|вирустарға]], [[Бактериялар|бактерияларға]], ашытқыларға және бактериялық спораларға қарсы кең спектрлі әсер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title=Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=185–204|edition=5th|chapter=Chapter 9: Peroxygen compounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;&gt;{{cite web |title=Chemical Disinfectants — Disinfection &amp; Sterilization Guidelines — Guidelines Library — Infection Control — CDC |url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |website=www.cdc.gov |access-date=12 April 2020 |language=en-us |date=4 April 2019 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701211440/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жалпы алғанда, [[Грам-оң бактериялар]]ға қарағанда [[Грам-теріс бактериялар]]ға қарсы белсенділігі жоғары; алайда бұл организмдердегі [[каталаза]] немесе басқа [[пероксидаза]]лардың болуы төмен концентрацияларда төзімділікті арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = McDonnell G, Russell AD |title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance |journal = Clinical Microbiology Reviews |volume = 12 |issue = 1 |pages = 147–179 |date = January 1999 |pmid = 9880479 |pmc = 88911 |doi = 10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt; Төмен концентрациялар (3%) көптеген спораларға қарсы әсер етеді; жоғары концентрациялар (7–30%) және ұзақ әсер ету уақыты спораларды жою тиімділігін арттырады.&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title= Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=529–543|edition=5th|chapter=Chapter 27: Chemical Sporicidal and Sporostatic Agents}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[хлор]] негізіндегі ағартқыштарға экологиялық қауіпсіз балама болып саналады, өйткені ол ыдырағанда оттек пен су түзеді және АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] (FDA) тарапынан [[антимикробтық агент]] ретінде [[generally recognized as safe|қауіпсіз деп жалпы танылған]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide |publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access |url=https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |date=1 April 2001 |access-date=7 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703092508/https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |archive-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Пероксидтер]]</text>
      <sha1>nlebpdex0yrh8htuyn9tuuk4cis18kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586876</id>
      <parentid>3586862</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Табиғи кездесуі бөлімін қосу</comment>
      <origin>3586876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25168" sha1="361hu4rka1wged9dq8vm2yhlttqgat7" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сутек пероксиді|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|күйі=сұйық|мольдік_массасы=34,01|тығыздығы=1.4|балқу_t=-0,432|қайнау_t=150,2|CAS=7722-84-1|PubChem=784 және 22326046|EINECS=231-765-0|SMILES=OO|InChI=InChI=1S/H2O2/c1-2/h1-2H
MHAJPDPJQMAIIY-UHFFFAOYSA-N|RTECS=MX0900000|ChEBI=16240|ChemSpider=763|суреті=Wasserstoffperoxid.svg|сол_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-balls.png|оң_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-vdW.png|pKa=11,75|дипольдік_моменті=5,2E−30 Кл·м}}

'''Сутек пероксиді''' ('''сутегінің асқын тотығы''') — формуласы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болатын [[Химиялық қосылыстар|химиялық қосылыс]]. Таза күйінде ол өте бозғылт көк&lt;ref name=House&gt;{{cite book |vauthors = Housecroft CE, Sharpe AG |title=Inorganic Chemistry |date=2005 |publisher=Pearson Prentice-Hall |isbn=0130-39913-2 |pages=443–44 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[сұйықтық]] болып табылады; алайда төмен концентрацияларда көк түстің әлсіздігіне байланысты түссіз болып көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PubChem |title=Hydrogen Peroxide |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/784 |access-date=2025-10-21 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксиді молекуласы асимметриялы және жоғары дәрежеде полярланған. Оның сутектік байланыстар торын түзуге бейімділігі [[тұтқырлық]]тың [[су]]мен салыстырғанда жоғары болуына әкеледі. Ол [[тотықтырғыш]] , [[ағартқыш]] зат және [[антисептик]] ретінде қолданылады, әдетте тұрмыстық мақсатта суда сұйылтылған ерітінді (массасы бойынша 3%–6%) түрінде және өнеркәсіпте жоғары концентрацияларда пайдаланылады. Концентрлі сутек пероксидін қыздырғанда жарылғыш түрде ыдырайды және [[зымыран]] техникасында [[монопропеллант]] ретінде де, тотықтырғыш ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Hill CN |date=2001 |title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket launch and Space Programme, 1950–1971 |publisher=Imperial College Press |isbn=978-1-86094-268-6 |url=https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |access-date=24 August 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413211242/https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді — оттектің реактивті түрі және ең қарапайым [[Пероксидті қосылыстар|пероксид]], яғни оттек–оттек байланысы бар қосылыс. Ол жарық әсерінен су мен [[оттек]]ке баяу ыдырайды, ал органикалық немесе реактивті қосылыстардың қатысуында жылдам ыдырайды. Әдетте ол әлсіз қышқыл ерітіндіде [[Тұрақтандырылған шетжақтайтын білдектер|тұрақтандырғышпен]] бірге мөлдір емес бөтелкеде сақталады. Сутек пероксиді биологиялық жүйелерде, соның ішінде адам ағзасында да кездеседі. Сутек пероксидін пайдаланатын немесе ыдырататын ферменттер [[пероксидазалар]] деп аталады.

==Қасиеттері==
Сутек пероксидінің қайнау температурасы 150,2 °C деп экстраполяцияланған, бұл судан шамамен 50 °C жоғары. Іс жүзінде сутек пероксиді осы температураға дейін қыздырылғанда ықтимал жарылғыш [[термиялық ыдырау]]ға ұшырайды. Оны төменірек температураларда және төмендетілген қысымда қауіпсіз дистилляциялауға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |veditors = Brauer G |others=Translation editing by Reed F. |date=1963 |title=Handbook of preparative inorganic chemistry |edition=2nd |volume=1 |publisher=Academic Press |location=New York|isbn=978-0-12-126601-1 |page=140}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[несепнәр]]мен (сутек пероксиді–несепнәр), натрий карбонатымен (натрий перкарбонаты) және басқа қосылыстармен тұрақты [[аддукт]]тар түзеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Chernyshov IY, Vener MV, Prikhodchenko PV, Medvedev AG, Lev O, Churakov AV |date=2017-01-04|title=Peroxosolvates: Formation Criteria, H2O2 Hydrogen Bonding, and Isomorphism with the Corresponding Hydrates|journal=Crystal Growth &amp; Design|volume=17|issue=1|pages=214–220|doi=10.1021/acs.cgd.6b01449|bibcode=2017CrGrD..17..214C |issn=1528-7483}}&lt;/ref&gt; [[Трифенилфосфин оксиді]]мен қышқыл-негіздік аддукт кейбір реакцияларда H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; үшін пайдалы «тасымалдаушы» болып табылады.

=== Құрылымы ===
Сутек пероксиді (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — жазық емес молекула, (бұрмаланған) C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; симметриясы бар; бұл алғаш рет 1950 жылы [[Поль-Антуан Жигер]] арқылы [[инфрақызыл спектроскопия]] көмегімен көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1950 |title=The Infra-Red Spectrum of Hydrogen Peroxide |journal=Journal of Chemical Physics |volume=18 |issue=1 |page=88 |doi=10.1063/1.1747464 |url=https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202122026/https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |bibcode=1950JChPh..18...88G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1983 |title=Molecular association and structure of hydrogen peroxide |journal=[[Journal of Chemical Education]] |volume=60 |issue=5 |pages=399–401 |doi=10.1021/ed060p399 |bibcode=1983JChEd..60..399G}}&lt;/ref&gt; O−O байланысы бірлік байланыс болғанымен, молекула [[энантиомер]]лер арасындағы айналу үшін ''транс'' конфигурациясы арқылы 386&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (4.62&amp;nbsp;кДж/[[моль]]) және ''цис'' конфигурациясы арқылы 2460&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (29.4&amp;nbsp;кДж/моль) болатын салыстырмалы түрде жоғары [[айналу тосқауылы]]на ие.&lt;ref name=&quot;Hunt1965&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hunt RH, Leacock RA, Peters CW, Hecht KT |date=1965 |title=Internal-Rotation in Hydrogen Peroxide: The Far-Infrared Spectrum and the Determination of the Hindering Potential |journal=The Journal of Chemical Physics |bibcode=1965JChPh..42.1931H |doi=10.1063/1.1696228 |volume=42 |issue=6 |page=1931 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |hdl=2027.42/71115 |access-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409085232/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |archive-date=9 April 2014 |url-status=live |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл тосқауылдар көршілес оттек атомдарының [[итеру (химия)|жұптаспаған электрон жұптары]] арасындағы [[итеру (химия)|итеру]] және екі O–H байланысы арасындағы дипольдік әсерлермен түсіндіріледі. Салыстыру үшін, [[этан]] үшін айналу тосқауылы 1040&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (12.4&amp;nbsp;кДж/моль).

Екі O–H байланысы арасындағы шамамен 100° [[диэдрлік бұрыш]] молекуланы хиральді етеді. Бұл [[энантиомер]]изм көрсететін ең кішкентай әрі қарапайым молекула. Бір [[стереоспецификалық]] өзара әрекеттесулердің басым болуы [[рибонуклеин қышқылы]]ның бір энантиомерлік түрінің күшеюіне және соның нәтижесінде гомохиральділіктің РНҚ әлемі жағдайында пайда болуына әкелуі мүмкін деген болжам бар.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Ball R, Brindley J |title = The Life Story of Hydrogen Peroxide III: Chirality and Physical Effects at the Dawn of Life |journal = Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume = 46 |issue = 1 |pages = 81–93 |date = March 2016 |pmid = 26399407 |doi = 10.1007/s11084-015-9465-y |s2cid = 9564774 |bibcode = 2016OLEB...46...81B}}&lt;/ref&gt;

Газ күйіндегі және [[кристалл]]дық күйінде сутек пероксиді молекулалық құрылымдары айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық [[сутектік байланыс]] әсерімен түсіндіріледі, ол газ күйінде болмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Dougherty DA, Anslyn EV |date=2005 |title=Modern Physical Organic Chemistry |publisher=University Science |isbn=978-1-891389-31-3 |page=122}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кристалдары [[тетрагональды кристалл жүйесі|тетрагональды]] болып келеді және [[кеңістік тобы]] ''D''{{su|b=4|p=4}} немесе ''P''4&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Abrahams SC, Collin RL, Lipscomb WN |date=1 January 1951|title=The crystal structure of hydrogen peroxide |journal=Acta Crystallographica |doi=10.1107/S0365110X51000039 |volume=4 |issue=1 |pages=15–20|bibcode=1951AcCry...4...15A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Табиғи кездесуі==
Сутек пероксиді әртүрлі биологиялық процестер нәтижесінде, [[фермент]]тер арқылы түзіледі.

Сутек пероксиді жер үсті суларында, жерасты суларында және [[атмосфера]]да анықталған. Ол сондай-ақ су [[ультракүлгін сәуле]] әсеріне ұшырағанда түзілуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Li |first1=Juan |last2=Zhang |first2=Qi |last3=Chen |first3=Baiyang |last4=Wang |first4=Lei |last5=Zhu |first5=Rongshu |last6=Yang |first6=Jie |date=2021 |title=Hydrogen peroxide formation in water during the VUV/UV irradiation process: Impacts and mechanisms of selected anions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121000451 |journal=Environmental Research |language=en |volume=195 |article-number=110751 |doi=10.1016/j.envres.2021.110751|pmid=33472042 |bibcode=2021ER....19510751L |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Теңіз суында сутек пероксидінің мөлшері 0.5–14&amp;nbsp;мкг/л, ал тұщы суда 1–30&amp;nbsp;мкг/л болады.&lt;ref&gt;Offermanns H, Dittrich G, Steiner N (2000). &quot;Wasserstoffperoxid in Umweltschutz und Synthese&quot;. Chemie in unserer Zeit. 34 (3): 150. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1521-3781(200006)34:3%3C150::AID-CIUZ150%3E3.0.CO;2-A doi:10.1002/1521-3781(200006)34:3&lt;150::AID-CIUZ150&gt;3.0.CO;2-A].&lt;/ref&gt; Ауадағы концентрациясы шамамен 0.4–4&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, ол маусым, биіктік, күн сәулесі және су буының мөлшері сияқты жағдайларға байланысты бірнеше [[реттік шамалар]] бойынша өзгеріп отырады. Ауылдық түнгі ауада оның мөлшері 0.014&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-тен төмен, ал орташа [[фотохимиялық смог]] жағдайында 14–42&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болады.&lt;ref name=&quot;OEL 1996&quot;&gt;[https://www.ecetoc.org/wp-content/uploads/2021/10/SR-10.pdf Special Report No. 10. Hydrogen Peroxide. OEL Criteria Document.] CAS No. 7722-84-1. July 1996.&lt;/ref&gt;

Биологиялық жүйелердегі сутек пероксидінің мөлшерін [[ферменттік талдау|флуориметриялық әдіс]] арқылы анықтауға болады.&lt;ref name=&quot;pmid8074285&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Rapoport R, Hanukoglu I, Sklan D |title = A fluorimetric assay for hydrogen peroxide, suitable for NAD(P)H-dependent superoxide generating redox systems |journal = Analytical Biochemistry |volume = 218 |issue = 2 |pages = 309–313 |date = May 1994 |pmid = 8074285 |doi = 10.1006/abio.1994.1183 |url = https://zenodo.org/record/890715 |access-date = 1 July 2019 |url-status = live |s2cid = 40487242 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200318091435/https://zenodo.org/record/890715 |archive-date = 18 March 2020}}&lt;/ref&gt;

==Қолданылуы==
===Ағарту===
Әлемде өндірілетін сутек пероксидінің шамамен 60%-ы целлюлоза мен қағазды ағарту үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HageLienke&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hage R, Lienke A |title = Applications of transition-metal catalysts to textile and wood-pulp bleaching |journal = Angewandte Chemie |volume = 45 |issue = 2 |pages = 206–222 |date = December 2005 |pmid = 16342123 |doi = 10.1002/anie.200500525 |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |access-date = 14 February 2022 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125060924/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |archive-date = 25 January 2022|url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Екінші ірі өнеркәсіптік қолданылуы — [[натрий перкарбонаты]] мен [[натрий пербораты]] өндірісі, олар кір жуғыш заттарында жұмсақ ағартқыштар ретінде қолданылады. Үлгі реакция:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
[[Натрий перкарбонаты]] — [[натрий карбонаты]] мен сутек пероксидінің аддукты, ол OxiClean және Tide жуғыш заты сияқты өнімдердің белсенді компоненті болып табылады. Суда ерігенде ол сутек пероксиді мен натрий карбонатын бөледі.&lt;ref name=&quot;jonesclark&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Jones CW, Clark JH|title=Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives|publisher=Royal Society of Chemistry|date=1999|isbn=978-0-85404-536-5}}&lt;/ref&gt; Бұл ағартқыштар өздігінен тек {{convert|60|C}} немесе одан жоғары температурада тиімді, сондықтан олар жиі ағартқыш активаторымен бірге қолданылады.

Сутек пероксиді сондай-ақ ұн ағартқышы және тіс пен сүйекті ағартқыш ретінде қолданылады.

===Органикалық пероксидтерді өндіру===
Ол әртүрлі [[Органикалық пероксидтер|органикалық пероксидтерді]] өндіруде қолданылады, оның ішінде көп мөлшерде өндірілетін мысал — [[дибензоил пероксиді]].&lt;ref&gt;Klenk, Herbert; Götz, Peter H.; Siegmeier, Rainer; Mayr, Wilfried. &quot;Peroxy Compounds, Organic&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a19_199.pub2 doi:10.1002/14356007.a19_199.pub2]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; [[Пероксоқышқыл]]дар, мысалы [[персірке қышқылы]] және ''meta''-хлорпероксибензой қышқылы да сутек пероксиді арқылы алынады. Сутек пероксиді органикалық пероксид негізіндегі жарылғыш заттарды, мысалы [[ацетон пероксиді]]н алу үшін қолданылған. Ол радикалдық полимерленуде инициатор ретінде пайдаланылады. Сутек пероксиді кейбір ди-күрделі эфирлермен, мысалы [[фенил оксалат эфирі]]мен (cyalume), әрекеттесіп, [[хемилюминесценция]] береді; бұл құбылыс көбінесе жарық таяқшасы түрінде кездеседі.

===Бейорганикалық пероксидтерді өндіру===
Бурамен реакция нәтижесінде [[натрий пербораты]] түзіледі, ол кір жуғыш заттардағы ағартқыш ретінде қолданылады:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===Ағынды суларды тазарту===
Сутек пероксиді кейбір ағынды суларды тазарту процестерінде органикалық қоспаларды жою үшін қолданылады. Жетілдірілген тотығу процестері кезінде Фентон реакциясы&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Tarr MA |title=Chemical degradation methods for wastes and pollutants environmental and industrial applications|date=2003|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-203-91255-3|page=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pignatello JJ, Oliveros E, MacKay A |title=Advanced Oxidation Processes for Organic Contaminant Destruction Based on the Fenton Reaction and Related Chemistry|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|date=January 2006|volume=36|issue=1|pages=1–84|doi=10.1080/10643380500326564|bibcode=2006CREST..36....1P |s2cid=93052585}}&lt;/ref&gt; өте реактивті [[гидроксил радикалы]] (•OH) түзеді. Бұл әдетте тұрақты болып келетін [[ароматты көмірсутек]]тер немесе [[галогенді қосылыс]]тар сияқты органикалық қосылыстарды ыдыратады.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pera-Titus M, Garcıa-Molina V, Baños MA, Giménez J, Esplugas S |title=Degradation of chlorophenols by means of advanced oxidation processes: a general review|journal=Applied Catalysis B: Environmental|date=February 2004|volume=47|issue=4|pages=219–256|doi=10.1016/j.apcatb.2003.09.010|bibcode=2004AppCB..47..219P }}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ ағынды сулардағы [[күкірт]] негізіндегі қосылыстарды тотықтыра алады, бұл олардың иісін азайтуға көмектеседі.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |vauthors = Goor G, Glenneberg J, Jacobi S |encyclopedia = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year = 2007 |publisher = Wiley-VCH |location = Weinheim |doi = 10.1002/14356007.a13_443.pub2 |chapter = Hydrogen Peroxide |isbn = 978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

===Дезинфекциялаушы===
Сутек пероксиді әртүрлі беттерді зарарсыздандыру үшін қолданылуы мүмкін,&lt;ref name=&quot;ascenzi&quot;&gt;{{cite book| veditors = Ascenzi JM |title=Handbook of disinfectants and antiseptics|date=1996|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-8247-9524-5|page=161}}&lt;/ref&gt; соның ішінде хирургиялық құралдарды,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Rutala WA, Weber DJ |title = Disinfection and sterilization in health care facilities: what clinicians need to know |journal = Clinical Infectious Diseases |volume = 39 |issue = 5 |pages = 702–9 |date = September 2004 |pmid = 15356786 |doi = 10.1086/423182 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; және бөлмелерді зарарсыздандыру үшін бу түрінде қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Falagas ME, Thomaidis PC, Kotsantis IK, Sgouros K, Samonis G, Karageorgopoulos DE |title = Airborne hydrogen peroxide for disinfection of the hospital environment and infection control: a systematic review |journal = The Journal of Hospital Infection |volume = 78 |issue = 3 |pages = 171–7 |date = July 2011 |pmid = 21392848 |doi = 10.1016/j.jhin.2010.12.006}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Вирустар|вирустарға]], [[Бактериялар|бактерияларға]], ашытқыларға және бактериялық спораларға қарсы кең спектрлі әсер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title=Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=185–204|edition=5th|chapter=Chapter 9: Peroxygen compounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;&gt;{{cite web |title=Chemical Disinfectants — Disinfection &amp; Sterilization Guidelines — Guidelines Library — Infection Control — CDC |url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |website=www.cdc.gov |access-date=12 April 2020 |language=en-us |date=4 April 2019 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701211440/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жалпы алғанда, [[Грам-оң бактериялар]]ға қарағанда [[Грам-теріс бактериялар]]ға қарсы белсенділігі жоғары; алайда бұл организмдердегі [[каталаза]] немесе басқа [[пероксидаза]]лардың болуы төмен концентрацияларда төзімділікті арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = McDonnell G, Russell AD |title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance |journal = Clinical Microbiology Reviews |volume = 12 |issue = 1 |pages = 147–179 |date = January 1999 |pmid = 9880479 |pmc = 88911 |doi = 10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt; Төмен концентрациялар (3%) көптеген спораларға қарсы әсер етеді; жоғары концентрациялар (7–30%) және ұзақ әсер ету уақыты спораларды жою тиімділігін арттырады.&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title= Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=529–543|edition=5th|chapter=Chapter 27: Chemical Sporicidal and Sporostatic Agents}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[хлор]] негізіндегі ағартқыштарға экологиялық қауіпсіз балама болып саналады, өйткені ол ыдырағанда оттек пен су түзеді және АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] (FDA) тарапынан [[антимикробтық агент]] ретінде [[generally recognized as safe|қауіпсіз деп жалпы танылған]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide |publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access |url=https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |date=1 April 2001 |access-date=7 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703092508/https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |archive-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Пероксидтер]]</text>
      <sha1>361hu4rka1wged9dq8vm2yhlttqgat7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586884</id>
      <parentid>3586876</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carlos186</username>
        <id>169791</id>
      </contributor>
      <comment>Қауіпсіздік бөлімін қосу</comment>
      <origin>3586884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40113" sha1="boeqnf91zf309jhrjrx2rse0px4py79" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Сутек пероксиді|химиялық_формуласы=H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;|күйі=сұйық|мольдік_массасы=34,01|тығыздығы=1.4|балқу_t=-0,432|қайнау_t=150,2|CAS=7722-84-1|PubChem=784 және 22326046|EINECS=231-765-0|SMILES=OO|InChI=InChI=1S/H2O2/c1-2/h1-2H
MHAJPDPJQMAIIY-UHFFFAOYSA-N|RTECS=MX0900000|ChEBI=16240|ChemSpider=763|суреті=Wasserstoffperoxid.svg|сол_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-balls.png|оң_суреті=Hydrogen-peroxide-3D-vdW.png|pKa=11,75|дипольдік_моменті=5,2E−30 Кл·м}}

'''Сутек пероксиді''' ('''сутегінің асқын тотығы''') — формуласы H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болатын [[Химиялық қосылыстар|химиялық қосылыс]]. Таза күйінде ол өте бозғылт көк&lt;ref name=House&gt;{{cite book |vauthors = Housecroft CE, Sharpe AG |title=Inorganic Chemistry |date=2005 |publisher=Pearson Prentice-Hall |isbn=0130-39913-2 |pages=443–44 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[сұйықтық]] болып табылады; алайда төмен концентрацияларда көк түстің әлсіздігіне байланысты түссіз болып көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PubChem |title=Hydrogen Peroxide |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/784 |access-date=2025-10-21 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксиді молекуласы асимметриялы және жоғары дәрежеде полярланған. Оның сутектік байланыстар торын түзуге бейімділігі [[тұтқырлық]]тың [[су]]мен салыстырғанда жоғары болуына әкеледі. Ол [[тотықтырғыш]] , [[ағартқыш]] зат және [[антисептик]] ретінде қолданылады, әдетте тұрмыстық мақсатта суда сұйылтылған ерітінді (массасы бойынша 3%–6%) түрінде және өнеркәсіпте жоғары концентрацияларда пайдаланылады. Концентрлі сутек пероксидін қыздырғанда жарылғыш түрде ыдырайды және [[зымыран]] техникасында [[монопропеллант]] ретінде де, тотықтырғыш ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Hill CN |date=2001 |title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket launch and Space Programme, 1950–1971 |publisher=Imperial College Press |isbn=978-1-86094-268-6 |url=https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |access-date=24 August 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413211242/https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді — оттектің реактивті түрі және ең қарапайым [[Пероксидті қосылыстар|пероксид]], яғни оттек–оттек байланысы бар қосылыс. Ол жарық әсерінен су мен [[оттек]]ке баяу ыдырайды, ал органикалық немесе реактивті қосылыстардың қатысуында жылдам ыдырайды. Әдетте ол әлсіз қышқыл ерітіндіде [[Тұрақтандырылған шетжақтайтын білдектер|тұрақтандырғышпен]] бірге мөлдір емес бөтелкеде сақталады. Сутек пероксиді биологиялық жүйелерде, соның ішінде адам ағзасында да кездеседі. Сутек пероксидін пайдаланатын немесе ыдырататын ферменттер [[пероксидазалар]] деп аталады.

==Қасиеттері==
Сутек пероксидінің қайнау температурасы 150,2 °C деп экстраполяцияланған, бұл судан шамамен 50 °C жоғары. Іс жүзінде сутек пероксиді осы температураға дейін қыздырылғанда ықтимал жарылғыш [[термиялық ыдырау]]ға ұшырайды. Оны төменірек температураларда және төмендетілген қысымда қауіпсіз дистилляциялауға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |veditors = Brauer G |others=Translation editing by Reed F. |date=1963 |title=Handbook of preparative inorganic chemistry |edition=2nd |volume=1 |publisher=Academic Press |location=New York|isbn=978-0-12-126601-1 |page=140}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[несепнәр]]мен (сутек пероксиді–несепнәр), натрий карбонатымен (натрий перкарбонаты) және басқа қосылыстармен тұрақты [[аддукт]]тар түзеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Chernyshov IY, Vener MV, Prikhodchenko PV, Medvedev AG, Lev O, Churakov AV |date=2017-01-04|title=Peroxosolvates: Formation Criteria, H2O2 Hydrogen Bonding, and Isomorphism with the Corresponding Hydrates|journal=Crystal Growth &amp; Design|volume=17|issue=1|pages=214–220|doi=10.1021/acs.cgd.6b01449|bibcode=2017CrGrD..17..214C |issn=1528-7483}}&lt;/ref&gt; [[Трифенилфосфин оксиді]]мен қышқыл-негіздік аддукт кейбір реакцияларда H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; үшін пайдалы «тасымалдаушы» болып табылады.

=== Құрылымы ===
Сутек пероксиді (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — жазық емес молекула, (бұрмаланған) C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; симметриясы бар; бұл алғаш рет 1950 жылы [[Поль-Антуан Жигер]] арқылы [[инфрақызыл спектроскопия]] көмегімен көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1950 |title=The Infra-Red Spectrum of Hydrogen Peroxide |journal=Journal of Chemical Physics |volume=18 |issue=1 |page=88 |doi=10.1063/1.1747464 |url=https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202122026/https://authors.library.caltech.edu/11457/1/GIGjcp50.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |bibcode=1950JChPh..18...88G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Giguère PA |date=1983 |title=Molecular association and structure of hydrogen peroxide |journal=[[Journal of Chemical Education]] |volume=60 |issue=5 |pages=399–401 |doi=10.1021/ed060p399 |bibcode=1983JChEd..60..399G}}&lt;/ref&gt; O−O байланысы бірлік байланыс болғанымен, молекула [[энантиомер]]лер арасындағы айналу үшін ''транс'' конфигурациясы арқылы 386&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (4.62&amp;nbsp;кДж/[[моль]]) және ''цис'' конфигурациясы арқылы 2460&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (29.4&amp;nbsp;кДж/моль) болатын салыстырмалы түрде жоғары [[айналу тосқауылы]]на ие.&lt;ref name=&quot;Hunt1965&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hunt RH, Leacock RA, Peters CW, Hecht KT |date=1965 |title=Internal-Rotation in Hydrogen Peroxide: The Far-Infrared Spectrum and the Determination of the Hindering Potential |journal=The Journal of Chemical Physics |bibcode=1965JChPh..42.1931H |doi=10.1063/1.1696228 |volume=42 |issue=6 |page=1931 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |hdl=2027.42/71115 |access-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409085232/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/71115/JCPSA6-42-6-1931-1.pdf?sequence=2 |archive-date=9 April 2014 |url-status=live |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл тосқауылдар көршілес оттек атомдарының [[итеру (химия)|жұптаспаған электрон жұптары]] арасындағы [[итеру (химия)|итеру]] және екі O–H байланысы арасындағы дипольдік әсерлермен түсіндіріледі. Салыстыру үшін, [[этан]] үшін айналу тосқауылы 1040&amp;nbsp;см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (12.4&amp;nbsp;кДж/моль).

Екі O–H байланысы арасындағы шамамен 100° [[диэдрлік бұрыш]] молекуланы хиральді етеді. Бұл [[энантиомер]]изм көрсететін ең кішкентай әрі қарапайым молекула. Бір [[стереоспецификалық]] өзара әрекеттесулердің басым болуы [[рибонуклеин қышқылы]]ның бір энантиомерлік түрінің күшеюіне және соның нәтижесінде гомохиральділіктің РНҚ әлемі жағдайында пайда болуына әкелуі мүмкін деген болжам бар.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Ball R, Brindley J |title = The Life Story of Hydrogen Peroxide III: Chirality and Physical Effects at the Dawn of Life |journal = Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume = 46 |issue = 1 |pages = 81–93 |date = March 2016 |pmid = 26399407 |doi = 10.1007/s11084-015-9465-y |s2cid = 9564774 |bibcode = 2016OLEB...46...81B}}&lt;/ref&gt;

Газ күйіндегі және [[кристалл]]дық күйінде сутек пероксиді молекулалық құрылымдары айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық [[сутектік байланыс]] әсерімен түсіндіріледі, ол газ күйінде болмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors = Dougherty DA, Anslyn EV |date=2005 |title=Modern Physical Organic Chemistry |publisher=University Science |isbn=978-1-891389-31-3 |page=122}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кристалдары [[тетрагональды кристалл жүйесі|тетрагональды]] болып келеді және [[кеңістік тобы]] ''D''{{su|b=4|p=4}} немесе ''P''4&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;2.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Abrahams SC, Collin RL, Lipscomb WN |date=1 January 1951|title=The crystal structure of hydrogen peroxide |journal=Acta Crystallographica |doi=10.1107/S0365110X51000039 |volume=4 |issue=1 |pages=15–20|bibcode=1951AcCry...4...15A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Табиғи кездесуі==
Сутек пероксиді әртүрлі биологиялық процестер нәтижесінде, [[фермент]]тер арқылы түзіледі.

Сутек пероксиді жер үсті суларында, жерасты суларында және [[атмосфера]]да анықталған. Ол сондай-ақ су [[ультракүлгін сәуле]] әсеріне ұшырағанда түзілуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Li |first1=Juan |last2=Zhang |first2=Qi |last3=Chen |first3=Baiyang |last4=Wang |first4=Lei |last5=Zhu |first5=Rongshu |last6=Yang |first6=Jie |date=2021 |title=Hydrogen peroxide formation in water during the VUV/UV irradiation process: Impacts and mechanisms of selected anions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121000451 |journal=Environmental Research |language=en |volume=195 |article-number=110751 |doi=10.1016/j.envres.2021.110751|pmid=33472042 |bibcode=2021ER....19510751L |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Теңіз суында сутек пероксидінің мөлшері 0.5–14&amp;nbsp;мкг/л, ал тұщы суда 1–30&amp;nbsp;мкг/л болады.&lt;ref&gt;Offermanns H, Dittrich G, Steiner N (2000). &quot;Wasserstoffperoxid in Umweltschutz und Synthese&quot;. Chemie in unserer Zeit. 34 (3): 150. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1521-3781(200006)34:3%3C150::AID-CIUZ150%3E3.0.CO;2-A doi:10.1002/1521-3781(200006)34:3&lt;150::AID-CIUZ150&gt;3.0.CO;2-A].&lt;/ref&gt; Ауадағы концентрациясы шамамен 0.4–4&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, ол маусым, биіктік, күн сәулесі және су буының мөлшері сияқты жағдайларға байланысты бірнеше [[реттік шамалар]] бойынша өзгеріп отырады. Ауылдық түнгі ауада оның мөлшері 0.014&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-тен төмен, ал орташа [[фотохимиялық смог]] жағдайында 14–42&amp;nbsp;мкг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болады.&lt;ref name=&quot;OEL 1996&quot;&gt;[https://www.ecetoc.org/wp-content/uploads/2021/10/SR-10.pdf Special Report No. 10. Hydrogen Peroxide. OEL Criteria Document.] CAS No. 7722-84-1. July 1996.&lt;/ref&gt;

Биологиялық жүйелердегі сутек пероксидінің мөлшерін [[ферменттік талдау|флуориметриялық әдіс]] арқылы анықтауға болады.&lt;ref name=&quot;pmid8074285&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Rapoport R, Hanukoglu I, Sklan D |title = A fluorimetric assay for hydrogen peroxide, suitable for NAD(P)H-dependent superoxide generating redox systems |journal = Analytical Biochemistry |volume = 218 |issue = 2 |pages = 309–313 |date = May 1994 |pmid = 8074285 |doi = 10.1006/abio.1994.1183 |url = https://zenodo.org/record/890715 |access-date = 1 July 2019 |url-status = live |s2cid = 40487242 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200318091435/https://zenodo.org/record/890715 |archive-date = 18 March 2020}}&lt;/ref&gt;

==Қолданылуы==
===Ағарту===
Әлемде өндірілетін сутек пероксидінің шамамен 60%-ы целлюлоза мен қағазды ағарту үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HageLienke&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Hage R, Lienke A |title = Applications of transition-metal catalysts to textile and wood-pulp bleaching |journal = Angewandte Chemie |volume = 45 |issue = 2 |pages = 206–222 |date = December 2005 |pmid = 16342123 |doi = 10.1002/anie.200500525 |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |access-date = 14 February 2022 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125060924/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200500525 |archive-date = 25 January 2022|url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Екінші ірі өнеркәсіптік қолданылуы — [[натрий перкарбонаты]] мен [[натрий пербораты]] өндірісі, олар кір жуғыш заттарында жұмсақ ағартқыштар ретінде қолданылады. Үлгі реакция:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
[[Натрий перкарбонаты]] — [[натрий карбонаты]] мен сутек пероксидінің аддукты, ол OxiClean және Tide жуғыш заты сияқты өнімдердің белсенді компоненті болып табылады. Суда ерігенде ол сутек пероксиді мен натрий карбонатын бөледі.&lt;ref name=&quot;jonesclark&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Jones CW, Clark JH|title=Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives|publisher=Royal Society of Chemistry|date=1999|isbn=978-0-85404-536-5}}&lt;/ref&gt; Бұл ағартқыштар өздігінен тек {{convert|60|C}} немесе одан жоғары температурада тиімді, сондықтан олар жиі ағартқыш активаторымен бірге қолданылады.

Сутек пероксиді сондай-ақ ұн ағартқышы және тіс пен сүйекті ағартқыш ретінде қолданылады.

===Органикалық пероксидтерді өндіру===
Ол әртүрлі [[Органикалық пероксидтер|органикалық пероксидтерді]] өндіруде қолданылады, оның ішінде көп мөлшерде өндірілетін мысал — [[дибензоил пероксиді]].&lt;ref&gt;Klenk, Herbert; Götz, Peter H.; Siegmeier, Rainer; Mayr, Wilfried. &quot;Peroxy Compounds, Organic&quot;. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a19_199.pub2 doi:10.1002/14356007.a19_199.pub2]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-527-30673-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; [[Пероксоқышқыл]]дар, мысалы [[персірке қышқылы]] және ''meta''-хлорпероксибензой қышқылы да сутек пероксиді арқылы алынады. Сутек пероксиді органикалық пероксид негізіндегі жарылғыш заттарды, мысалы [[ацетон пероксиді]]н алу үшін қолданылған. Ол радикалдық полимерленуде инициатор ретінде пайдаланылады. Сутек пероксиді кейбір ди-күрделі эфирлермен, мысалы [[фенил оксалат эфирі]]мен (cyalume), әрекеттесіп, [[хемилюминесценция]] береді; бұл құбылыс көбінесе жарық таяқшасы түрінде кездеседі.

===Бейорганикалық пероксидтерді өндіру===
Бурамен реакция нәтижесінде [[натрий пербораты]] түзіледі, ол кір жуғыш заттардағы ағартқыш ретінде қолданылады:
:Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaOH  →  2 Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===Ағынды суларды тазарту===
Сутек пероксиді кейбір ағынды суларды тазарту процестерінде органикалық қоспаларды жою үшін қолданылады. Жетілдірілген тотығу процестері кезінде Фентон реакциясы&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Tarr MA |title=Chemical degradation methods for wastes and pollutants environmental and industrial applications|date=2003|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-203-91255-3|page=165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pignatello JJ, Oliveros E, MacKay A |title=Advanced Oxidation Processes for Organic Contaminant Destruction Based on the Fenton Reaction and Related Chemistry|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|date=January 2006|volume=36|issue=1|pages=1–84|doi=10.1080/10643380500326564|bibcode=2006CREST..36....1P |s2cid=93052585}}&lt;/ref&gt; өте реактивті [[гидроксил радикалы]] (•OH) түзеді. Бұл әдетте тұрақты болып келетін [[ароматты көмірсутек]]тер немесе [[галогенді қосылыс]]тар сияқты органикалық қосылыстарды ыдыратады.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Pera-Titus M, Garcıa-Molina V, Baños MA, Giménez J, Esplugas S |title=Degradation of chlorophenols by means of advanced oxidation processes: a general review|journal=Applied Catalysis B: Environmental|date=February 2004|volume=47|issue=4|pages=219–256|doi=10.1016/j.apcatb.2003.09.010|bibcode=2004AppCB..47..219P }}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ ағынды сулардағы [[күкірт]] негізіндегі қосылыстарды тотықтыра алады, бұл олардың иісін азайтуға көмектеседі.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |vauthors = Goor G, Glenneberg J, Jacobi S |encyclopedia = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year = 2007 |publisher = Wiley-VCH |location = Weinheim |doi = 10.1002/14356007.a13_443.pub2 |chapter = Hydrogen Peroxide |isbn = 978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

===Дезинфекциялаушы===
Сутек пероксиді әртүрлі беттерді зарарсыздандыру үшін қолданылуы мүмкін,&lt;ref name=&quot;ascenzi&quot;&gt;{{cite book| veditors = Ascenzi JM |title=Handbook of disinfectants and antiseptics|date=1996|publisher=M. Dekker|location=New York|isbn=978-0-8247-9524-5|page=161}}&lt;/ref&gt; соның ішінде хирургиялық құралдарды,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Rutala WA, Weber DJ |title = Disinfection and sterilization in health care facilities: what clinicians need to know |journal = Clinical Infectious Diseases |volume = 39 |issue = 5 |pages = 702–9 |date = September 2004 |pmid = 15356786 |doi = 10.1086/423182 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; және бөлмелерді зарарсыздандыру үшін бу түрінде қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Falagas ME, Thomaidis PC, Kotsantis IK, Sgouros K, Samonis G, Karageorgopoulos DE |title = Airborne hydrogen peroxide for disinfection of the hospital environment and infection control: a systematic review |journal = The Journal of Hospital Infection |volume = 78 |issue = 3 |pages = 171–7 |date = July 2011 |pmid = 21392848 |doi = 10.1016/j.jhin.2010.12.006}}&lt;/ref&gt; H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Вирустар|вирустарға]], [[Бактериялар|бактерияларға]], ашытқыларға және бактериялық спораларға қарсы кең спектрлі әсер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title=Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=185–204|edition=5th|chapter=Chapter 9: Peroxygen compounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;&gt;{{cite web |title=Chemical Disinfectants — Disinfection &amp; Sterilization Guidelines — Guidelines Library — Infection Control — CDC |url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |website=www.cdc.gov |access-date=12 April 2020 |language=en-us |date=4 April 2019 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701211440/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html#Hydrogen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жалпы алғанда, [[Грам-оң бактериялар]]ға қарағанда [[Грам-теріс бактериялар]]ға қарсы белсенділігі жоғары; алайда бұл организмдердегі [[каталаза]] немесе басқа [[пероксидаза]]лардың болуы төмен концентрацияларда төзімділікті арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = McDonnell G, Russell AD |title = Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance |journal = Clinical Microbiology Reviews |volume = 12 |issue = 1 |pages = 147–179 |date = January 1999 |pmid = 9880479 |pmc = 88911 |doi = 10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt; Төмен концентрациялар (3%) көптеген спораларға қарсы әсер етеді; жоғары концентрациялар (7–30%) және ұзақ әсер ету уақыты спораларды жою тиімділігін арттырады.&lt;ref name=&quot;cdc_sporicidal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| veditors = Block SS |title= Disinfection, sterilization, and preservation|date=2000|publisher=Lea &amp; Febiger|location=Philadelphia|isbn=978-0-683-30740-5|pages=529–543|edition=5th|chapter=Chapter 27: Chemical Sporicidal and Sporostatic Agents}}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді [[хлор]] негізіндегі ағартқыштарға экологиялық қауіпсіз балама болып саналады, өйткені ол ыдырағанда оттек пен су түзеді және АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] (FDA) тарапынан [[антимикробтық агент]] ретінде [[generally recognized as safe|қауіпсіз деп жалпы танылған]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide |publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access |url=https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |date=1 April 2001 |access-date=7 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703092508/https://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm |archive-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;

==Қауіпсіздік==
Ережелер әртүрлі, бірақ сутек пероксидінің 5% сияқты төмен концентрациялар кеңінен қолжетімді. H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; концентрлі ерітінділері органикалық материалдармен қатты реакцияға түседі.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20050217417.pdf| title=Hydrogen Peroxide Accidents and Incidents: What we can learn from history| publisher=NASA| vauthors = Greene B, Baker D, Frazier W |access-date=6 April 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190406223209/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20050217417.pdf| archive-date=6 April 2019| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
35% дейінгі концентрациялар тек теріде «ақ» оттек көпіршіктерін (және аздап ашыту сезімін) тудырады және 30–45 минут ішінде қанмен бірге жоғалады, ал 98% концентрациясы қағазды ерітеді. Алайда 3% сияқты төмен концентрациялар да көз ішінде [[оттек бөлінуі]] себебінен қауіпті болуы мүмкін.&lt;ref&gt;see Hans Marquardt, Lehrbuch der Toxikologie&lt;/ref&gt;

Органикалық зертханаларда орташа және жоғары концентрациялы сутек пероксиді қолданылған кезде қауіптерге мыналар жатады:

# Ыдырау және қысымның жиналуы — Концентрлі ерітінділердің жабық ыдыста болуы немесе күтпеген қыздырылуы газдың тез бөлінуіне әкеліп, ыдыстың жарылу қаупін тудырады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Dussault |first=P.H. |title=Safe use of hydrogen peroxide in the organic lab |url=https://digitalcommons.unl.edu/chemistryperoxides/1002 |journal=University of Nebraska–Lincoln Chemistry Faculty}}&lt;/ref&gt;
# Өтпелі металдармен немесе органикалық заттармен үйлеспеушілік — Трассалық қоспалар, металл иондары немесе органикалық тотықсыздандырғыштар ыдырауды жылдамдатып немесе радикалдық реакцияларды іске қосуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Термиялық қашу немесе өздігінен үдемелі ыдырау — Пероксид химиясында өзін-өзі үдететін ыдырау температурасы (SADT) маңызды және масштабтауды мұқият қауіпсіздік талдауынсыз жүргізуге болмайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Органикалық заттармен әрекеттескендегі тотықтырғыш қауіпі — Сутек пероксиді күшті [[тотықтырғыш]] болып табылады. Органикалық заттармен немесе жанғыш материалдармен жанасқанда өрт немесе жарылыс қаупі артады, сондықтан оны тотықсыздандырғыш заттардан бөлек сақтау қажет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Концентрациясы 40%-дан жоғары сутек пероксиді ағындары АҚШ ережелеріне сәйкес қоршаған ортаға таралса, [[Америка Құрама Штаттарының Көлік министрлігі|DOT]] анықтамасы бойынша тотықтырғыш болып саналады. [[Америка Құрама Штаттарының Қоршаған ортаны қорғау агенттігі|EPA]] бойынша қауіпті қалдықтардың (D001) хабарланатын мөлшері 45 кг, яғни шамамен 38 л концентрлі сутек пероксиді.

Сутек пероксиді салқын, құрғақ, жақсы желдетілетін жерде және жанғыш заттардан алыс сақталуы тиіс. Ол тотықтырмайтын материалдардан жасалған ыдыста (мысалы, тот баспайтын болат немесе шыны) сақталады (кейбір пластиктер мен алюминий қорытпалары да жарамды болуы мүмкін).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ozoneservices.com/articles/004.htm|title=Material Compatibility with Hydrogen Peroxide|access-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043621/https://www.ozoneservices.com/articles/004.htm|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; Жарықта тез ыдырайтындықтан, оны қараңғы ыдыста сақтау керек, ал фармацевтикалық түрлері әдетте жарықты өткізбейтін қоңыр бөтелкелерде болады.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.hydrogenperoxidemouthwash.org/ |title = Hydrogen Peroxide Mouthwash is it Safe? |access-date = 30 October 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131220023527/https://www.hydrogenperoxidemouthwash.org/ |archive-date = 20 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Сутек пероксиді таза немесе сұйылтылған түрде де бірнеше қауіп тудырады, ең бастысы — органикалық қосылыстармен жанасқанда жарылғыш қоспалар түзуі.&lt;ref name=&quot;osha safety guidelines&quot;/&gt; Қалыпты қысымда [[дистилляция]] жасау өте қауіпті. Ол әсіресе концентрлі күйінде коррозиялық, ал тұрмыстық деңгейдегі ерітінділер де көзді, [[шырышты қабық]]тарды және теріні тітіркендіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;hazards&quot;&gt;For example, see an {{cite web |url=https://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/h4070.htm |title=MSDS for a 3% peroxide solution |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415061436/https://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/h4070.htm |archive-date=15 April 2012}}&lt;/ref&gt; Сутек пероксидін жұту өте қауіпті, өйткені асқазанда ыдырау кезінде үлкен көлемде газ бөлініп, іштің кебуіне әкеледі. 10%-дан жоғары концентрацияны жұту өкпеде ауыр тітіркенуді тудыруы мүмкін.&lt;ref name=&quot;atsdr toxic facts&quot;&gt;[https://www.atsdr.cdc.gov/toxfaqs/tfacts174.pdf H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; toxicity and dangers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605150238/https://www.atsdr.cdc.gov/toxfaqs/tfacts174.pdf |date=5 June 2012}} [[Улы заттар мен ауруларды тіркеу агенттігі]] (ATSDR) сайты&lt;/ref&gt;

50&amp;nbsp;°C-та және 1,2 кПа бу қысымына байланысты сутек пероксиді буы қауіпті болуы мүмкін.&lt;ref&gt;CRC Handbook of Chemistry and Physics, 76th Ed, 1995–1996&lt;/ref&gt; АҚШ NIOSH бойынша өмірге және денсаулыққа бірден қауіпті шек (IDLH) тек 75&amp;nbsp;ppm.&lt;ref name=&quot;dangerous concentrations&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html|title=CDC — Immediately Dangerous to Life or Health Concentrations (IDLH): Chemical Listing and Documentation of Revised IDLH Values — NIOSH Publications and Products|access-date=20 October 2018|date=25 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117012820/https://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html|archive-date=17 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; OSHA рұқсат етілген шекті мөлшерді 1.0&amp;nbsp;ppm (8 сағаттық орташа) деп белгілеген.&lt;ref name=&quot;osha safety guidelines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html|title=Occupational Safety and Health Guideline for Hydrogen Peroxide|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513085633/https://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html|archive-date=13 May 2013}}&lt;/ref&gt; Ол ACGIH бойынша «адамға әсері белгісіз, бірақ жануарларда канцероген екені белгілі зат» ретінде жіктелген.&lt;ref name=&quot;carcinogen&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.worksafebc.com/PDFs/regulation/exposure_limits.pdf|title=Threshold Limit Values for Chemical Substances and Physical Agents &amp; Biological Exposure Indices, ACGIH|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602121656/https://www2.worksafebc.com/PDFs/regulation/exposure_limits.pdf|archive-date=2 June 2013}}&lt;/ref&gt; Сондықтан өндірісте үздіксіз мониторинг ұсынылады.

===Жараны емдеу===
Тарихи түрде сутек пероксиді жараларды дезинфекциялау үшін қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Wilgus TA, Bergdall VK, Dipietro LA, Oberyszyn TM |title = Hydrogen peroxide disrupts scarless fetal wound repair |journal = Wound Repair and Regeneration |volume = 13 |issue = 5 |pages = 513–9 |year = 2005 |pmid = 16176460 |doi = 10.1111/j.1067-1927.2005.00072.x |s2cid = 1028923}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулерде оның жара жазылуына әсері қайшылықты: кейбірі пайдалы десе, кейбірі жазылуды баяулататынын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Urban MV, Rath T, Radtke C |title = Hydrogen peroxide (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;): a review of its use in surgery |journal = Wiener Medizinische Wochenschrift |volume = 169 |issue = 9–10 |pages = 222–5 |date = June 2019 |pmid = 29147868 |doi = 10.1007/s10354-017-0610-2 |s2cid = 35739209}}&lt;/ref&gt; Үй жағдайында қолдану әдетте ұсынылмайды.&lt;ref name=&quot;Don't use hydrogen peroxide on wounds&quot;&gt;{{cite web|url=https://health.clevelandclinic.org/what-is-hydrogen-peroxide-good-for/|title=Cleveland Clinic: What Is Hydrogen Peroxide Good For?|date=December 2021 |access-date=25 August 2022}}&lt;/ref&gt;

1.5–3% ерітіндісі стоматологияда дезинфекция үшін, әсіресе эндодонтиялық емдеуде қолданылады, сондай-ақ 1–1.5% концентрациясы даналық тістер қабынуын емдеуде пайдаланылады.&lt;ref&gt;see e.g. Detlev Heidemann, Endodontie, Urban&amp;Fischer 2001&lt;/ref&gt;

===Баламалы медицинада қолдану===
[[Баламалы медицина]] өкілдері оны эмфизема, тұмау, ЖҚТБ және қатерлі ісік сияқты ауруларға қолдануды ұсынған.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Douglass WC |title=Hydrogen peroxide: medical miracle|date=1995|publisher=Second Opinion Pub.|location=Atlanta, GA|isbn=978-1-885236-07-4}}&lt;/ref&gt; Алайда медициналық ұйымдар мұндай қолданулардың ғылыми дәлелі жоқ және қауіпті екенін ескертеді.

Сутек пероксиді иммундық жүйеде табиғи түрде түзіледі, бірақ қатаң бақыланатын түрде. [[Фагоциттер]] патогендерді жұтып, оларды жою үшін сутек пероксидін қолданады. Еркін сутек пероксиді тіндерге [[оксидативті стресс]] арқылы зиян келтіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Halliwell B |title = Oxidative stress and cancer: have we moved forward? |journal = The Biochemical Journal |volume = 401 |issue = 1 |pages = 1–11 |date = January 2007 |pmid = 17150040 |doi = 10.1042/BJ20061131 |s2cid = 850978 |url = http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/28760 }}&lt;/ref&gt;

Үлкен дозада (3%) қабылдау ауыз, тамақ және іштің тітіркенуіне әкеледі. 35% және одан жоғары концентрациялар газ эмболиясына себеп болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=French LK, Horowitz BZ, McKeown NJ|title=Hydrogen peroxide ingestion associated with portal venous gas and treatment with hyperbaric oxygen: a case series and review of the literature|journal=Clinical Toxicology|volume=48|issue=6|pages=533–8|date=July 2010|pmid=20575671|doi=10.3109/15563650.2010.492526|s2cid=25148041}}&lt;/ref&gt; Вена ішіне енгізу бірнеше өлім жағдайларымен байланыстырылған.&lt;ref name=&quot;deaths&quot;&gt;{{cite news| vauthors = Cooper A |title=A Prescription for Death?|work=CBS News|date=12 January 2005|url=https://www.cbsnews.com/news/a-prescription-for-death/}}&lt;/ref&gt;

===Тарихи оқиғалар===
* 1934 жылы Германияның [[Куммерсдорф]] қаласында сутек пероксиді мен [[этанол]] қоспасы жарылып, 3 адам қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.urbex.nl/heeresversuchsstelle-kummersdorf/|title=Heeresversuchsstelle Kummersdorf |date=2008-03-23|work=UrbEx — Forgotten &amp; Abandoned}}&lt;/ref&gt;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік концлагерьлерде сутек пероксидін адамдарға тәжірибе ретінде қолданған.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide |publisher=Robert Jay Lifton |url=https://phdn.org/archives/holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml}}&lt;/ref&gt;
* 1955 жылы HMS ''Sidon'' сүңгуір қайығы жарылыс салдарынан батып кетті.
* 1992 жылы Францияда Жарри қаласындағы зауытта жарылыс болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Explosion and fire in a hydrogen peroxide plant|url=https://www.aria.developpement-durable.gouv.fr/fiche_detaillee/3536_en/?lang=en|publisher=ARIA}}&lt;/ref&gt;
* 1998 жылы Northwest Airlines ұшағында төгінді болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Accident No: DCA-99-MZ-001|url=https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Reports/HZB0001.pdf|publisher=NTSB}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылы АҚШ-та Evonik зауытында жарылыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Evonik Mobile: railcar experienced an overpressure |url=https://www.fox10tv.com/2024/08/11/evonik-mobile-railcar-experienced-an-overpressure/}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:Пероксидтер]]</text>
      <sha1>boeqnf91zf309jhrjrx2rse0px4py79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деукалион</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532969</id>
    <revision>
      <id>3587026</id>
      <parentid>3580711</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <origin>3587026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6503" sha1="c49b8v2llfoud2pb48rwtznduiteox3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Деукалион''' – [[Ежелгі грек мифологиясы|ежелгі грек мифологиясында]] [[Прометей]] мен [[Климена|Клименаның]] баласы. Миккен мәтіндерінде de-u-ka-ri-jo (Деукалион). Әйелі Пирро, [[Эпиметей]] мен [[Пандораның]] қызы. Инахадан кейін 15 ұрпаққа кеш өмір сүрді. Еврей мифологиясында Нойдың бейнесі.

== Су тасқыны ==
Тасқынның себебінің көп нұсқасы болған. Бір нұсқасы бойынша, [[Зевс]] су тасқынымен күнәсі бар адамдарды өлтірмекші болғанда, Деукалион Зевстің бұйрығымен Прометей жасаған [[Нұх кемесі|Нух кемесіне]] әйелі екеуі отырып, өз-өздерін құтқарып қалады. Тасқынның тоғызыншы күнінде кеме тауда тоқтайды. Бұл жер, әр-түрлі аңыздарда, қарама-қарсы пікірлерде айтылады: олардың басшысын Парнас немесе Фессалды Офрис немесе Афрон дейді. Баяндалып отырған нұсқада, ол Этна тауында Пиррамен өздерін құтқарды. Паросс хроникасы бойынша ол б.з.б. 1573 жылы Ликореяда патшалық құрды және б.з.б. 1528 жылы нөсерден Афинаға қашты.
[[File:Virgil Solis - Deucalion Pyrrha.jpg|thumb|Зевстің бұйрығымен адам баласының пайда болуы]]
Деукалион айтуымен  Зевс адам баласын қайта дүниеге келтіру  үшін, [[Гермес]] арқылы Деукалионмен байланысып, артына тас лақтырсын деп Зевс бұйрық береді. Сонда Деукалион лақтырған тастардан ұлдар, Пирро лақтырған тастардан  қыздар  пайда болады. Нұсқалардың бірінде, тастар Фригидағы Агд құзынан алынған дейді.

[[Гомер|Гомерде]]  тасқын туралы айтылмаған. Болжам бойынша, аңыздың ең ежелгі атамекені Додона эпирсканы. 

== Тасқыннан кейін ==
Гелланика бойынша, Деукалион алғаш олимп құдайларына құрбандық шалатын орын жасаған. Гелиопольда Гера ғибадатханасын екіге жарылған жерде салды. Сол жарылған жермен тасқыннан кейінгі су аққан. 

Содан кейін Деукалион Опунтта тұрған. Локриде, Фтиотидода билік жүргізді. Пирромен бірге Додондағы ғибадатхананы негіздеді. Елін «Пандора» деп анасының атымен атады. Деукалионды Афинаның патшасы дейді.

Деукалион мен Пирраның  Эллин, Амфиктион жәнә т.б. балалары болған.

Грецияның әр жерінде Деукалион мен Пирраның молалары бар делінеді; олардың танымалысы Афинада Зевс ғибадатханасының жанында болған.
=== Қызықты деректер: ===
* Салыстыру: Деукалион туралы аңыз шумерлердің Зиусудра, вавилондықтардың Утнапиштим және Киелі кітаптағы Нұх пайғамбар хикаяларына өте ұқсас.

* Символика: Бұл миф адамзаттың қиындықтан кейінгі жаңаруын, табандылық пен құдайға деген сенімді бейнелейді.
== Дереккөз ==


2.    ↑ Перейти к:'''''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;''''' '''''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''''' Дионисий Галикарнасский. Римские
древности I 17, 2

3.    '''↑''' Схолии к Аполлонию Родосскому.
Аргонавтика III 1086 = Гесиод. Перечень женщин, фр.2 М.-У., видимо, ошибка

4.    '''↑''' Молчанов А. А., Нерознак В. П.,
Шарыпкин С. Я. Памятники древнейшей греческой письменности. М., 1988.
С.85

5.    '''↑''' Пандора

6.    '''↑''' Климент. Строматы I 102, 3

7.    '''↑''' см. Комментарий
Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С.185.

8.    '''↑''' Любкер Ф. Реальный словарь классических
древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.433

9.    '''↑''' Гигин. Мифы 153; Ильинская
Л. С. Легенды и археология. Древнейшее Средиземноморье. М., 1988.
С.18, по сицилийским авторам

10. '''↑''' Паросская хроника 2, 4

11. '''↑''' Овидий. Метаморфозы I 381—415

12. '''↑''' Арнобий. Против язычников V 5

13. '''↑''' Примечания
Н. А. Чистяковой в кн. Аполлоний Родосский. Аргонавтика. М., 2001.
С.205

14. '''↑''' Лукиан. О сирийской богине 13

15. '''↑''' Ватиканский аноним. О невероятном
1

16. '''↑''' Псевдо-Аполлодор. Мифологическая
библиотека I 7, 2 далее

17. '''↑''' Плутарх. Пирр 1

18. '''↑''' Страбон. География IX 5, 23
(стр.443)

19. '''↑''' Страбон. География IX 4, 2
(стр.425)

20. '''↑''' Страбон. География IX 5, 14
(стр.435)

21. '''↑''' Гигин. Астрономия II 29</text>
      <sha1>c49b8v2llfoud2pb48rwtznduiteox3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587031</id>
      <parentid>3587026</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3580711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5995" sha1="7lusjllcsa4mkk2i1ev8rgvqp0jc5qv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Деукалион''' – [[Ежелгі грек мифологиясы|ежелгі грек мифологиясында]] [[Прометей]] мен [[Климена|Клименаның]] баласы. Миккен мәтіндерінде de-u-ka-ri-jo (Деукалион). Әйелі Пирро, [[Эпиметей]] мен [[Пандораның]] қызы. Инахадан кейін 15 ұрпаққа кеш өмір сүрді. Еврей мифологиясында Нойдың бейнесі.

== Су тасқыны ==
Тасқынның себебінің көп нұсқасы болған. Бір нұсқасы бойынша, [[Зевс]] су тасқынымен күнәсі бар адамдарды өлтірмекші болғанда, Деукалион Зевстің бұйрығымен Прометей жасаған [[Нұх кемесі|Нух кемесіне]] әйелі екеуі отырып, өз-өздерін құтқарып қалады. Тасқынның тоғызыншы күнінде кеме тауда тоқтайды. Бұл жер, әр-түрлі аңыздарда, қарама-қарсы пікірлерде айтылады: олардың басшысын Парнас немесе Фессалды Офрис немесе Афрон дейді. Баяндалып отырған нұсқада, ол Этна тауында Пиррамен өздерін құтқарды. Паросс хроникасы бойынша ол б.з.б. 1573 жылы Ликореяда патшалық құрды және б.з.б. 1528 жылы нөсерден Афинаға қашты.
[[File:Virgil Solis - Deucalion Pyrrha.jpg|thumb|Зевстің бұйрығымен адам баласының пайда болуы]]
Деукалион айтуымен  Зевс адам баласын қайта дүниеге келтіру  үшін, [[Гермес]] арқылы Деукалионмен байланысып, артына тас лақтырсын деп Зевс бұйрық береді. Сонда Деукалион лақтырған тастардан ұлдар, Пирро лақтырған тастардан  қыздар  пайда болады. Нұсқалардың бірінде, тастар Фригидағы Агд құзынан алынған дейді.

[[Гомер|Гомерде]]  тасқын туралы айтылмаған. Болжам бойынша, аңыздың ең ежелгі атамекені Додона эпирсканы. 

== Тасқыннан кейін ==
Гелланика бойынша, Деукалион алғаш олимп құдайларына құрбандық шалатын орын жасаған. Гелиопольда Гера ғибадатханасын екіге жарылған жерде салды. Сол жарылған жермен тасқыннан кейінгі су аққан. 

Содан кейін Деукалион Опунтта тұрған. Локриде, Фтиотидода билік жүргізді. Пирромен бірге Додондағы ғибадатхананы негіздеді. Елін «Пандора» деп анасының атымен атады. Деукалионды Афинаның патшасы дейді.

Деукалион мен Пирраның  Эллин, Амфиктион жәнә т.б. балалары болған.

Грецияның әр жерінде Деукалион мен Пирраның молалары бар делінеді; олардың танымалысы Афинада Зевс ғибадатханасының жанында болған.

== Дереккөз ==


2.    ↑ Перейти к:'''''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;''''' '''''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''''' Дионисий Галикарнасский. Римские
древности I 17, 2

3.    '''↑''' Схолии к Аполлонию Родосскому.
Аргонавтика III 1086 = Гесиод. Перечень женщин, фр.2 М.-У., видимо, ошибка

4.    '''↑''' Молчанов А. А., Нерознак В. П.,
Шарыпкин С. Я. Памятники древнейшей греческой письменности. М., 1988.
С.85

5.    '''↑''' Пандора

6.    '''↑''' Климент. Строматы I 102, 3

7.    '''↑''' см. Комментарий
Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С.185.

8.    '''↑''' Любкер Ф. Реальный словарь классических
древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.433

9.    '''↑''' Гигин. Мифы 153; Ильинская
Л. С. Легенды и археология. Древнейшее Средиземноморье. М., 1988.
С.18, по сицилийским авторам

10. '''↑''' Паросская хроника 2, 4

11. '''↑''' Овидий. Метаморфозы I 381—415

12. '''↑''' Арнобий. Против язычников V 5

13. '''↑''' Примечания
Н. А. Чистяковой в кн. Аполлоний Родосский. Аргонавтика. М., 2001.
С.205

14. '''↑''' Лукиан. О сирийской богине 13

15. '''↑''' Ватиканский аноним. О невероятном
1

16. '''↑''' Псевдо-Аполлодор. Мифологическая
библиотека I 7, 2 далее

17. '''↑''' Плутарх. Пирр 1

18. '''↑''' Страбон. География IX 5, 23
(стр.443)

19. '''↑''' Страбон. География IX 4, 2
(стр.425)

20. '''↑''' Страбон. География IX 5, 14
(стр.435)

21. '''↑''' Гигин. Астрономия II 29</text>
      <sha1>7lusjllcsa4mkk2i1ev8rgvqp0jc5qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3586776</id>
      <parentid>3586287</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60642" sha1="3cxionbxfvz2gdwkwfiimhq0557pjsv" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120020&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;95162&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 162]
| data-sort-value=&quot;1068&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1068]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86236&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 236]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84034&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;80376&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 80 376]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55502&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 502]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48068&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 068]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;21925&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 21 925]
| data-sort-value=&quot;43&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 43]
|2023-12-17
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21244&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 244]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;17432&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 432]
| data-sort-value=&quot;34&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 34]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16939&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 939]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16067&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 067]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;15559&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 15 559]
| data-sort-value=&quot;103&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 103]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13716&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 716]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11039&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 039]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;9907&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9907]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8335&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7897&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7897]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7564&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7564]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7219]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;6856&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6856]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4321&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4160&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4160]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3328&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3328]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2793&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2793]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2390&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2390]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1980&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1980]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;1965&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1965]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1746&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1746]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1597]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1500&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1500]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1135&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1135]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;994&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 994]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;663&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;659&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 659]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;616&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;553&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>3cxionbxfvz2gdwkwfiimhq0557pjsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bilim Media Group</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544441</id>
    <revision>
      <id>3586928</id>
      <parentid>2975766</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7441" sha1="m4jlgwpufc4k2wnojqcx61gwgkzrtmf" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bilim Media Group 
 |логотипі          = 
 |түрі              = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]]
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = электронды білім беру саласы
 |ұраны             = БАРШАҒА ҚОЛЖЕТІМДІ САПАЛЫ БІЛІМ
 |құрылды           = 2011
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = Білім беру 
 |өнімі             = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]&lt;br&gt;[http://www.imektep.kz imektep.kz]&lt;br&gt;[http://www.itest.kz itest.kz]&lt;br&gt;[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]&lt;br&gt;[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz]
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны = 150
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz]
}}
'''Bilim Media Group''' — Қазақстандағы электронды оқыту нарығын дамытушы, инновациялық компания.

== Тарихы ==
Компания тарихы 2011 жылдан басталады. Компанияның алғашқы жобасы imektep.kz бастауыш мектеп бағдарламасына негізделген онлайн білім беру платформасы болатын. Кейін компания itest.kz ұлттық бірыңғай тестіне дайындалуға арналған онлайн платформасын және bilimland.kz деп аталатын интерактивті сабақтардан тұратын білім беру платформасын іске қосты. Команияның негізгі құрамы Халықаралық &quot;Болашақ&quot; бағдарламасының түлектерінен құралған. 

[[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты.  

Bilim Media Group &quot;Алатау&quot; инновациялық технологиялар паркінің мүшесі. 

Сонымен бірге компания [[WikiBilim]] қоғамдық қорының Қазақстанның ашық кітапханасы kitap.kz жобасына техникалық және қаржылай демеушілік көрсетіп келеді. 

Компанияның басшысы [[Рауан Кенжеханұлы]] 2014 жылдың желтоқсан айында Қызылорда облысы әкімінің әлеуметтік мәселелері бойынша орынбасары қызметіне ауысты. 2016 жылдың қыркүйек айында Рауан Кенжеханұлы компанияға қайта оралды.

== Өнімдері ==
=== Bilimland ===
[[BilimLand]] — көптілді білім беру онлайн-платформасы. Платформаны 2011 жылы Bilim Media Group компаниясы құрды. Қызмет Қазақстан (bilimland.kz), Ресей (bilimland.ru), Өзбекстан (bilimland.uz) және АҚШ (bilimland.com) елдерінде жұмыс істейді. Bilimland мектеп пәндерін оқытуға арналған бірнеше онлайн-платформаларды қамтиды.

=== Онлайн Мектеп ===
[[Онлайн Мектеп]] — Қазақстанның барлық нүктелерінен оқушыларды қашықтықтан оқытудың онлайн платформасы болып табылады. 2020 жылы Орталық онлайн-оқыту саласындағы инновациялық компания Bilim Media Group-пен бірлесіп Online mektep цифрлық білім беру платформасын әзірлеп, іске қосты (www.bilimland.kz). Негізгі мақсат – жалпы білім беретін мектеп оқушыларын онлайн режимде бейімдеп оқыту мүмкіндігін беру. Online Mektep елдің жалпы білім беретін мектептерінің оқушылары үшін үлгілік оқу жоспарларына сәйкес 1-11 сыныптарға арналған барлық пәндерден цифрлық білім беру контентін қамтиды.

=== Twig-Bilim ===
Twig-Bilim – видео фильмдер түріндегі оқуға арналған ресурстар ұсынатын, көптеген халықаралық марапатқа ие маңдайалды британдық білім беру компаниясы. Bilim Media Group жəне Twig компаниялары бірлесе отырып қазақстандық оқушылар мен мұғалімдерге əлемге үздік деп танылған онлайн білім беру қызметін ұсынады. 13 тілге аударылып, 35 елде іске қосылған бұл инновациялық оқыту құралы [[2012 жыл|2012]], [[2013 жыл|2013]] жəне [[2014 жыл|2014]] жылғы білім беру технологияларының бүкілəлемдік көрмесінде (BETT) қатарынан үш мəрте ең үздік атанды. Бұл білім беру кешені мектеп бағдарламасындағы [[химия]], [[физика]], [[биология]], [[математика]], [[география]] және [[Жаратылыстану ғылымдары|жаратылыстану]] пəндері негізіндегі өте қызықты 2000-нан аса қысқа фильмнен (3 минут) тұрады. Əр фильмге көрнекі құрал ретінде дайындалған тақырыпқа сай иллюстрациялар мен диаграммалар, кестелер мен интерактивті тест тапсырмалары берілген. Фильмге негіз болған материалдар əлемге танымал ВВС жəне Associated Press студияларының мұрағаттарынан алынған. Соның арқасында бұл платформа қазақ тілін, ағылшын тілі мен орыс тілін меңгеруде таптырмас көмекші құралға айналды.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>m4jlgwpufc4k2wnojqcx61gwgkzrtmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586931</id>
      <parentid>3586928</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="be4bf5acwsjbwp8q2rlgh3thnpzbsir" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bilim Media Group 
 |логотипі          = 
 |түрі              = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]]
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = электронды білім беру саласы
 |ұраны             = БАРШАҒА ҚОЛЖЕТІМДІ САПАЛЫ БІЛІМ
 |құрылды           = 2011
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = Білім беру 
 |өнімі             = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]&lt;br&gt;[http://www.imektep.kz imektep.kz]&lt;br&gt;[http://www.itest.kz itest.kz]&lt;br&gt;[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]&lt;br&gt;[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz]
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны = 150
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz]
}}
'''Bilim Media Group''' (қазіргі атауы — '''Bilim Group''') — Қазақстандағы жетекші EdTech (білім беру технологиялары) компаниясы. Ол электронды білім беру нарығын дамытуға маманданған және мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арналған цифрлық платформалардың экожүйесін құрған.

Компанияның ұраны: ''«Баршаға қолжетімді сапалы білім»''.

== Тарихы ==
Компания 2011 жылы құрылды. Алғашқы жобасы — бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz онлайн-платформасы болды. [[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты. 

2013 жылдан бастап үлкен білім беру экожүйесін құру басталды:

* BilimLand — [[Интерактивті тақта|интерактивті]] сабақтардың үлкен репозиторийі;
* iTest — [[Ұлттық бірыңғай тестілеу|ҰБТ]]-ға дайындық платформасы;
* Twig-Bilim — [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] Twig Education компаниясымен бірлескен мультимедиялық портал.

2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде OnlineMektep платформасы іске қосылды. Бұл платформа 1–11 сыныптардың толық бағдарламасын қамтыды және мектептерде [[Қашықтан оқыту|қашықтықтан оқытуды]] ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Сол жылы платформаға тегін қолжетімділік жарияланды, ал видеоуроктар [[Balapan (телеарна)|«Балапан»]] және [[EL ARNA (телеарна)|«Ел арна»]] телеарналарында көрсетілді.

Қазіргі уақытта Bilim Group — 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе. Компания өнімдері Қазақстан [[Мектеп|мектептерінің]] басым бөлігінде қолданылады және елдегі білім беру процестерінің шамамен 70%-ін қамтиды. Миллиондаған қолданушы бар. 

=== Негізін қалаушылар және басшылық ===

* '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' — негізін қалаушы, Supervisory Board төрағасы. Халықаралық қатынастар және стратегиялық менеджмент маманы. Сондай-ақ [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті]], [[WikiBilim|WikiBilim жобасының авторы]].
* '''Тимур Муктаров'''— негізін қалаушы, құрылтайшы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Bilim Media Group: как 4 болашаковца создали инновационный образовательный проект|url=https://weproject.media/articles/detail/bilim-media-group-kak-4-bolashakovtsa-sozdali-innovatsionnyy-obrazovatelnyy-proekt/}}&lt;/ref&gt;. 
* '''Нартай Әшім''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Санжар Кенжеханұлы''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Александр Савченко''' — 2025 жалдан бастап компанияның бас директоры (CEO).

== Өнімдері ==

* '''[[BilimLand]]''' — мектеп пәндері бойынша интерактивті контент репозиторийі.
* '''[[Онлайн Мектеп|OnlineMektep]]''' — 1–11 сыныптарға арналған қашықтықтан оқыту платформасы (42 пән, қазақ және орыс тілдерінде, 40 000+ видеоурок және 140 000+ тапсырма).
* '''iMektep''' — бастауыш сыныптарға арналған анимациялық сабақтар және геймификация.
* '''iTest''' — ҰБТ/ТЖБ/БЖБ-ға дайындық.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы|'''Kitap.kz''' (Қазақстанның ашық кітапханасы)]]— онлайн кітапхана.
* '''BilimKids''', '''BilimUstaz''', '''BilimClass''', '''Twig-Bilim''', '''SmartNation''' және басқалар.
* '''[[Bilim Foundation]]''' — қайырымдылық және білім беру жобалары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>be4bf5acwsjbwp8q2rlgh3thnpzbsir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586956</id>
      <parentid>3586931</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Негізін қалаушылар және басшылық */</comment>
      <origin>3586956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11070" sha1="mmhmgzbv52uhdbos2f4el534edqk9ls" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bilim Media Group 
 |логотипі          = 
 |түрі              = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]]
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = электронды білім беру саласы
 |ұраны             = БАРШАҒА ҚОЛЖЕТІМДІ САПАЛЫ БІЛІМ
 |құрылды           = 2011
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = Білім беру 
 |өнімі             = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]&lt;br&gt;[http://www.imektep.kz imektep.kz]&lt;br&gt;[http://www.itest.kz itest.kz]&lt;br&gt;[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]&lt;br&gt;[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz]
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны = 150
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz]
}}
'''Bilim Media Group''' (қазіргі атауы — '''Bilim Group''') — Қазақстандағы жетекші EdTech (білім беру технологиялары) компаниясы. Ол электронды білім беру нарығын дамытуға маманданған және мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арналған цифрлық платформалардың экожүйесін құрған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кандидат проекта &quot;100 новых лиц Казахстана&quot; Р. Кенжеханулы: Образование должно быть лучше, доступнее и качественнее|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4875354-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html|date=2017}}&lt;/ref&gt;.

Компанияның ұраны: ''«Баршаға қолжетімді сапалы білім»''.

== Тарихы ==
Компания 2011 жылы құрылды. Алғашқы жобасы — бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz онлайн-платформасы болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=От стартапа до крупнейшего EdTech-холдинга: история Bilim Group|url=https://astanahub.com/ru/blog/ot-startapa-do-krupneishego-edtech-kholdinga-istoriia-bilim-group}}&lt;/ref&gt;.  

[[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты.  

BilimLand порталына күніне 1,5 миллион адам қолданады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Платформу Bilimland.kz ежедневно посещают 1,5 млн человек – Рауан Кенжеханулы|url=https://www.inform.kz/ru/platformu-bilimland-kz-ezhednevno-poseschayut-1-5-mln-chelovek-rauan-kenzhehanuly_a3717432}}&lt;/ref&gt;. 

Қазіргі уақытта Bilim Group — 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе. Компания өнімдері Қазақстан [[Мектеп|мектептерінің]] басым бөлігінде қолданылады және елдегі білім беру процестерінің шамамен 70%-ін қамтиды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханұлы: почему образование — дело каждого в Казахстане|url=https://dknews.kz/ru/dk-life/390617-rauan-kenzhehanuly-pochemu-obrazovanie-delo-kazhdogo}}&lt;/ref&gt;.  

==== Негізін қалаушылар және басшылық ====
* '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' — негізін қалаушы, Supervisory Board төрағасы. Халықаралық қатынастар және стратегиялық менеджмент маманы. Сондай-ақ [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті]], [[WikiBilim|WikiBilim жобасының авторы]].
* '''Тимур Муктаров'''— негізін қалаушы, құрылтайшы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Bilim Media Group: как 4 болашаковца создали инновационный образовательный проект|url=https://weproject.media/articles/detail/bilim-media-group-kak-4-bolashakovtsa-sozdali-innovatsionnyy-obrazovatelnyy-proekt/}}&lt;/ref&gt;. 
* '''Нартай Әшім''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Санжар Кенжеханұлы''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Александр Савченко''' — 2025 жылдан бастап компанияның бас директоры (CEO).

=== COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан оқытуды ұйымдастыру ===
2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде OnlineMektep платформасы іске қосылды. Бұл платформа 1–11 сыныптардың толық бағдарламасын қамтыды және мектептерде [[Қашықтан оқыту|қашықтықтан оқытуды]] ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Сол жылы платформаға тегін қолжетімділік жарияланды, ал видеоуроктар [[Balapan (телеарна)|«Балапан»]] және [[EL ARNA (телеарна)|«Ел арна»]] телеарналарында көрсетілді.

=== '''BilimClass пен Kundelik арасындағы бәсекелестік'''  ===
2026 жылдың басында [[Алматы|Алматы қаласының]] 200-ден астам мемлекеттік мектебі (300 мыңнан астам оқушы) [[Күнделік.кз|«Kundelik»]] электронды журналынан «BilimClass» платформасына жаппай ауысты. Бұл оқиға нарықтағы екі ірі ойыншы — құрамына [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур]] және [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаевтардың]] үлесі бар «Kundelik» пен [[Тимур Русланович Турлов|Тимур Турловтың]] холдингіне тиесілі «BilimClass» арасындағы бәсекелестікті шиеленістірді. «Kundelik» өкілдері деректерді тасымалдау кезінде заң бұзушылықтар болғанын алға тартып, құзырлы органдарға шағымданғанымен, Алматы қалалық білім басқармасы мен «Bilim Group» тарапы ақпараттық қауіпсіздік талаптарының сақталғанын мәлімдеді. Бүгінгі таңда «BilimClass» Қазақстанның 5 мыңнан астам мектебін қамтып, цифрлық білім беру саласындағы жетекші позициясын нығайтып келеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как компания Тимура Турлова забирает долю рынка у компании Кулибаевых|url=https://www.czhr.kz/post/как-компания-тимура-турлова-забирает-долю-рынка-у-компании-кулибаевых}}&lt;/ref&gt;. 

== Өнімдері ==

* [[BilimLand]] — мектеп пәндері бойынша интерактивті контент репозиторийі.
* [[Онлайн Мектеп|OnlineMektep]] — 1–11 сыныптарға арналған қашықтықтан оқыту платформасы (42 пән, қазақ және орыс тілдерінде, 40 000+ видеоурок және 140 000+ тапсырма).
* iMektep — бастауыш сыныптарға арналған анимациялық сабақтар және геймификация.
* iTest — ҰБТ/ТЖБ/БЖБ-ға дайындық.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы|Kitap.kz (Қазақстанның ашық кітапханасы)]]— онлайн кітапхана.
* BilimKids, BilimUstaz, BilimClass, Twig-Bilim, SmartNation және басқалар.
* [[Bilim Foundation]] — жастар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кәмелет жасына толмағандар арасында суицидтің алдын алу және психикалық саулығын нығайту|url=https://bilimfoundation.org/prevention-project}}&lt;/ref&gt;, өмір дағдылары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BF Books - өмірлік машықтарды дамытуға бағытталған кітаптар|url=https://bilimfoundation.org/bf-books}}&lt;/ref&gt; және «Жарқын Болашақ» жобасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Жарқын Болашақ» білім беру бағдарламасы|url=https://bilimfoundation.org/zharqyn-bolashak}}&lt;/ref&gt;. Қызылжар Абай мектебі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ауыл мектептерін жаңарту және ондағы білім сапасын арттыру|url=https://bilimfoundation.org/bf-schools}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bilim Foundation туралы|url=https://bilimfoundation.org/#submenu:about}}&lt;/ref&gt;. 
* BMG UpSkill – Coursera Kazakhstan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BMG UpSkill – Қазақстандағы Coursera білім беру платформасының эксклюзивті серіктесі.|url=https://bmgupskill.kz/?page_id=666&amp;lang=ru}}&lt;/ref&gt;, OpenAI жобаларын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Казахстан присоединяется к первой международной когорте OpenAI Edu for Countries|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/1145424?lang=ru}}&lt;/ref&gt; жүзеге асырады. 
* Qlang&lt;ref&gt;{{Cite web|title=QLANG ОНЛАЙН МЕКТЕБІ|url=https://qlang.kz/en}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>mmhmgzbv52uhdbos2f4el534edqk9ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586960</id>
      <parentid>3586956</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="4za0mhzf5pbud5va4qsh2bniaivmxmd" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bilim Group 
 |логотипі          = 
 |түрі              = жеке компания
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = электронды білім беру саласы
 |ұраны             = Баршаға қол жетімді сапалы білім
 |құрылды           = 2011
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     =Bilim Media Group 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    =Рауан Кенжеханұлы 
 |саласы            = Білім беру 
 |өнімі             = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]&lt;br&gt;[http://www.imektep.kz imektep.kz]&lt;br&gt;[http://www.itest.kz itest.kz]&lt;br&gt;[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]&lt;br&gt;[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz]
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны = 150
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz]
}}
'''Bilim Media Group''' (қазіргі атауы — '''Bilim Group''') — Қазақстандағы жетекші EdTech (білім беру технологиялары) компаниясы. Ол электронды білім беру нарығын дамытуға маманданған және мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арналған цифрлық платформалардың экожүйесін құрған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кандидат проекта &quot;100 новых лиц Казахстана&quot; Р. Кенжеханулы: Образование должно быть лучше, доступнее и качественнее|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4875354-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html|date=2017}}&lt;/ref&gt;.

Компанияның ұраны: ''«Баршаға қолжетімді сапалы білім»''.

== Тарихы ==
Компания 2011 жылы құрылды. Алғашқы жобасы — бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz онлайн-платформасы болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=От стартапа до крупнейшего EdTech-холдинга: история Bilim Group|url=https://astanahub.com/ru/blog/ot-startapa-do-krupneishego-edtech-kholdinga-istoriia-bilim-group}}&lt;/ref&gt;.  

[[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты.  

BilimLand порталына күніне 1,5 миллион адам қолданады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Платформу Bilimland.kz ежедневно посещают 1,5 млн человек – Рауан Кенжеханулы|url=https://www.inform.kz/ru/platformu-bilimland-kz-ezhednevno-poseschayut-1-5-mln-chelovek-rauan-kenzhehanuly_a3717432}}&lt;/ref&gt;. 

Қазіргі уақытта Bilim Group — 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе. Компания өнімдері Қазақстан [[Мектеп|мектептерінің]] басым бөлігінде қолданылады және елдегі білім беру процестерінің шамамен 70%-ін қамтиды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханұлы: почему образование — дело каждого в Казахстане|url=https://dknews.kz/ru/dk-life/390617-rauan-kenzhehanuly-pochemu-obrazovanie-delo-kazhdogo}}&lt;/ref&gt;.  

==== Негізін қалаушылар және басшылық ====
* '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' — негізін қалаушы, Supervisory Board төрағасы. Халықаралық қатынастар және стратегиялық менеджмент маманы. Сондай-ақ [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті]], [[WikiBilim|WikiBilim жобасының авторы]].
* '''Тимур Муктаров'''— негізін қалаушы, құрылтайшы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Bilim Media Group: как 4 болашаковца создали инновационный образовательный проект|url=https://weproject.media/articles/detail/bilim-media-group-kak-4-bolashakovtsa-sozdali-innovatsionnyy-obrazovatelnyy-proekt/}}&lt;/ref&gt;. 
* '''Нартай Әшім''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Санжар Кенжеханұлы''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Александр Савченко''' — 2025 жылдан бастап компанияның бас директоры (CEO).

=== COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан оқытуды ұйымдастыру ===
2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде OnlineMektep платформасы іске қосылды. Бұл платформа 1–11 сыныптардың толық бағдарламасын қамтыды және мектептерде [[Қашықтан оқыту|қашықтықтан оқытуды]] ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Сол жылы платформаға тегін қолжетімділік жарияланды, ал видеоуроктар [[Balapan (телеарна)|«Балапан»]] және [[EL ARNA (телеарна)|«Ел арна»]] телеарналарында көрсетілді.

=== '''BilimClass пен Kundelik арасындағы бәсекелестік'''  ===
2026 жылдың басында [[Алматы|Алматы қаласының]] 200-ден астам мемлекеттік мектебі (300 мыңнан астам оқушы) [[Күнделік.кз|«Kundelik»]] электронды журналынан «BilimClass» платформасына жаппай ауысты. Бұл оқиға нарықтағы екі ірі ойыншы — құрамына [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур]] және [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаевтардың]] үлесі бар «Kundelik» пен [[Тимур Русланович Турлов|Тимур Турловтың]] холдингіне тиесілі «BilimClass» арасындағы бәсекелестікті шиеленістірді. «Kundelik» өкілдері деректерді тасымалдау кезінде заң бұзушылықтар болғанын алға тартып, құзырлы органдарға шағымданғанымен, Алматы қалалық білім басқармасы мен «Bilim Group» тарапы ақпараттық қауіпсіздік талаптарының сақталғанын мәлімдеді. Бүгінгі таңда «BilimClass» Қазақстанның 5 мыңнан астам мектебін қамтып, цифрлық білім беру саласындағы жетекші позициясын нығайтып келеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как компания Тимура Турлова забирает долю рынка у компании Кулибаевых|url=https://www.czhr.kz/post/как-компания-тимура-турлова-забирает-долю-рынка-у-компании-кулибаевых}}&lt;/ref&gt;. 

== Өнімдері ==

* [[BilimLand]] — мектеп пәндері бойынша интерактивті контент репозиторийі.
* [[Онлайн Мектеп|OnlineMektep]] — 1–11 сыныптарға арналған қашықтықтан оқыту платформасы (42 пән, қазақ және орыс тілдерінде, 40 000+ видеоурок және 140 000+ тапсырма).
* iMektep — бастауыш сыныптарға арналған анимациялық сабақтар және геймификация.
* iTest — ҰБТ/ТЖБ/БЖБ-ға дайындық.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы|Kitap.kz (Қазақстанның ашық кітапханасы)]]— онлайн кітапхана.
* BilimKids, BilimUstaz, BilimClass, Twig-Bilim, SmartNation және басқалар.
* [[Bilim Foundation]] — жастар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кәмелет жасына толмағандар арасында суицидтің алдын алу және психикалық саулығын нығайту|url=https://bilimfoundation.org/prevention-project}}&lt;/ref&gt;, өмір дағдылары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BF Books - өмірлік машықтарды дамытуға бағытталған кітаптар|url=https://bilimfoundation.org/bf-books}}&lt;/ref&gt; және «Жарқын Болашақ» жобасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Жарқын Болашақ» білім беру бағдарламасы|url=https://bilimfoundation.org/zharqyn-bolashak}}&lt;/ref&gt;. Қызылжар Абай мектебі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ауыл мектептерін жаңарту және ондағы білім сапасын арттыру|url=https://bilimfoundation.org/bf-schools}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bilim Foundation туралы|url=https://bilimfoundation.org/#submenu:about}}&lt;/ref&gt;. 
* BMG UpSkill – Coursera Kazakhstan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BMG UpSkill – Қазақстандағы Coursera білім беру платформасының эксклюзивті серіктесі.|url=https://bmgupskill.kz/?page_id=666&amp;lang=ru}}&lt;/ref&gt;, OpenAI жобаларын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Казахстан присоединяется к первой международной когорте OpenAI Edu for Countries|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/1145424?lang=ru}}&lt;/ref&gt; жүзеге асырады. 
* Qlang&lt;ref&gt;{{Cite web|title=QLANG ОНЛАЙН МЕКТЕБІ|url=https://qlang.kz/en}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>4za0mhzf5pbud5va4qsh2bniaivmxmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587007</id>
      <parentid>3586960</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11056" sha1="4su8ei4qfwz30kuuwjqtmb823zz6vwe" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bilim Group 
 |логотипі          = 
 |түрі              = жеке компания
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = электронды білім беру саласы
 |ұраны             = Баршаға қол жетімді сапалы білім
 |құрылды           = 2011
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     =Bilim Media Group 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    =Рауан Кенжеханұлы 
 |саласы            = Білім беру 
 |өнімі             = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]&lt;br&gt;[http://www.imektep.kz imektep.kz]&lt;br&gt;[http://www.itest.kz itest.kz]&lt;br&gt;[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]&lt;br&gt;[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz]
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны = 150
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz]
}}
'''Bilim Media Group''' (қазіргі атауы — '''Bilim Group''') — Қазақстандағы жетекші EdTech (білім беру технологиялары) компаниясы. Ол электронды білім беру нарығын дамытуға маманданған және мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арналған цифрлық платформалардың экожүйесін құрған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кандидат проекта &quot;100 новых лиц Казахстана&quot; Р. Кенжеханулы: Образование должно быть лучше, доступнее и качественнее|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4875354-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html|date=2017}}&lt;/ref&gt;.

Компанияның ұраны: ''«Баршаға қолжетімді сапалы білім»''.

== Тарихы ==
Компания 2011 жылы құрылды. Алғашқы жобасы — бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz онлайн-платформасы болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=От стартапа до крупнейшего EdTech-холдинга: история Bilim Group|url=https://astanahub.com/ru/blog/ot-startapa-do-krupneishego-edtech-kholdinga-istoriia-bilim-group}}&lt;/ref&gt;.  

[[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты.  

BilimLand порталына күніне 1,5 миллион адам қолданады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Платформу Bilimland.kz ежедневно посещают 1,5 млн человек – Рауан Кенжеханулы|url=https://www.inform.kz/ru/platformu-bilimland-kz-ezhednevno-poseschayut-1-5-mln-chelovek-rauan-kenzhehanuly_a3717432}}&lt;/ref&gt;. 

Қазіргі уақытта Bilim Group — 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе. Компания өнімдері Қазақстан [[Мектеп|мектептерінің]] басым бөлігінде қолданылады және елдегі білім беру процестерінің шамамен 70%-ін қамтиды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханұлы: почему образование — дело каждого в Казахстане|url=https://dknews.kz/ru/dk-life/390617-rauan-kenzhehanuly-pochemu-obrazovanie-delo-kazhdogo}}&lt;/ref&gt;.  
== Негізін қалаушылар және басшылық ==
* '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' — негізін қалаушы, Supervisory Board төрағасы. Халықаралық қатынастар және стратегиялық менеджмент маманы. Сондай-ақ [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті]], [[WikiBilim|WikiBilim жобасының авторы]].
* '''Тимур Муктаров'''— негізін қалаушы, құрылтайшы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Bilim Media Group: как 4 болашаковца создали инновационный образовательный проект|url=https://weproject.media/articles/detail/bilim-media-group-kak-4-bolashakovtsa-sozdali-innovatsionnyy-obrazovatelnyy-proekt/}}&lt;/ref&gt;. 
* '''Нартай Әшім''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Санжар Кенжеханұлы''' — негізін қалаушы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''Александр Савченко''' — 2025 жылдан бастап компанияның бас директоры (CEO).

=== COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан оқытуды ұйымдастыру ===
2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде OnlineMektep платформасы іске қосылды. Бұл платформа 1–11 сыныптардың толық бағдарламасын қамтыды және мектептерде [[Қашықтан оқыту|қашықтықтан оқытуды]] ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Сол жылы платформаға тегін қолжетімділік жарияланды, ал видеоуроктар [[Balapan (телеарна)|«Балапан»]] және [[EL ARNA (телеарна)|«Ел арна»]] телеарналарында көрсетілді.

=== '''BilimClass пен Kundelik арасындағы бәсекелестік'''  ===
2026 жылдың басында [[Алматы|Алматы қаласының]] 200-ден астам мемлекеттік мектебі (300 мыңнан астам оқушы) [[Күнделік.кз|«Kundelik»]] электронды журналынан «BilimClass» платформасына жаппай ауысты. Бұл оқиға нарықтағы екі ірі ойыншы — құрамына [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур]] және [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаевтардың]] үлесі бар «Kundelik» пен [[Тимур Русланович Турлов|Тимур Турловтың]] холдингіне тиесілі «BilimClass» арасындағы бәсекелестікті шиеленістірді. «Kundelik» өкілдері деректерді тасымалдау кезінде заң бұзушылықтар болғанын алға тартып, құзырлы органдарға шағымданғанымен, Алматы қалалық білім басқармасы мен «Bilim Group» тарапы ақпараттық қауіпсіздік талаптарының сақталғанын мәлімдеді. Бүгінгі таңда «BilimClass» Қазақстанның 5 мыңнан астам мектебін қамтып, цифрлық білім беру саласындағы жетекші позициясын нығайтып келеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как компания Тимура Турлова забирает долю рынка у компании Кулибаевых|url=https://www.czhr.kz/post/как-компания-тимура-турлова-забирает-долю-рынка-у-компании-кулибаевых}}&lt;/ref&gt;. 

== Өнімдері ==

* [[BilimLand]] — мектеп пәндері бойынша интерактивті контент репозиторийі.
* [[Онлайн Мектеп|OnlineMektep]] — 1–11 сыныптарға арналған қашықтықтан оқыту платформасы (42 пән, қазақ және орыс тілдерінде, 40 000+ видеоурок және 140 000+ тапсырма).
* iMektep — бастауыш сыныптарға арналған анимациялық сабақтар және геймификация.
* iTest — ҰБТ/ТЖБ/БЖБ-ға дайындық.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы|Kitap.kz (Қазақстанның ашық кітапханасы)]]— онлайн кітапхана.
* BilimKids, BilimUstaz, BilimClass, Twig-Bilim, SmartNation және басқалар.
* [[Bilim Foundation]] — жастар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кәмелет жасына толмағандар арасында суицидтің алдын алу және психикалық саулығын нығайту|url=https://bilimfoundation.org/prevention-project}}&lt;/ref&gt;, өмір дағдылары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BF Books - өмірлік машықтарды дамытуға бағытталған кітаптар|url=https://bilimfoundation.org/bf-books}}&lt;/ref&gt; және «Жарқын Болашақ» жобасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Жарқын Болашақ» білім беру бағдарламасы|url=https://bilimfoundation.org/zharqyn-bolashak}}&lt;/ref&gt;. Қызылжар Абай мектебі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ауыл мектептерін жаңарту және ондағы білім сапасын арттыру|url=https://bilimfoundation.org/bf-schools}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bilim Foundation туралы|url=https://bilimfoundation.org/#submenu:about}}&lt;/ref&gt;. 
* BMG UpSkill – Coursera Kazakhstan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BMG UpSkill – Қазақстандағы Coursera білім беру платформасының эксклюзивті серіктесі.|url=https://bmgupskill.kz/?page_id=666&amp;lang=ru}}&lt;/ref&gt;, OpenAI жобаларын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Казахстан присоединяется к первой международной когорте OpenAI Edu for Countries|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/1145424?lang=ru}}&lt;/ref&gt; жүзеге асырады. 
* Qlang&lt;ref&gt;{{Cite web|title=QLANG ОНЛАЙН МЕКТЕБІ|url=https://qlang.kz/en}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>4su8ei4qfwz30kuuwjqtmb823zz6vwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәдени мұра жобасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>553428</id>
    <revision>
      <id>3586644</id>
      <parentid>3585776</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kasymov [[«Мәдени мұра» жобасы]] бетін [[Мәдени мұра жобасы]] деген бағыттау үстіне жылжытты (бағыттау қалдырылмады): Қайтару</comment>
      <origin>3585776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18997" sha1="p0pd2qvz0fyld8fct23ji7u7u40l4dd" xml:space="preserve">'''«Мәдени мұра»''' — Қазақстан Республикасы Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен жүзеге асырылған мемлекеттік бағдарлама, стратегиялық ұлттық жоба. Бағдарлама Қазақстанның мәдени, тарихи және рухани мұрасын зерттеуге, сақтауға, қалпына келтіруге және насихаттауға бағытталды. Ол ұлттық мәдениетті жалпыадамзаттық мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастырып, этнос, қоғам және адамзат парасатының дамуына негіз болған тарихи жадыны зерделеуді мақсат етті.

Бағдарлама аясында халықтың мол мәдени мұрасы, соның ішінде заманауи ұлттық мәдениет, [[фольклор]], салт-дәстүрлер, ұлттық тарих үшін ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері, ұлттық әдебиет пен жазба мұралар жан-жақты зерттелді. Сонымен қатар мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ой, мәдениет және әдебиет жетістіктерінің үздік үлгілері негізінде іргелі гуманитарлық қор қалыптастыру көзделді.

== Тарихы ==
«Мәдени мұра» бағдарламасы тарихи-мәдени дәстүрлерді қайта жаңғырту мен дамытудың сабақтастығын қамтамасыз етуге, елдің мәдени мұрасын сақтау, пайдалану, зерттеу және насихаттаудың негізгі бағыттарын айқындауға бағытталды. Бағдарлама шеңберінде мәдени мұраны зерделеудің тұтас жүйесін жасау, оның ішінде:

* ұлттық мәдениет, фольклор және салт-дәстүрлерді жинақтау;
* жазба және ұлттық әдебиеттің ғасырлар бойғы тәжірибесін жүйелеу;
* ғылыми және көркем сериялар шығару;
* тарихи-мәдени ескерткіштерді реставрациялау, консервациялау және мұражайландыру;
* мәдени мұра саласындағы материалдық-техникалық базаны нығайту;
* ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту

сияқты міндеттер қарастырылды.

Бағдарламаны әзірлеу мәдени құндылықтарды тиімді сақтау мен пайдалануға арналған жұмыстарды жоспарлы түрде қаржыландыру қажеттілігімен және мәдени мұра саласында қордаланған мәселелерді белсенді түрде шешу талабымен негізделді.

=== Іске асырылу кезеңдері ===
Бағдарлама 2004 жылы басталып, бастапқыда екі жылға есептелді. Кейін ол бірнеше кезең бойынша жалғастырылды:

* '''I кезең''' — 2004–2006 жылдар;
* '''II кезең''' — 2007–2009 жылдар;
* '''III кезең''' — 2009–2011 жылдар.

=== Мақсаты ===
«Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі мақсаты — елдің тарихи-мәдени мұрасын зерттеу, қалпына келтіру және сақтау, тарихи-мәдени дәстүрлерді жаңғырту, сондай-ақ Қазақстанның мәдени мұрасын шетелде насихаттау.

=== Негізгі бағыттары ===
Бағдарлама төрт негізгі бағыт бойынша жұмыс істеді:

* ұлттық мәдениет үшін ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіру;
* археологиялық зерттеулер жүргізу;
* қазақ халқының мәдени мұрасы саласындағы ғылыми жұмыстарды дамыту;
* ұлттық әдебиет пен жазба мұраны жүйелеу, кеңейтілген қорлар мен сериялар құру.

=== Кітапханалардағы насихат жұмысы ===
Облыстық кітапханаларда «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында түрлі мәдени іс-шаралар өткізілді. Олардың қатарында:

* «Мәдени мұра» қорын қалыптастыру;
* мәдени-әдеби мұраны сақтау және насихаттау;
* сирек кездесетін және құнды әдебиеттерді таныстыру;
* заманауи ұлттық мәдениет, фольклор және салт-дәстүрлерді насихаттау;
* тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері туралы әдебиеттерді көпшілікке ұсыну;
* қазақ халқының ежелгі заманнан бүгінге дейінгі философиялық мұрасын оқып-үйрену;
* жастарды мәдени құндылықтарды тануға және дамытуға баулу

сияқты жұмыстар болды.

=== Зерттеу жұмыстары ===
2004 жылдан бастап, яғни бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде, тарих пен мәдениеттің 78 ескерткішінде реставрациялық жұмыстар аяқталды. Соның 28-і, яғни 35 пайызы, 2008–2011 жылдары қалпына келтірілді.

Бағдарлама аясында 26 ғылыми-қолданбалы және 40 археологиялық зерттеу жүргізілді. Бұл жұмыстар ғылымды мыңдаған артефактылармен байытты. Әсіресе [[Шығыс Қазақстан облысы]] аумағындағы [[Шілікті қорғандары|Шілікті]] мен [[Берел қорымы|Берел]] қорғандарында жүргізілген қазбалар нәтижесінде табылған, [[Скиф-сібір аң стилі|скиф-сібір аң стиліне]] жататын алтын бұйымдар дүниежүзіне танымал болды.

Тәуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет ел аумағындағы тарихи-мәдени ескерткіштердің ауқымды инвентаризациясы жүргізілді. Соның нәтижесінде республикалық маңызы бар 218 нысанның және жергілікті маңызы бар 11 277 нысанның тізімі қабылданды.

Қытай, Түркия, Моңғолия, Ресей, Жапония, Мысыр, Өзбекстан, Армения, сондай-ақ АҚШ пен Батыс Еуропа елдеріне жасалған ғылыми-зерттеу экспедицияларының нәтижесінде Қазақстан тарихына, этнографиясына және өнеріне қатысты 5000-нан астам құнды архивтік құжаттар, қолжазбалар мен баспа басылымдары алынды.

=== Баспа және ғылыми жобалар ===
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін алғаш рет «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында қазақ тіліндегі толыққанды гуманитарлық білім қорын қалыптастыру басталды. Бағдарлама шеңберінде 537 кітап бір жарым миллионнан астам таралыммен жарық көрді. Бұл басылымдардың қатарында тарих, археология, этнография және энциклопедиялық сөздіктерге арналған бірегей сериялар болды.

Бағдарлама аясында жарық көрген белгілі сериялар қатарына мыналар жатады:

* «Бабалар сөзі»;
* «Әлемдік әдебиет кітапханасы»;
* «Қазақ әдебиетінің тарихы»;
* «Қазақ халқының ежелгі заманнан қазіргі кезге дейінгі философиялық мұрасы»;
* «Әлемдік мәдениеттанушылық ойлар»;
* «Экономикалық классика»;
* «Әлемдік философиялық мұра».

«Қазақ халқының ежелгі заманнан қазіргі кезге дейінгі философиялық мұрасы» сериясы қазақ халқының философиялық ойлау дәстүрін жүйелеудегі алғашқы ірі қадамдардың бірі болды. Бұл топтамаға [[Қорқыт ата|Қорқыт атадан]] бастап [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрімге]] дейінгі ойшылдардың көзқарастары енгізілді.

Бұл басылымдардың әрқайсысы ғалымдар, жазушылар, аудармашылар, архивистер және кітапханашылардың бірлескен еңбегінің нәтижесі болды.

=== Архивтік жұмыстар ===
Бағдарлама шеңберінде қазақтың байырғы мәдениетіне қатысты сирек деректерді талдауға арналған және архив материалдарын ғылыми айналымға енгізуге бағытталған бірқатар еңбектер дайындалды. Солардың қатарында:

* «Қазақтың байырғы мәдениетіне қатысты сирек кездесетін деректерге талдау»;
* «Ғ. Мүсірепов және архив»

атты еңбектер жарық көрді.

Профессор Ж. М. Төлеубаева Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазба қорында жұмыс істеп, Қазақстан мен Орталық Азияның саяси тарихы мен мәдениетіне қатысты түркі, араб, парсы және қытай тілдеріндегі қолжазбаларды анықтап, олардың аудармаларына жан-жақты талдау жасады. Нәтижесінде «Материалы по истории Казахстана и Центральной Азии» атты зерттеу монографиясының бірінші шығарылымы дайындалды.

Сонымен бірге «Академик Б. А. Ахмедов. Избранные труды» жинағын әзірлеу жұмыстары жүргізілді. «Хрестоматия по истории межгосударственных отношений и дипломатии в Центральной Азии в XIII–XV века» атты жинақ жарық көрді.

Ұлттық орталықта «Қазақстанның тарихи мұрағаты» — «Исторический архив Казахстана» атты альманах сериясын шығару қолға алынды. Альманахқа Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты, Өзбекстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты, Омбы және Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаттары, сондай-ақ Ресей мұрағаттарынан алынған Қазақстан тарихына қатысты құжаттар енгізілді. Кейінірек альманахқа Н. Г. Малицкийдің бұрын жарияланбаған '''«Казахи»''' атты этнографиялық очеркі де қосылды. Сонымен қатар төңкеріске дейінгі Жетісу облысының археологиясына қатысты материалдармен толықтыру туралы шешім қабылданды.

=== Музыкалық мұраны зерттеу ===
Бағдарлама аясында орта ғасырлардағы музыкалық мұраға, соның ішінде күйлер мен тарихи жырларға терең зерттеулер жүргізілді. Соның нәтижесінде қазақтың дәстүрлі ән-күй мұрасының '''«Мәңгілік сарын: қазақтың 1000 күйі, 1000 әні»''' атты антологиясы жарық көрді.

Бұл жоба ұлттық мәдениет тарихындағы ауқымы жағынан теңдессіз еңбек болды. Антология аясында халық әндері мен күйлерінің түпнұсқалық орындаулары жиналып, дайындалып, өңделіп, реставрацияланып, цифрландырылып, CD-дискілер түрінде шығарылды. Қазақ дәстүрлі музыкасының бұл антологиясы — цифрлық тасығыштағы ең толық жинақтардың бірі.

Қазақ халқының музыкалық дарындылығы туралы өткен ғасырлардағы көптеген ғалымдар жоғары баға берген. [[Шоқан Уәлиханов]] келтірген мәлімет бойынша, А. И. Левшин: «Қазақтар адамның сазгер немесе ақын болып туылатынының бір дәлелі болып табылады» деп жазған. Ал А. Эйхгорн қазақ әндері туралы: «Қазақтың әндері көкке көтеріліп бара жатқан бүркіттей өктем де, ерікті» деп бағалаған. Белгілі зерттеуші Г. Потанин болса: «Мен үшін бүкіл қазақ даласы әндетіп тұрғандай» деп жазған.

Қазақ халқы өзінің тарихында бай музыкалық мәдениет қалыптастырды. Ұлы даладағы жыраулар, ақындар, өлеңшілер, күйшілер мен әншілер халықтың рухани дүниесін байытып, музыка өнерін қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігіне айналдырды.

=== Шетелдегі жобалар ===
Бағдарлама шеңберінде шетелде де бірқатар маңызды тарихи-мәдени жобалар жүзеге асырылды. Олардың қатарында:

* [[Дамаск]] қаласындағы Сұлтан Аз-Захир Бейбарс кесенесін реставрациялау;
* [[Каир]] қаласындағы [[Сұлтан Бейбарс мешіті|Сұлтан Бейбарс мешітін]] қалпына келтіру;
* Дамаскідегі [[Әл-Фараби]] тарихи-мәдени орталығы мен кесенесін салу

сияқты жұмыстар бар.

=== Кино және өнер саласы ===
«[[Қазақфильм|Қазақфильм»]] акционерлік қоғамының киностудиясы ұлттық мәдениеттің маңызды тарихи орындары мен мұралары туралы 20 деректі фильм түсірді. Олардың қатарында:

* «Қорқыт. Күй тарихы»;
* «Номадтардың музыкалық мұрасы»;
* «Ежелгі Түркістан сәулет ескерткіштері»;
* «Жүсіп Ата кесенесі»;
* «Тамғалы петроглифтері»

сияқты деректі фильмдер циклі бар.

=== Туризм және насихат ===
Бағдарламада туризм саласын дамытуға бағытталған іс-шаралар да қарастырылды. Туристік маршруттарды әзірлеу барысында археологтардың ғылыми кеңестері пайдаланылды.

Жыл сайын Қазақстанда және шетелдерде тарихи-мәдени мұраны насихаттауға арналған шамамен 200 іс-шара ұйымдастырылып отырды.

== Бағдарламаның маңызы ==
«Мәдени мұра» бағдарламасының ауқымдылығы оған қазіргі Қазақстанның зияткерлік әлеуетінің кеңінен қатысуымен ерекшеленді. Жобаға әдебиет пен өнер, философия, тарих, этнография, тіл білімі салаларындағы академиялық институттар, [[Ұлттық кітапхана]], жоғары оқу орындары және көптеген ғылыми-зерттеу мекемелері атсалысты.

Бағдарлама Қазақстан тарихындағы теңдессіз гуманитарлық акциялардың бірі ретінде бағаланады. Ол қазақ халқының ұлттық рухани байлығын жаңғыртып қана қоймай, оны әлемге танытуға мүмкіндік берді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

[[Санат:Мәдени мұра]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстан жобасының мақалалары]]</text>
      <sha1>p0pd2qvz0fyld8fct23ji7u7u40l4dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558060</id>
    <revision>
      <id>3586909</id>
      <parentid>3558656</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3586909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30764" sha1="1sima6pynaejqc2txhbn3wojw455kpe" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Димаш Құдайберген 
 |Атауы                = 
 |Сурет                =Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg
 |Сурет ені            = 220px
 |Сурет тақырыбы       = Димаш Құдайберген 2019 жылы жаңа толқында
 |Фон                  = 
 |Туылған кездегі есімі = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген
 |Толық аты            = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген
 |Туған күні         = 24.05.1994
 |Туған жері         = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[2014 жыл]]дан бастап – қазіргі күнге шейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Контратенор]]
 |Аспаптары            = [[домбыра]], фортепиано, соқпалы аспаптар
 |Жанрлары             = [[Эстрада]], [[опера]], [[фолк]]
 |Лақап аттары         = Димаш
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{(!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!)}}
17 TopCheniseMusic Awards — «Best International Artist»; 24 Top China's Music Awards - «Best Asian Singer»; Top Global Chinese Music - «Жыл әншісі»
 |Сайты                =[https://dimashnews.com/ dimashnews.com]
}}
'''Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген''' немесе '''Димаш''' ([[24 мамыр]] [[1994 жыл]], [[Ақтөбе]]) — Қазақстандық әнші. Витебск қаласында өткен XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author = |title =''«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»''|work =МИА «Казинформ» |date =2016-01-30 |accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» [[Қазақстан Республикасының Президенті]] Құрмет грамотасымен марапатталған, [[Азия-Тынық мұхит телевизиялық ән фестивалі 2015|«ABU TV song»]] халықаралық фестивалінің қатысушысы&lt;ref name=&quot;ABU&quot;&gt;{{Cite news|title =''«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»''|author =Ержан Жүнис, Седат Денли |url = http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work =www.24.kz |date =2015-10-29|accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;.

== Отбасы ==
[[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Қырғыз руы|қырғыз]] бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/live/20210206/16224649/kazakh-kyrgyz-dimash-kudaybergen-semia.html|title=Казах или кыргыз: отец Димаша Кудайбергена рассказал историю происхождения его семьи|website=Sputnik Казахстан|accessdate=2021-02-09}}&lt;/ref&gt; Димаштың ата-анасы танымал әншілер [[Қанат Айтбаев]] және [[Светлана Айтбаева]]. Димаштың әкесі Қанат Айтбаев - облыстық филармонияның басшысы, анасы Светлана Айтбаева – облыстық маслихат депутаты. Димаштың ата-әжелері де музыка адамдары. Бірі домбырада ойнаса, екіншісінің ән айтуға бейімі мол. Димаштың Раушан атты қарындасы, Мансұр атты інісі бар.

Димаш Құдайберген 24 мамыр 1994 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткерлері Қанат Құдайбергенұлы мен Светлана Айтбаева отбасында дүниеге келген. Ең алғаш рет спектакльде ойнауымен таныла бастады. Бес жасында музыкалық колледж сахнасында алғаш әнші ретінде ән салған. Алты жасында “Айналайын” Республикалық байқауының “Фортепиано” номинациясында жеңімпаз атанған. 2010 жылы &quot;Байқонырдың Әсем дауыстары&quot; Халықаралық фестивалінің І жүлде лауреаты атанды. 2012 жылы “Жас Қанат” Республикалық жас ән орындаушылар байқауының Гран-при жүлдесіне ие болды. 2012 жылы “Восточный базар” Халықаралық байқауында І жүлде лауреаты атағына ие болды. Бір жылдан соң, “Мейкин Азия” І Халықаралық фестивалінің жеңімпазы болып атанды. 2014 жылы Ақтөбе қаласында А.Жұбанов атындағы Музыкалық колледжінде “академиялық ән орындау” факультетін бітіріп, Қазақ Ұлттық өнер университетінің “эстрада өнері” факультетіне түсті.

Нағыз танымалдық Витебск қаласында XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған соң келген. Екі күн ішінде, жас әнші 175 ұпай жинаған. Бірінші күні ол Константин Меладзе композиторінің «Опять метель» әнін, ал екінші күні Француз әншісі Грегори Лемаршаль репертуарынан алынған «Sos dun terien un detresse» әнін орындады. 2015 жылы 28 қазан күні Ыстамбұлдада Димаш Құдайбергенов “Abu TV” Халықаралық Азия-Тынық мұхит фестивалінде Қазақстан Республикасының атынан алғаш рет қатысты.

27 наурызда 2017 Қазақстанның сүйікті әншісі Димаш Құдайбергенов &quot;Top Chinese Music Awards&quot; номинацияның жеңімпазы атанды. Әншінің PR-директоры Алпамыс Шаримовтың айтуы бойынша, біздің әнші &quot;Азиядағы ең атақты әнші&quot; номинациясын жеңіп алды. Марапаттау церемониясы кезінде Димаш SOS d'un terrien en d&amp;eacute;tresse әнін орындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy|title = Димаш Құдайбергенов &quot;Қытайдағы Грэмми&quot; жеңіп алды| author = |work = |date =2017-03-27 |publisher = |lang=kk}}&lt;/ref&gt;

15 сәуір 2017 Димаш Құдайбергенов Қытайдағы &quot;[[Singer 2017]]&quot; жобасында екінші орын алды. Димаш өзінің ақтық сынағында Қытайдың әншісі Шан Венжемен дуэт құрып ән айтады. Ақтық сынақта ол Майкл Джексонның: Dangerous, Billie Jean, The Way You Make Me Feel және Earth song атты әндерін айтып шығады. Ал бірінші орынды болса Қытай қызы Sandy Lam жеңіп алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-i-am-a-singer-ekinshi-oryn|title = Димаш Құдайбергенов &quot;I am a Singer&quot; жобасында екінші орын алды| author = |work = |date =2017-04-16 |publisher = |lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық ==
Көптеген адамдардың, тіпті сыналған музыкалық сыншылар Димаш дауысының 6 октавада таңқаларлық ауқымын тудырады - бастан ысқырыққа дейін. Құдайбергеновтың ұстазы Марат Айтимов, ол [[контртенор]] емес жасады деп, өйткені ол ноталарды төмендетіп, төмендете алады, және лирикалық тенор, және сопрано&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — Орыс Витас немесе қазақстандық Димаш]&lt;/ref&gt;.

Димаш әр түрлі жанрдағы вокалдық шығармаларды әртүрлі тілдерде орындайды ([[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Қытай тілі|қытай]] және т.б.) Ол мәдени іс-шараларға белсенді қатысады, сондай-ақ, 2017 жылдың 29 қаңтарында ол [[Алматы]]дағы [[Қысқы Универсиада 2017|Қысқы Универсиада]]ның ашылуында сөз сөйледі&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/1391813-poyavilos-video-feerichnogo-vystuple.html Универсиаданың ашылу салтанатында Димаш Құдайбергеннің таңғажайып сөйлеген бейнесі болды]&lt;/ref&gt;.

[[2017 жыл]]ғы [[27 маусым]]да «[[Астана Арена]]» спорт кешенінің стадионында. «BASTAU live show» атты алғашқы ірі жеке концертін өткізді. Сахнаның шеттерінде екі үлкен экран орнатылған, онда сөз сөйлеген болатын. Бұл суретшінің арқасында залдың барлық бұрыштарынан көрінді. Спектакль кезінде Димаш әртүрлі бейнелерде пайда болды, Кинотеатрдың бес костюмі - дәстүрлі қазақтан қазіргі заманға дейінгі, және олардың әрқайсысы дыбысталған шығармаларға сәйкес келеді. Содан кейін әнші домбырашылармен бірге күй тартты, [[Майкл Джексон]]ның әндерін орындады. Димаштың орындауындағы pop патшасының аңызға айналған «айлыққа» өтуі және танымал әуенді «Билли Жан» көрермендердің көңілінен шықты. Димаш ресейлік танымал әнші Кристина Орбокайтемен, швкд әншісі Лоринмен, әлемге әйгілі өнер жұлдызы ЛараФабианмен, қытайлық әнші Терри Линмен дуэт болып, бірген ән шырқаған. 

2017 жылғы 28 желтоқсанда Димаш Құдайберген дизайнер [[Майкл Джексон]]мен және [[Леди Гага]]мен, Гоко Зальди болып табылады. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің 100» тізіміне қазақстандық әнші кірді. Рейтинг [[YouTube]] каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76 позицияда орналасқан.

2018 жылдың 28 қаңтары Қытайдағы Жаһандық алтын марапаттау рәсімінде «Үздік суретші» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Global golden Қытайда жеңді Димаш Құдайберген chart awards]&lt;/ref&gt;.

2018 жылдың 24 мамырында Димаш Құдайбергеннің ағылшын тіліндегі &quot;Screaming&quot; атты әнінің бейнебаяны жарыққа шықты. Əннің композиторы Muhgal осы күнге дейін Rihanna, Usher, Cherul Fermandes - Versini, Shakira, Ne-Yo, Avisi сынды əншілерге əндер жазған&lt;ref&gt;[http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 Димаш жаңа бейнебаянын түсірді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811085111/http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 |date=2019-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Димаш Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2&quot; концерт залы лық толып, қазақстандық әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. Әр нөмірдің декорациясы да, костюмі де әртүрлі болған. Жанды дыбыс пен Димаш Құдайбергеннің дауысы құлақтың құрышын қандырып, әрбір жанды елітіп әкеткендей болды, дейді шоу ұйымдастырушылары. Әндердің бірі кезінде Димаш фан-зонадағы көрермендерге пиджагін лақтырды. Бір ерекшелігі, бұл зонадағы көрермендер қойылымның ажырамас бөлігіндей болып, концертке бастан-аяқ қатысты. Концерт барысында халықтың жүрегінен орын алған әндермен қатар, жаңа туындылар да таныстырылды: Adagio, Дайдидау, Сағындым, M. Jackson Tribuet, The Show Must go on, Лейла, If I Never Breathe Again және тағы басқалары. Шоудың шарықтау шегі Димаш сол кеште өзінің жан досы, қазақстандық мәнерлеп сырғанаушы Денис Теннің рухына арнаған &quot;SOS d'un terrien&quot; композициясы болған еді. Димаштың орындауы жиналған қауымды елжіреткені сонша, ду қол шапалақ ұзақ уақыт тоқтамады&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/culture/20181120/8151396/dimash-qudaibergen-london-show.html]&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың 8 наурызында &quot;Аққуым&quot; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=lK46Lv1th_I]&lt;/ref&gt; әніне, 23 сәуірде &quot;Любовь уставших лебедей&quot; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=92r47QSRYBI]&lt;/ref&gt; әніне бейнебаяндар шығады.

2017 жылғы 2 желтоқсанда Бейжіңде &quot;iQiyi Scream Night&quot; салтанаты өтті — IQIYI ірі қытайлық видеохостинг ұйымдастырған жыл сайынғы жастар сыйлығы. 2014 жылдан бастап оған шоу-бизнестің жүздеген жас жұлдыздары қатысады.
&quot;iQiyi Scream Night&quot; жастардың театрдың, музыканың, киноның түрлі салаларындағы нақты жетістіктерін көрсете отырып, Қытайдың ойын-сауық және мәдениет индустриясын ілгерілетуге бағытталған.
&quot;IQiyi Scream Night&quot; нұсқасы бойынша &quot;ең танымал әнші&quot; номинациясында жеңіске жеткеннен кейін Димаш мынадай сөздер айтты:
— Менің не сезінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, өйткені бұл әр адамның арманы — өз ісінде жетістікке жету. Өз ісінің шебері және асом болу, ол оған өмірін арнайды. Міне, мен өз көрермендеріме алғыс айтқым келеді. Менің ойымша, &quot;жылдың үздік әншісі&quot; Бұл марапатты &quot;алдын-ала&quot; алды, өйткені әлі жас, әлі де көп нәрсені дәлелдеу керек. Мен жетістікке жетіп, сіздермен бірге арманға ұмтылғым келеді, құрметті жанкүйерлер! Осындай сыйлық үшін рахмет!

2019 жылы Димаш Құдайберген CBS арнасының The World's Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні &quot;S.O.S. d'un terrien en detresse&quot;-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда &quot;All by Myself&quot; әнін орындап, залда болған барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш Құдайберген үшінші турда Adagio композициясын орындады.
Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Оның айтуынша, әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды&lt;ref&gt;[https://baribar.kz/96813/dimash-qudajbergen-the-world-s-best-shouynan-shyghyp-ketti/]&lt;/ref&gt;.

2019 жылдың 22 және 23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды.  Димаш кеш барысында қазақ, орыс, ағылшын, қытай, француз тілдерінде ән шырқады. Тіпті &quot;Screaming&quot; әнімен концертті бастаған кезде қазақша рэп орындап, жұртты таңғалдырды. Концертте көпшіліктің сүйікті әндерімен қатар, жаңа туындылар шырқалды. Жиналған қауым әрбір әннен кейін Димашқа қол шапалақтап, қошемет көрсетуге тырысып бақты. Әсіресе, &quot;S.O.S&quot;, &quot;Дайдидау&quot;, &quot;Грешная страсть&quot; әндері жұртшылықты ерекше тәнті етті&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/culture/20190324/9655423/Dimas-Maskeu-kontsert.html]&lt;/ref&gt;.

2019 жылдың 8 сәуірі күні Димаш Құдайберген Алла Пугачеваның шығармашылық кешінде ән шырқады. Примадоннаның ән кеші Мәскеуде &quot;Crocus City Hal&quot; концерттік залында өткен. Димаш Алла Пугачеваның &quot;Любовь, похожая на сон&quot; әнін жеріне жеткізіп орындады. Әнді продюсер әрі композитор Игорь Крутой сүйемелдеді&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/culture/20190409/9769792/Dimash-Alla-Pugacheva-kontsert-video.html]&lt;/ref&gt;.

2019 жылдың 7 маусымы күні Димаш Құдайберген «МУЗ-ТВ 2019 сыйлығы» кешінің арнайы қонағы болды. Арнайы қонақ ретінде шақырылып, ең бірінші болып қызыл кілеммен жүріп өткен Димаш кештің шымылдығын ашты. Кеште Игорь Крутойдың сүйемелдеуімен &quot;Любовь уставших лебедей&quot; әнін орындап, көрермендердің ыстық ықыласына, қошеметіне бөленді. Әннен кейін көрермендермен қазақша амандасқан соң, орыс халқына қазақ елінен үлкен сәлем жолдаймын деді. Содан кейін &quot;Mademoiselle Hyde&quot; әнін жоғары деңгейде орындап, кешке керемет сый жасады&lt;ref&gt;[https://www.qamshy.kz/article/48637-dimash-muz-tv-2019-syylyghy-keshinde-keremet-oner-korsetti-video]&lt;/ref&gt;.

2019 жылдың 29 маусымы күні Димаш Құдайберген Нұр-Сұлтанда &quot;Арнау&quot; атты жеке ән кешін өткізеді. &quot;Арнау&quot; атты ән кешінде қазақтың халық әндері, қазақстандық және шетелдік танымал композиторлардың туындылары, сондай-ақ заманауи үлгіде өңделген Димаштың авторлық әндері шырқалады. Көрермендер ашық аспан астында қазақ, ағылшын, орыс, француз, ханзу және итальян тілдерінде шырқалған әндерді тыңдай алады. Концерт 4-5 бөлімнен тұрады деп жоспарланған&lt;ref&gt;[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/55874/]&lt;/ref&gt;.

== Білімі ==
5 жасынан бастап фортепианода ойнауды үйренеді. Балалар хорында ән айтқан. 2014 жылы Димаш Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледжде академиялық ән орындау сыныбын тәмамдады. Димаш Қазақ Ұлттық өнер университетін “Эстрада вокалы” мамандығы бойынша бітіріп шықты&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html]&lt;/ref&gt;. Димаш серб, итальян, француз, ағылшын, орыс т.б тілдерде ән орындайды.

== Телешоу ==
* «Саз әлемі» («[[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]]») — қатысушы;
* «7 ән» («Хабар») — қатысушы&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|title = Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|author = |work = |date =2015-04-24 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-анасымен қонақ;
* «Из первых рук» («[[Рика ТВ]]», 21.07.2015) — әкесімен қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}&lt;/ref&gt;;
* Таңшолпан («Қазақстан» РТРК) — қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|title =«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген |author = |work = |date =2015-07-14 |publisher =«Қазақстан» Ұлттық арнасының  |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* Орталық хабар («Хабар») — қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|title = Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|author = |work = |date =2015-08-14 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» («Қазақстан» РТРК) — қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|title = &quot;ТҮНГІ СТУДИЯ&quot; Нұрлан Қоянбаев&quot; Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|author = |work = |date =2015-09-09 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* «ҚызықTimes» («Хабар») — қонақ, Әдемі атты әншімен бірге&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|title = Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|author = |work = |date =2015-12-31 |publisher =Project X Kazakhstan |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* «Бенефис шоу» Майра Мұхаммедқызы («Хабар») — қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы &amp; Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* «Аналар» («[[Astana TV]]») — анасымен қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|author=Jan di hoo|website=|date=2016-09-03|publisher=|accessdate=2017-02-02}}&lt;/ref&gt;;
* «Жан сырым» («[[Жетінші арна]]») — қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде &quot;Жан сырым&quot; бағдарламасында 20:30!|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|website=|date=2016-05-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}&lt;/ref&gt;;
* «Бенефис шоу» («[[Хабар (телеарна)|Хабар]]») — ата-анасымен қонақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|author=Farida Yesbenbetova|website=|date=2016-04-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}&lt;/ref&gt;;
* «[[Singer 2017]]» («Hunan TV») — қатысушы&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы &amp; Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}&lt;/ref&gt;.
* «Bastau» (31 арна) — əнші
* CBS арнасының «The World’s Best» таланттар шоуы — қатысушы

== Марапаттары ==
* 2014 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» Мемлекеттік Жастар сыйлығының]] лауреаты;
* «Жыл таңдауы Халықтың сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты;
* 2017 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері;
* 2017 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасы қоры сыйлығының иегері;
* 2018 жылы Қытайда &quot;Жылдың үздік әртісі&quot; премиясының иегері.
* 2018 жылы Қытайда &quot;Weibo Night&quot; салтанатында &quot;Ең танымал әртіс&quot; жүлдесінің иегері.
* 2019 жылы 5 желтоқсан күні Ресейдің «Виктория» ұлттық музыкалық сыйлығының екі бірдей номинациясының иегері атанды. Жүлде қорытындысы бойынша Димаш «Жыл жаңалығы» және «Классикалық музыкадағы Жыл вокалшысы» (Олимпико) номинацияларының жеңімпазы атанды.
* 2019 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атанды.
* 2021 жылы Димаш Құдайберген Азиядағы ең сымбатты ер адам атанды.

King Choice веб-сайтында өткен онлайн дауыс беру нәтижесінде Димаш Құдайберген 9 304 871 дауыс жинаған. Екінші орында 8 197 975 дауыс жинаған оңтүстіккореялық BTS тобының әншісі Ким Сокджин. Үшінші орынға тағы бір оңтүстіккореялық әнші Чха Ын У (1 918 514 дауыс) ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url = https://kingchoice.me/the-100-most-attractive-asian-celebs-2021/dimash-kudaibergen|title = Dimash Kudaibergen is #1 in THE 100 MOST ATTRACTIVE ASIAN CELEBS 2021|work = KingChoice|date = 2021-10-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* {{Instagram|kudaibergenov.dimash}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>1sima6pynaejqc2txhbn3wojw455kpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарышкерлер күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561520</id>
    <revision>
      <id>3586506</id>
      <parentid>3586479</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3574265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6665" sha1="arevtbbrlgupv1upbbscb3rggccasen" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Opening of exhibition on Museum of Cosmonautics April 2021 28.jpg|нобай|360px|Ғарыш игеру мұражайында]]
[[Сурет:Soviet_Union-1965-Stamp-0.12._Cosmonautics_Day.jpg|нобай|180px|1965 жылғы марка]]
'''Ғарышкерлер күні''' — алғаш адамның [[ғарыш]]қа аттануына байланысты Ресейде және басқа да постсоветтік елдерде [[12 сәуір]]де тойланатын мейрам.

== Тарихы мен маңызы ==
Совет ғарышкері [[Юрий Алексеевич Гагарин|Юрий Гагарин]] 1961 жылдың 12 сәуірінде «[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш айлағында «[[Восток (ғарыш кемесі)|Восток-1]]&lt;nowiki/&gt;» атты ғарыш кемесімен алғаш жердің орбитасын айналып ұшқан болатын. Кеңістіктегі бұл шолу 108 минутқа созылған.

Кеңес өкіметі кезінде бұл мейрам 1962 жылы 9 сәуірде Жоғарғы совет президентімен тағайындалған. Ғарышкерлер күні атты атаумен аталып өтеді. Бұл мерекені екінші ғарышкер ұшқыш [[Герман Титов]] ұсынысы бойынша орнатылған және де Герман Титов ОК [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]-қа бұл орнықты идеясына 1962 жылдың 26 наурызында назар аудартқан болатын. 

Әлемдік авиация федерациясының генералды конференциясында (п. 17) 61-протоколына байланысты, дәл осы күні Бүкіл әлемдік авиация мен ғарышкерлер күні мерекесі тойланады. Бұл шешімді 1968 жылдағы қараша айында өткен жиналыста қарастырып, 1969 жылдың 30 сәуірінде қабылдаған және Авиация спорты федерациясында жарыққа шыққан.

Ресейдегі ғарышкерлер күні 13 наурыз 1995 жылдың федерал заңдарына  № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» сай аталынып өтіледі.

== Әлемдік адамның ғарышқа ұшу күні ==
[[Сурет:50-th_years_jubilee_of_Cosmonautics_Day_salute.ogv|нобай|Ғарышкерлердің 50 жылдығына арнайып атылған фейерверк]]
2011 жылдың 7-наурызында арнайы пленарлы отырыста БҰҰ Генерал Ассамблеясымен резолюция қабылданып, ресми түрде Әлемдік адамның ғарышқа ұшу күні аталынды.

== Осы күннің басқа да оқиғалары ==
Алғаш адамның ғарышқа ұшуынан кейін дәл 20 жылдан соң 1981 жылдың сәуірдің 12 жұлдызында «[[Спейс Шаттл]]» америка жобасымен алғаш пилотталатын ұшу жүзеге асты.

Осы оқиғалардың екеуіне де 2001 жылдан бері әлемнің көптеген қалаларында құрмет көрсетіліп, «Юрьева ночь» мерекелік іс-шарасы өткізілді. Ұйымдастырушы ғарыштық ұрпақ кеңес беру кеңесі болып табылады (Space Generation Advisory Council), үкіметтік емес ұйым. Ол әлемнің 60-тан астам елдерінің қатысушыларын біріктіреді.

== Филателияда ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=160&gt;
1981 5175.jpg|
2011. Марка России 1468 bl.jpg|
Russia stamp 2001 № 676-677ml.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;
1977 4693.jpg|
Stamp of Kazakhstan 316.jpg|
Stamp of Kazakhstan 251.jpg|
Stamp of Kazakhstan 276.jpg|
1985 CPA 5611.jpg|
1984 CPA 5495.jpg|
1986 CPA 5712.jpg|
Почтовая марка СССР № 5819. 1987. День космонавтики.jpg|
Почтовая марка СССР № 5820. 1987. День космонавтики.jpg|
Почтовый блок СССР № 5384. 1983. День космонавтики.jpg|
Почтовая марка СССР № 5283. 1982. День космонавтики.jpg|
Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|
The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg|
Stamps of Kazakhstan, 2011-01.jpg|
Russia stamp 2023 № 3050.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Нумизматикада ==
&lt;gallery&gt;
RR5111-0210R.png|Күміс 3 рубль, 2011 ж.
RR5015-0057 25 рублей 2021 60 лет первого полета человека в космос.png|25 рубль, 2021 ж.
RR5115-0156 25 рублей 2021 серебро 60 лет первого полета человека в космос.png|Күміс 25 рубль, 2021 ж.
RR3111-0009R.png|Күміс 3 рубль, 1991 ж.
500 tenge Gagarin b.jpg|Күміс 500 теңге, 2011 ж.
Coin of Kazakhstan 50Space-r.jpg|50 теңге, 2006 ж.
RR5111-0092R 40-летие космического полета Ю. А. Гагарина.gif|Күміс 3 рубль, 2001 ж.
&lt;/gallery&gt;

== Сілтемелер ==
* [http://yurisnight.ru Русский сайт Yuri’s Night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816110810/http://yurisnight.ru/ |date=2011-08-16 }}
* [http://mapsssr.ru/dvflot.html История праздников День авиации и День космонавтики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326061724/http://mapsssr.ru/dvflot.html |date=2013-03-26 }}
* [http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/380 День космонавтики в официальных документах СССР]

[[Санат: Мерекелер 12 сәуір]]
[[Санат:Халықаралық күндер]]
[[Санат:КСРО мейрамдары]]
[[Санат:1962 жылы пайда болғандар]]
[[Санат: БҰҰ-ның халықаралық күндері]]
[[Санат:Ресей мейрамдары]]</text>
      <sha1>arevtbbrlgupv1upbbscb3rggccasen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молекулалық кристалдық тор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567792</id>
    <revision>
      <id>3586500</id>
      <parentid>3586489</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Жангарина Аружан|Жангарина Аружан]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2849195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2556" sha1="jkg3jcx80i9gfcgqucdtdu4fhvsysw9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Молекулалық кристалдық тор''' — кристалдық торының түйіндерінде заттың нейтрал [[молекула]]лары орналасатын, ал олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштері [[атом]]дардың электрондық қабықшаларындағы электрондардың аз ығысуынан пайда болатын кристалл торы. Оған түйіндерінде полюсті және полюссіз байланысты молекулалар болатын [[тор]] жатады. 

=== Байланыс түрі ===
Кристалдық тордың түйіндерінде белгілі түрде бағдарланған нейтрал молекулалар орналасады. Кристалдағы молекулалардың арасындағы байланыс күштерінің тегі де газдарды идеалдықтан ауытқытатын молекулалар арасындағы [[тартылыс күш]]терімен бірдей. Сол себебтен оларды Ван-дер-вальстық күштер деп атайды. Олар әлсіз болып келеді. Мысалы, мына заттардың молекулалық торлары болады: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O. Мұз да, құрғақ мұз да (қатты көмір қышқыл) молекулалық кристаллдар болып табылады .

=== Қасиеті ===

* қаттылығы, мықтылығы төмен;
 
* t&lt;sub&gt;қ&lt;/sub&gt;, t&lt;sub&gt;б&lt;/sub&gt;  төмен;

* бөлме температурасында газ және сүйық күйінде кездеседі;
 
* ұшқыш келеді;

=== Мысалы ===
Молекулалық кристалға H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, P&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, S&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;, Ne, He сияқты жай заттар және күрделі заттар (СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, қант С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt; және т.б.) жатады.

&lt;ref&gt;tarbie.org&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;sanatez.net&lt;/ref&gt;
=== Дереккөз ===
&lt;references/&gt;

[[Санат:Молекулалар]]
[[Санат:Кристалдық тор]]</text>
      <sha1>jkg3jcx80i9gfcgqucdtdu4fhvsysw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апокрифтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573178</id>
    <revision>
      <id>3586523</id>
      <parentid>3586460</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] ([[User talk:Айдос Қаракөз|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3546987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="74ba4v6s0mhth6aq246v43pdyfi7lzq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Апокрифтер''' ({{lang-grc|ἀπόκρυφος}} — жасырын, құпия) — шіркеу зиянды және жалған деп жариялаған көне өсиеттік және жаңа өсиеттік шығармалар. Мазмұны жөнінен Апокрифтер [[шіркеу]] мойындаған қасиетті жазу кітабынан принципті өзгешелігі жоқ. Таураттық әдебиеттердің біраз бөлігінің Апокрифтерге жатқызылуы шіркеу ішіндегі кескілескен күресті көрсетті. Жеңілген діни топтар күпірлер деп жарияланды, ал сонымен бірге олар аса қызығып оқитын шығармалар да осының кебін киді. Көне өсиеттерді заңдастыру кезінде одан көпшілігі апокалиптік мазмұнда болып келетін әлденше ондаған кітаптар шығарылып тасталды. Бізге көне өсиеттік Апокрифтердің аздаған бөлігі ғана жетті. Олардың фрагмент түріндегі біраз бөлігі 1947 жылы Өлі теңіздегі үңгірлерден табылды. Жаңа өсиеттерді 364 жылы Лаодикей соборының түпкілікті заңдастыруы кезінде отыз шамалы інжіл, онға жуық сыр ашулар, бірқатар үндеу хаттар, сөздер және басқа да шығармалар Апокрифтерге қосылды. Жаңа өсиеттік  Апокрифтердің үлкен бөлігі сақталмаған. 4 ғасырдан бастап оларды дін басылары жойып отырған, сондықтан олардың шіркеу әкейлерінің шығармаларында келтірілген атаулары мен үзінділері ғана белгілі. Біздің Апокрифтер жөніндегі мәліметтеріміз 1946 жылғы Хенобоскионда (Египет) гностиктер сектасының қолжазбалар жинағы ашылғаннан кейін байи түсті. Сондай-ақ орта ғасырларда Апокрифтер көбінесе таураттық сюжеттер негізінде (Русьте бас тарту деп аталатын кітаптар) жасалды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>74ba4v6s0mhth6aq246v43pdyfi7lzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балтабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574051</id>
    <revision>
      <id>3586520</id>
      <parentid>3586254</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3574287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="9lkg4klmjqi08l9vceklh8mv5x5xa3k" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{cleanup}}
'''Балтабек''' بالتابەك (қазақ. балта — балта) — қазақ ер есімі. Өзбек-ұйғыр Палта, хакас — Малта есімдерге сәйкес келеді. Балтабеков — кең таралған тек.

Балтабек Мұқанұлы Қуандықов — ҰК &quot;Қазақойл&quot; президенті

Балтабек Құмарұлы Мұқашев — &quot;Чаралтын&quot; компаниясының президенті.

== Сілтемелер ==

[[Санат:Қазақ есімдері]]</text>
      <sha1>9lkg4klmjqi08l9vceklh8mv5x5xa3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэнси Рейган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574663</id>
    <revision>
      <id>3586526</id>
      <parentid>3586445</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12029" sha1="716sfshyc0aueakdka29549b3g5seov" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Нэнси Рейган
 | Шынайы есімі         = Nancy Reagan 
 | Суреті               = Nancy Reagan.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = АҚШ-тың  Бірінші Ханымы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of the United States.svg
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[1981 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[20 қаңтар]] [[1989 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Розалин Картер]]
 | Ізбасары             = [[Барбара Буш]]
 | Туған күні           = 06.07.1921
 | Туған жері           = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}
 | Қайтыс болған күні   = 06.03.2016
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}} 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Анасы                =  
 | Әкесі                =
 | Жұбайы               = [[Рональд Рейган]]
 | Балалары             = Патрисия Анна Рейган, Рональд Прескотт Рейган
| Өмірлік ұстанымы      = 
| Марапаттары           = 
 | Қолтаңбасы           = NReagansignature.jpg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Нэнси Дэвис Рейган''' ({{lang-en|Nancy Davis Reagan}}, тумысында '''Анна Фрэнсис Роббинс''' ({{lang-en|Anne Frances Robbins}}), [[6 шілде]] [[1921 жыл|1921]], [[Нью-Йорк]] – [[6 наурыз]] [[2016 жыл|2016]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]) — [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] 40-ші президенті [[Рональд Рейган]]ның әйелі және [[1981 жыл|1981]]–[[1989 жыл]]дары аралығында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы.

== Жас кезі ==
[[Сурет:Newlyweds Ronald Reagan and Nancy Reagan 1952.jpg|солға|нобай|225x225 нүкте|Рональд пен Нэнси]]
[[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] актриса мен көлік сатушының отбасында дүниеге келді. Қыз туылған соң, ата-анасы ажырасып кетті. Анасы жұмыс іздеп ел аралап жүргенде, Нэнси [[Мэриленд|Мэрилендте]] ағасы мен тәтесінің қолында өсті. Кейін анасы белгілі нейрохирург Лойал Дэвиске тұрмысқа шыққан соң, Нэнси ата-анасымен бірге [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол орта мектепті аяқтайды. Кішкентай кезінен бастап бәрі оны Нэнси деп атады, [[1935 жыл|1935 жылы]] өгей әкесі оны асырап алғанда ол оның тегі Дэвис пен Нэнси деген атты алады. Осы атпен ол киноға түсіп, оны тұрмысқа шыққаннан кейін сақтап қойды. [[1939 жыл|1939]]-[[1943 жыл|1943 жылдары]] аралығынла [[Массачусетс|Массачусетсте]] ағылшын драма факультетінде оқыды.
[[Сурет:President Bush and Nancy Reagan.jpg|солға|нобай|188x188 нүкте]]

== Мансабы ==
Колледжі аяқтағаннан кейін Дэвис [[Чикаго|Чикагоға]] көшеді. Сол жерде ол Маршалл Филд универмагында сатушы болып және медбикенің көмекшісі болып жұмыс істеді. Анасының әріптестері Цасу, Питтс, Уолтер Хьюстен мен Спенсер Трейсидің ақылын тыңдап, ол кәсіби актрисаның мансабын таңдайды. Өзінің бірінші рөлін ол [[1949 жыл|1949 жылы]] ''Ramshackle Inn'' фильмінде алады. 

[[1940 жыл|1940]]-[[1950 жыл|1950 жылдары]] ол [[Голливуд|Голливудта]] бірнеше басты рөлдерді сомдайды. Барлығы он бір фильмде ойнайды, актерлік мансабы кезінде Нэнси Дэвис лақап атын қолданады, ол оны өмір бойына сақтайды. 

== Неке мен отбасы ==
[[1952 жыл|1952 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] болашақ президенті [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] тұрмысқа шығады. Рональд сол кезде актерлер гильдиясының президенті болған. [[Рональд Рейган]] үшін бұл екінші неке болған, бірінші реттен оның екі баласы болды. 
[[Сурет:Photograph of Governor Ronald Reagan, Ron Junior, Mrs. Reagan, and Patti Davis - NARA - 198603.jpg|солға|нобай|196x196 нүкте|Нэнси және оның отбасысы]]
Нэнси Рейган мен Рональд Рейганда барлығы екі бала болды. [[1952 жыл|1952 жылы]] [[21 қазан|21 қазанда]] оларда Патрисия Анна Рейган (Пэтти Дэвис экранды лақап атымен танымал болды). Нэнси Рейган [[1958 жыл|1958 жылы]] [[20 мамыр|20 мамырда]] ұлын Рональд Прескотт Рейганды дүниеге әкеледі. Балалары мен Нэсидің арасында қарым-қатынас өте қиын болды. Әсіресе республикандық консервативті ата-анасын Пэтти Дэвис түсінбеді. Пэтти Дэвис көптеген мемлекетке қарсы шараларға қатыстын. 

== Калифорнияның Бірінші ханымы ==
[[Сурет:Nancy Reagan 2004.jpg|солға|нобай|203x203 нүкте]]
Нэнси Рейган күйеуінің губернаторлығы кезінде [[Калифорния|Калифорнияның]] Бірінші ханымы ретінде танылған. Ол сынға ұшыраса да, жалпы штаттың адамдары ол туралы жақсы пікірде. 

== АҚШ-тың Бірінші ханымы ==
[[1976 жыл|1976 жылы]] [[Рональд Рейган]] президенттік сайлауға қатысу туралы шешкеннен кейін, Нэнси бұған қарсы болды. Ол президенттік кампания жұбайлардың отбасылық қарым-қатынасына кедергі келтіреді деп ойлады. Алайда ақыры ол күйеуін белсенді қолдады. Президенттік кампания кезінде көптеген процесстері басқарды, баспасөз конференцияларын ұйымдастырды. Осыған қарамастан Рейган өзінің бірінші кампаниясы [[Джеральд Форд|Джераль Фордқа]] жеңіліп қалады. Келесі [[1980 жыл|1980 жылғы]] кампанияда [[Рональд Рейган]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті атанып, жеңеді. Сарапшылардың ойынша күйеуінің жеңісіне көп үлес қосқан адамдардың бірі Нэнси Рейган. 

Күйеуінің президенттілігі кезінде Бірінші ханымның кәдімгі міндеттерін атқарады. Оның кампанияларының біріні нашақорлықпен күресі, ол «Жоқ де» деп аталды. Бұл үшін ол мемлекеттік қаражатты көп жұмсағаны үшін сынға түсті. Күйеуінің екінші президенттілігі кезінде кампанияны халықаралық деңгейге жеткізіп, басқа елдердің Бірінші ханымдарын қатыстырды. 

[[Суық соғыс|Суық соғысы]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] Бірінші ханымы Раиса Максимовна Горбчевамен көп кездесті. Күйеулерімен салыстырғанда олардың арасында жылы қарым-қатынас қалыптаспады. Нэнси Рейган Раиса Максимовнаны тілдесуде қиын деп санады. Көргендердің сөзінше Нэнси Рейганға Горбчеваның [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] тарихын және [[Ақ Үй|Ақ үйдің]] құрылысын білуі ұнмады, себебі ол оның Ақ үйдегі экскурсияда сөзін көп бөлетін. 

== Қалған өмірі ==
Президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін Рональд Нэнсимен бірге Калифорнияға көшеді. [[1989 жыл|1989 жылы]] Нэнси өз атынан қайырымдылық қорын ашады. 

[[1994 жыл|1994 жылы]] [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер]] диагнозы қойылады. Осыдан кейін Нэнси өмірін күйеуіне күтім жасауға арнайды.   

[[2000 жыл|2000 жылы]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сыйы Конгресстің алтын медалімен марапатталады. [[2011 жыл|2011 жылы]] сауалнама бойынша АҚШ-тың ең танымал Бірінші ханымы атанады. 

Нэнси Рейган [[2016 жыл|2016 жылы]] [[6 наурыз|6 наурызда]] тоқсан бес жасында [[Жүрек жетіспеушілігі|жүрек жетіспеушілігінен]] қайтыс болады.

== Фильмография ==
* ''The Crippler'' (1940)
* ''Дәрігер және қыз'' (1949)
* ''Ист-Сайд, Вестсайд'' (1949)
* ''Қабырғадағы көлеңке'' (1950)
* ''Келесі дауыс...''(1950)
* ''Таңертенгі түн'' (1951)
* ''Бұл үлкен ел''  (1951)
* ''Бейтаныс''  (1952)
* ''Аспандағы көлеңке'' (1952)
* ''Донованның миі'' (1953)
* ''Теңіз мыстандары'' (1957)
* ''Шұғыл қону'' (1958)

== Сілтемелер ==
* [http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan Өмірбаян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801211341/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan |date=2014-08-01 }}
* [http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217032856/http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx |date=2011-02-17 }}

{{АҚШ Бірінші ханымдары}}</text>
      <sha1>716sfshyc0aueakdka29549b3g5seov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аммоний тұздары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583753</id>
    <revision>
      <id>3586889</id>
      <parentid>2815590</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жұмәділ Қаракөз</username>
        <id>179964</id>
      </contributor>
      <origin>3586889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3280" sha1="o6weag37ncj2oeo7s973xndeubtdmw7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Аммоний тұздарының''' сыртқы түрі және [[физикалық қасиеттер]]і сәйкес сілтілік металдардың тұзына ұқсас. Сонымен бірге аммоний тұздарының бірқатар өзгеше қасиеттері де бар.  Аммоний катионының NH4+ сілтілік металдардың катионынан ерекшелігі құрылымы күрделі және белгілі жағдайда ыдырайды. Мысалы, аммоний хлоридін қыздырғанда ол бірден буланады, бірақ бұл NH4Cl молекуласының ұшқыштығының салдарынан емес, тұздың қайтымды айырылуының нәтижесінде жүреді.
NH4+ [[катион]]ы [[металл]] ионы сияқты бір валенттік көрсетеді.Аммоний тұздары кристаллдық заттар, суда жақсы ериді және судағы ерітінділерінде иондарға толық диссоциацияланады:
NH4Cl= NH4+ + Cl-
Аммоний ионына сапалық [[реакция]]. Аммоний тұздары химиялық реакцияларға қабілетті. Мәселен, негіздермен қосып қыздырғанда, олар алмасу реакциясына түсіп, аммиак бөлінеді, оны иісі бойынша анықтайды. Бұл аммоний ионының сапалық реакциясы:
NH4Cl(қ) = NaOH=Tº NaCl + NH3↑+H2O
Аммоний тұздарының ыдырауы.  Егер [[тұз]] ұшқыш [[қышқыл]]дан түзілсе, онда ол қыздырғанда толық ыдырайды, бірақ салқындатқанда бөлінген [[газ]] қайта әрекеттесіп, бастапқы [[зат]] түзіледі:
NH4Cl(қ)= NH3(г)+HCl(г)
Егер тұз ұшпайтын қышқылдан түзілсе, онда аздап ыдырау жүреді:
(NH4)2SO4= NH3↑+NH4HSO4
Анионы тотықтырғыш қасиет көрсететін аммоний тұздарын қыздырғанда [[тотығу]]- [[тотықсыдану]]ға ұшырайды да, нәтижесінде қайтымсыз ыдырау процесі жүреді:
NH4NO3=N2O↑+H2O
Қолданылуы. Аммоний тұздары кеңінен қолданылады. Аммоний хлориді түтін түзгіш ретінде, ал оның ерітіндісі – мүсәтір металдарды қалайылауда және дәнекерлеуде, [[гальваний элементі]]н жасауда, [[бояу]] өндірісінде қолданылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}Химия 11-сынып &quot;Мектеп&quot; баспасы, Н.Нұрахметов, Р.Жұмаділова, С.Әлімжанова ISBN 9965-36-092-8

[[Санат:Аммоний]]</text>
      <sha1>o6weag37ncj2oeo7s973xndeubtdmw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саты (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584677</id>
    <revision>
      <id>3586668</id>
      <parentid>3585530</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/19642206g|19642206g]] ([[User talk:19642206g|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3335774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3129" sha1="clnskhyso9n94h00ha5lt34xyf4g1pu" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан|статусы=Ауыл|тұрғыны={{құлдырау}}980|мекен түрі=ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі|мекені=Саты ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Саты|ішкі бөлінісі=|әкімі=|құрылған уақыты=|алғашқы дерек=|бұрынғы атаулары=|статус алуы=|жер аумағы=|климаты=|санақ жылы=[[2021 жыл|2021]]|ауданы=|тығыздығы=|шоғырлануы=|ұлттық құрамы=|конфессионалдық құрамы=|этнохороним=|телефон коды=|пошта индексі=|пошта индекстері=|ортаққордағы санаты=|сайты=|кестедегі аудан=Кеген ауданы{{!}}Кеген|кестедегі облыс=Алматы облысы{{!}}Алматы|атауы=Саты|lat_sec=09|сурет=[[File:Saty KAZ 01.jpg|260px|Саты]]|әкімшілік күйі=Ауылдық округ орталығы|елтаңба=|ту=|елтаңба сипаттамасы=|ту сипаттамасы=|елтаңба ені=|ту ені=|lat_deg=43|lat_min=04|lon_deg=78|облысы=Алматы облысы|lon_min=24|lon_sec=39|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ|CoordScale=|ел картасы=|облыс картасы=|аудан картасы=|ел картасының өлшемi=|облыс картасының өлшемi=|аудан картасының өлшемi=|сайт тілі=}}
{{мағына|Саты}}
'''Саты''' — [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]]ндағы ауыл, [[Саты ауылдық округі (Алматы облысы)|Саты ауылдық округі]] орталығы. 

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылынан батысқа қарай 66 км-дей жерде.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||1380||{{құлдырау}}1369 ||{{құлдырау}}980 ||71,6 ||700 ||{{құлдырау}}513 ||73,3 ||669 ||{{құлдырау}}467 ||69,8
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Кеген ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Кеген ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>clnskhyso9n94h00ha5lt34xyf4g1pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калифорния кондорасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>591257</id>
    <revision>
      <id>3586547</id>
      <parentid>3585929</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="bh9eprvk42yhdvtk8c9x3tw7o8u1g6q" xml:space="preserve">[[Сурет:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|нобай|Калифорния кондорасы]]
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Калифорния кондорасы''' — жыртқыш ірі құс. Сирек кездеседі. Ол қанатын жазғанда 3 м-ге дейін жетеді. [[Калифорния]]да, теңіз жағалауына жақын жерлерде, тауларда жүреді. Ашық жерлерге жем табу үшін ұшып келеді. Жаңа тасталған өлекселерді қысқа әрі өте күшті тұмсығымен боршалап бөліп жейді. Жұптасқан кондорлар ұяларын үңгірлерге салады. Ұрғашысы бір – бірден жұмыртқа табады, екіден жұмыртқа салатын кездері өте сирек, екі жылда бір рет болуы мүмкін. Оны біржарым айдай басып жатады. Балапандар да өте баяу өседі. Ата – аналары оларды 7 ай асырайды, сонша уақыт тағы да балаларын бақылап жүреді. Кондорлар тек 6 жылдан кейін ғана ұрпақ қалдыруға жарайды.&lt;ref&gt;Жануарлар әлемінің үлкен атласы, “Алматыкітап” баспасы. 2000 жыл&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Құстар]]
[[Санат:Жыртқыш құстар]]</text>
      <sha1>bh9eprvk42yhdvtk8c9x3tw7o8u1g6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людовико Эйнауди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593524</id>
    <revision>
      <id>3586548</id>
      <parentid>3585930</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="grylx7txxsm4hulwjt3pe6h4g5izi0s" xml:space="preserve">[[Сурет:Ludovico Einaudi crop.jpg|нобай|Людовико Эйнауди]]
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Людовико Мария Энрико Эйнауди''' ({{lang-it|Ludovico Einaudi}}, [[23 ақпан]] [[1955 жыл]], {{туғанжері|Турин|Туринде}} қаласы) — [[Италия|итальяндық]] пианист және композитор. [[Милан консерваториясы]]нда білім алған жас композитор жұмысын классикалық бағытта бастағанымен, уақыт өте келе поп, рок, фолк және жағандық музыкалық жанрларды қоса бастады.

== Өмірбаяны ==
Людовико Италиядағы Пиедмонт аймағандағы Турин қаласында кітап шығарушы Джулио Эйнауди мен Рената Алдрованди отбасында дүниеге келген. Атасы Луиджи Эйнауди 1948-1955 жылдар аралығанда Италия президенті болса, нағашы атасы Валдо Алдрованди Аустралиялық пианист, опера кондукторы және композитор болған. Жастайынан фолк гитарамен музыка шығарған Лудовико 1982 жылы Милан Консерваториясында диплом алғаннан кейін оркестрация сабағын оқып Тэнглвуд Музыка Фестивалінің стипендиясын алды. Людовико музыкасы жайлы сезім мен атмосфераға толы минималистік және заманауи поп үнге толы.

== Шығармашылығы ==
Людовико өз шығармашылығын балет, кино және театр шығармалары аясында бастады. 1990-шы жылдар ортасында Людовико өзіндік стилін саундтректерді шығаруда қолдана бастады. 1994 пен 1996 жылдары алғашқы рет Мишель Сордийо фильмдері үшін саундтрек шығарды. “Доктор Зиваго” атты фильміндегі Людвиконын саундтрегі Нью-Йорк Фильм Фестивалінде жоғары баға алуы композитор саунтректерінің аса жоғары құндылығын айқындады. Қазіргі таңда композитор 13 фильмде естілген 37 саундтректерді шығарды. Пианисттер әлемінде Людовиконың атағын “Le Onde” атты алғашқы соло альбомы шығарды. Осы кезден бастап композитор аса маңызды концерттер мен фестивальдерде өнер көрсетті. COVID-19 пандемиясындағы тәжірибесі мен сезімдерін сипаттайтын үндерге толы “Underwater” атты альбомы 2022 жылы шықты.

== Марапаттары ==

* 1996 - Grolla d'oro үздік саундтрек
* 2002 - Echo Klassik премиясы
* 2002 - Italian Music Awards үздік саундтрек
* 2002 - Best Film Score үздік партитура
* 2004 - Avignon Film Festival үздік саундтрек
* 2005 - &quot;Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін&quot; ордені

== Альбомдары ==
* Time Out(1988,BMG Ricordi)
* Stanze(1992,BMG Ricordi)
* Salgari(1995,BMG Ricordi)
* Le Onde(1996,BMG Ricordi)
* Fuori dal Mondo(1998,BMG Ricordi)
* Ultimi Fuochi(1998,BMG Ricordi)
* Eden Roc(1999,BMG Ricordi)
* I Giorni(2001,BMG Ricordi)
* Luce dei miei Occhi(2001,BG Ricordi)
* Dr.Zhivago(2002, BMG Ricordi)
* Le parole di mio parde(2003,BMG Ricordi)
* Diario Mali(2003,Ponderosa IRD)
* Echoes:The Einaudi Collection(2004)
* La Scala Concert 03.03.03(2004)
* Una Mattina(2004,Ponderosa Music/Art/Decca/Sony Classical)
* Divenire(2007,Ponderosa Music/Art/Decca)
* Nightbook(2009,Ponderosa Music/Art/Decca)
* Cloudland(2009,Ponderosa Music/Art)
* The Royal Albert Hall Concert(2010)
* Islands(2011,Decca(UMO))
* In a Time Lapse(2013,Ponderosa Music/Art/Decca)
* Taranta Project(2015)
* Elements(2015,UME(USM))

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://ludovicoeinaudi.com/about/
* http://www.ludovicoeinaudi.com/
* http://www.bluefat.com/1007/Ludovico_Einaudi.htm

[[Санат:Италия сазгерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]
[[Санат:XX ғасыр сазгерлері]]</text>
      <sha1>grylx7txxsm4hulwjt3pe6h4g5izi0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Гарвард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593682</id>
    <revision>
      <id>3586546</id>
      <parentid>3585927</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11650" sha1="qfpt2pbyfz53l3we51b4tpdakwap0kr" xml:space="preserve">[[Сурет:John Harvard statue.jpg|нобай|Джон Гарвард ескерткіші]]
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} 
'''Джон Гарвард''' — ағылшын христиан миссионері, кейіннен Гарвард университеті соның атымен аталды. 1607 жылы 26 қарашада дүниеге келген.

== Биография ==
[[Джон Гарвард]] — Лондон қаласында туып - өсті. Роберт Гарвардтың (1562-1625) тоғыз баласының төртіншісі болды.  Әкесі директор болған  мектепте білім алған. 1625 жылы оның әкесі, қарындасы және екі ағасы [[оба]]дан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Джонның анасы Джон Эллесссонға (1580-1626 жж.) үйленіп, бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1627 жылы Катрина Ричард Иеривудпен (1580-1632) қайта айналысты. Сонымен қатар, Джон Кембриджде Эммануэль колледжіне барды және 1632 жылы өнертану бакалавры дәрежесін алды. 1635 жылы Катрина қайтыс болды, ал 1637 жылы Джон Гарвардтың атасы Томас қайтыс болды. 1636 жылы сәуірде Гарвард Анне Седлерге (1614-1655 жж.) үйленді. 
1637 жылы олар Жаңа Англияға көшіп, Бостонға қоныс аударады, онда Джон Гарвард діни қызметкер болады. Біраз уақыттан кейін ол туберкулезбен ауырып, 1638 жылы қайтыс болады.
Баласы  болмағандықтан Гарвард 779 фунт (жартысы), сондай-ақ оның кітапханасынан 400-ге жуық кітап 1636 жылы құрылған жаңа колледжге берілді. Қайырымдылық үшін 1639 жылы мектеп Гарвард колледжі болып өзгертілді.

'''Ерте жылдар'''

Саутворк қаласында (қазіргі Лондонның бөлігі) Суррейде туып өскен Джон Гарвард қасапшы, дүкен иесі Роберт Гарвардтың (1562–1625 жж.) және Стратфордтың тумасы Кэтрин Роджерстің (1584–1635 жж.) тоғыз баласының төртіншісі болды. Ол Қасиетті Құтқарушы орта мектебінде білім алды, онда әкесі басқару кеңесінің мүшесі және приход шіркеуінің қараушысы болды.

1625 жылы оның әкесі, әпкесі және екі ағасы бубонды обадан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Гарвардтың анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болған Джон Эллетсонға (1580-1626) үйленді. 1627 жылы Кэтрин Ричард Уэрвудпен (1580–1632 жж.) күйеуге шықты. Ол 1635 жылы, оның ағасы Томас 1637 жылы қайтыс болды.

Кэтриннің біраз қаражаты болды және Гарвардты Кембридж университетіне жібере алды. 1627 жылы 19 желтоқсанда ол Эммануэль колледжіне ақылы бөлімге қабылданып, 1632 жылы өнер бакалавры, 1635 жылы өнер магистрі дәрежесін алды. Гарвард университетін бітіргеннен кейін ол конгрегация министрі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014.&lt;/ref&gt;

=== Неке және мансап ===
1636 жылы 19 сәуірде Гарвард Энн Садлерге (1614-1655) үйленеді.

1637 жылдың екінші жартысында олар Жаңа Англияға қоныс аударып, Чарльстаунға (қазіргі Бостонның бөлігі) қоныстанды. Гарвард Массачусетс штатының еркін адамы және Бірінші шіркеудің уағызшысы болды. Онда уағызшы З.Симмстің көмекшісі қызметін атқарды.

1638 жылы сәуірде Гарвард колонияға арналған заңдар жинағын дайындайтын комитетке қосылды және оған жер учаскесі де берілді. Ол Country Street (бұрынғы Базар көшесі, қазіргі басты көше), Lane Lane маңында үй салды. Бұл жер қазір Джон Гарвард алаңы.

=== Өлім ===
1638 жылы 14 қыркүйекте Гарвард туберкулезден қайтыс болды және Фиппс көшесіндегі Чарлстон зиратына жерленді. 1828 жылы Гарвард университетінің түлектері оның құрметіне граниттен құлпытас тұрғызды, өйткені американдық революция кезінде түпнұсқа құлпытас жоғалып кетті.

Гарвардтың жесірі Энн Чарльстаун шіркеуінде мұғалім болған Гарвардтың мұрагері Томас Алленге үйленді. Аллен Гарвардтың еркі мен мұрасының басқарушысы болды.

== Гарвард университетінің негізін қалаушы ==
Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын Массачусетс шығанағы колониясының заң шығарушы органы «білімді алға жылжытып, оны ұрпаққа жеткізгісі келеді, біздің қазіргі уағызшыларымыз кеткенде, шіркеулерге сауатсыз дін қызметкерлерін қалдырудан қорқып», «мектеп үшін» 400 фунт стерлинг бөлді. немесе колледж» ол кезде Ньютаун деп аталды. Әкесінен, шешесінен және ағасынан қомақты байлықты мұра еткен баласыз Гарвард әйеліне ауызша айтқан өсиетінде осы мектепке 780 фунт стерлинг – мұрасының жартысы ақшалай, ал қалған жартысы әйеліне мұраға қалдырылған. Бұл сома шамамен Массачусетс шығанағы колониясы алатын жылдық салық сомасына тең болды.

Сонымен қатар, ол 1636 жылы құрылған жаңа колледжге (шамамен 329 атау, кейбір кітаптар көп томдық) өзінің ғылыми кітапханасынан 400-ге жуық томды сыйға тартты. Бұл қайырымдылық үшін алғыс ретінде 1639 жылы «бұрын Кембридж болуы керек болған колледж Гарвард колледжі деп аталсын» деп шешілді. (Гарвард қайтыс болғанға дейін Ньютаун көптеген отаршылар бітірген ағылшын университетінің құрметіне Кембридж деп аталды, оның ішінде Гарвардтың өзі де).

=== «Іргетас» туралы миф ===
The Clever туристік гидтер мен Гарвард колледжінің газеті Гарвард Кримсон Джон Гарвардты құрушы атағына лайық емес деп есептейді, өйткені колонияда дауыс беру Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын өткен. Бірақ 1934 жылы Гарвард қауымдастығының хатшысы Джером Дэвис Гриннің хатында айтылғандай, Гарвард колледжінің негізін қалау бір адамның емес, көптің ісі болды; сондықтан Джон Гарвард жалғыз негізін қалаушы емес, солардың бірі болып саналады.

Дегенмен, мифтерді жоққа шығару маңызды болғанымен, тарихи фактілерді бағалау керек. Шынында да, бұл колледж 1636 жылы 28 қазанда құрылған, бірақ  оқу орнының алғашқы күндерінде Гарвардтың қосқан үлесі зор болды, соның арқасында жалпы заң шығарушы орган мұны мойындай отырып, 1639 жылы наурызда бұл колледжге Гарвард атауын берді. Бұл бірінші президенттің пайда болуынан екі жыл бұрын және алғашқы студенттердің оқуын аяқтауынан төрт жыл бұрын болды.&lt;ref&gt;Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). &quot;Don't Quibble Sybil—The Mail&quot; (Редакторға хат)&quot;. Гарвард Кримсон. (&quot;Don't quibble, Sybil&quot; - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы &quot;Жеке өмір&quot; кітабынан алынған жол.)&lt;/ref&gt;

=== Джон Гарвард ескерткіші ===
1884 жылы мүсінші Дэниел Френч 1885 жылы аталып өткен университеттің 250 жылдығына орай арнайы Джон Гарвардқа ескерткіш жасады, бірақ батырдың бейнесі табылмады, Гарвард студенті (Шерман Хоер) үлгі болды. Бұл ескерткіш университет ауласында тұр және оның көрнекті орны болып саналады.

Ескерткіш кейде Джон Гарвард емес, негізін салушы болмағандықтан, университет 1638 жылы (Джон Гарвард қайтыс болған жылы) құрылмағандықтан «Үш өтірік мүсіні» деп те аталады.

== Ескертпелер ==

# Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014.
# Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). &quot;Don't Quibble Sybil—The Mail&quot; (Редакторға хат)&quot;. Гарвард Кримсон. (&quot;Don't quibble, Sybil&quot; - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы &quot;Жеке өмір&quot; кітабынан алынған жол.)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qfpt2pbyfz53l3we51b4tpdakwap0kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көтен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598539</id>
    <revision>
      <id>3586507</id>
      <parentid>3586475</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3586379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="i2rvrj9qch0kmkne0z7o6s1wqi2vejr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Көтен - Қоңырат тайпасына жататын ру. Құрбан атадан тараған мына бес ру қыз алыспайды: Киікші, Жары, Сасық, Тіней, Жартыбас, Көтен. Көтендер Түркістанда, Балтакөлде, Мақтаарал аймағында көбірек қоныстанған.
== Есімнің мағынасы мен тарихы ==
Бұл есім қазіргі заман адамының құлағына ерсі естілгенімен, көне түркі және қазақ дәстүрінде басқаша мағына берген:

* Көне мағынасы: Ертеде бұл сөз «негіз», «түп», «тұғыр» немесе «үлкен», «қарт» деген мағынада қолданылған.

* Ырым: Қазақ баласы тұрмаған отбасыларда балаға «жаман» ат қою арқылы тіл-көзден сақтау ырымы болған (мыс: Итбай, Көтенбай). Бұл баланың өмірін сақтап қалу үшін жасалған ескі сенім.
=== Тұлғалар ===
Осы рудан (Көтенші-Қоңыраттан) қазақ тарихында белгілі көптеген тұлғалар, батырлар мен билер шыққан. Соның ішінде ең танымалы — Көтен тәуіп (Қоңырбайұлы). Ол Кіші жүз бен Орта жүзге аты жайылған емші, әрі би болған адам. Оның есіміне байланысты «Көтен тәуіпке барсаң да, көтіңе қарап сөйле» деген сияқты ел арасында қанатты сөздер де қалған.
=== Географиясы ===
Бұл рудың өкілдері негізінен Қазақстанның оңтүстік аймақтарында (Түркістан, Қызылорда облыстары) және Өзбекстанның кейбір аудандарында (Науаи, Ташкент, Сырдария облыстары) тығыз қоныстанған.
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>i2rvrj9qch0kmkne0z7o6s1wqi2vejr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Микролингвистика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599902</id>
    <revision>
      <id>3586503</id>
      <parentid>3586486</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3586372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2127" sha1="3rpzsf18c8lpifoqmz0tew5cw4wi5rd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Микролингвистика''' — лингвистикалық жүйедегі байланыстарды, қарым-қатынастарды және қарама-қарсылықтарды зерттейтін [[лингвистика]] саласы.&lt;ref&gt;
==== Микролингвистика нені зерттейді? ====
Бұл сала тілдің «қаңқасын» құрайтын деңгейлерді зерттеумен айналысады:
* Фонетика және фонология: Тілдің дыбыстық жүйесі, дыбыстар мен фонемалар.
* Морфология: Сөздердің құрылымы, түбір мен қосымшалардың байланысы.
* Синтаксис: Сөздердің байланысу тәсілдері және сөйлем құрау заңдылықтары.
* Лексикология: Тілдің сөздік құрамы (тек жүйе ретінде).
* Семантика: Сөздер мен сөйлемдердің тікелей мағынасы.
===== Негізгі ұстанымы =====
Микролингвистиканың негізін салушылардың бірі Фердинанд де Соссюр тілді «өз ішінде және өзі үшін» зерттеу керек деген принципті ұсынған. Яғни, біз қазақ тілін зерттегенде, сөйлеушінің көңіл-күйіне немесе тарихына қарамай, тек «зат есім + ілік септігі + тәуелдік тұлғалы сөз» сияқты қатаң формулаларды талдасақ — бұл микролингвистика болады.

[https://perevodovedcheskiy.academic.ru/867/%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 микролингвистика]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>3rpzsf18c8lpifoqmz0tew5cw4wi5rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұзар хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601183</id>
    <revision>
      <id>3586505</id>
      <parentid>3586482</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3586376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="apfil8yrehnsglczp5cd57dl5v0c4re" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бұзар хан''' (1200–1218) — [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] көсемі. Жетісудың солтүстік бөлігінде орналасқан [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] аймағында билік етті. Басында [[Қарақытай мемлекеті]]нің вассалы болып, кейін тәуелсіздік алу жолында күрес жүргізді. Жетісудағы толық билікті қолына алған [[найман]] ханы [[Күшлік хан]]ның жергілікті мұсылмандарға қарсы қудалау саясатына қарсы күресіп, [[Қойлық (қала)|Қойлық]] билеушісі, [[Қарлұқ хандығы|қарлұқ]] ханы [[Арыслан хан]] одақтасты. Моңғол қолбасшылары Жебе мен Сүбедей ноян бастаған моңғол қолы Жетісу жеріне Күшлік ханға қарсы жорық жасау мақсатында келуін пайдаланып, Шыңғыс ханмен одақтасты. 1211 жылы Шыңғыс ханға елшілік жіберіп бодан болды. 1218 жылы кезекті аң аулап жүргенде, [[найман]] ханы [[Күшлік хан]] қолға түсіріп, жазалаған еді.
== Тарихи маңызы ==
Бұзар хан өлгеннен кейін, Шыңғыс хан оның ұлы Сукнақ тегінді (Suqnaq Tegin) Алмалықтың билеушісі етіп тағайындайды. Бұзар ханның әулеті моңғол империясының құрамында өз беделін сақтап қалды.
Ол — Жетісу тарихындағы ірі саяси тұлғалардың бірі және сол кездегі түркі тайпаларының моңғол шапқыншылығы қарсаңындағы күрделі таңдауын (Күшлікке қарсы Шыңғыс ханмен одақтасу) көрсеткен билеуші.
== Қаза табуы ==
Бұзар ханның өлімі трагедиялық жағдайда болған. Бірде ол аң аулап жүргенде, Күшліктің әскерлері оны тұтқиылдан басып алып, қолға түсіреді.

* Күшлік оған Алмалық қаласын беріп, бағынуды талап етеді. Бірақ қала халқы мен Бұзардың әйелі (кейбір деректерде Шыңғыс ханның қызы немесе туысы делінеді) қала қақпасын ашпай, қарсылық көрсетеді.

* Нәтижесінде Күшлік Бұзар ханды өлтіруге бұйрық береді.</text>
      <sha1>apfil8yrehnsglczp5cd57dl5v0c4re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлттық есепшоттар жүйесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601195</id>
    <revision>
      <id>3586504</id>
      <parentid>3586485</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-22925-02|~2026-22925-02]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3583931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="deje4uv3d1r7967j29r6pnj5t0254n6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ұлттық есепшоттар жүйесі (ҰЕЖ)''' — ұлттық өнім мен ұлттық табысты өндіру, бөлу жəне соңғы пайдалану үрдістерін сипаттайтын бухгалтерлік есепшот нысанындағы кестелер кешені. ҰЕЖ-нің негізгі мақсаты – ұлттық өнімнің (ұлттық табыстың) қалыптасуы мен пайдалану үдерістерін кешенді əрі жан-жақты талдау үшін, экономикалық саясатты жүргізу мен үлгілерді құру жəне болжау үшін, қажетті мəліметтермен қамтамасыз ету. Қазіргі ҰЕЖ экономикалық үрдістер мен экономикалық операцияларды бейнелейтін көрсеткіштер жиынтығын құрайды. ҰЕЖ терминін алғаш рет макроэкономикалық ғылымға голланд экономисі Ван Клифф енгізген болатын жəне ол халық шаруашылығының шеңберлі айналымы үлгісіне негізделеді. ҰЕЖ шет мемлекеттерде қолданыс тапқан жəне осы уақытқа дейін тек батыстық статистикада қолданылып келді. ҰЕЖ-ны құрудың алғашқы талпыныстары мен тəжірибелері Ұлыбританияда 1946 жылы, АҚШ-та 1947 жылы, Францияда 1949 жылы қолданылды. Ал қазіргі заманғы ҰЕЖ-нің соңғы үлгісін ағылшын экономисі, Нобель сыйлығының иегері Ричард Стоун жасады жəне осы жаңа стандарт 1993 жылы Біріккен Ұлттар ұйымында мақұлданып, жүзден астам мемлекеттерде қолданылып келеді. Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер ұлттық есепшоттар жүйесі арқылы көрсетіледі. Ұлттық есепшоттар жүйесі жиынтық өнімнің (өндіріс көлемінің) үш негізгі көрсеткішін: 1. Жалпы ұлттық өнімді (ЖҰӨ); 2. Жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ); 3. Таза ұлттық өнімді (ТҰӨ)  жəне де жиынтық табыстың үш негізгі көрсеткішін: 1. Ұлттық табысты (ҰТ); 2. Жеке табысты (ЖТ); 3. Қолда бар табысты (ҚБТ) қамтиды.
&lt;ref&gt;Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқулық/ А. Н. Доғалов, Н. С. Досмағанбетов – 2-бас., өңд. жəне толықт. – Алматы: ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 416 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Экономика]]</text>
      <sha1>deje4uv3d1r7967j29r6pnj5t0254n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даңғара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601736</id>
    <revision>
      <id>3586502</id>
      <parentid>3586490</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3586387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="4t4z19m4wuozlock946g83mit9tjdo9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}
{{Музыкалық аспап|Аты=Даңғара|Туыстас аспаптары=[[керней]], [[дабыл]], [[барабан]]|Суреті=Dangara.jpg}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
Қазақ халқының көне ұрмалы музыкалық аспаптарының бірі — даңғара. Аспап дауылпаз, керней, дабыл сияқты тұрмыста кеңінен пайдаланылған. Даңғара аспабының үні жаугершілік кезінде сарбаздарды жинап, сапқа тұрғызуға, ұрандатуға, шайқасты тоқтатуға бағытталған. Аспап бақсылардың ішінде қобыз сияқты кеңінен таралған. Даңғараның дыбысы емдік қасиетке бай, ол адам бойындағы жағымсыз күштерді шығарады.

== Жасалу жолы ==
Даңғара аспабының шанағы қарағай ағашынан жасалады. Сыртқы жағы ешкі терісімен қапталады. Ішкі жағына шығыршық, қоңырау, шынжыр, сылдырмақ тағылады. Қосымша дыбыстық реңк беру үшін аспаптың бетіне ішек тартқан.
Даңғараның көлемі қолданылуына байланысты әртүрлі болады. Бақсылар көбіне көлемі 1-1,5 метрге, ал әскербасылар 2-2,5 метрге дейін жететін даңғараны қолданған. Даңғара аспабына ұқсас аспаптар өзге елдерде де кездеседі. Ол ұйғыр халқында «дап», қалмақтарда «дунгурга», чуваш халқында «хангрма», өзбектерде «дойра» деп аталады.
=== Даңғара сөзінің ауыспалы мағынасы ===
Қазақ тілінде «даңғара» сөзі аспаптан бөлек, метафора ретінде де қолданылады:

* Даңғарадай: Өте үлкен, кең деген мағынада (мысалы: «Даңғарадай үй»).

* Даңғаза: Бос шу, даурықпа сөздерге қатысты айтылады.
===== Қызықты факт:  =====
Даңғараны көбіне қолмен емес, арнайы жұмсақ басы бар таяқшамен немесе саусақ ұштарымен ұрып ойнайды.

== Сілтемелер ==
# https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/458/
# [https://e-history.kz/kz/news/show/2265/ Қазақтың музыкалық аспаптары]

[[Санат:Музыка]]
[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]</text>
      <sha1>4t4z19m4wuozlock946g83mit9tjdo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601902</id>
    <revision>
      <id>3586499</id>
      <parentid>3586492</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3570537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8138" sha1="mtyea7x0a1ob80pm6ekmheez8h2utlu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]],

[[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mtyea7x0a1ob80pm6ekmheez8h2utlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генри Норрис Расселл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601967</id>
    <revision>
      <id>3586540</id>
      <parentid>3586383</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2619500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3141" sha1="4pjn03uolwlp12cefyzpvvnmbzlzm64" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Генри Норрис Расселл (Henry Norris Russell; 25 қазан 1877, Ойстер-Бэй, Нью-Йорк штаты, АҚШ — 18 ақпан 1957, Принстон, Нью-Джерси, АҚШ) - американдық астрофизик, жұлдыздар эволюциясының алғаш теорияларының енгізушісі, Күн атмосферасының химиялық құрамын анықтады, әлемдегі химиялық элементтер мөлшеріне баға берді, жұлдыздар спектрлері мен олардың жарқырауы арасындағы байланысты зерттеді.

==Биографиясы==
1900 жылы Принстон университетін аяқтады. 1903 жылдан 1905 жылға дейін Кембридж обсерваториясында тағылымдамадан өтті. 1905 жылы Принстонда Янг жолын қуды. 1912 жылдан 1947 жылға дейін - Принстон университетінің астрономиялық обсерваториясының директоры. 1913 жылы даниялық астроном Э. Герцшпрунгқа тәуелсіз, бұл қасиеттерді байланыстыратын диаграмманы (Герцшпрунг-Рассел диаграммасы) құрастырды. 1913-1914 жылдары жұлдыздың басты энергия көзі оның сығылуы болып табылатын гравитациялық жұлдыздар эволюциясының тұжырымдамасын құрастырды. 1920- жылдар аяғында Рассел өз теориясын өңдеп, жұлдыздарда басқа да энергия көздерінің бар болуын қарастырды. 1925 жылы Кэтрин Брюс медалімен марапатталды. 1947 - 1952 жылдар аралығында Гарвард обсерваториясында жұмыс істеді.
Рассел құрметіне 1953 жылы 8 қазанда Гете Линка обсерваториясында ашылған Рассел кіші планетасы және Айдың көзге көрінетін жағындағы кратер аталды.
==Әдебиет==
Бронштэн В.А. Гипотезы о звездах и Вселенной. — М.: Наука, 1974. (орыс тілінде)
Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с. (орыс тілінде)
David H. DeVorkin Henry Norris Russell and the Expanding Universe // M. J. Way &amp; D. Hunter, eds., ASP Conf. Ser.. — 2013. — Vol. 471. — arXiv:1302.0240. (ағылшын тілінде)</text>
      <sha1>4pjn03uolwlp12cefyzpvvnmbzlzm64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоні Жаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601970</id>
    <revision>
      <id>3586536</id>
      <parentid>3586400</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3570547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="rtp4idg0mmrtca0tm4db31egvgwlvze" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Кинематограф
  |есімі                  =Тоні Жаа
  |шынайы есімі           =Tony Jaa
  |сурет                  =Tony Jaa 2005.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[5 ақпан|05.02.]][[1976 жыл|1976]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =[[актер]], [[тхэквондо]]шы
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =1994-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =1388074
  |сайты                  =
}}
'''Тоні Жаа''' ({{lang-en|Tony Jaa}}; {{lang-th|โทนี่ จา}}) — тай атақты [[Актёр|актері]], [[тхэквондо]]шысы және каскадері.
 
== Фильмография ==

* 1994: Thailand Killer ({{lang-th|ปลุกมันขึ้นมาฆ่า 4}})
* 1996: Death Warrior
* 1996: Bangkok Warrior (Nuk Soo Dane Song Kram)
* 2001: Kon dib lek nam pee ({{lang-th|คนดิบ เหล็กน้ำพี้}}
* 2001: Nuk leng klong yao ({{lang-th|นักเลงกลองยาว}}
* 2003: [[Ong-Bak]]  ({{lang-th|องค์บาก}}
* 2004: The Bodyguard ({{lang-th|บอดี้การ์ดหน้าเหลี่ยม}})
* 2005: Revenge of the Warrior – Tom Yum Goong ({{lang-th|ต้มยำกุ้ง}}
* 2007: The Bodyguard 2
* 2008: [[Ong-bak 2]] ({{lang-th|องค์บาก2}}
* 2010: [[Ong-Bak 3]]
* 2013: Return of the Warrior (Tom Yum Goong 2)
* 2014: Skin Trade
* 2015: Fast &amp; Furious 7
* 2015: Lethal Warrior (Saat po long 2)
* 2017: ''xXx: Return of Xander Cage''
&lt;!--Filme erst nach der Premiere einfügen--&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Stub}}

[[Санат:1976 жылы туғандар]]
[[Санат:Тайланд актерлері]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>rtp4idg0mmrtca0tm4db31egvgwlvze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фило Тэйлор Фарнсуорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602732</id>
    <revision>
      <id>3586537</id>
      <parentid>3586397</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6610" sha1="rije3o4ah4q720215n5dvwbmrnt0wlc" xml:space="preserve">[[Сурет:Philo T Farnsworth.jpg|нобай|Фило Тэйлор Фарнсуорт]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) - американдық өнертабушы, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
* *[https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*[http://www.farnovision.com/</text>
      <sha1>rije3o4ah4q720215n5dvwbmrnt0wlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джейсон Тейтум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603059</id>
    <revision>
      <id>3586538</id>
      <parentid>3586395</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3494922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5835" sha1="drfmvmy7t9vld4pcugil89f2d5w0tv0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}
{{Баскетболшы
|Есімі = Джейсон Тейтум
|Ағылшын тіліндегі есімі = Jayson Christopher Tatum
|Суреті =
|Сурет ені = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Лақап аты = 
|Позициясы = Жеңіл форвард
|Бойы = 203 см
|Салмағы = 93 кг
|Клубы = Бостон Селтикс
|Нөмірі = 0
|Азаматтығы = {{USA}}
|Туған күні = 3.3.1998
|Туған жері = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]
|Мектебі = Шаминад даярлық мектебі (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]])
|Колледжі = Дьюк (2016—2017)
|Драфт = 3-нөмір (1-раунд)
|Драфт жылы = 2017
|Драфт командасы = Бостон Селтикс
|Командалары = 
* {{АҚШ}} Бостон Селтикс (2017—б.к.)
|Жетістіктері = 
* Jordan Brand Classic ойын қатысушысы (2016)
* Nike Hoop Summit ойын қатысушысы (2016)
* McDonald's All-American ойын қатысушысы (2016)
* Gatorade жыл ойыншысы (2016)
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>drfmvmy7t9vld4pcugil89f2d5w0tv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тезис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603188</id>
    <revision>
      <id>3586539</id>
      <parentid>3586381</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3566502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2127" sha1="jhxyj07nixz9528e5pu3xqr5snz8hue" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тезис''' — бұл дәлелдейтін немесе жоққа шығаратын ''тұжырымдама-пайымдаулар''. Тезистің басты ерекшелігі ұсынылатын дәйектерге дәлелдер келтірілуі тиіс.
''Негізгі тезистер'' - дерек көзінің мазмұнын жалпылайтын басты тұжырымдамалар. Мұндай тезистерден кейбір жағдайда материалдардың мазмұнын тұтастай айқындайтын жеке жазбалар жасалады. 
''Қарапайым тезистер'' – бұл басты ой-пайымдаулар, кейде конспектінің, рефераттың құрамдас бөлігі ретінде енгізіледі. Кез келген еңбекте, оның әрбір бөлімдерінде қарапайым тезистер көбірек кездеседі. 
''Күрделі тезистер'' - негізгі және қарапайым тезистер қатар қолданылатын, ойды бекітудің пайдалы және жетілген түрі. ''Дәйексөз тезистері.'' Тезистердің бір бөлігі дәйексөз ретінде келтірілуі мүмкін. Мұндай әдісті әртүрлі көзқарастарды салыстыру үшін пікір, аннотация жазғанда қолданады.

'''Тезис'''- шығарманың, баяндаманың, сөздің қысқаша желісі, негізгі ойы, пікірі. Тезис жаз дүмбілездеу сырлаңқырап, кітап жаз одан-бұдан ұрлаңқырап. Сирақтай шала үйтілген өлең жазып, Оныңды өңештей бер, бұлдаңқырап (I.Жансүгіров, Шығ. жин.)</text>
      <sha1>jhxyj07nixz9528e5pu3xqr5snz8hue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ататіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603711</id>
    <revision>
      <id>3586498</id>
      <parentid>3586493</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3573999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="cd0ctq6hcj2wywc2h37k9zpbp0q7x7i" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

Ататіл (тектіл, төркін тіл) орыс.праязык - диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болған тіл. Мазмұны жағынан басқа белгілі тілдер негізінде анықталған жалпы типологиялық заңдылықтарға сай келетін, нақты кеңістікте, белгілі бір тарихи әлеуметтік ортада өмір сүрген тіл ретінде қаралады. Тегі бір тілдер дамуында ататіл ұғымы нақты сипат алып, өзгеріп отырады. Мысалы, бірқатар роман тілдер үшін латынның сөйлеу тілі ататіл болған, ал латынның сөйлеу тілі [[Италиян тілі|Италия]] ататіл диалектісінен, соңғысы үнді еуропалық ататілдің бір диалектісінен пайда болған. Осы күнгі түркі тілдерінің ататілі көне түркі тілі болса, көне түркі тілі үшін ататіл қызметін Алтай заманындағы ататілдің бір диалектісі атқаруы мүмкін. Сонымен, ататіл дегеніміз диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болып отыратын, тарихи ұғым болып табылады. Ататіл тегі бір тілдердің генетикалық тұрғыда бір негізге саятын басты қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Оның кейбір көріністері көне тіл құбылыстары ретінде қазіргі тілдерде сақталуы мүмкін.</text>
      <sha1>cd0ctq6hcj2wywc2h37k9zpbp0q7x7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түлембай Дүйсебаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603805</id>
    <revision>
      <id>3586501</id>
      <parentid>3586487</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3560028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="lw6s4eiavsbmjq3hznmrrc936z2lmz1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Түлембай Дүйсебаев''' - [[Жетісу]] уәләяты - [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы - Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған &quot;Қажылық сапар&quot; атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. 
Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі.</text>
      <sha1>lw6s4eiavsbmjq3hznmrrc936z2lmz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызғылт Түсті Этюд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>605025</id>
    <revision>
      <id>3586508</id>
      <parentid>3586471</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3574270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="4q024s6bqm1thtc87ct9j4jodgiyd8w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қызғылт Түсті Этюд''' — [[Шерлок (телесериал)|Шерлок]] телехикаясының бірінші маусымының алғашқы бөлімі. [[BBC One]] және [[Би-Би-Си|BBC HD]] арналарында 2010 жылы 25 шілдеде жарық көрген. Бұл бөлімде басты кейіпкерлерді таныстырып, қылмыстық құпия шешілуін көрсетеді. Ол ең бірінші &quot;Күрең Түсті Этюд&quot; атты Шерлок Холмс новелласында еркін түрде негізделген. Эпизод сценариін [[Стивен Моффат]] жазған. Алғашқы нұсқаларында 60-минуттық Шерлок телехикаясына Коки Гедройц бастамасымен пилоттық серия ретінде таныстырылуы керек еді.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2010/sep/02/sherlock-mark-lawson&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.radiotimes.com/news/2012-04-03/mark-gatiss-im-proud-of-binned-sherlock-pilot/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204065719/https://www.radiotimes.com/news/2012-04-03/mark-gatiss-im-proud-of-binned-sherlock-pilot/ |date=2019-02-04 }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, BBC пилоттық серия орнына үш 90-минуттық эпизодты арнаға шығару шешімін қабылдады.&lt;ref&gt;http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a222061/bbc-drops-sherlock-holmes-pilot/&lt;/ref&gt; Хикая енді [[Пол Макгиган]] бастамасында болады.

== Сюжеті ==
Ауғанстаннан келген жаралы әскери [[Дәрігер Ватсон|дәрігер Джон Ватсон]] ([[Мартин Фримен]]) көрші іздеп жүрген [[Шерлок Холмс|Шерлок Холмсты]] ([[Бенедикт Камбербэтч]]) кездестіреді. Детектив инспектор Лейстрейд басқаруындағы полиция отряды ақылға қонбайтын ажал қатарына кезігеді. Әзірше инспектор Лестрейд оларды тек “сериялық суицид” деп сипаттай алады. Шерлок Хомст қылмыс орнында қызғылт түсті костюмдегі Дженнифер Уилсон атты әйелдің мәйітін көреді. Дедукция арқылы оның жылдар бойы күйеуіне адал болмауын және бақытсыз некеде екенін анықтайды. Басқа құрбандардан айрмашылығы - еденде тырналған “Rache” хабарламасы. Шерлок сот сарапшысы Андерсонның тұжырымын елемейді: Андерсон бойынша хабарламасы неміс тіліндегі “кек” сөзін білдіреді және Дженнифер өлім алдында “Rachel” (Рейчел) деген атты жазып үлгерген жоқ. Шерлок құрбан аяғында батпақтың іздерін тауып, ол чемоданмен болғанын түсінгеннен кейін, Лондон тұрғыны емес екенін анықтайды. Полиция өлік пен бірге чемоданды таппады, бірақ кейінірек Шерлок оны іздеп, қылмыс орнының қасынан көреді. Сол кезде Джонға біреу телефон шалып, оны бос қоймаға әкеледі. Бұл кісі өзін Шерлоктың қас “жауы” деп таныстырады. Ол Джонды Шерлок артынан аңдуды сұрап, оған ақша ұсынады. Бірақ Джон одан бас тартты. Ол, сонымен қатар, Джон терапевті айтқандай пост-травмалық стресс ауытқуына ұшырағанын және соғысты сағынғанын айтады.   

Джон 221В-ға қайтып келгенде Шерлок одан қылмыскерді табу мақсатымен Уилсон телефонынан хабарлама жіберуді сұрайды. Ресторанда отырғанда Шерлок кэбты байқап, оны қуа жөнеледі. Лондон көшелерін өте жақсы білуін қолданып кэбты жаяу озады. Дегенмен, кэб тоқтағанда оның ішінен Солтүстік Америкадан Ұлыбританияға жаңа келген саяхатшы шығады - мінсіз алиби. Шерлок айғақтарды полициядан жасырды деп ойлаған Лестрейд есірткіні пәтерін іздестіруді ақтау ретінде қолданады. Шерлоктың тұжырымы бойынша, “Рейчел” құрбанның электрондық поштасының құпиясөзі, ал Уилсон өз телефонын өлтірушінің көлігінде GPS арқылы табу үшін қалдырған. Дәл сол кезде Джон GPS белгі 221B пәтерінен келгенін, ал Миссис Хадсон Шерлокты такси күтіп тұрғанын хабарлайды. Далада кэб жүргізушісі өлтіруші екенін мойындайды. Алайда, құрбандармен сөйлеспей де өздерін-өзі өлтіруі әлі құпия. Cонда кэб жүргізушісі “жұмбақты” шешуді ұсынады. Кейінірек, колледж ғимаратында кэб жүргізушісі әрқайсысына бірдей таблетка салынған екі бөтелкені шығарады. Оның айтуынша бірі - қауіпсіз, ал екіншісі - улы. Оның құрбандары екеуінің біреуін таңдағанда, кэб жүргізушісі қалғанын жұтады. Егер олар тыңдамаса, кэб жүргізушісі оларды атады.

Дедукция арқылы Шерлок келесі қорытындыға келеді: жүргізуші балаларынан бөлек тұратын әке және үш жыл бойы оның өліп жатқаны анықталды. Шерлоктың “табынушысы” онымен хабарласып, әрбір өлтіру үшін төлеуді ұсынды. Топаншаның шын мәнінде шақпақ екенін түсінген Шерлок кетуге тырысады. Бірақ кэб жүргізушісі бұл қылмыс құпиясын шешуді қайта ұсынады. Сол уақытта Джон GPS сигналды тауып, Шерлок артынан ерген. Ол жақындағы ғимарат терезесінен кэб жүргізушісін атады. Өлім алдында Шерлок одан &quot;табынушы&quot; есімін сұрап, &quot;Мориарти” деген жауапқа тап болды. Полиция келгенде Шерлок дедукция көмегімен атқан адам тұлғасын анықтай бастағанда, кім екенін түсініп, Лестрейдке айтқанның барлығын ұмытуды сұрайды. Қайтарда олар Джонды “тонаған” кісіні кездестіреді. Ол Шерлоктың ағасы Майкрофт           ([[Марк Гатисс|Марк Гэтисс]]) болып шығады. Сол кезде Джон Майкрофттың ойында інісіне деген қамқорлық болғанын түсінеді. Кейін Майкрофт хатшысы Антеяға қадағалау деңгейін көтеруді бұйырады.

== Тұпнұсқаға сілтемелер ==
Эпизод “Күрең Түсті Этюд” шығармасының еркін интерпретациясы болып табылады және [[Артур Конан Дойль|Артур Конан Дойльдің]] басқа да еңбектеріне сілтеме жасайды. Моффат “Қызғылт Түсті Этюд” пен “Күрең Түсті Этюд” жайлы келесідей пікірін білдірді: “әңгіменің талай детальдары мен жалпы пішіні сақталған, бірақ біз оларды көптеген өзгерістерге ұшыраттырдық&quot;.&lt;ref&gt;http://www.denofgeek.com/tv/sherlock/20536/steven-moffat-and-mark-gatiss-interview-sherlock&lt;/ref&gt; [[The Independent]]-тің Том Сатклиффі “[Шерлок Холмс] табынушылар Шерлок Джонның ұялы телефоны жағдайын талдауы [Төртеудің белгісінен алынған] қол сағаттікімен өте ұқсас екенін бір сәтте аңғармақ” деген. Келесі жанама параллель ретінде “Күрең Түсті Этюдте” Холмс қылмыскерді табу үшін жоғалған жүзікті қолдануы осы адаптацияда ұялы телефонға айналдырумен қарастыруға болады.&lt;ref&gt;https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/reviews/the-weekends-tv-sherlock-sun-bbc1amish-worlds-squarest-teenagers-sun-channel-4-2035302.html&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, эпизод әңгімедегідей “Рейч” (&quot;Rache&quot;) тұспасын қолданады, дегенмен, ол басқа мағынада кездеседі: әңгімеде құрбан “Рейчел” есімін жазбақшы деген ойға мән бермесе, хикаяда ол “кек” мағынасын орынсыз деп санап, оны қарастырмайды.

Шерлок сипаттаған “үш жабыстырғыш мәселесі” &quot;Жирендер Одағында&quot; қолданған “үш мүштік мәселесі” сияқты.

Миссис Хадсон айтқан “Көршілес пәтерде тұратын Миссис Тернер” “Богемиядағы жанжалдағы” пунктіне сілтеме: бұл әңгімеде Холмстың пәтер жалдаушысы Миссис Хадсон емес, Миссис Тернер.

“Ойын, Миссис Хадсон, басталды!” (&quot;The game, Mrs. Hudson, is on!&quot;) деген айқайы “Эбби Грэйнджтың бастан кешкендеріндегі” &quot;Ойын алға басады!&quot; (&quot;The game is afoot&quot;) деген цитатаның өзгертілген бейнесі. 

Кэб жүргізушісі ми аневризмасынан өліп жатса, Күрең Түсті Этюдтағы қылмыскер аорта аневризмасына шалдыққан.

Шерлок Джонға жіберген хабарламасы түгелімен “Жорғалайтын Адам Оқиғаларынан” көшірілген.

== Эфирге шығуы ==
Қызғылт Түсті Этюд алғаш рет эфирге BBC One арнасында, 2010 жылы 25 шілдеде шыққан.&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/pressoffice/proginfo/tv/2010/wk30/unplaced.shtml#unplaced_sherlock&lt;/ref&gt; Сол күнгі BBC One мен BBC HD арналарының телекөрермендерін қоса алғанда, түгелімен оны 7,5 миллион адам қарағаны белгілі.&lt;ref&gt;http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a250616/sherlock-premieres-to-75m/&lt;/ref&gt; Соңғы көрермен саны 9,23 миллионға дейін өсті.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/media/2010/jul/26/sherlock-holmes-more-viewers-top-gear&lt;/ref&gt; Бұл серия BBC-дің онлайн iPlayer-нен 1,403 миллион рет жүктеліп, 2010 жылдың ең жүктелген эпизодтар арасында үшінші орынға иеленді.&lt;ref&gt;http://www.digitalspy.com/tv/sherlock/news/a252133/sherlock-well-received-by-critics/&lt;/ref&gt;

== Комментарийлер ==
2010 жылы &quot;Қызғылт Түсті Этюд&quot; [[Пибоди жүлдесі|Пибоди жүлдесімен]] “сүйікті викторияндық детективті технология заманына автордың бастапқы концепциясын сақтап әкелгені” үшін марапатталды.&lt;ref&gt;http://www.peabodyawards.com/award-profile/masterpiece-sherlock-a-study-in-pink&lt;/ref&gt; Ол критиктердің мақтауына ие болды. “[[The Guardian]]”-ның Дэн Мартині “Әлі қорытындылау қиын, бірақ трилогияның алғашқы 90-минуттық “Қызыл Түсті Этюдінің” болашағы зор. Spooks-тағы шеберлік көрінсе де, Шерлок Холмс екені сөзсіз. Дедукциялық жүйелілігі өте тапқыр және сюжеті Моффатқа тән - күрделі әрі шатастырғыш. Пуристтер әшейіндей менсімбес”.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jul/23/sherlock-steven-moffat-mark-gatiss&lt;/ref&gt; Дегенмен, Сэм Уоллостон (ол да The Guardian-нан) әңгіменің кейбір бөліктері түсніксіз қалғанына алаңдаушылық білдірді.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jul/23/sherlock-steven-moffat-mark-gatiss&lt;/ref&gt; The Independent-тің рецензиялаушысы Том Сатклифф та Холмс өлтірушінің кейбір детальдерін Лондон кэб жүргізушісіне байланыстырғанда “кішкене баяу болды” десе де, жалпы оның берген бағасы жағымды болды. Ол “Шерлок алғыр және білгір, тұпнұсқадағыға сай келетін жеңімпаз. Шерлок сюжет жайлы емес, басты кейіпкердің харизмасы жайлы екенін түсінген. Кейбір кезде оригиналдан өрескел айырмашылықтары болса да, ол әрбір маңызды бөлімдерінде тұпнұсқаға адал қалған” деген. IGN-дағы Крис Тилли эпизодқа 7,8/10 деген баға беріп “толығымен самғай алмаған зеріккен құпияға бөленген тамаша 90-минуттық әңгіме” деп оны түсіндірген. Ол екі басты кейіпкерге риза болса да, құпия “антиклимакстың бір түрі” және инспектор Лестрейд “жалғыз әлсіз сілтеме болды” деген.

The Daily Telegraph-тың Серена Дэвисі Камбербэтчты мақтап, шоу “өте жағымды” деп пікірімен бөліскен. Ол тек “Холмсты түсіну тым оңай” және Шерлоктың басқа медия түрлеріндегі бейнесінде болған құпияның тапшылығы оның көңілінен шықпады.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/A_Study_in_Pink#Allusions&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4q024s6bqm1thtc87ct9j4jodgiyd8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608800</id>
    <revision>
      <id>3586811</id>
      <parentid>3503148</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22187-59</username>
        <id>179726</id>
      </contributor>
      <comment>Жазу қатесін түзеттім</comment>
      <origin>3586811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132864" sha1="eqggh183lid9mzzl99tceuk1uv5629i" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы |
  | өткізу орыны      = {{байрақ|Германия}}
  | қалалар     = 10
  | стадиондар   = 10
  | іріктеу мерзімі = 23 наурыз 2023 — 26 наурыз 2024
  | финал мерзімі      = [[14 маусым]] — [[14 шілде]] [[2024 жыл|2024]]
  | атауы   = {{lang-en|UEFA Euro 2024}}&lt;br&gt;{{lang-de|Fußball-Europameisterschaft 2024}}
  | логотипі      =UEFA Euro 2024 Logo.svg.png
  | қатысушылар саны = 53
  | финалдағы қатысушылар = 24
  | чемпион    = {{футбол|Испания}}
  | рет        = 4
  | 2 орын    =  {{футбол|Англия}}
  | 3 орын    = {{Футбол|Франция}}&lt;br /&gt;{{Футбол|Нидерланд}}
  | 4 орын    = 
  | финал өтетін орыны      = Берлин
  | ойналған мачтар саны    = 51
  | іріктеудегі ойындар     = 
  | голдар саны     = 117
  | іріктеудегі голдар саны = 
  | келушілер_саны   = 
  | бомбардир  = * {{Ту|Англия}} [[Харри Кейн]] 
* {{Ту|Германия}} [[Жамал Мусиала]]
* {{Ту|Грузия}} [[Жорж Микаутадзе]]
* {{Ту|Испания}} [[Дани Ольмо]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
* {{Ту|Словакия}} [[Иван Шранц]]
  | бголдар     = 3
  | бомбардирлерді іріктеу ={{Ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]]
  | іголдар    = 14
  | үздік ойыншы     = {{Ту|Испания}} [[Родриго Эрнандес|Родри]]
  | үздік қақпашы    =
  | үздік жас ойыншы = {{Ту|Испания}} [[Ламин Ямаль]]
  |алд           = [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
  |кел           =[[Футболдан 2028 жылғы Еуропа біріншілігі|2028]]
|өлшемі=270px}}
'''Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі''' ({{lang-de|Fußball-Europameisterschaft 2024}}) — Футболдан Еуропаның 17-чемпионаты. 2024 жылы [[Германия|Германияда]] өтті. Германия бұған дейін 1988 жылы Еуропа чемпионатын өткізген.

Еуро 2024 чемпионатының ашылу матчы 14 маусым, сенбі күні, [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] мен [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы|Шотландия]] арасындағы ойынмен басталды. Матч [[Мюнхен]] қаласында «Альянц Арена» стадионында өтті. Топтық кезеңнің матчтары 14 маусымнан 26 маусымға дейін өтті.

1/8 финалдық матчтар 29 маусымнан 2 шілдеге дейін өтеді. Ширек финалдық ойындар 5 және 6 шілде күндері өткізіледі. Жартылай финалдық матчтар 9 және 10 шілдеде болады. Еуро 2024 финалы 14 шілдеде өтеді.

Еуро 2024 финалы [[Берлин]]де 14 шілдеде «Олимпиаштадион» аренасында өтеді. Бұл шешуші матчқа УЕФА арқылы сатылатын билеттердің бағасы 95-тен 2000 долларға дейін өзгереді.

Берлиндегі «Олимпиаштадион» стадионы 74 475 көрерменге арналған. Стадион 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына арнайы салынған. 1963 жылдан бастап, стадион «Герта» командасының үй аренасы. Сонымен қатар, Германия ұлттық құрамасы да кейде өз үй матчтарын осы стадионда өткізеді.&lt;ref name=&quot;2024daty&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.sport-express.ru/football/euro/reviews/evro-2024-daty-i-raspisanie-matchey-vse-sbornye-stran-uchastnic-i-goroda-stadionov-v-germanii-chempionat-evropy-2175448/ |title= Евро 2024 — основная информация: даты и расписание матчей, все сборные и города турнира |lang= ru |publisher= sport-express.ru |author= Баюшкин, Сергей |date= 2024-02-04 |accessdate= 2024-06-28}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Үміткерлер мен қожайын елді таңдау ===
Еуро 2024 немесе 2028 жылғы чемпионатты өткізуге алғашында [[Дания]], [[Швеция]], [[Норвегия]] және [[Финляндия]] қызығушылық танытты, сондай-ақ [[Эстония]] мен [[Нидерланд]] та ұқсас ниеттерін білдірді. Дегенмен, бұл елдердің ешқайсысы ресми өтінім берген жоқ.

Турнирді өткізуге қызығушылық білдірген елдер қатарында скандинавиялық мемлекеттер (Дания, Швеция, Норвегия және Финляндия) бар, олар 2024 немесе 2028 жылы Еуропа чемпионатын қабылдауға үміттенген.&lt;ref name=&quot;2024daty&quot; /&gt; Алайда Швеция футбол одағының президенті Карл-Эрик Нильссон талаптарға сай келмейтінін айтып, өтінішін қайтарып алған. Нидерландтар және Эстония да Еуро-2024 турнирін өткізуге дайын екенін білдірген.&lt;ref name=&quot;2024daty&quot; /&gt;

Өтінім беру мерзімі 2017 жылдың 3 наурызына дейін болды. Нәтижесінде, Еуро-2024 өткізуге ниет білдірген елдер тек [[Түркия]] мен [[Германия]] болды. Еуро-2024 турнирінің елін таңдау 2018 жылғы 27 қыркүйегінде өтті.&lt;ref name=&quot;2024daty&quot; /&gt; Дауыс беруге [[УЕФА]] атқарушы комитетінің 20 мүшесінің 17-сі қатысты. Германия қарапайым көпшілік дауысқа ие болып (12 дауыс), жеңіске жетті, ал Түркия 4 дауыс алды, тағы бір мүше қалыс қалды.

ЕУРО-2024 регламентінде тұрақты даму критерийлеріне ерекше назар аударылды. Турнирді ұйымдастырушылар командалар мен жанкүйерлердің көшу санын азайту мақсатында үш аймақтық кластер құрды. Бұл шешім ЕУРО-2016-мен салыстырғанда ұшу санын 75%-ға азайтады.

{| class=wikitable style=&quot;width:70%&quot;
! style=&quot;background:skyblue; width:15%;&quot;|Мемлекет
! style=&quot;background:skyblue; width:25%;&quot;|Ұлттық футбол қауымдастығы
! style=&quot;background:skyblue; width:15%;&quot;|Қатысу туралы жарияланды
! style=&quot;background:skyblue; width:15%;&quot;|Өтінімнің жіберілген күні
! style=&quot;background:skyblue; width:15%;&quot;|Дауыс беру нәтижелері  
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|{{Байрақ|Германия}}
|style=&quot;text-align:center&quot;|Неміс футбол одағы
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[1 наурыз]] [[2017 жыл|2017]]&lt;ref&gt;''Никита Коновалов''. [http://www.sport-express.ru/football/euro/news/germaniya-podala-zayavku-na-provedenie-euro-2024-1224277/ Германия подала заявку на проведение Euro-2024] // Спорт-Экспресс. — 2017. — 1 марта.{{ref-ru}} {{Wayback|url=http://www.sport-express.ru/football/euro/news/germaniya-podala-zayavku-na-provedenie-euro-2024-1224277/|date=20170309071614}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[24 сәуір]] [[2018 жыл|2018]]&lt;ref&gt;[http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?501033 Германия подала заявку на проведение ЧЕ-2024] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425114639/http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?501033 |date=2018-04-25 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|12
|-
|colspan=5|Неміс футбол одағының президенті Вольфганг Нирсбах Германияның турнирге өтініш беру ниетін бірінші болып жариялады.&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1665286-nemeckij-futbolnyj-sojuz-podast-zajavku-na-provedenie-evro-2024.html Немецкий футбольный союз подаст заявку на проведение Евро-2024] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192804/http://www.championat.com/football/news-1665286-nemeckij-futbolnyj-sojuz-podast-zajavku-na-provedenie-evro-2024.html |date=2013-10-29 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?435315 Германия подаст заявку на проведение чемпионата Европы 2024&amp;nbsp;года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121081426/http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?435315 |date=2017-01-21 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.sport-express.ru/2013-07-20/601138/ Германия готова принять Euro-2024 в одиночку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828073215/http://news.sport-express.ru/2013-07-20/601138/ |date=2013-08-28 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:skyblue;&quot;|
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|{{Байрақ|Түркия}}
|style=&quot;text-align:center&quot;|Түркия футбол федерациясы
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[2 наурыз]] [[2017 жыл|2017]]&lt;ref&gt;''Никита Коновалов''. [http://www.sport-express.ru/football/euro/news/turciya-podala-zayavku-na-provedenie-euro-2024-1224737/ Турция подала заявку на проведение Euro-2024] // Спорт-Экспресс. — 2017. — 2 марта.{{ref-ru}} {{Wayback|url=http://www.sport-express.ru/football/euro/news/turciya-podala-zayavku-na-provedenie-euro-2024-1224737/|date=20170309071121}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[26 сәуір]] [[2018 жыл|2018]]&lt;ref&gt;[http://football.kulichki.net/rusnews/news.htm?501290 Турция представила УЕФА заявку на проведение ЧЕ-2024]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|4
|-
|colspan=5|Түркия футбол федерациясы 2024 жылғы Еуропа чемпионатын өткізуге бесінші өтінімін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sport.news.am/rus/news/39839/turciya-namerena-podat-zayavku-na-evro-2024.html |title=Турция намерена подать заявку на проведение Евро-2024 |access-date=2014-04-26 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426221212/http://sport.news.am/rus/news/39839/turciya-namerena-podat-zayavku-na-evro-2024.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Еуро-2008-ді Грекиямен бірге өткізу, Еуро-2012, Еуро-2016 &lt;ref&gt;[http://www.kicker.de/news/fussball/em/startseite/603426/artikel_sandrock_wir-haben-eine-starke-bewerbung.html Sandrock: «Wir haben eine starke Bewerbung»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003033215/http://www.kicker.de/news/fussball/em/startseite/603426/artikel_sandrock_wir-haben-eine-starke-bewerbung.html |date=2018-10-03 }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;, және Ыстамбұлдың Еуро-2020-ны өткізу туралы өтінішінде сәтсіздікке ұшыраған болатын.
|}

=== Жүлде қоры ===
УЕФА 2023 жылдың желтоқсанында Еуро-2024 турнирінің қаржыларын бөлу тәртібін бекітті.  2024 жылғы Еуропа чемпионатының жалпы жүлде қоры 331 миллион еуроны құрайды. Бұрын турнирге 16 команда ғана қатысатын, ал 2016 жылдан бастап 24 команда қатысатын болды, сонымен қатар плей-офф кезеңінің тағы бір сатысы қосылды. Осылайша, 2012 жылдан кейін жүлде қоры айтарлықтай өсті: төрт жылда 196 миллионнан 301 миллионға дейін.

Чемпионатқа қатысқан әрбір ұлттық құрама командасы 9,25 миллион еуро алады. УЕФА барлық 24 құрамаға негізгі төлемдер үшін 228 миллион еуро бөлді.  

Топтық кезеңдегі нәтижелер бөлек бағаланады: әрбір жеңіс үшін миллион еуро және тең ойын үшін 500 000 еуро беріледі. Жеңіліс үшін ақша берілмейді. Егер құрама плей-офф кезеңіне өтсе, тағы 1,5 миллион еуро алады. Ширек финалға шығу үшін 2,5 миллион еуро, жартылай финалға – 4 миллион еуро, ал финалға – 5 миллион еуро беріледі. Турнир жеңімпазы қосымша 3 миллион еуро алады. Яғни, барлық матчтарды жеңіп шыққан команда жалпы сомасы 28,25 миллион еуро табады.

Еуродағы жүлде қоры тікелей футболшылар мен жаттықтырушыларға төленбейді, ол ұлттық федерациялардың есепшоттарына аударылады. Бұл ақшаны қалай жұмсау керектігін олар өздері шешеді.

'''Клубтарға арналған солидарлық төлемдер'''

Еуро-2024 турниріне қатысқан ойыншылардың клубтарына арналған солидарлық төлемдер үшін [[УЕФА]] 240 миллион еуро бөлді. Төлемдердің мөлшері нақты матчтардың нәтижелеріне байланысты емес. УЕФА футболшының ұлттық құраманың сапында қанша күн болғанын есептейді. Есеп бірінші матчтан 10 күн бұрын басталып, құрама турнирден шыққаннан кейін аяқталады.

УЕФА клубтарды үш категорияға бөлді. Бірінші категория үшін бір футболшының құрамада болған бір күніне 8700 еуро, екінші категория үшін – 5800 еуро, үшінші категория үшін – 2900 еуро төленеді. Қай клуб қай категорияға жататыны жарияланған жоқ.

=== Турнирдің ресми добы ===
Еуро-2024 ресми добы Fusballliebe деп аталады, неміс тілінен аударғанда «футболға деген махаббат» дегенді білдіреді. УЕФА-ның ұзақ жылдар бойғы серіктесі Adidas жаңа добын 2023 жылдың қараша айында таныстырды. Бұл жолы Connected Ball технологиясы қолданылды, ол бейне төрешілерге эпизодтарды тезірек бағалауға көмектеседі. Еуропада Еуро-2024 ресми добы 120-140 еуроға сатылады.

== Квалификация ==
{{Толық мақала|Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)}}

Іріктеу турниріне 53 ел қатысты.  Финалдық турнирде 24 команда қатысады, олардың бірі турнир иесі ретінде автоматты түрде іріктелген [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]].  Қалған 23 жолдама іріктеу турнирі арқылы ойнатылады, оның 20-сы тікелей, яғни іріктеу тобында бірінші немесе екінші орын алған командаларға беріледі, ал 3 жолдама плей-офф матчтары арқылы анықталады.  Желтоқсан 2023 жылы өткізілген жеребеде 24 команданың 21-і анықталды. 20 команда — 10 іріктеу тобының жеңімпаздары және екінші орын иегерлері, ал бір команда — турнир иесі Германия. Іріктеу турнирі келесідей өтеді: 5 елден тұратын 7 топ және 6 елден тұратын 3 топ. 

Қалған үш орын үшін 2022/2023 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы|УЕФА Ұлттар Лигасының]] топ жеңімпаздары (әр лигадан төрт командадан) плей-оффта бақ сынады.  Плей-офф матчтарына 2022/2023 жылғы Ұлттар Лигасының 12 командасы қатысты, олар іріктеу турнирі арқылы тікелей жолдама алмаған. 

Іріктеу турнирінің жеребесі 2022 жылдың 9 қазанында өтті, ал финалдық кезеңнің жеребесі 2023 жылдың 2 желтоқсанында өтті.&lt;ref name=&quot;2024daty&quot; /&gt;

Ресей құрамасы елдің Украинаға басып кіруіне байланысты қатысудан шеттетілді&lt;ref name=&quot;2024daty&quot; /&gt; және осылайша, 2000 жылдан бері алғаш рет турнирді өткізіп алады.

=== Финалдық турнирге жолдама алған құрамалар ===
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;width: 14em;&quot; |Құрама
!style=&quot;width: 14em;&quot; |Іріктелуі
!style=&quot;width: 4em;&quot; |Іріктелу күні
!style=&quot;width: 4em;&quot; |Қатысу
!style=&quot;width: 4em;&quot; |Қатарынан
!style=&quot;width: 10em;&quot; |Соңғы рет
!style=&quot;width: 20em;&quot; |Үздік нәтиже
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Германия}}
|Ұйымдастырушы
|27 Қыркүйек 2018
|14
|14
|rowspan=&quot;11&quot;|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 1972 жылғы Еуропа біріншілігі|1972]], [[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980]], [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Франция}}
|В тобында 1-орын
| rowspan=&quot;3&quot;| 13 қазан 2023
|11
|9
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 1984 жылғы Еуропа біріншілігі|1984]], [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Бельгия}}
|F тобында 1-орын
|7
|3
|2 орын ([[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Португалия}}
|J тобында 1-орын
|9
|8
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Испания}}
|A тобында 1-орын
| rowspan=&quot;3&quot;|15 қазан 2023
|12
|8
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]], [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]], [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Шотландия}}
|A тобында 2-орын
|4
|2
|Топтық кезең ([[Футболдан 1992 жылғы Еуропа біріншілігі|1992]], [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]], [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Түркия}}
|D тобында 1-орын
|6
|3
|1/2 финал ([[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Аустрия}}
|F тобында 2-орын
|16 қазан 2023
|4
|3
|1/8 финал ([[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Англия}}
|C тобында 1-орын
|17 қазан 2023
|11
|4
|2 орын ([[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Мажарстан}}
|G тобында 1-орын
|rowspan=&quot;2&quot;|16 қараша 2023
|5
|3
|3 орын ([[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Словакия}}
|J тобында 2-орын
|3
|3
|1/8 финал ([[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Албания}}
|E тобында 1-орын
|rowspan=&quot;2&quot;|17 қараша 2023
|2
|1
|[[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]]
|Топтық кезең ([[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Дания}}
|H тобында 1-орын
|10
|2
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|1992]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Нидерланд}}
|В тобында 2-орын
|rowspan=&quot;3&quot;|18 қараша 2023
|11
|2
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 1988 жылғы Еуропа біріншілігі|1988]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Швейцария}}
|I тобында 2-орын
|6
|3
|1/4 финал ([[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Румыния}}
|I тобында 1-орын
|6
|1
|[[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]]
|1/4 финал ([[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Сербия}}
|G тобында 2-орын
|19 қараша 2023
| colspan=&quot;5&quot; |Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Италия}}
|C тобында 2-орын
|rowspan=&quot;3&quot;|20 қараша 2023
|11
|8
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
|'''Чемпион''' ([[Футболдан 1968 жылғы Еуропа біріншілігі|1968]], [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Чехия}}
|E тобында 2-орын
|8
|8
|2 орын [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Словения}}
|H тобында 2-орын
|2
|1
|[[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]]
|Топтық кезең ([[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Хорватия}}
|D тобында 2-орын
|21 қараша 2023
|7
|6
|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
|1/4 финал ([[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]], [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Грузия}}
|Плей-офф жеңімпазы C жолы
|rowspan=&quot;3&quot;|26 наурыз 2024
| colspan=&quot;5&quot; |Дебют
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Украина}}
|Плей-офф жеңімпазы В жолы
|4
|4
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
|1/4 финал ([[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]])
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{футбол|Польша}}
|Плей-офф жеңімпазы А жолы
|5
|5
|1/4 финал ([[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]])
|}

== Стадиондар ==
&lt;center&gt;Еуропа чемпионатының финалдық кезеңінің матчтары Германияда 2024 жылғы 14 маусым мен 14 шілде аралығында өтеді.
Еуро 2024 турнирін қабылдайтын он қала: [[Берлин]], [[Дортмунд]], [[Дюссельдорф]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Гельзенкирхен]], [[Гамбург]], [[Кёльн]], [[Лейпциг (аудан)|Лейпциг]], [[Мюнхен]] және [[Штутгарт]]. Ойындар келесі он стадионда өтеді. Еуро-2024 турнирі Германияның 10 қаласында өтеді, бұл қалалардағы 10 стадион турнирді қабылдайды.

'''Ірі стадиондар: Берлин:''' 71 000 көрерменге арналған стадион. '''Мюнхен:''' 66 000 көрерменге арналған стадион. '''Дортмунд:''' 62 000 көрерменге арналған стадион. '''Кіші стадиондар: Лейпциг:''' 40 000 көрерменге арналған стадион. Бұл Еуро-2024 турнирінің ең аз сыйымдылығы бар стадионы.

Еуро-2024 турнирінің географиялық орналасуы 2006 жылы Германияда өткен Әлем чемпионатымен ұқсас. 18 жыл бұрын 12 қалада 12 стадион қолданылған болатын. Алайда, сол тізімнен үш стадион – [[Нюрнберг]], [[Ганновер]] және [[Кайзерслаутерн]] – Еуро-2024 турниріне қатысушылар қатарынан шығарылды, дегенмен олар да бұл турнирді өткізуге үміткер болды.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;| '''{{байрақ|Германия}}'''
|-
! [[Берлин]]
! [[Дортмунд]]
! [[Дюссельдорф]]
! [[Майндағы Франкфурт]]
|-
| [[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]
| [[Сигнал Идуна Парк]]&lt;br/&gt;(BVB-Штадион)
| [[Меркур Шпиль-Арена|Меркур Шпиль Арена]]&lt;br/&gt;(Дюссельдорф Арена)
| [[Дойче банк Парк]]&lt;br/&gt;(Франкфурт Арена)
|-
| Сыйымдылығы: '''74 475'''
| Сыйымдылығы: '''65 851'''
| Сыйымдылығы: '''51 500'''
| Сыйымдылығы: '''48 000'''
|-
| [[Сурет:Olympiastadion Berlin Sep-2015.jpg|200px]]
| [[Сурет:Signal Iduna Park new sign.jpg|200px]]
| [[Сурет:ESPRIT arena in Duesseldorf-Stockum, von Sueden.jpg|200px]]
| [[Сурет:Waldstadion -Außen (Confed-Cup 2005).JPG|200px]]
|-
! style=&quot;border-left:none; border-right:none;&quot; | [[Гельзенкирхен]]
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;8&quot;|&lt;center&gt;
{{ПозКарта+|Германия|float=none|width=595|places= 
{{ПозКарта~|Германия|lat=52.5200066|long=13.404954|label='''[[Берлин]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=51.5135872|long=7.4652981|label='''[[Дортмунд]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=51.2277411|long=6.7734556|label='''[[Дюссельдорф]]'''|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=50.1109221|long=8.6821267|label='''[[Майндағы Франкфурт]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=51.31|long=7.06|label='''[[Гельзенкирхен]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=53.5510846|long=9.9936818|label='''[[Гамбург]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=50.937531|long=6.9602786|label='''[[Кёльн]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=51.3396955|long=12.3730747|label='''[[Лейпциг]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=48.1351253|long=11.5819806|label='''[[Мюнхен]]'''}}
{{ПозКарта~|Германия|lat=48.7758459|long=9.1829321|label='''[[Штутгарт]]'''}}}}&lt;/center&gt;
|-
| [[Фельтинс-Арена]]&lt;br/&gt;(Арена АуфШальке)
|-
| Сыйымдылығы: '''54 740'''
|-
| [[Сурет:2010-06-03 Arena AufSchalke 01.jpg|200px]]
|-
|-
! style=&quot;border-left:none; border-right:none;&quot; | [[Гамбург]]
|-
| [[Фолькспаркштадион]]
|-
| Сыйымдылығы: '''51 500'''
|-
| [[Сурет:RK 1009 9831 Volksparkstadion.jpg|200px]]
|-
! [[Кёльн]]
! [[Лейпциг]]
! [[Мюнхен]]
! [[Штутгарт]]
|-
| [[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]&lt;br/&gt;(Кёльн Штадиум)
| [[Ред Булл Арена (Лейпциг)|Ред Булл Арена]]&lt;br/&gt;(Лейпциг Штадиум)
| [[Альянц Арена]]&lt;br/&gt;(Арена Мюнхен)
| [[МХП-Арена]]&lt;br/&gt;(Штутгарт Арена)
|-
| Сыйымдылығы: '''46 195'''
| Сыйымдылығы: '''42 259'''
| Сыйымдылығы: '''70 000'''
| Сыйымдылығы: '''54 812'''
|-
| [[Сурет:RheinEnergieStadion Köln 001.jpg|200px]]
| [[Сурет:Red Bull arena, Leipzig von oben Zentralstadion.jpg|200px]]
| [[Сурет:Allianz Arena, Múnich, Alemania, 2013-02-11, DD 13.JPG|200px]]
| [[Сурет:Gottlieb-daimler-stadion.jpg|200px]]
|}&lt;/center&gt;

== Құрамдар ==
{{Толық мақала|Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (құрамдар)}}
===Командалық базалық лагерлер===
Евро-2024 турнирін 10 неміс қаласы қабылдайды, ал топтық кезеңнің матчтары командалар мен жанкүйерлердің сапарларын барынша азайту үшін үш аймақтық кластерде өтеді. Финалдық кезеңге қатысатын 24 команданың әрқайсысы Германияда өздерінің жаттығу базаларына ие. Турнир қожайындары [[Adidas]] компаниясының штаб-пәтері орналасқан [[Бавария]] жеріндегі [[Херцогенаурах]] қаласының маңындағы арнайы салынған нысандарда орналасқан. Команда HomeGround кешенінің аумағында жаттығады және тұрады, оған 15 вилла мен көптеген жаттығу алаңдары кіреді. Немістер Евро-2020 алдындағы дайындықтарын да осы жерде өткізген.

Adidas Неміс футбол одағының (DFB) кеңестерін ескерген. DFB-нің басты қалауы – ойыншылардың бір-бірімен тыныш сөйлесіп, жаттығу үдерісінен демалатын орындардың көп болуы. Нәтижесінде кешен орталық алаңның айналасында «өскен».   

2024 жылдың наурыз айының соңында Германия құрамасы жабдықтаушысын ауыстырды: 70 жылдық серіктестіктен кейін Adidas-тан [[Nike]]-ке өтті. Бұл келісім үлкен резонанс тудырды. Соған қарамастан, Adidas Германия құрамасының жаттығулары мен тұруына кететін барлық шығындарды өз мойнына алды. Олардың серіктестігі 2026 жылғы Әлем чемпионатының соңына дейін жалғасады, ал Nike-пен келісім Солтүстік Америкадағы турнирден кейін күшіне енеді. Handelsblatt газетінің ақпаратына сәйкес, Nike DFB шоттарына жыл сайын 100 миллион еуро аударатын болады, бұл қолданыстағы келісімшарт бойынша Adidas төлейтін сомадан екі есе көп.  

Бавария жерінде Германия құрамасынан басқа, [[Сербия Ұлттық футбол құрамасы|Сербия]], [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы|Шотландия]] және [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Венгрия]] командалары, сондай-ақ [[Румыния Ұлттық футбол құрамасы|Румыния]] құрамасы жаттығады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]] құрамасы [[Бланкенхайн]] қаласының жанындағы, [[Лейпциг (аудан)|Лейпцигтен]] 90 минуттық жерде орналасқан, 45 лункасы бар гольф алаңы бар бесжұлдызды қонақүйге қоныстанды. Әрбір құрама өз жаттығу базасын таңдауда әртүрлі критерийлерге сүйенеді. Мысалы, [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия]] құрамасы логистиканы басты назарға алды. Сондықтан олар Берлиндегі Олимпиадалық стадионнан 75 км қашықтықтағы Нойруппин қаласын таңдады, өйткені Хорватия Испаниямен бастапқы матчты сол жерде ойнайды. [[Гамбург|Гамбургке]] (225 км) және Лейпцигке (227 км), онда олар [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] және [[Албания Ұлттық футбол құрамасы|Албания]] құрамаларымен ойнайды, автобуспен тез жетуге болады.

[[Нидерланд]] құрамасының бас бапкері [[Рональд Куман]] [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслига]] клубының заманауи базасында жаттықтыруды қалады. Голландиялықтар Германияның солтүстігінде орналасқан [[Вольфсбург-Ункерода|Вольфсбург]] қаласын таңдады. Дайындық аясында команда [[Вольфсбург (футбол клубы)|«Вольфсбург» әйелдер құрамасының]] базасын пайдаланбақ. Оның басты артықшылығы – ойыншылардың физикалық жағдайын жақсартуға көмектесетін заманауи жаттығу орталығы. Италия құрамасы [[Изерлон]] қаласындағы жаттығу базасына тоқтады. Қала 300 000 еуроға жөндеу жұмыстарын жүргізіп, көгалды қалпына келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://euro2024-teamcatalogue.uefa.com/ |title=Archived copy |access-date=17 December 2023 |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111527/https://euro2024-teamcatalogue.uefa.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Команда
!Базалық лагерь
|-
|{{футбол|Албания}}
|[[Kamen]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.koha.net/en/sports/401598/fshf-selects-the-camp-near-dortmund-for-euro-2024/|title=The AFL selects the camp near Dortmund for &quot;Euro 2024&quot; - KOHA.net|date=6 December 2023|access-date=17 December 2023|archive-date=17 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111527/https://www.koha.net/en/sports/401598/fshf-selects-the-camp-near-dortmund-for-euro-2024/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Аустрия}}
|[[Берлин]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=14 December 2023 |title=Austria's National Football Team Set for Dignified EURO 2024 Base Camp in Berlin |url=https://www.archysport.com/2023/12/austrias-national-football-team-set-for-dignified-euro-2024-base-camp-in-berlin/ |access-date=19 December 2023 |website=Archysport |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111537/https://www.archysport.com/2023/12/austrias-national-football-team-set-for-dignified-euro-2024-base-camp-in-berlin/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Бельгия}}
|[[Людвигсбург]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Proche des matchs de poule et... du village d'enfance de Domenico Tedesco : le camp de base des Diables rouges pour l'Euro 2024 est choisi |url=https://www.rtbf.be/article/proche-des-matchs-de-poule-et-du-village-denfance-de-domenico-tedesco-le-camp-de-base-des-diables-rouges-pour-leuro-2024-est-choisi-11313804 |access-date=17 January 2024 |website=RTBF |language=fr |archive-date=17 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117175618/https://www.rtbf.be/article/proche-des-matchs-de-poule-et-du-village-denfance-de-domenico-tedesco-le-camp-de-base-des-diables-rouges-pour-leuro-2024-est-choisi-11313804 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Хорватия}}
|[[Нойруппин]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 December 2023 |title=PHOTOS: Croatia selects base camp for Euro 2024 |url=https://www.croatiaweek.com/photos-croatia-selects-base-camp-for-euro-2024/ |access-date=19 December 2023 |website=Croatia Week |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111528/https://www.croatiaweek.com/photos-croatia-selects-base-camp-for-euro-2024/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Чехия}}
|[[Гамбург]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mikeš |first=Pavel |date=7 December 2023 |title=Base camp fotbalistů? Luxus i relax. Češi budou během Eura bydlet v Hamburku |language=cs |work=Kroměřížský денік |url=https://kromerizsky.denik.cz/fotbal-zajimavosti/ceska-fotbalova-reprezentace-euro-me-hotel-base-camp-hamburk-steigenberger.html |access-date=19 December 2023 |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217112431/https://kromerizsky.denik.cz/fotbal-zajimavosti/ceska-fotbalova-reprezentace-euro-me-hotel-base-camp-hamburk-steigenberger.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Дания}}
|[[Фройденштадт]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=12 December 2023 |title=Herrelandsholdet har valgt Basecamp til sommerens EM |url=https://www.dbu.dk/nyheder/2023/december/herrelandsholdet-har-valgt-basecamp-til-sommerens-em/ |access-date=19 December 2023 |website=DBU |language=DA |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111536/https://www.dbu.dk/nyheder/2023/december/herrelandsholdet-har-valgt-basecamp-til-sommerens-em/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Англия}}
|[[Бланкенхайн]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burrows |first=Tom |title=England set to choose five-star hotel and spa as base for Euros |work=The New York Times |url=https://theathletic.com/5093705/2023/11/27/england-euro-2024-training-base/ |access-date=19 December 2023|archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111528/https://theathletic.com/5093705/2023/11/27/england-euro-2024-training-base/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Франция}}
|[[Бад Липпшпринге]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=3 December 2023 |title=Euro 2024 : à la découverte du camp de base des Bleus, « un hôtel confortable sans qu'il soit luxueux » |url=https://www.leparisien.fr/sports/football/euro/euro-2024-a-la-decouverte-du-camp-de-base-des-bleus-un-hotel-confortable-sans-quil-soit-luxueux-03-12-2023-DRLY2NN65BGOJOR7BNWVFJGZXY.php |access-date=19 December 2023 |website=leparisien.fr |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Грузия}}
|[[Велберт]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Velbert wird &quot;Team Base Camp&quot; der georgischen Fußballnationalmannschaft bei der UEFA EURO 2024 |url=https://www.velbert.de/aktuelles/pressestelle/pressemitteilungen/detailseite/velbert-wird-team-base-camp-der-georgischen-fussballnationalmannschaft-bei-der-uefa-euro-2024 |access-date=3 June 2024 |website=velbert.de|date=29 April 2024 |language=de }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Германия}}
|[[Герцогенаурах]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 November 2023 |title=Deutsches EM-Quartier in Herzogenaurach |url=https://www.br.de/nachrichten/sport/deutsches-em-quartier-in-herzogenaurach,TvZIPGE |access-date=13 March 2024 |website=BR24 |language=de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Венгрия}}
|[[Вайлер-Симмерберг]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=12 January 2024|title=Minden a zavartalan felkészülést szolgálja Nyugat-Баварияда|url=https://valogatott.mlsz.hu/ferfi-a-valogatott/hir/csapat/minden-a-zavartalan-felkeszulest-szolгаля-nyugat-баварияда|access-date=12 January 2023|website=mlsz.hu|language=hu-HU|archive-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112135428/https://valogatott.mlsz.hu/ferfi-a-valogatott/hir/csapat/minden-a-zavartalan-фелкесулест-солгаля-nyugat-баварияда|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Италия}}
|[[Изерлон]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EM 2024 Quartiere, Basecamps, Trainingslager &amp; Öffentliche Trainingseinheiten |url=https://fussball-em-2024.de/em-2024-quartiere-der-nationalmannschaften/ |access-date=17 March 2024 |website=fussball-em-2024.de |language=de |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317185703/https://fussball-em-2024.de/em-2024-quartiere-der-nationalmannschaften/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Нидерланд}}
|[[Вольфсбург]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welkom, Oranje! |url=https://www.vfl-wolfsburg.de/en/newsdetails/news-detail/detail/news/welkom-oranje |access-date=19 December 2023 |website=VfL Wolfsburg |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217113039/https://www.vfl-wolfsburg.de/en/newsdetails/news-detail/detail/news/welkom-oranje |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Польша}}
|[[Ганновер]]&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 April 2024 |date=3 April 2024 |language=de |title=Polen schlägt EM-Quartier in Hannover auf |url=https://www.sport1.de/news/fussball/em/2024/04/polen-schlagt-em-Quartier-in-hannover-auf |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403182622/https://www.sport1.de/news/fussball/em/2024/04/polen-schlagt-em-Quartier-in-hannover-auf |url-status=live }}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Португалия}}
|[[Харсевинкель]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fußball EM 2024: Vorbereitung der &quot;Team Base Camps&quot; |url=https://www.intergreen.de/newsreader-aktuelles/fussball-em-2024-vorbereitung-der-team-base-camps.html |access-date=17 March 2024 |website=intergreen.de |language=de |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317185703/https://www.intergreen.de/newsreader-aktuelles/fussball-em-2024-vorbereitung-der-team-base-camps.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Румыния}}
|[[Вюрцбург]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Naționala României și-а ales baza de pregătire de la Wurzburg pentru Euro 2024 |url=https://www.digisport.ro/fotbal/echipa-nationala/nationala-romaniei-a-ales-baza-de-pregatire-de-la-wurzburg-pentru-euro-2024-2710503 |access-date=19 December 2023 |website=www.digisport.ro |language=ro |archive-date=18 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218154654/https://www.digisport.ro/fotbal/echipa-nationala/nationala-romaniei-a-ales-baza-de-pregatire-de-la-wurzburg-пенр-еуро-2024-2710503 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Шотландия}}
|[[Гармиш-Партенкирхен]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-finalise-uefa-euro-2024-preparations/?rid=13925|title=Scotland finalise UEFA Euro 2024 preparations|access-date=23 January 2024|archive-date=23 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123140545/https://www.scottishfa.co.uk/news/scotland-finalise-uefa-euro-2024-preparations/?rid=13925|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Сербия}}
|[[Аугсбург]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://twitter.com/SerbianFooty/status/1732101307056418852 |title=Archived copy |access-date=18 December 2023 |archive-date=18 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218154648/https://twitter.com/SerbianFooty/status/1732101307056418852 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Словакия}}
|[[Майнц]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Šurin |first=Peter |date=3 January 2024 |title=MUŽI A/EURO 2024 – Hlavný stan v Mainzi, pred Eurom štyri prípravné oficiálne zápasy |url=https://futbalsfz.sk/muzi-aeuro-2024-hlavny-stan-v-mainzi-pred-eurom-styri-pripravne-oficialne-zapasy/ |access-date=11 February 2024 |website=futbalsfz.sk |language=sk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301060005/https://futbalsfz.sk/muzi-aeuro-2024-hlavny-stан-в-Mainzi-пред-еуром-стири-приправне-oficiálне-zápasy/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Словения}}
|[[Вупперталь]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://footballplanet.si/national-team/the-plan-for-preparations-for-euro-2024-is-known-slovenia-will-conduct-most-of-the-hard-work-at-brdo-pri-kranju-with-the-german-base-being-in-wuppertal/ | title=The plan for preparations for Euro 2024 is known: Slovenia will conduct most of the hard work at Brdo pri Kranju, with the German base being in Wuppertal - Planet Nogomet | date=16 December 2023 | access-date=22 December 2023 | archive-date=22 December 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231222142549/https://footballplanet.si/national-team/the-plan-for-preparations-for-euro-2024-is-known-slovenia-will-conduct-most-of-the-hard-work-at-brdo-pri-kranju-with-the-german-base-being-in-wuppertal/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Испания}}
|[[Донауэшинген]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Der Öschberghof chosen as Spain's basecamp for Euro 2024 |url=https://rfef.es/en/noticias/der-oschberghof-chosen-as-spains-basecamp-for-euro-2024 |access-date=19 December 2023 |website=EN Web oficial de la Real Federación Española de Fútbol. |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111529/https://rfef.es/en/noticias/der-oschberghof-chosen-as-spains-basecamp-for-euro-2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Швейцария}}
|[[Штутгарт]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.football.ch/fr/asf/equipes-nationales/equipe-a/news/camp-de-base-euro24-de-l-%C3%A9quipe-nationale-%C3%A0-stuttgart.aspx | title=Schweizerischer Fussballverband - SFV | access-date=17 December 2023 | archive-date=17 December 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231217111528/https://www.football.ch/fr/asf/equipes-nationales/equipe-a/news/camp-de-base-euro24-de-l-%C3%A9quipe-nationale-%C3%A0-stuttgart.aspx | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Түркия}}
|[[Барсингхаузен]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Fußball-EM 2024: Türkei soll EM-Feeling nach Niedersachsen bringen |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/hannover_weser-leinegebiet/Fussball-EM-2024-Tuerkei-soll-EM-Feeling-nach-Niedersachsen-bringen,barsinghausen472.html |access-date=19 December 2023 |website=www.ndr.de |language=de |archive-date=18 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218154935/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/hannover_weser-leinegebiet/Fussball-EM-2024-Tuerkei-soll-EM-Feeling-nach-Niedersachsen-bringen,barsinghausen472.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{футбол|Украина}}
|[[Висбаден]]
|}

== Топтық кезең ==
24 команда төрт командалы алты топқа бөлінеді. Топтық кезеңнің нәтижесінде әр топтан екі үздік команда және үшінші орын алған командалардың ішінен ең үздік төрт команда плей-оффқа шығады. 

==== Үздік төрт үшінші орын алған командаларды анықтау критерийлері: ====
# Жинаған ұпайлары
# Гол айырмасы 
# Соғылған гол саны
# Жеңістер саны
# Фейр-плей (тәртіптік ұпайларының аздығы: сары карточка үшін 1 ұпай, қызыл карточка немесе екі сары карточка үшін 3 ұпай)
# Іріктеу турнирінің жалпы рейтингі.

=== А тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Германия}} |2|1|0|8|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Швейцария}} |1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Мажарстан}} |1|0|2|2|5|}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Шотландия}} |0|1|2|2|7}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=14 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Германия|||R}}
|есеп= 5:1
|команда2={{Футбол|Шотландия}}
|голдар1= [[Флориан Вирц|Вирц]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала|Мусиала]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц|Хаверц]] {{гол|45'+1}} (п)&lt;br&gt;[[Никлас Фюллькруг|Фюллькруг]] 68&lt;br&gt;[[Эмре Джан|Джан]] {{гол|90'+3}} &lt;br&gt;
|голдар2=[[Антонио Рюдигер|Рюдигер]] {{гол|87|авт.}}
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер=65 052
|төреші=[[Клеман Тюрпен]] ([[Франция]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=15 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Мажарстан|||R}}
|есеп= 1:3
|команда2={{Футбол|Швейцария||18px}}
|голдар1= [[Барнабаш Варга|Варга]] 66'
|голдар2= [[Квадво Дуа|Дуа]] {{гол|12}} &lt;br/&gt;[[Мишель Эбишер|Эбишер]] {{гол|45}} &lt;br /&gt; [[Брель Эмболо|Эмболо]] {{гол|90'+3}}
|стадион=«[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]», [[Кёльн]]
|көрермендер=41 676
|төреші= [[Славко Винчич]] ([[Словения]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=19 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Германия|||R}}
|есеп=2:0
|команда2={{Футбол|Мажарстан}}
|голдар1=[[Жамал Мусиала|Мусиала]] 22'&lt;br&gt; [[Илкай Гүндоған|Гюндоган]] 67
|голдар2=
|стадион=«[[МХП-Арена]]», [[Штутгарт]]
|көрермендер=54 000
|төреші=[[Данни Маккели]] ([[Нидерланд]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=19 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Шотландия|||R}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Швейцария||18px}}
|голдар1=[[Скотт Мактоминей|Мактоминей]] 13'
|голдар2=[[Джердан Шакири|Шакири]] 26'
|стадион=«[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]», [[Кёльн]]
|көрермендер=42 711
|төреші=Иван Кружляк ([[Словакия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=23 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Швейцария||18px|R}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Германия}}
|голдар1= [[Дан Ндойе|Ндойе]] 28′
|голдар2=[[Никлас Фюллькруг|Фюллькруг]] 90+2′ 
|стадион=«Вальдштадион», [[Майндағы Франкфурт]]
|көрермендер= 46 685
|төреші=[[Даниэле Орсато]] ([[Италия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=23 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Шотландия|||R}}
|есеп=0:1
|команда2={{Футбол|Мажарстан}}
|голдар1=
|голдар2=[[Чобот Шаллаи|Шаллаи]] 90+10′ 
|стадион=«[[МХП-Арена]]», [[Штутгарт]]
|көрермендер=54 000
|төреші=Факундо Тельо ([[Аргентина]])
}}&lt;section end=A6 /&gt;

=== В тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Испания}} |3|0|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Италия}} |1|1|1|3|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Албания}} |0|3|1|3|6|}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Хорватия}} |0|1|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

&lt;section begin=B1 /&gt;{{матч туралы есептеме
|мерзімі=15 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Испания}}
|есеп= 3:0
|команда2={{Футбол|Хорватия}}
|голдар1= [[Альваро Мората|Мората]] {{гол|29}}&lt;br /&gt;[[Фабиан Руис|Руис]] {{гол|32}}&lt;br /&gt;[[Даниэль Карвахаль|Карвахаль]] {{гол|42'+2}} 
|голдар2=
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер=68 844
|төреші=[[Майкл Оливер]] ([[Англия]])
}}&lt;section end=B1 /&gt;

&lt;section begin=B2 /&gt;{{матч туралы есептеме
|мерзімі=15 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Италия}}
|есеп= 2:1 
|команда2={{Футбол|Албания}}
|голдар1= [[Алессандро Бастони|Бастони]] {{гол|11}}&lt;br /&gt;[[Никола Барелла|Барелла]] {{гол|16}} 
|голдар2= [[Недим Байрами|Байрами]] {{гол|1'}} 
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк|Вестфаленштадион]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=60 512
|төреші= [[Феликс Цвайер]] ([[Германия]])
}}&lt;section end=B2 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=19 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Хорватия}}
|есеп=2:2
|команда2={{Футбол|Албания}}
|голдар1= [[Андрей Крамарич|Крамарич]] {{гол|74}}, &lt;br/&gt; [[Клаус Гясуля|Гьясуля]] {{гол|76|авт.}}
|голдар2= [[Казим Лачи|Лачи]] {{гол|11'}}, &lt;br/&gt; [[Клаус Гясуля|Гьясуля]] {{гол|90'+5}} 
|стадион=«[[Фолькспаркштадион]]», [[Гамбург]]
|көрермендер=46 784
|төреші= [[Франсуа Летесье]] ([[Франция]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=20 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Испания}}
|есеп=1:0
|команда2={{Футбол|Италия}}
|голдар1= [[Риккардо Калафьори|Калафьори]] {{гол|55|авт.}}
|голдар2=
|стадион=«[[Фельтинс-Арена]]», [[Гельзенкирхен]]
|көрермендер=49 528
|төреші=[[Славко Винчич]] (Словения)
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=24 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Албания}}
|есеп=0:1
|команда2={{Футбол|Испания}}
|голдар1=
|голдар2= [[Ферран Торрес|Торрес]] {{гол|13'}} 
|стадион=«[[Меркур Шпиль-Арена]]», [[Дюссельдорф]]
|көрермендер=46 586
|төреші=[[Гленн Нюберг]] ([[Швеция]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=24 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Хорватия}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Италия}}
|голдар1= Модрич {{гол|55'}} 
|голдар2= Дзакканьи {{гол|90'+ 8}} 
|стадион=«[[Ред Булл Арена (Лейпциг)|Ред Булл Арена]]», [[Лейпциг]]
|көрермендер= 38 322
|төреші=[[Данни Маккели]] ([[Нидерланд]])
}}&lt;section end=B6 /&gt;

=== С тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Англия}} |1|2|0|2|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Дания}} |0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Словения}} |0|3|0|2|2| түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Сербия}} |0|2|1|1|2}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=16 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Словения}}
|есеп= 1:1 
|команда2={{Футбол|Дания}}
|голдар1= [[Эрик Янжа|Янжа]] {{гол|77'}}
|голдар2= [[Кристиан Эриксен|Эриксен]] {{гол|17'}} 
|стадион=«[[МХП-Арена]]», [[Штутгарт]]
|көрермендер=54 000
|төреші= [[Сандро Шерер]] ([[Швейцария]])
}}&lt;section end=C1 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=16 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Сербия}}
|есеп= 0:1
|команда2={{Футбол|Англия}}
|голдар1=
|голдар2= [[Джуд Беллингем|Беллингем]] {{гол|13'}}
|стадион=«[[Фельтинс-Арена]]», [[Гельзенкирхен]]
|көрермендер=48 953
|төреші=[[Даниэле Орсато]] ([[Италия]])
}}&lt;section end=C2 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=20 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Словения}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Сербия}}
|голдар1= [[Жан Карничник|Карничник]] {{гол|69'}}
|голдар2=[[Лука Йович|Йович]] {{гол|90+5'}}
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер=63 028
|төреші=[[Иштван Ковач]] ([[Румыния]])
}}&lt;section end=C3 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=20 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Дания}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Англия}}
|голдар1=[[Мортен Юльманн|Юльманн]] {{гол|34'}}
|голдар2=[[Харри Кейн|Кейн]] {{гол|18}}
|стадион=«[[Вальдштадион (Майндағы Франкфурт)|Вальдштадион]]», [[Майндағы Франкфурт]]
|көрермендер=46 177
|төреші=[[Артур Суареш Диаш]] ([[Португалия]])
}}&lt;section end=C4 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=25 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Англия}}
|есеп=0:0
|команда2={{Футбол|Словения}}
|голдар1=
|голдар2=
|стадион=«[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]», [[Кёльн]]
|көрермендер= 41 536
|төреші= [[Клеман Тюрпен]] ([[Франция]])
}}&lt;section end=C5 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=25 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Дания}}
|есеп=0:0
|команда2={{Футбол|Сербия}}
|голдар1=
|голдар2=
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер=64 288
|төреші=[[Франсуа Летексье]] ([[Франция]])
}}&lt;section end=C6 /&gt;

=== Д тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Аустрия}} |2|0|1|6|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Франция}} |1|2|0|2|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Нидерланд}} |1|1|1|4|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Польша}} |0|1|2|3|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=16 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1= {{Футбол|Польша}}
|есеп= 1:2
|команда2={{Футбол|Нидерланд}}
|голдар1=[[Адам Букса|Букса]] {{гол|16}} 
|голдар2=[[Коди Гакпо|Гакпо]] {{гол|29}} &lt;br /&gt;[[Ваут Вегхорст|Вегхорст]] {{гол|83}}
|стадион=«[[Фолькспаркштадион]]», [[Гамбург]]
|көрермендер=48 117
|төреші= [[Артур Суареш Диаш]] ([[Португалия]])
}}&lt;section end=D1 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=17 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Аустрия}}
|есеп=0-1
|команда2={{Футбол|Франция}}
|голдар1=
|голдар2=[[Максимилиан Вебер|Вёбер]] {{гол|38|авт.}}
|стадион=«[[Меркур Шпиль-Арена]]», [[Дюссельдорф]]
|көрермендер=46 425
|төреші=[[Хесус Хиль Мансано]] ([[Испания]])
}}&lt;section end=D2 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=21 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1= {{Футбол|Польша}}
|есеп=1:3
|команда2={{Футбол|Аустрия}}
|голдар1=[[Кшиштоф Пёнтек|Пёнтек]] {{гол|30'}} 
|голдар2=[[Гернот Траунер|Траунер]] {{гол|9'}},&lt;br /&gt; [[Кристоф Баумгартнер|Баумгартнер]] {{гол|66'}},&lt;br /&gt; [[Марко Арнаутович|Арнаутович]] {{гол|78'}} 
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер=69 455
|төреші=[[Халил Умут Мелер]] ([[Түркия]])
}}&lt;section end=D3 /&gt;
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=21 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Нидерланд}}
|есеп=0:0
|команда2={{Футбол|Франция}}
|голдар1=
|голдар2=
|стадион=«[[Ред Булл Арена (Лейпциг)|Ред Булл Арена]]», [[Лейпциг]]
|көрермендер=38 531
|төреші=[[Энтони Тэйлор]] ([[Англия]])
}}&lt;section end=D4 /&gt;

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=25 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Нидерланд}}
|есеп=2:3
|команда2={{Футбол|Аустрия}}
|голдар1= [[Коди Гакпо|Гакпо]] {{гол|47}} &lt;br /&gt;[[Мемфис Депай|Депай]] {{гол|75}}  
|голдар2= [[Дониелл Мален|Мален]] {{гол|6|авт.}}, &lt;br /&gt;[[Романо Шмид|Шмид]] {{гол|59}} &lt;br /&gt;[[Марсель Забитцер|Забитцер]] {{гол|80}}    
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер=68 363
|төреші=[[Иван Кружляк]] ([[Словакия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=25 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Франция}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Польша}}
|голдар1=[[Килиан Мбаппе|Мбаппе]] {{гол|56}} (П)
|голдар2=[[Роберт Левандовский|Левандовски]] {{гол|79}} (П) 
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк|Вестфаленштадион]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=59 728
|төреші=[[Марко Гуида]] ([[Италия]])
}}

=== Е тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Румыния}} |1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Бельгия}} |1|1|1|2|1| түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Словакия}} |1|1|1|3|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Украина}} |1|1|1|2|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=17 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Румыния}}
|есеп=3-0
|команда2= {{Футбол|Украина}}
|голдар1= [[Николае Станчу|Станчу]] {{гол|29}}&lt;br /&gt;[[Рэзван Марин|Марин]] {{гол|53}}&lt;br /&gt;[[Денис Дрэгуш|Дрэгуш]] {{гол|57}}
|голдар2=
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер=61 591
|төреші=[[Гленн Нюберг]] ([[Швеция]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=17 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Бельгия}}
|есеп=0-1
|команда2={{Футбол|Словакия}}
|голдар1=
|голдар2=[[Иван Шранц|Шранц]] {{гол|7}}
|стадион=«[[Вальдштадион (Майндағы Франкфурт)|Вальдштадион]]», [[Майндағы Франкфурт]]
|көрермендер=45 181
|төреші= [[Халил Умут Мелер]] ([[Түркия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=21 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Словакия}}
|есеп=1:2
|команда2= {{Футбол|Украина}}
|голдар1= [[Иван Шранц|Шранц]] {{гол|17'}}
|голдар2=[[Николай Владимирович Шапаренко|Шапаренко]] {{гол|54'}}, &lt;br/&gt; [[Роман Олегович Яремчук|Яремчук]] {{гол|80'}}
|стадион=«[[Меркур Шпиль-Арена]]», [[Дюссельдорф]]
|көрермендер=43 910
|төреші=[[Майкл Оливер]] ([[Англия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=22 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Бельгия}}
|есеп=2:0
|команда2={{Футбол|Румыния}}
|голдар1=[[Юри Тилеманс|Тилеманс]] {{гол|2'}}, &lt;br/&gt;[[Кевин Де Брёйне|де Брюйне]] {{гол|80'}}
|голдар2=
|стадион=«[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]», [[Кёльн]]
|көрермендер=42 535
|төреші=[[Шимон Марциняк]] ([[Польша]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=26 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Словакия}}
|есеп=1:1
|команда2={{Футбол|Румыния}}
|голдар1= [[Ондрей Дуда|Дуда]] {{гол|24}}
|голдар2= [[Рэзван Марин|Р.Марин]] {{гол|37|пен.}}
|стадион=«[[Вальдштадион (Майндағы Франкфурт)|Вальдштадион]]», [[Майндағы Франкфурт]]
|көрермендер=45 033
|төреші=[[Даниэль Зиберт]] ([[Германия]])
}}

{{матч туралы есептеме |мерзімі=26 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Украина}}
|есеп=0:0
|команда2={{Футбол|Бельгия}}
|голдар1=
|голдар2=
|стадион=«[[МХП-Арена]]», [[Штутгарт]]
|көрермендер=54 000
|төреші=[[Энтони Тэйлор]] ([[Англия]])
}}&lt;section end=E6/&gt;

=== Ғ тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|2| {{футбол|Португалия}} |2|0|1|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|1| {{футбол|Түркия}} |2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4| {{футбол|Грузия}} |1|1|1|4|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3| {{футбол|Чехия}} |0|1|2|3|5|}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=18 маусым 2024 &lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Түркия}}
|есеп=3:1
|команда2={{Футбол|Грузия}}
|голдар1=[[Мерт Мюлдюр|Мюлдюр]] {{гол|25}} &lt;br /&gt; [[Арда Гүлер|Гүлер]] {{гол|65}} &lt;br /&gt; [[Керем Актюркоглу|Актюркоглу]] {{гол|90'+7}}
|голдар2=[[Жорж Микаутадзе|Микаутадзе]] {{гол|32}}
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк|Вестфаленштадион]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=59 127
|төреші=[[Факундо Тельо]] ([[Аргентина]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=18 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Португалия}}
|есеп=2:1
|команда2={{Футбол|Чехия}}
|голдар1=[[Робин Гранач|Гранач]] {{гол|69|авт.}}&lt;br /&gt; [[Франсишку Консейсан|Консейсан]] {{гол|90'+2}}
|голдар2=[[Лукаш Провод|Провод]] {{гол|62}} 
|стадион=«[[Ред Булл Арена (Лейпциг)|Ред Булл Арена]]», [[Лейпциг]]
|көрермендер= 38 421
|төреші=[[Марко Гуида]] ([[Италия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=22 маусым 2024
&lt;br /&gt;15:00
|команда1={{Футбол|Грузия}}
|есеп =1:1
|команда2={{Футбол|Чехия}}
|голдар1= [[Жорж Микаутадзе|Микаутадзе]] {{гол|45+4'}}
|голдар2= [[Патрик Шик|Шик]] {{гол|59'}}
|стадион=«[[Фолькспаркштадион]]», [[Гамбург]]
|көрермендер=46 524
|төреші=[[Даниэль Зиберт]] ([[Германия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=22 маусым 2024
&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Түркия}}
|есеп=0:3
|команда2={{Футбол|Португалия}}
|голдар1=
|голдар2=[[Бернарду Силва|Б.Силва]] {{гол|21'}}&lt;br /&gt; [[Самет Акайдин|Акайдин]] {{гол|28|авт.}}&lt;br /&gt; [[Бруну Фернандеш|Фернандеш]] {{гол|56'}}
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк|Вестфаленштадион]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=61 047
|төреші=[[Феликс Цвайер]] ([[Германия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=26 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Грузия}}
|команда2={{Футбол|Португалия}}
|есеп=2:0
|голдар1= [[Хвича Кварацхелия|Кварцхелия]] {{гол|2}}&lt;br /&gt; [[Жорж Микаутадзе|Микаутадзе]] {{гол|54|пен.}}
|голдар2=
|стадион=«[[Фельтинс-Арена]]», [[Гельзенкирхен]]
|көрермендер=49 616
|төреші= [[Сандро Шерер]] ([[Швейцария]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=26 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Чехия}}
|есеп=1:2
|команда2={{Футбол|Түркия}}
|голдар1=[[Томаш Соучек|Соучек]] {{гол|66}}
|голдар2= [[Хакан Чалханоглу|Чалханоглу]] {{гол|51}}&lt;br /&gt; [[Дженк Тосун|Тосун]]  {{гол|90+4 }}
|стадион=«[[Фолькспаркштадион]]», [[Гамбург]]
|көрермендер=47 683
|төреші= [[Иштван Ковач]] ([[Румыния]])
}}&lt;section end=F6/&gt;

=== Үшінші орын алған үздік командалар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Топ !! Команда !! Ойындар !! Ұпайлар !! Гол айырм. !!Голдар !!Өткізген голдар
|-
| style=&quot;background: #98FB98;&quot; | D || {{Футбол|Нидерланд}}  || 3 || 4 || 0 || 4 || 1
|-
| style=&quot;background: #98FB98;&quot; | F || {{Футбол|Грузия}} || 3 || 4 || 0 || 4 || 1
|-
| style=&quot;background: #98FB98;&quot; | E || {{Футбол|Словакия}} || 3 || 4 || 0 || 3 || 1
|-
| style=&quot;background: #98FB98;&quot; | C || {{Футбол|Словения}}  || 3 || 3 || 0 || 2 || 0
|-
| style=&quot;background: #FFB6C1;&quot; | A || {{Футбол|Венгрия}}  || 3 || 3 || -3 || 2 || 1
|-
| style=&quot;background: #FFB6C1;&quot; | B || {{Футбол|Хорватия}} || 3 || 2 || -3 || 3 || 0
|-
|}

== Плей-офф ==
Плей-офф кезеңі топтық кезең аяқталғаннан кейін басталады. Ол турнирден жеңілген командаларды шығару арқылы олимпиадалық жүйе бойынша өткізіледі. Егер осы кезеңдегі матч 90 минуттық негізгі уақыттан кейін тең аяқталса, қосымша уақыт (әрқайсысы 15 минуттан екі тайм) тағайындалады. Егер қосымша уақыт аяқталғаннан кейін де есеп тең болса, жеңімпаз матчтан кейінгі пенальти сериясында анықталады.

Үшінші орын үшін матч өткізілмейді: мұндай матчтар соңғы рет 1980 жылы өткізілген.

Топтық кезеңде үшінші орынды алған командалардың қатысуымен 1/8 финалдың мүмкін болатын матч комбинациялары төрт үздік үшінші орын алған командалар қай топтардан шыққанына байланысты болады.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; &lt;includeonly&gt;font-size:85%;&lt;/includeonly&gt;&quot;
|- style=&quot;background-color:#BBF3BB&quot;
|
!Қорытынды комбинация
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; &lt;includeonly&gt;font-size:85%;&lt;/includeonly&gt;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | 3 орын алып &lt;br&gt;1/8 финалға шыққан командалар
! rowspan=&quot;16&quot; |
! 1B&lt;br&gt;қарсы
! 1C&lt;br&gt;қарсы
! 1E&lt;br&gt;қарсы
! 1F&lt;br&gt;қарсы
|-
| '''A''' || '''B''' || '''C''' || '''D''' || || || 3A || 3D || 3B || 3C
|-
| '''A''' || '''B''' || '''C''' || || '''E''' || || 3A || 3E || 3B || 3C
|-
| '''A''' || '''B''' || '''C''' || || || '''F''' || 3A || 3F || 3B || 3C
|-
| '''A''' || '''B''' || || '''D''' || '''E''' || || 3D || 3E || 3A || 3B
|-
| '''A''' || '''B''' || || '''D''' || || '''F''' || 3D || 3F || 3A || 3B
|-
| '''A''' || '''B''' || || || '''E''' || '''F''' || 3E || 3F || 3B || 3A
|- 
| '''A''' || || '''C''' || '''D''' || '''E''' || || 3E || 3D || 3C || 3A
|- 
| '''A''' || || '''C''' || '''D''' || || '''F''' || 3F || 3D || 3C || 3A
|-
| '''A''' || || '''C''' || || '''E''' || '''F''' || 3E || 3F || 3C || 3A
|-
| '''A''' || || || '''D''' || '''E''' || '''F''' || 3E || 3F || 3D || 3A
|-
| || '''B''' || '''C''' || '''D''' || '''E''' || || 3E || 3D || 3B || 3C
|-
| || '''B''' || '''C''' || '''D''' || || '''F''' || 3F || 3D || 3C || 3B
|-
| || '''B''' || '''C''' || || '''E''' || '''F''' || 3F || 3E || 3C || 3B
|-
| || '''B''' || || '''D''' || '''E''' || '''F''' || 3F || 3E || 3D || 3B
|- style=&quot;background-color:#BBF3BB&quot;
| || || '''C''' || '''D''' || '''E''' || '''F''' || 3F || 3E || 3D || 3C
|}

=== Плей-офф кезңінің кестесі ===
Орталық еуропалық жазғы уақыт ([[UTC+2:00|UTC+2]]) көрсетілген.
{{Турнир16|Үшіншіорын=жоқ
|30 маусым — [[Кёльн]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Испания}}|'''4'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Грузия}}|1
|29 маусым — [[Дортмунд]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Германия}}|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Дания}}|0
|1 шілде — [[Майндағы Франкфурт]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Португалия}} ([[пенальти|пен.]])|'''0 (3)'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Словения}}|0 (0)
|1 шілде — [[Дюссельдорф]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Франция}}|'''1'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Бельгия}}|0
|2 шілде — [[Мюнхен]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Румыния}}|0|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Нидерланд}}|'''3'''
|2 шілде — [[Лейпциг]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Аустрия}}|1|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Түркия}}|'''2'''
|30 шілде — [[Гельзенкирхен]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Англия}} (овертайм)|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Словакия}}|1
|29 шілде — [[Берлин]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Швейцария}}|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Италия}}|0
|5 шілде — [[Штутгарт]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Испания}} (овертайм)|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Германия}}|1
|5 шілде — [[Гамбург]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Португалия}}|0 (3)|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Франция}} ([[пенальти|пен.]])|'''0 (5)'''
|6 шілде — [[Берлин]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Нидерланд}}|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Түркия}}|1
|6 шілде — [[Дюссельдорф]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Англия}} ([[пенальти|пен.]])|'''1 (5)'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Швейцария}}|1 (3)
|9 шілде — [[Мюнхен]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Испания}}|'''2'''|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{футбол|Франция}}|1
|10 шілде — [[Дортмунд]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Нидерланд}}|1|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Англия}}|'''2'''
|14 шілде — [[Берлин]]|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Испания}}|2|&lt;!--{{Футбол|}}--&gt;{{Футбол|Англия}}|1|
}}

=== 1/8 финал ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=29 маусым 2024&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Швейцария}}
|есеп=2:0
|команда2={{Футбол|Италия}}
|голдар1=[[Ремо Фройлер|Фройлер]] {{гол|37}} &lt;br /&gt; [[Рубен Варгас|Варгас]]{{гол|46}}
|голдар2=
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер= 68 172
|төреші=[[Шимон Марциняк]] ([[Польша]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=29 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Германия}}
|есеп=2:0
|команда2={{Футбол|Дания}}
|голдар1=[[Кай Хаверц|Хаверц]] {{гол|53|пен.}} &lt;br /&gt;[[Жамал Мусиала|Мусиала]] {{гол|68}}
|голдар2=
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк|Вестфаленштадион]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=61 612
|төреші=[[Майкл Оливер]] ([[Англия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=30 маусым 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Англия}}
|есеп=2:1 &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Овертайм)&lt;/small&gt;
|команда2={{Футбол|Словакия}}
|голдар1=[[Джуд Беллингем|Беллингем]] {{гол|90+5}} &lt;br /&gt;[[Харри Кейн|Кейн]] {{гол|91}}
|голдар2=[[Иван Шранц|Шранц]] {{гол|25}}
|стадион=«[[Фельтинс-Арена]]», [[Гельзенкирхен]]
|көрермендер=47 244
|төреші=[[Халил Умут Мелер]] ([[Түркия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=1 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Испания}}
|есеп=4:1
|команда2={{Футбол|Грузия}}
|голдар1=[[Родриго Эрнандес|Родри]] {{гол|39}} &lt;br&gt; [[Фабиан Руис|Руис]] {{гол|51}} &lt;br&gt; [[Нико Уильямс|Уильямс]]{{гол|75}} &lt;br&gt; [[Дани Ольмо|Ольмо]] {{гол|83}}
|голдар2=[[Робен Ле Норман|ле Норман]] {{гол|18|авт.}}
|стадион=«[[Рейн Энерги (стадион)|Рейн Энерги]]», [[Кёльн]]
|көрермендер=42 233
|төреші=[[Франсуа Летексье]] ([[Франция]]) 
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=1 шілде2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Франция}}
|есеп=1:0
|команда2={{Футбол|Бельгия}}
|голдар1=[[Ян Вертонген|Вертонген]] {{гол|85|авт.}}
|голдар2=
|стадион=«[[Меркур Шпиль-Арена]]», [[Дюссельдорф]]
|көрермендер=46 810
|төреші=[[Гленн Нюберг]] ([[Швеция]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=2 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Португалия}}
|есеп=0:0&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Овертайм)&lt;/small&gt;
|команда2={{Футбол|Словения}}
|голдар1= 
|голдар2= 
|пенальти  =3:0
|пенальти1= [[Криштиану Роналду|Роналду]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Бруну Фернандеш|Фернандеш]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Бернарду Силва|Б. Силва]] {{пенгол}}
|пенальти2= {{пенмүлт|қақпашы}} [[Йосип Иличич|Иличич]]&lt;br&gt; {{пенмүлт|қақпашы}} [[Юре Балковец|Балковец]]&lt;br&gt; {{пенмүлт|қақпашы}} [[Беньямин Вербич|Вербич]]
|стадион=«[[Вальдштадион (Майндағы Франкфурт)|Вальдштадион]]», [[Майндағы Франкфурт]]
|көрермендер=46 576
|төреші=[[Даниэле Орсато]] ([[Италия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=2 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Румыния}}
|есеп=0:3
|команда2={{Футбол|Нидерланд}}
|голдар1=
|голдар2=[[Коди Гакпо|Гакпо]] {{гол|20}} &lt;br&gt; [[Дониелл Мален|Мален]] {{гол|83}}, {{гол|90+3}}
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер=65 012
|төреші=[[Феликс Цвайер]] ([[Германия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=3 шілде 2024
&lt;br /&gt;00:00
|команда1={{Футбол|Аустрия}}
|есеп=1:2
|команда2={{Футбол|Түркия}}
|голдар1=[[Михаэль Грегорич|Грегорич]] {{гол|66}}
|голдар2= [[Мерих Демирал|Демирал]] {{гол|1}}, {{гол|59}}
|стадион=«[[Ред Булл Арена (Лейпциг)|Ред Булл Арена]]», [[Лейпциг]]
|көрермендер=38 305
|төреші=[[Артур Суареш Диаш]] ([[Португалия]])
}}

=== 1/4 финал ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=5 шілде 2024&lt;br /&gt;18:00
|команда1={{Футбол|Испания}}
|есеп=2:1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Овертайм)&lt;/small&gt;
|команда2={{Футбол|Германия}}
|голдар1=[[Дани Ольмо|Ольмо]] {{гол|51}} &lt;br /&gt; [[Микель Мерино|Мерино]]{{гол|119}}
|голдар2= [[Флориан Вирц|Вирц]] {{гол|89}}
|стадион=«[[МХП-Арена]]», [[Штутгарт]]
|көрермендер= 54 000
|төреші=[[Энтони Тэйлор]] ([[Англия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=5 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Португалия}}
|есеп=0:0&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Овертайм)&lt;/small&gt; 
|команда2={{Футбол|Франция}}
|пенальти  =5:3
|голдар1=
|голдар2=
|пенальти1=[[Криштиану Роналду|Роналду]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Бернарду Силва|Б. Силва]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Жуан Феликс|Феликс]] {{пенмүлт}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Мендеш]] {{пенгол}}
|пенальти2=[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Юссуф Фофана|Фофана]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Жюль Кунде|Кунде]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола|Баркола]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Тео Эрнандес|Т.Эрнандес]] {{пенгол}}
|стадион=«[[Фолькспаркштадион]]», [[Гамбург]]
|көрермендер=47 789
|төреші=[[Майкл Оливер]] ([[Англия]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=6 шілде 2024&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Англия}}
|есеп=1:1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Овертайм)&lt;/small&gt; 
|команда2={{Футбол|Швейцария}}
|голдар1=[[Букайо Сака|Сака]] {{гол|80}} 
|голдар2=[[Брель Эмболо|Эмболо]] {{гол|75}}
|пенальти  =5:3
|пенальти1 = [[Коул Палмер|Палмер]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем|Беллингем]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Букайо Сака|Сака]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Айван Тоуни|Тоуни]] {{пенгол}}&lt;br&gt;[[Трент Александер-Арнольд|Александер-Арнольд]] {{пенгол}}
|пенальти2 = {{пенмүлт|қақпашы}} [[Мануэль Аканджи|Аканджи]]&lt;br&gt;{{пенгол}} [[Фабиан Шер|Шер]]&lt;br&gt;{{пенгол}} [[Джердан Шакири|Шакири]]&lt;br&gt;{{пенгол}} [[Зеки Амдуни|Амдуни]]
|стадион=«[[Меркур Шпиль-Арена]]», [[Дюссельдорф]]
|көрермендер=46 907
|төреші=[[Даниэле Орсато]] ([[Италия]])
}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=6 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Нидерланд}}
|есеп=2:1
|команда2={{Футбол|Түркия}}
|голдар1=[[Стефан де Врей|де Врей]] {{гол|70}} &lt;br&gt; [[Мерт Мюлдюр|Мюлдюр]] {{гол|76}} 
|голдар2=[[Самет Акайдин|Акайдин]] {{гол|35}}
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер=70 091
|төреші=[[Клеман Тюрпен]] ([[Франция]])
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=9 шілде 2024&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Испания}}
|есеп=2:1
|команда2={{Футбол|Франция}}
|голдар1= [[Ламин Ямаль|Ямаль]]{{гол|21}} &lt;br /&gt;[[Дани Ольмо|Ольмо]] {{гол|25}}
|голдар2= [[Рандаль Коло Муани|Коло Муани]] {{гол|9}}
|стадион=«[[Альянц Арена]]», [[Мюнхен]]
|көрермендер= 62 042
|төреші=[[Славко Винчич]] ([[Словения]])
}}

{{матч туралы есептеме
|мерзімі=10 шілде 2024
&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол|Нидерланд}}
|есеп=1:2
|команда2={{Футбол|Англия}}
|голдар1= [[Хави Симонс|Симонс]] {{гол|7}}
|голдар2= [[Харри Кейн|Кейн]] {{гол|18|пен.}}&lt;br /&gt; [[Олли Уоткинс|Уоткинс]] {{гол|90+1}}
|стадион=«[[Сигнал Идуна Парк]]», [[Дортмунд]]
|көрермендер=60 926
|төреші=[[Феликс Цвайер]] ([[Германия]])
}}

=== Финал ===
{{Толық мақала|Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)}}
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=14 шілде 2024&lt;br /&gt;21:00
|команда1={{Футбол-rt|Испания}}
|есеп=2-1
|команда2={{Футбол|Англия}}
|голдар1= [[Нико Уильямс]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль|Оярсабаль]] {{гол|86}}
|голдар2= [[Коул Палмер|Палмер]] {{гол|73}}
|стадион=«[[Олимпиада стадионы (Берлин)|Олимпиаштадион]]», [[Берлин]]
|көрермендер= 65600
|төреші={{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}

=== Чемпион === 
{{жеңімпаз|футбол|Футболдан Еуропа чемпионы 2024|Испания|Төртінші}}

== Голдар ==

* 60 гол: оң аяқпен соғылған
* 28 гол: сол аяқпен соғылған
* 18 гол: баспен соғылған
* 1 гол: басқа дене мүшесімен соғылған
* 10 гол: автогол
* Гол соғудың орташа уақыты: 30-шы минут
* Орташа гол саны бір матчта: 2,29 гол
* Айып алаңының ішінде (қақпашы алаңын қосқанда): 98 гол
* Айып алаңынан тыс: 19 гол
* Ойыннан: 108 гол
* Пенальтиден: 9 гол
* Еркін соққыдан: 0 гол
* Пенальти туралы мәліметтер:
* Тағайындалған пенальти саны: 12
* Соғылған пенальти саны: 9
* Қақпашы қайтарған пенальти саны: 3
* Қисық кеткен: 0
 
=== Сұрмергендер ===
&lt;small&gt;Ескерту: жақшада пенальтимен қанша гол соғылғаны көрсетілген.&lt;/small&gt;

;3 гол
{{div col|colwidth=16em}}
* {{Ту|Англия}} [[Харри Кейн]] (1)
* {{Ту|Германия}} [[Жамал Мусиала]]
* {{Ту|Грузия}} [[Жорж Микаутадзе]] (2)
* {{Ту|Испания}} [[Дани Ольмо]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
* {{Ту|Словакия}} [[Иван Шранц]]
{{div col end}}{{^|1em}}

;2 гол
{{div col|colwidth=16em}}
* {{Ту|Англия}} [[Джуд Беллингем]]
* {{Ту|Германия}} [[Флориан Вирц]]
* {{Ту|Германия}} [[Никлас Фюллькруг]]
* {{Ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] (2)
* {{Ту|Испания}} [[Фабиан Руис]]
* {{Ту|Испания}} [[Нико Уильямс]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Дониелл Мален]]
* {{Ту|Румыния}} [[Рэзван Марин]] (1)
* {{Ту|Түркия}} [[Мерих Демирал]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Брель Эмболо]]
{{div col end}}{{^|1em}}

;1 гол
{{div col|colwidth=16em}}
* {{Ту|Албания}} [[Недим Байрами]]
* {{Ту|Албания}} [[Клаус Гясуля]]
* {{Ту|Албания}} [[Казим Лачи]]
* {{Ту|Англия}}  [[Коул Палмер]]
* {{Ту|Англия}}  [[Букайо Сака]]
* {{Ту|Англия}}  [[Олли Уоткинс]] 
* {{Ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] (1)
* {{Ту|Аустрия}} [[Кристоф Баумгартнер]]
* {{Ту|Аустрия}} [[Михаэль Грегорич]]
* {{Ту|Аустрия}} [[Марсель Забитцер]]
* {{Ту|Аустрия}} [[Гернот Траунер]]
* {{Ту|Аустрия}} [[Романо Шмид]]
* {{Ту|Бельгия}} [[Кевин Де Брёйне]]
* {{Ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]]
* {{Ту|Германия}} [[Илкай Гүндоған]]
* {{Ту|Германия}} [[Эмре Джан]]
* {{Ту|Грузия}} [[Хвича Кварацхелия]]
* {{Ту|Дания}} [[Кристиан Эриксен]]
* {{Ту|Дания}} [[Мортен Юльманн]]
* {{Ту|Испания}} [[Микель Оярсабаль]]
* {{Ту|Испания}} [[Даниэль Карвахаль|Дани Карвахаль]]
* {{Ту|Испания}} [[Ламин Ямаль]]
* {{Ту|Испания}} [[Микель Мерино]]
* {{Ту|Испания}} [[Альваро Мората]]
* {{Ту|Испания}} [[Родриго Эрнандес|Родри]]
* {{Ту|Испания}} [[Ферран Торрес]]
* {{Ту|Италия}} [[Николо Барелла]]
* {{Ту|Италия}} [[Алессандро Бастони]]
* {{Ту|Италия}} [[Маттиа Дзакканьи]]
* {{Ту|Мажарстан}} [[Барнабаш Варга]]
* {{Ту|Мажарстан}} [[Кевин Чобот]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Ваут Вегхорст]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Стефан де Врей]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Мемфис Депай]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Хави Симонс]]
* {{Ту|Польша}} [[Адам Букса]]
* {{Ту|Польша}} [[Роберт Левандовский]] (1)
* {{Ту|Польша}} [[Кшиштоф Пёнтек]]
* {{Ту|Португалия}} [[Франсишку Консейсан]]
* {{Ту|Португалия}} [[Бернарду Силва]]
* {{Ту|Португалия}} [[Бруну Фернандеш]]
* {{Ту|Румыния}} [[Денис Дрэгуш]]
* {{Ту|Румыния}} [[Николае Станчу]]
* {{Ту|Сербия}} [[Лука Йович]]
* {{Ту|Словакия}} [[Ондрей Дуда]]
* {{Ту|Словения}} [[Жан Карничник]]
* {{Ту|Словения}} [[Эрик Янжа]]
* {{Ту|Түркия}} [[Самет Акайдин]]
* {{Ту|Түркия}} [[Керем Актюркоглу]]
* {{Ту|Түркия}} [[Арда Гүлер]]
* {{Ту|Түркия}} [[Мерт Мюлдюр]]
* {{Ту|Түркия}} [[Дженк Тосун]]
* {{Ту|Түркия}} [[Хакан Чалханоглу]]
* {{Ту|Украина}} [[Николай Владимирович Шапаренко|Николай Шапаренко]]
* {{Ту|Украина}} [[Роман Олегович Яремчук|Роман Яремчук]]
* {{Ту|Франция}} [[Рандаль Коло Муани]]
* {{Ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] (1)
* {{Ту|Хорватия}} [[Андрей Крамарич]]
* {{Ту|Хорватия}} [[Лука Модрич]]
* {{Ту|Чехия}} [[Лукаш Провод]]
* {{Ту|Чехия}} [[Томаш Соучек]]
* {{Ту|Чехия}} [[Патрик Шик]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Рубен Варгас]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Квадво Дуа]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Дан Ндойе]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Ремо Фройлер]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Джердан Шакири]]
* {{Ту|Швейцария}} [[Мишель Эбишер]]
* {{Ту|Шотландия}} [[Скотт Мактоминей]]
{{div col end}}{{^|1em}}

;Автоголдар
{{div col|colwidth=16em}}
* {{Ту|Аустрия}} [[Максимилиан Вёбер]] 
* {{Ту|Албания}} [[Клаус Гясуля]] 
* {{Ту|Бельгия}} [[Ян Вертонген]]
* {{Ту|Германия}} [[Антонио Рюдигер]]
* {{Ту|Испания}} [[Робен Ле Норман]] 
* {{Ту|Италия}} [[Риккардо Калафьори]]
* {{Ту|Нидерланд}} [[Дониелл Мален]]
* {{Ту|Түркия}} [[Самет Акайдын]] 
* {{Ту|Түркия}} [[Мерт Мюлдюр]] 
* {{Ту|Чехия}} [[Робин Гранач]]
{{div col end}}{{^|1em}}

=== Матчтың үздік ойыншысы ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Күні !! Командалар !! Есеп !! матчтың үздік ойыншысы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тур 1
|-
| 14.06 || Германия - Шотландия || 5:1 || [[Жамал Мусиала]]
|-
| 15.06 || Венгрия - Швейцария || 1:3 || [[Гранит Джака]]
|-
| 15.06 || Испания - Хорватия || 3:0 || [[Фабиан Руис]]
|-
| 15.06 || Италия - Албания || 2:1 || [[Федерико Кьеза]]
|-
| 16.06 || Польша - Нидерланды || 1:2 || [[Коди Гакпо]]
|-
| 16.06 || Словения - Дания || 1:1 || [[Кристиан Эриксен]]
|-
| 16.06 || Сербия - Англия || 0:1 || [[Джуд Беллингем]]
|-
| 17.06 || Румыния - Украина || 3:0 || [[Николае Станчу]]
|-
| 17.06 || Бельгия - Словакия || 0:1 || [[Станислав Лоботка]]
|-
| 17.06 || Аустрия - Франция || 0:1 || [[Н’Голо Канте]]
|-
| 18.06 || Түркия - Грузия || 3:1 || [[Арда Гүлер]]
|-
| 18.06 || Португалия - Чехия || 2:1 || [[Витор Феррейра|Витинья]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тур 2
|-
| 19.06 || Хорватия - Албания || 2:2 || [[Андрей Крамарич]]
|-
| 19.06 || Германия - Венгрия || 2:0 || [[Илкай Гүндоған]]
|-
| 19.06 || Шотландия - Швейцария || 1:1 || [[Мануэль Аканджи]]
|-
| 20.06 || Словения - Сербия || 1:1 || [[Жан Карничник]]
|-
| 20.06 || Дания - Англия || 1:1 || [[Пьер-Эмиль Хейбьерг]]
|-
| 20.06 || Испания - Италия || 1:0 || [[Нико Уильямс]]
|-
| 21.06 || Словакия - Украина || 1:2 || [[Николай Владимирович Шапаренко|Николай Шапаренко]]
|-
| 21.06 || Польша - Аустрия || 1:3 || [[Кристоф Баумгартнер]]
|-
| 21.06 || Нидерланд - Франция || 0:0 || [[Н’Голо Канте]]
|-
| 22.06 || Грузия - Чехия || 1:1 || [[Георгий Мамардашвили]]
|-
| 22.06 || Түркия - Португалия || 0:3 || [[Бернарду Силва]]
|-
| 22.06 || Бельгия - Румыния || 2:0 || [[Кевин Де Брёйне]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тур 3
|-
| 23.06 || Швейцария - Германия || 1:1 || [[Гранит Джака]]
|-
| 23.06 || Шотландия - Венгрия || 0:1 || [[Роланд Шаллаи]]
|-
| 24.06 || Хорватия - Италия || 1:1 || [[Лука Модрич]]
|-
| 24.06 || Албания - Испания || 0:1 || [[Ферран Торрес]]
|-
| 25.06 || Нидерланд - Аустрия || 2:3 || [[Марсель Забитцер]]
|-
| 25.06 || Франция - Польша || 1:1 || [[Лукаш Скорупски]]
|-
| 25.06 || Англия - Словения || 0:0 || [[Адам Гнезда-Черин]]
|-
| 25.06 || Дания - Сербия || 0:0 || [[Кристиан Эриксен]]
|-
| 26.06 || Словакия - Румыния || 1:1 || [[Станислав Лоботка]]
|-
| 26.06 || Украина - Бельгия || 0:0 || [[Кевин Де Брёйне]]
|-
| 26.06 || Чехия - Түркия || 1:2 || [[Барыш Алпер Йылмаз]]
|-
| 26.06 || Грузия - Португалия || 2:0 || [[Хвича Кварацхелия]]
|}


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Күні !! Командалар !! Есеп !! Матчтың үздік ойыншысы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 1/8 финал
|-
| 29 маусым || Швейцария - Италия || 2:0 || [[Рубен Варгас]]
|-
| 29 маусым || Германия - Дания || 2:0 || [[Антонио Рюдигер]]
|-
| 30 маусым || Англия - Словакия || 2:1 (қос. уақ.) || [[Джуд Беллингем]]
|-
| 30 маусым || Испания - Грузия || 4:1 || [[Родри]]
|-
| 1 шілде || Франция - Бельгия || 1:0 || [[Жюль Кунде]]
|-
| 1 шілде || Португалия - Словения || 0:0 (3:3) || [[Диогу Кошта]]
|-
| 2 шілде || Румыния - Нидерланд || 0:3 || [[Коди Гакпо]]
|-
| 2 шілде || Аустрия - Түркия || 1:2 || [[Мерих Демирал]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 1/4 финал
|-
| 5 шілде || Испания - Германия || 2:1 (қос. уақ.) || [[Дани Ольмо]]
|-
| 5 шілде || Португалия - Франция || 0:0 (пен. 3:5) || [[Усман Дембеле]]
|-
| 6 шілде || Англия - Швейцария || 1:1 (пен. 5:3) || [[Букайо Сака]]
|-
| 6 шілде || Нидерланд - Түркия || 2:1 || [[Стефан де Врей]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 1/2 финал
|-
| 9 шілде || Испания - Франция || 2:1 || [[Ламин Ямаль]]
|-
| 10 шілде || Нидерланд - Англия || 1:2 || [[Олли Уоткинс]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Финал
|-
| 14 шілде || Испания - Англия || 2:1 || [[Иньяки Уильямс|Нико Уильямс]]
|}

=== Қақпашылар ===
&lt;small&gt;Ескерту: жақшада ойналған матчтардың саны көрсетілген&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left; font-size:95%&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Өткізілген голдардың саны
|-
!width=&quot;140&quot;|0
!width=&quot;140&quot;|1
!width=&quot;140&quot;|2
!width=&quot;140&quot;|3
!width=&quot;140&quot;|4
!width=&quot;140&quot;|5
!width=&quot;140&quot;|6
!width=&quot;140&quot;|7
!width=&quot;140&quot;|8
|-
| {{Ту|Испания}} [[Давид Райя]] (1) || {{Ту|Польша}} [[Лукаш Скорупский]] (1) || {{Ту|Сербия}} [[Предраг Райкович]] (3) || {{Ту|Португалия}} [[Диогу Кошта]] (5) || {{Ту|Дания}} [[Каспер Шмейхель]] (4)|| {{Ту|Албания}} [[Томас Стракоша]] (3) || {{Ту|Хорватия}} [[Доминик Ливакович]] (3) || {{Ту|Шотландия}} [[Ангус Ганн]] (3) || {{Ту|Грузия}} [[Георгий Мамардашвили]] (4)
|-
| || {{Ту|Украина}} [[Анатолий Владимирович Трубин|Анатолий Трубин]] (2) || {{Ту|Словения}} [[Ян Облак]] (4) || {{Ту|Түркия}} [[Алтай Байындыр]] (1) || {{Ту|Чехия}} [[Йиндржих Станек]] (3) || {{Ту|Мажарстан}} [[Петер Гулачи]] (3) || {{Ту|Румыния}} [[Флорин Ницэ]] (4) || ||
|-
| || {{Ту|Чехия}} [[Матей Коварж]] (1) || {{Ту|Бельгия}} [[Кун Кастелс]] (4) || {{Ту|Украина}} [[Андрей Алексеевич Лунин|Андрей Лунин]] (1) || {{Ту|Германия}} [[Мануэль Нойер]] (5)  || {{Ту|Италия}} [[Джанлуиджи Доннарумма]] (4) || {{Ту|Аустрия}} [[Патрик Пенц]] (4) || ||
|-
| || || || {{Ту|Англия}} [[Джордан Пикфорд]] (5)  || {{Ту|Швейцария}} [[Янн Зоммер]] (5)|| {{Ту|Польша}} [[Войцех Щенсный]] (2) || || ||
|-
| || || || {{Ту|Франция}} [[Майк Меньян]] (6) || || {{Ту|Словакия}} [[Мартин Дубравка]] (4) || || ||
|-
| || || || {{Ту|Испания}} [[Унаи Симон]] (5) || || {{Ту|Түркия}} [[Мерт Гюнок]] (4) || || ||
|-
| || || || || || {{Ту|Нидерланд}} [[Барт Вербрюгген]] (5) || || ||
|}

=== Турнирге қатысқан ең жас және сақа ойыншылар ===
;ең жас ойыншылар (2004 жылдан кейән туған)
* {{Ту|Испания}} [[Ламин Ямаль]] (16) &lt;small&gt;13 шілде 2007&lt;/small&gt;
* {{Ту|Франция}} [[Варрен Заир-Эмри]] (18) &lt;small&gt;8 наурыз 2006&lt;/small&gt;
* {{Ту|Словакия}} [[Лео Сауэр]] (18) &lt;small&gt;16 желтоқсан 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Түркия}} [[Семих Кылычсой]] (18) &lt;small&gt;15 тамыз 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Грузия}} [[Габриэль Сигуа]] (18) &lt;small&gt;30 маусым 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Түркия}} [[Кенан Йылдыз]] (19) &lt;small&gt;4 мамыр 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Англия}} [[Кобби Мейну]] (19) &lt;small&gt;19 сәуір 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Түркия}} [[Арда Гүлер]] (19) &lt;small&gt;25 ақпан 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Бельгия}} [[Артур Вермерен]] (19) &lt;small&gt;7 ақпан 2005&lt;/small&gt;
* {{Ту|Португалия}} [[Жуан Невеш]] (19) &lt;small&gt;27 қыркүйек 2004&lt;/small&gt;
* {{Ту|Польша}} [[Кацпер Урбаньский]] (19) &lt;small&gt;7 қыркүйек 2004&lt;/small&gt;
* {{Ту|Англия}} [[Адам Уортон]] (20) &lt;small&gt;6 ақпан 2004&lt;/small&gt;

;ең сақа ойыншылар (1987 жылға дейін туған)
* {{Ту|Португалия}} [[Пепе (футболшы, 1983)|Пепе]] (41) &lt;small&gt;26 ақпан 1983&lt;/small&gt;
* {{Ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] (39) &lt;small&gt;5 ақпан 1985&lt;/small&gt;
* {{Ту|Хорватия}} [[Лука Модрич]] (38) &lt;small&gt;9 қыркүйек 1985&lt;/small&gt;
* {{Ту|Испания}} [[Хесус Навас]] (38) &lt;small&gt;21 қараша 1985&lt;/small&gt;
* {{Ту|Грузия}} [[Георгий Лория]] (38) &lt;small&gt;27 қаңтар 1986&lt;/small&gt;
* {{Ту|Германия}} [[Мануэль Нойер]] (38) &lt;small&gt;27 наурыз 1986&lt;/small&gt;
* {{Ту|Франция}} [[Оливье Жиру]] (37) &lt;small&gt;30 қыркүйек 1986&lt;/small&gt;
* {{Ту|Словакия}} [[Петер Пекарик]] (37) &lt;small&gt;30 қазан 1986&lt;/small&gt;
* {{Ту|Дания}} [[Каспер Шмейхель]] (37) &lt;small&gt;5 қараша 1986&lt;/small&gt;
* {{Ту|Словакия}} [[Юрай Куцка]] (37) &lt;small&gt;26 ақпан 1987&lt;/small&gt;
* {{Ту|Бельгия}} [[Ян Вертонген]] (37) &lt;small&gt;24 сәуір 1987&lt;/small&gt;
* {{Ту|Румыния}} [[Флорин Ницэ]] (36) &lt;small&gt;3 шілде 1987&lt;/small&gt;
* {{Ту|Грузия}} [[Гурам Кашия]] (36) &lt;small&gt;4 шілде 1987&lt;/small&gt;

=== Үздік ойыншы ===
Үздік ойыншы наградасы ЕУРО турнирінде 1996 жылдан бері табысталады және оның иегерлері футболдың нағыз аңыздарына айналған ойыншылар.

Үздік ойыншыны анықтау шешімін УЕФА-ның техникалық бақылаушылар тобы қабылдайды, олардың мүшелері 1996 жылдан бері ЕУРО финалдық кезеңдерінің барлық матчтарын мұқият талдайды. ЕУРО-2024 турнирінде УЕФА-ның техникалық бақылаушылар тобына белгілі мамандар Фабио Капелло, Рафаэль Бенитес, Франк де Бур және Оле-Гуннар Сульшер кіреді. Әр матчтан кейін жауапты техникалық бақылаушы жаттықтырушылық шешімдерді түсіндіріп, тактикалық трендтерді атап өтіп, егжей-тегжейлі есеп дайындайды, содан кейін ақпарат футбол қауымдастығы мүшелеріне таратылады.

Техникалық бақылаушылар сонымен қатар матчтың үздік ойыншысы наградасын анықтауға жауапты. Финалдан кейін команда бірге жиналып, турнирдің үздік голын, үздік ойыншыны, үздік жас ойыншыны және символикалық құраманы анықтайды. Техникалық бақылаушыларға қажетті бейне және статистиканы ұсынатын Ньондағы арнайы аналитикалық хаб қолдау көрсетеді. Бұл талдауды тереңірек және бір уақытта көрнекі етіп жасауға мүмкіндік береді.

Үздік ойыншы мен үздік жас ойыншыны таңдауда техникалық бақылаушылар ойыншылардың жеке шеберлігін және олардың команданың ойынына әсерін ескереді. Сонымен қатар, оң көзқарас пен қарсыластарға құрмет көрсету де маңызды.

2016 жылы үздік жас ойыншы наградасы да бекітілді. Оны 23 жастан аспаған ойыншы алады. Алғашқы иегері Португалияға ЕУРО-2016-ны жеңуге көмектескен [[Ренату Санчеш|Ренату Саншеш]] болды, ал ЕУРО-2020-да үздік ойыншы атағын жартылай финалға жеткен Испания құрамасының ойыншысы [[Педри]] алды. ЕУРО-2024 нәтижесі бойынша бұл наградаға үміткер болу үшін ойыншы 2002 жылдың 1 қаңтарынан кейін туылуы тиіс. Бұл номинацияны испания құрамасының ойыншысы Ямин Ямал иеленді. 

Символикалық құраманы анықтау да маңызды номинация болып саналады. Бұл құрама бойынша қорытынды шешімді техникалық бақылаушылар тобы қабылдайды. Символикалық құрама турнирдің негізгі трендтеріне сәйкес келетін тактикалық модель бойынша және әрбір позицияда өзінің үздік ойыншысын ескере отырып таңдалады. Техникалық бақылаушылар ойыншылардың жеке шеберлігін және олардың команда ойынына әсерін ескереді. 

==== Үздік ойыншы наградасын алғандар ====
* 1996: [[Маттиас Заммер]] {{футбол|Германия}}
* 2000: [[Зинедин Зидан]] {{футбол|Франция}}
* 2004: [[Теодорос Загоракис]] {{футбол|Грекия}}
* 2008: [[Хави|Хави Эрнандес]] {{футбол|Испания}}
* 2012: [[Андрес Иньеста|Андрес Иниеста]] {{футбол|Испания}}
* 2016: [[Антуан Гризманн]] {{футбол|Франция}}
* 2020: [[Джанлуиджи Доннарумма]] {{футбол|Италия}}
* 2024: [[Родриго Эрнандес|Родри]] {{футбол|Испания}}

==== ЕУРО-2024 техникалық бақылаушылары ==== 

Әрбір матч барысында техникалық бақылаушылар ойын барысын жаттықтырушы көзқарасымен талдайды. ЕУРО-2024 турнирінде олар матчтың үздік ойыншысын таңдау үшін жауапты, содан кейін бірге турнирдің үздік голын, үздік ойыншысын, үздік жас ойыншысын және турнирдің символикалық құрамасын анықтайды.

Әрбір матчтан кейін жауапты техникалық бақылаушы ойынның ең қызықты техникалық және тактикалық сәттерін бейнелеп, бейне және статистиканы пайдалана отырып, есеп дайындайды. Сарапшылардың бейнежазбаларды көптеген ракурстардан қарауға мүмкіндігі бар: телекамералардан, тактикалық камералардан және қақпа артындағы камералардан түсірілген суреттер. Есепке осы ракурстардың кез келгенінен алынған бейнелер қосылуы мүмкін. Бейнежазбалар бақылаушы назар аударған аспектілерді көрсету үшін заманауи визуализация құралдарымен толықтырылуы мүмкін.

Техникалық бақылаушылардың міндеті сондай-ақ Германиядағы турнирдің әрбір матчының үздік ойыншысын анықтау. Таңдау жасаған кезде сарапшылар футболшының алаңдағы ерекше үлесін анықтауы керек, мұнда бірқатар критерийлер қолданылады: шабуылда немесе қорғаныста керемет шеберлік көрсету, шабуылда немесе қорғаныста маңызды сәттерге қатысу, тактикалық білім және ойын барысында тиімділік, алаңдағы үлгілі тәртіп.

Үздік ойыншы наградасынан бөлек, техникалық бақылаушылар турнирдің үздік ойыншысы мен үздік жас ойыншысы номинацияларын анықтауға қатысады. Олар сондай-ақ турнирдің символикалық құрамасын анықтайды. Екі жеке награда контекстінде олар турнир бойы ең жақсы нәтижелерді көрсеткен футболшыны іздейді. Үздік жас ойыншы наградасына 23 жасқа дейінгі кез келген футболшы (яғни, 2002 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін туылған) үміткер бола алады.

* [[Фабио Капелло]] ([[Италия]]) 

* [[Иоан Лупеску]] ([[Румыния]])

* [[Майкл О'Нил]] ([[Солтүстік Ирландия]])
* [[Дэвид Мойес]] ([[Шотландия]])
* [[Алеша Асанович]] ([[Хорватия]])
* [[Рафаэль Бенитес]] ([[Испания]])
* [[Аврам Грант|Авраам Грант]] ([[Израиль]])
* [[Пэт Боннер]] ([[Ирландия]])
* [[Франк де Бур]] ([[Нидерланд]])
* [[Оле-Гуннар Сульшер]] ([[Норвегия]])
* [[Айтор Каранка]] ([[Испания]])
* [[Жан-Франсуа Домерг]] ([[Франция]])

== Қызықты деректер ==
=== Бір жылда ЧЛ мен ЕУРО жеңген ойыншылар===
* 1964: [[Луис Суарес]] (&quot;[[Интернационале|Интер]]&quot; және  {{футбол|Испания}}) 
* 1988: [[Ханс ван Брёкелен|Ханс ван Брекелен]], [[Рональд Куман]], [[Берри ван Арле]], [[Джералд Ваненбург]] ([[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] және {{футбол|Нидерланд}}) 
* 2012: [[Фернандо Торрес]], [[Хуан Мата]] ([[Челси (футбол клубы)|&quot;Челси&quot;]] және {{футбол|Испания}})
* 2016: [[Криштиану Роналду]], [[Пепе (футболшы, 1983)|Пепе]] ([[Реал Мадрид|&quot;Реал&quot;]] және {{футбол|Португалия}})
* 2020: [[Жоржиньо (футболшы, 1991)|Жоржиньо]] ([[Челси (футбол клубы)|&quot;Челси&quot;]] және  {{футбол|Италия}})
* 2024: [[Даниэль Карвахаль|Дани Карвахаль]], [[Начо Монреаль|Начо]] ([[Реал Мадрид|&quot;Реал&quot;]] және {{футбол|Испания}})

=== Турнирдің статистикалық деректері ===
Португалиялық [[Франсишку Консейсау]] Чехия құрамасының қақпасына гол соққанда, әкелер мен ұлдардың ерекше клубының құрамы кеңейе түсті. Оның әкесі [[Сержиу Консейсау]] ЕУРО-2000 турнирінде гол соққан болатын. Осыған ұқсас дуэтті тек итальяндықтар мақтана алады: [[Энрико Кьеза]] 1996 жылы, ал [[Федерико Кьеза]] ЕУРО-2020 турнирінде гол соққан.

[[Диогу Кошта]] Португалия мен Словения құрамалары арасындағы 1/8 финал матчының пенальти сериясында үш соққыны қайтарып, ЕУРО тарихында алғаш рет осындай жетістікке жетті. Дегенмен, қазіргі Еуропа чемпиондары қатарынан үшінші рет пенальти сериясынан кейін турнирден шығып қалды: 2024 жылы Италия, 2020 жылы Португалия және 2016 жылы Испания. 

[[Гарет Саутгейт]] ЕУРО финалына екі рет шыққан үшінші жаттықтырушы болды, оған дейін [[Хельмут Шён|Хельмут Шен]] және [[Берти Фогтс]] бұл жетістікке жеткен.

Испания төртінші рет бұл турнирде жеңіске жеткен алғашқы ел болды. Сонымен қатар, Англия құрамасы қатысқан бес ширек финалдың төртеуінде матчтың тағдыры пенальти сериясымен шешілген. Швейцария плей-оффта бес матч өткізіп, төрт рет пенальтиге жүгінген.

Германия ЕУРО ашылу матчында бес гол соққан алғашқы команда болды, бұл бірінші Еуропа чемпионатынан бері болмаған жетістік: 1960 жылы Югославия Францияны 5:4 есебімен жеңген. Осы уақытта [[Харри Кейн|Гарри Кейн]] екі жартылай финалда гол соққан бесінші ойыншы атанды, бұған дейін Валентин Иванов, [[Виктор Владимирович Понедельник|Виктор Понедельник]], [[Драган Джаич]] және [[Криштиану Роналду]] осындай жетістікке жеткен.

Роналду алты ЕУРО турниріне қатысқан алғашқы ойыншы болды. Ол ЕУРО финалдық кезеңдерінде ең көп матч өткізген рекордын (30 матч) жаңартып, 39 жас 151 күнде пенальти сериясында гол соққан ең егде ойыншы болды. Дегенмен, ол ЕУРО турнирінде ең көп гол соғу рекордын (14 гол) жаңарта алмады, сондықтан швейцариялық [[Джердан Шакири]] алты ірі турнирде қатарынан гол соққан жалғыз еуропалық ойыншы болып қалды.

Испания бір ЕУРО турнирінде жеті матчта жеңіске жеткен алғашқы команда болды. Испания мен Италия ЕУРО тарихында рекордтық сегізінші рет кездесті. Бұл құрамалар бесінші рет қатарынан финалдық кезеңде кездесті. Германия ЕУРО ашылу матчын сегізінші рет қатарынан жеңді.

Франция құрамасы ірі турнирлердің топтық кезеңіндегі соңғы матчын қатарынан тоғыз рет жеңе алмады (5 тең, 4 жеңіліс). Соңғы рет &quot;үш түсті&quot; 2006 жылғы Әлем чемпионатының үшінші турында Тогоны (2:0) жеңген. Сонымен қатар, француздар ЕУРО топтық кезеңінің ашылу матчтарында ешқашан жеңілген емес (7 жеңіс, 3 тең). 

[[Микель Оярсабаль]] Испания құрамасы үшін соққан 12 голының тоғызын қосалқы құрамнан шыққаннан кейін соққан, оның ішінде ЕУРО-2024 финалындағы жеңіс голы бар.

Италия ЕУРО топтық кезеңінің алғашқы таймында 2008 жылдан бері гол жібермеген. Бұл серияны Албания үзді. [[Н’Голо Канте|Н'Голо Канте]] ЕУРО турнирлерінде қатарынан 13 матч бойы (7 жеңіс, 6 тең) негізгі уақытта жеңілмеген. Француздың рекордтық сериясын жартылай финалда Испания тоқтатты. Саутгейт те ЕУРО турнирлерінде негізгі уақытта 13 матч (8 жеңіс, 5 тең) бойы жеңілмеген жаттықтырушы ретінде рекорд орнатты, бұл серияны да Испания финалда тоқтатты.

Испания осы финалдық кезеңде 15 гол соғып, ЕУРО-2020 кезінде орнатқан рекордын жаңартты және Францияның 1984 жылғы (14 гол) турнирлік рекордын жаңартты. 

Испандық [[Ламин Ямаль]] ЕУРО финалдық кезеңінде ойнаған ең жас ойыншы болды. Хорватиямен матч кезінде оның жасы 16 жыл 338 күн болған. Кейінірек ол финалдық кезеңде гол соққан ең жас ойыншы атанды - жартылай финалда француздарға қарсы гол соққан кезде оның жасы 17 жыл 1 күн болды.

Үшінші турда [[Мануэль Нойер]] ЕУРО финалдық кезеңдеріндегі 18-ші матчын өткізіп, қақпашылар арасында [[Джанлуиджи Буффон|Джанлуиджи Буффонның]] рекордын жаңартты. 

[[Арда Гүлер|Арда Гюлер]] дебюттік матчта гол соққан ең жас ойыншы болды. Түркиялық ойыншы 19 жас 114 күнде гол соғып, Роналдуның рекордын 14 күнге жаңартты.

Англия құрамасының жартылай қорғаушысы [[Джуд Беллингем]] екі ЕУРО турнирінде ойнаған ең жас ойыншы атанды (20 жас 353 күн). [[Букайо Сака]] (22 жас 313 күн) екі ЕУРО финалында ойнаған ең жас ойыншы болды, ол [[Ули Хенесс]] (24 жас 167 күн) рекордын жаңартты.

[[Недим Байрами]] Италияға қарсы матчта ойын басталғаннан кейін 23 секундта гол соқты. Бұл ЕУРО тарихындағы ең жылдам гол болды. Венгриялық [[Доминик Собослаи]] 23 жас 234 күнде ЕУРО-дағы ең жас капитан атанды.

Чехияның ЕУРО-дағы 27 матчтарының ешқайсысы нөлдік тең аяқталмады. Грузия плей-оффқа қатысқан 29-шы команда болды. Грузия құрамасының қақпашысы төрт матчта 29 сейв жасап, кез келген басқа қақпашымен салыстырғанда 11 сейв артық жасады.

[[Юлиан Нагельсманн]] ЕУРО финалдық кезеңдеріндегі ең жас жаттықтырушы болды (36 жыл 327 күн). Германия құрамасының бапкері Словенияның экс-жаттықтырушысы [[Сречко Катанец|Сречко Катанецтің]] рекордын алты күнге жаңартты. 

[[Килиан Мбаппе]] ЕУРО-2024 кезінде ең жоғары жылдамдыққа (36,5 км/сағ) жеткен ойыншы болды.

Италияға қарсы матчта гол соққан хорват [[Лука Модрич]] финалдық кезеңдер тарихындағы ең егде гол авторы атанды. Испандық [[Хесус Навас]] 38 жас 231 күнде ірі турнирлердің жартылай финалына қатысқан ең егде ойыншы атанды.

Португалия құрамасының ардагері Пепе ЕУРО-дағы ең егде ойыншы атанды. Францияға қарсы ширек финал матчында оның жасы 41 жас 130 күн болды.

Нидерланд пен Франция арасындағы топтық кезеңдегі тең ойын ЕУРО-дағы 50 матчтан кейінгі алғашқы нөлдік тең нәтиже болды. Алдыңғы нөлдік тең нәтиже ЕУРО-2020 турнирінде Англия мен Шотландия арасында болған.

Португалия құрамасы Германиядағы бес матчында допты 64,8% уақыт бойы ұстады. Басқа командалардың ешқайсысы 60%-дан асқан жоқ. Неміс ойыншылары 91,2% дәл пас орындап, ЕУРО-2024 финалдық кезеңіндегі ең жоғары дәлдік көрсеткішіне қол жеткізді.

Венгриялық [[Кевин Чобот]] Шотландия қақпасына негізгі уақыттың 10-шы қосымша минутында гол соғып, ЕУРО тарихындағы ең кеш соғылған гол авторы атанды. ЕУРО-2024 қатысушылары 117 гол соғып, орта есеппен әр матчта 2,30 гол соқты. Австриялық [[Михаэль Грегорич|Михаэль Грегоричтің]] түріктерге қарсы соққан голы осы финалдық турнирдегі жүзінші гол болды.

Испания 290 мәрте допқа иелік ету көрсеткішімен ең үздік нәтиже көрсетті, финалист Англиядан 38 мәрте озып шықты &lt;ref&gt;[https://ru.uefa.com/euro2024/news/028f-1b57d19cd688-0d9d285edf40-1000--%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE-2024-%D0%B2-%D1%86/ ЕВРО-2024 в цифрах]&lt;/ref&gt;.

=== Финал ===
Оярсабаль ЕУРО финалында қосалқы құрамнан шығып, жеңіс голын соққан төртінші ойыншы болды. Бұған дейін бұл жетістікке неміс [[Оливер Бирхофф]] (1996), француз [[Давид Трезеге]] (2000) және португал [[Эдер Милитан|Эдер]] (2016) жеткен еді.

ЕУРО-2024 турнирінде Испания құрамасының сапында 10 түрлі ойыншы гол соқты (автоголдарды қоспағанда) – бұл Еуропа чемпионаттарының жаңа рекорды.

Испания осы финалдық кезеңде 15 гол соғып, 1984 жылы Франция орнатқан турнирлік рекордты (14 гол) жаңартты.

[[Фабиан Руис]] және Мерино (сонымен бірге [[Дани Ольмо]] мен Оярсабаль) 2019 жылы жастар арасындағы Еуропа чемпионатының финалында жеңіске жеткен испан құрамасының құрамында болған.

2015 жылы [[Луис де ла Фуэнте Кастильо|Луис де ла Фуэнте]] Испанияны 19 жасқа дейінгі жастар арасындағы Еуропа чемпионатында жеңіске жеткізді, 2019 жылы оның басшылығымен испандықтар жастар арасындағы Еуропа чемпионатында жеңіске жетті, ал қазір ол үлкендер арасындағы Еуропа чемпионатында да жеңіске жетті.

[[Альваро Мората|Мората]] Еуропа чемпионаттарында 17 матч өткізіп, Испания құрамасының жаңа рекордын орнатты.

Хесус Навас ЕУРО-2012 жеңісінен кейін екінші рет Еуропа чемпионы атанды. Экс-әлем чемпионы Хесус Навас екі дүркін Еуропа чемпионы болған 14-ші ойыншы атанды, олардың 13-і бұл жетістікке Испания құрамасының сапында жеткен.

'''ЕУРО финалдық матчтарында гол соққан ең жас ойыншылар:'''
* 20 жыл 64 күн – Пьетро Анастази (Италия – Югославия, 1968 жыл, қайта ойнау)
* 22 жыл 2 күн – Нико Уильямс (Испания – Англия, 2024 жыл)
* 22 жыл 9 күн – Драган Джаич (Югославия – Италия, 1968 жыл)
* 22 жыл 69 күн – Коул Палмер (Испания – Англия, 2024 жыл)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|3}}

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Футболдан Еуропа чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі]]
[[Санат:2024 жылғы футбол]]
[[Санат:2024 жылдағы спорттық жарыстар]]</text>
      <sha1>eqggh183lid9mzzl99tceuk1uv5629i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бозжиде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610407</id>
    <revision>
      <id>3586535</id>
      <parentid>3586407</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3574262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="mbl3n8zpud71bj3y08na0oe3vorfohm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бозжиде''' — ірі-ірі тікенектері, тармақтары бар ағаш тәрізді, биіктігі 10 метрге жуық жеміс. Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Жемісінің ұзындығы 2–3 см, қызғылт түсті, дәмі ұн татитын бүлдірген. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек қазан айларында жеміс береді.

== Химиялық құрамы ==
Жемістің құрамында [[көмірсутек|көмірсутегі]], [[танин]]дер, [[С дәрумені]], [[органикалық қышқылдар]], [[калий]], [[фосфор]] бар. Жапырағында аскорбин қышқылы, ал гүлдерінде хош иісті эфир майы болады.

== Қолданылуы ==
Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды.
Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қолданылады. Ғылыми медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан және пшатин препараттарын жасайды.

[[Санат:Жемістер]]
[[Санат:Өсімдіктер]]</text>
      <sha1>mbl3n8zpud71bj3y08na0oe3vorfohm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корнелия Груммт-Эндер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610505</id>
    <revision>
      <id>3586533</id>
      <parentid>3586414</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2541" sha1="pjvrcv4s6uu06i8rwwd2wbvsupw6mli" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Спортшы
 |есімі               = Корнелия Эндер 
 |шынайы есімі        = Корнелия Груммт-Эндер
 |суреті              = Kornelia Ender 1973.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет тақырыбы      = 
 |жынысы              = 
 |толық есімі         = 
 |туған кездегі есімі = 
 |лақап аты           = 
 |азаматтығы          = 
 |мамандандыру        = Жүзуші
 |клубы               = 
 |туған күні          = 25.11.1958
 |туған жері          = Плауэн, Карл-Маркс-Штадт
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |карьера жылдары     = 
 |бапкерлері          = 
 |бойы                = 
 |салмағы             = 
 |атақтары            = 
 |медальдары          = 
 |ортаққор            = 
}}
'''Корнелия Груммт-Эндер''' (нем. Kornelia Grummt-Ender; жынысы. 25 қазан 1958 ж. Плауэн, Карл-Маркс-Штадт) - Шығыс германдық жүзуші, жүзудің түрлі тәртіптерінде өнер көрсеткен, төрт дүркін Олимпиада чемпионы және 8 дүркін әлем чемпионы, бірнеше дүркін әлем және Олимпиада ойындарының рекордсмені.

2 Олимпиада ойындарында (1972 және 1976) өнер көрсетті, және де 1972 жылғы ойындар кезінде ол 14 жасқа толмады. 1972 жылы Мюнхенде үш пән бойынша 3 күміс, ал 1976 жылы Монреалда 5 пән бойынша 4 алтын және 1 күміс жеңіп алды. Осылайша, Олимпиада ойындарында мансабы үшін 8 пәнге қатысып, 4 алтын мен 4 күмісті жеңіп алды.

Шығыс германдық жүзуші 4 дүркін Олимпиада чемпионы Роланд Маттеске үйленді. Маттеспен ажырасқаннан кейін ондық пен бобслеист Штеффен Груммтке үйленді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pjvrcv4s6uu06i8rwwd2wbvsupw6mli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дональд Джордж Брэдмен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610506</id>
    <revision>
      <id>3586534</id>
      <parentid>3586410</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="tcu5y5x7y2tfdoltd9mntunav8cvn68" xml:space="preserve">{{қайта жазу}}
[[Сурет:Donald Bradman Sam Hood 1932.tif|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дональд Джордж Брэдмен''' (ағылш. Donald Bradman) (27 тамыз 1908, Кутамундра (ағылш.)орыс. — 25 ақпан 2001, Кенсингтон паркі (ағылш.)орыс.) — австралиялық крикетші. Өзінің рыцарьлық қызметі үшін көптеген рекордтардың иесі. 

Брэдменнің ойыны көрермендерді өз командаларының матчтарына қызықтырды. Ол команда бойынша кейбір жолдастарымен, басшылармен және журналистермен тығыз қарым-қатынаста болды. Екінші дүниежүзілік соғыспен байланысты мәжбүрлі үзілістен кейін, австралиялық команда капитаны Дональд Джордж Брэдмен болған, &quot;Жеңілмес&quot;деп белгілі болды.

Ойыншының мансабын аяқтағаннан кейін, Брэдмен админ, селекционер және жазушы болып жұмыс істеді. 2001 жылы Австралияның премьер-министрі Джон Говард оны &quot;ең үлкен австралиялық&quot; деп атады. Брэдмен бейнесі пошта маркалары мен монеталарда пайда болды. Брэдмен өмір сүргенде оның өміріне арналған мұражай ашылды. Брэдменнің туғанына жүз жыл толуына орай Корольдік австралиялық монета сарайы оның бейнесін 5 долларлық алтын монетаға ескерткіш ретінде шығарды[4].

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tcu5y5x7y2tfdoltd9mntunav8cvn68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лори Макнил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610507</id>
    <revision>
      <id>3586532</id>
      <parentid>3586418</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Аманқожа Аружан ХББ|Аманқожа Аружан ХББ]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3283686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1058" sha1="m2wgdhqcor0thgmimtvtf48atqzgm6d" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Лори Макнил[2] (ағылш. Lori McNeil; туған. 18 желтоқсан 1963, Сан-Диего, АҚШ) - американдық теннисші және теннис жаттықтырушысы, бұрынғы 9-шы әлем ракеткасы жеке және 4-ші жұптық разрядта; миксте Үлкен шлем турнирінің бір жеңімпазы (Roland Garros-1988), Үлкен Шлем турнирлерінің төрт дүркін финалисті (бір рет — әйелдер жұбы, үш рет — миксте); WTA Кубогының 42 турнирінің жеңімпазы (9 — жеке разрядта); Федерацияда және Уайтмен Кубогында АҚШ құрамасының мүшесі.
== Дереккөздер == 
Әлемдік және ұлттық спорт ойындары</text>
      <sha1>m2wgdhqcor0thgmimtvtf48atqzgm6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талассократон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611255</id>
    <revision>
      <id>3586531</id>
      <parentid>3586421</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3573966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="ozx1wzqs1wyexsv978oensq15huuatw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Талассократон''' (грек.thalassa - теңіз, kratos- күш, қуат) — тектоникалық тұрғыдан орнықты және тегіс келетін мұхит түбі. Терминді мұхит түбі геологиясын зерттеу басталған жылдары, австралиялық геолог Р.Фейбридж енгізген (1955). 1960–1970 жылдары мұхит түбінің тектоник белсенді (жылжымалы) белдеулерінің (мұхит ортасындағы жоталардың) ашылуы Т.терминінің мағынасын кеңейте түсті. Сондықтан мұхит ортасындағы жоталардан шеттеу орналасқан мұхит түбінің басқа орнықты бөліктері мұхит плиталары немесе талассоплендер деп аталды. Тақталар тектоникасында Т. литосфера тақталарының бөлігін құрайды.&lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 2006 жыл 192 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ozx1wzqs1wyexsv978oensq15huuatw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпистаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615007</id>
    <revision>
      <id>3586550</id>
      <parentid>3586349</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Абдираимова Эльмира Кайрлиевна|Абдираимова Эльмира Кайрлиевна]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3550536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5872" sha1="rc0qbdmmk707iy34qolc4iq467vugkn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Эпистаз''' – бір геннің әсерінен екінші бір геннің тежеуін, яғни көрінуіне мүмкіндік бермейтін аллельді емес гендерді айтады.

Белгінің көрінуін тежейтін гендер – эпистаздық гендер деп, ал, әсері басылыңқы болаын гендер – гипостаздық гендер деп аталады. Эпистаз құбылысы &amp;#x3E; белгісімен белгіленеді. Эпистаздық гендер доминатты да рецессивті жағдайда әсерін көрсете алады. Мысалы, А гені В генінің әсерін тежесе, доминантты эпистаз, ал сс гені D генінің көрінуіне мүмкіндік бермесе, рецессивті эпистаз бола алады. Демек, доминантты эпистаз деп доминатты геннің тежелуін тежеуін айтады. Ал рецессивті эпистаз деп, бір геннің доминантты және рецессивті аллельдерінің әсерін аллельді емес басқа рецессивті генніңтежеуін айтады. Доминантты эпистазға 12:3:1 және 13:3, ал , рецессивті
эпистазға 9:3:4 қатынастарын мысалға келтіруге болады.Кейбір тауық қауырсындарының түсінің тұқым қуалауы доминантты эпистазға мысал бола алады. Мысалы, леггорн және плимутрок тұқымды тауықтардың қауырсындарының ақ түсі доминантты (ССІІ) және рецессивті (ссii) гендерімен анықталады. Мұнда С гені қауырсынның боялуына , ал , с аллелі қауырсынның боялмауын бақылайды. І гені С генінің әсерінен тежегенімен, керісінше, і гені ол әсерді тежей алмайды.Тежегіш гендерді І немесе Su әріптерімен (inhibitor – ингибитор немесе suppressor – тежеуші сөздерінің бас әріптерінен алынған) белгілейді.
Қауырсындары ақ түсті леггорн және плимутрок тұқымды тауықтарды өзара будандастырғанда F1 ұрпақтарындағы барлық балапандардың қауырсындары ақ түсті болған. Ал. F1 алынған ақ түсті тауықтарды өзара будандастырғанда,
F2 -де алынған балапандардың арасында қауырсындары боялған түрлері кездескен. F2 ұрпақта тауық қауырсыны түсінің ажырауы дигибридті будандастырудағы ажырау үлгісіне ұқсас жүргенімен, фенотип бойынша
ажырау 13:3 қатынасына өзгерген.
Яғни, F2 -де алынған балапандардың ақ түсті болуы генотиптегі С генін тежеуші эпистаздық І генінің болуымен түсіндіріледі. Ал, қауырсындары боялған балапандардың генотипінде С генінің әсерін тежейтін доминантты І
гені болмаған. Сондықтан, фенотип бойынша F2 -де ажырау 13 ақ : 3 боялған болады.
Доминантты эпистазға F2 -де фенотип бойынша 12:3:1 ажырау типі жатады. Мысалы, жылқыларда қара түс доминантты В генімен , ал осы геннің рецессивті b аллелі жирен түсті анықтайды. Екінші геннің доминанты С гені эпистаздық қасиет көрсететіндіктен, генотипте В немесе b гендерінің бар болуына қарамастан жылқының түсі сұр болады. Мысалы, генотиптері ССВВ болатын сұр жылқыларды генотиптері ссbb жирен жылқыларымен будандастырғанда бірінші ұрпақтардың барлығы сұр түсті болған. Өйткені, С гені В және b гедеріне эпистаздық қасиет көрсетеді. Қара немесе жирен түс генотипте рецессивті с аллелі болғанда ғана көрінеді. F1 -де алынғн гетерозиготалы СсBb – сұр жылқыларды өзара будандастырса, онда F 2 -де: 12 сұр( С-В -; С-bb) : 3 қара ( ccB-) : 1 жирен ( ccbb) болып
ажырайды. Яғни ,мұнда С-В- және С-bb генотиптері қосылып сұр түсті, ссВ – қара және ссbb жирен түсті береді.
Рецессивті эпистазға комплементарлы гендердің әрекеттесуіндегі 9:3:4 қатынасын мысалға келтіруге болады. &lt;ref&gt;Ж.Қ. Жүнісбаева «Жалпы генетика: есептер және оның шығарылу жолдары&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rc0qbdmmk707iy34qolc4iq467vugkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Полимерлік гидрогельдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615510</id>
    <revision>
      <id>3586514</id>
      <parentid>3586347</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3581737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8165" sha1="4nr7zrzffo8jdh8a0an0p0vckufl6ei" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Полимерлі гидрогельдер''' — бір-бірімен химиялық байланысқан ұзын тізбекті макромолекуладан тұратын, үш өлшемді кеңістіктік құрылымды жоғары молекулалық қосылыстар. Олар еріткіштің шамадан тыс мөлшерін және еріткіште еріген төмен молекулалы қосылыстарды өзіне жақсы сіңіреді, яғни суперабсорбциялық қасиеті бар жұмсақ, созылғыш қасиеттерге ие суда ерімейтін материалдар.
[[Сурет:Құрғақ және суда ісінген Поливинилпирролидон (ПВПД)- гидрогелінің үлгілері.jpg|нобай|Құрғақ және суда ісінген Поливинилпирролидон (ПВПД)- гидрогелінің үлгілері]]

== Қолданылуы ==
Сұйықтықтың айтарлықтай көлемін сіңіру және ұстап қалу қабілетінің арқасында, гидрогельдер ісінген полимерлік жүйелерінің әрекетінің фундаменталды заңдылықтарын анықтау тұрғысынан ғана емес, сондай-ақ бірқатар облыстарда практикалық қолдану тұрғысынан тығыз зерттелетін объект болып табылады. Мысалы, байланыс линзаларына және ақуыздарды бөлуге арналған материалдар, жасушалар мен тіндер өсіруге, дәрілік заттардың бақыланатын босату жүйелеріне арналған матрикстер ретінде. 

Полимерлік гидрогельдерді жаңа қолдану аймағының шығуымен олардың қасиеттеріне жаңа талаптар туындайды. Соңғы кездері гидрофильдік қасиеттермен қатар басқа да мақсатты сипаттамаларды иеленетін, мысалы, гидрофильдік материалдарға (полисилоксандар және фторполимерлер) тән газ өтімділік, гидратталған күйде материалдың жоғары механикалық беріктігі, оптикалық мөлдірлік, электр өткізгіштік және т.б., гидрогельдерді қолдану қажеттілігі артты. Бір материалда аталған қасиеттердің бірігуі бірегей полимерлік бұйымдарды, мысалы оттек өтімділігі жоғары жұмсақ контактілі линзалар, суда ерімейтін дәрілік заттарды тасымалдағыштар, гидрофильдік те, гидрофобтық заттарды да сіңіруге қабілетті сорбенттер, жаңа мембраналық заттар және басқа да объектілер құруға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта кеңінен гидрогельдер экологиялық мәселені шешу үшін тұрмыстық химияда (сабын, шампунь, крем), суды дайындауда және суды тазалауда (металдарды бөліп алу, тұзсыздандыру), ауыл шаруашылығында (өсімдіктің тамыр жүйесінде ылғалды ұстап тұру үшін, құмды реттеу), мұнай өндірісінде (мұнай өнімділігін арттыруда, жер қыртысынан мұнай мөлшерін екінші қайтара өндіруде, құбырдың ішкі қуысын тазалауда), биотехнологияда (ақуыздарды және ферменттерді бөлу және тазарту), медицинада (гигиеналық материалдар, дәнекерлі линзалар, мишен-нысанаға дәріні бақылаулы тасымалдау), техникалық жұмыстарда (жасанды бұлшық ет, хемомеханикалық құрылғы), электроникада (сенсорлар, қабылдағыштар, оптикалық түрлендіргіштер) және тағы басқа салада кеңінен пайдаланылады.

== Ерекше қасиеттері ==
Полимерлік гельдердің бағалылығы оның кейбір ерекше қасиеттеріне байланысты. Полимерлік гельдер  суда еритін полимерлер және гидрогельдер ортаның өзгерістерінен (еріткіштің табиғаты, температура, рН, электрикалық аумақ) қайтымды реакцияға түсуі мүмкін, әрі жүйенің реакциясы аспапсыз жай көзбен (гомогенді фазада жаңа фазаның қалыптасуы бұған дейін ерітіндіде  гельдердің күрт ісінуі және коллапсы) оңай көрінеді. Осындай қасиеттерге ие болғандықтан олар «ақылды гельдер» деген атқа ие болған, сонымен қатар оларды  «интеллектуалды» материалдар (smart or Intelligent materials) деп те атайды.
Осы «интеллектуалды» деп аталатын полимерлер зерттеушілердің назарын аударуда. Полимерлік гельдер деп бір-бірімен химиялық байланысқан ұзын тізбекті макромолекулалардан тұратын үшөлшемді кеңістіктік құрылымды жоғары молекулалы қосылыстарды айтады. Олар шығу тегіне  байланысты табиғи (мысалы, көздің шыны тәрізді денесі) синтетикалық та  (поливинилпирролидон гельдер, полиакриламидтік гельдер және т.б.) болуы мүмкін.

Макромолекулалардың ұзындығы өте үлкен болғандықтан гельдер созылғыштық қасиеті өте дамыған полимерлік торларды құрады. Гельдердің басты ерекшелігі еріткіштердің шамадан тыс мөлшерін сіңіре алуында. Еріткіштің қызметін көбінесе су атқарады, ал суда ісінетін гель – гидрогельдер деп аталады. Гельдердің осылайша суда қатты ісіну қабілеті олардың құрылымында ионогенді және полюсті гидрофильді функционалдық топтардың болуына байланысты. Олар бір жағынан, полимердің суға ынтықтылығына жауапты болып, сумен әрекеттесуіне ықпал етсе, екінші жағынан, су ерітінділерінде ионданып, полимер тізбегінде зарядтардың пайда болуына және қарсы иондардың тігілу түйіндері арасындағы кеңістікке босап шығуына әкеледі.

[[Санат:Полимерлер]]</text>
      <sha1>4nr7zrzffo8jdh8a0an0p0vckufl6ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рудольф Марлот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615786</id>
    <revision>
      <id>3586541</id>
      <parentid>3586363</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3580481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="5s048vyds0i577v72uj4ej47f27x04f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{уики}}
'''Герман Вильгельм Рудольф Марлот''' (28 желтоқсан, Люббен, Бранденбург, Германия Одағы – 15 мамыр 1931, Каледон, Оңтүстік Африка Одағы) — неміс және оңтүстік африкалық ботаник, химик және фармацевт. Ғылым докторы.

== Өмірбаяны ==
1873 жылдан бастап 1876 жылға дейін Люббендегі фармацевтикалық өнімдерді зерттеді. Германия мен Швейцарияда фармацевт көмекшісі болып жұмыс істеген соң Берлин университетінде оқыды. 1883 жылы докторлық диссертациясын қорғады.
Достарының бірі Марлотқа 1883 жылдың соңына келген Кейптаун қаласында өз фармациясын сатып алуға ақша ұсынды. Кейінірек ол Германияға оралып, аналитикалық химия мамандығы бойынша оқып, практикаға рұқсат берді. Стелленбос қаласында Марлот аналитикалық химия және фармацевтикалық зерттеулер зертханасын ашты, ол өз кезегінде жануарлардың барлық өсімдік құбылыстарын мұқият зерттеген, ол тәжірибелі фотограф және тәжірибелі альпинсте болды. Сол жерде, Стелленбошта, ботаника бойынша лекция оқу кезінде Марлот  Г. C. Нельмен кездесті.
Ол Wentzel-Schleswig фармацевтикалық компаниясында жұмыс істеді. Уақыт өте келе Кейптаунда өз бизнесін ашты. 1885-1886 жылдары Солтүстік Каспий мен Оңтүстік-Батыс Африкаға бірнеше сапарлар жасады.
1888 жылы Виктория колледжінің химия факультетінде дәріс оқыды (қазіргі Стелленбос университеті). 1889-1892 жылдары профессор болды. Содан кейін Эльзберг ауылшаруашылық мектебінде дәріс оқып, сонымен қатар Кейптаун қаласында кеңесші және аналитикалық химик болды.
1898 жылы Ол Африканың оңтүстігінде бірнеше экспедицияларды жүргізіп, танымал ботаник және фитогеограф Андреас Шимпермен танысып, достасып кетті. 
== Ғылыми қызмет ==
Көптеген өсімдіктерді анықтады және сипаттады, атап айтқанда Titanopsis(Titanopsis calcarea), Алоэ Марлотта.
1913-1932 жылдардағы 6 томдық Оңтүстік Африка флорасы (Оңтүстік Африка флорасы) фундаменталды жұмысының авторы. 1917 жылы ол Оңтүстік Африка флорасы үшін қосымша ретінде өсімдіктердің жалпы атауларының сөздігін жариялады.

== Есте сақтау ==
Мпумаланга провинциясында(Оңтүстік Африка) Марлот Парк аумағында танымал табиғи қорық және курорттық аймақ, сондай-ақ Марлоттың батыс жағалауындағы Марлоттың табиғи қорығы Марлоттың атына аталды.
== Сілтемелер ==
[https://www.cactuskiev.com.ua/mediawiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84 Марлот Рудольф]

[[Санат:Германия ботаниктері]]</text>
      <sha1>5s048vyds0i577v72uj4ej47f27x04f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлия (ән)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616354</id>
    <revision>
      <id>3586515</id>
      <parentid>3586337</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3582912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8418" sha1="0eq06gh03d6tszr6lv11hfmlrsmtgmc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''«Әлия» әні''' — қазақтың «100 әні» тізіміне енген әуендердің бірі. Бұл ән – сұлулық пен қайсарлықтың белгісіне айналған ән. «Әлия» — қазақ қызының асқан қайсарлығын, өжет мінезін көрсеткен ән. Әрбір тыңдаушының жүрегін тебірентіп және әрбірі көзіне жас алары анық. Ұлы Отан соғысында жауқазын ғұмыры қиылған қазақтың батыр қызы Әлия Молдағұлова (1925-1944) рухына арнап көше аты да берілді, ескеркіш те қойылды, өлең де жазылды. Ал қаһарман қызға жасалған тағзымдардың ішіндегі ең ерекшесі Сейдолла Бәйтерековтың «Әлия» әні еді.

== Тарихы ==
«Әлия» әні дүниеге 1975 жылы келген екен. Көзі тірісінде сазгер былай деген екен: «Ән ойымда біраз жүрді. Күрделі әуен жадымды баурай жөнелді. Басында ыңылдап қана жүрдім. Бірде Бәкір Тәжібаевтың жыр жинағын қолыма алып, аша бергенім мұң екен, көзіме ақынның Әлия Молдағұловаға арналған өлең жолдары түсті. Жадымда жүрген әуенге салып едім, құйып қойғандай дәл келді. Бұл ән арнау емес, бұл ән - жоқтау. Балғын қыздың ерлігін ұлықтау, ел жадында қалдыру үшін осындай ән қажет-ақ». 
Біреуі біліп, бірі білмес, Сейдолла Бәйтерековтың алғашқы нұсқасында &quot;Әлия&quot; деп айтылатын жерінде мүлдем басқа  әуен болушы еді. Алайда композитор, қазақтан шыққан тұңғыш саксафонист Еркін Слетдинов сол жерін дұрыстап, құлағымызда қалған, бәрімізге таныс әуенмен өзгертті. Композитордың айтуынша, бұл жерде бұндай қатты дыбыстың шығуы мүлдем керек жоқ. 
Дайын ән жас әнші Нағима Есқалиеваға ұсынылады. Алайда, ән кеңінен сол кезде 17 жасар әнші Роза Рымбаеваның орындауында танылды. 1976 жылы «Золотой Орфей» байқауында ән шырқалып, бірінші орынды иеленді. Мәскеуліктер «Әлия» әнін «Ең үздік жыл әні» деп бағалап, марапаттаған болатын. «Әлия» әні арқылы жас әнші Роза Рымбаева көпшіліктің көзайымына айналып, өнер көгінде кеңінен қанат қағуына жол ашты. Сондай-ақ, «Әлия» әні көпшілікке сазгер Сейдолла Бәйтерековты де таныстырды.

== Әннің орындаушылары ==
Ән авторы белгілі композитор Сейдолла Бәйтерековтің жұбайы Ләззат Ақанова-Бәйтерекова Бәкір Тәжібаевтың сөзіне жазылған «Әлия» әнінің алғаш рет қалай орындалғанын әрі қалай әлемдік сахнаға жол тартқанын есіне алды. 

«''Әлия әнін қанша адам айтты. Бірақ Роза Рымбаеваның орындауындағы баллада сарыны ғана Әлия Молдағұлованың ерлігін паш ететін сияқты. Роза мен Әлияның образдары біте қайнасып кеткен сияқты көрінеді маған. Концерттердің бәрінде тыңдарман қауымның тұрып қол соғатыны да содан деп ойлаймын''», - деді Ләззат Аханова-Бәйтерекова. 

Атақты «Әлияны» үлкен сахнаға алып шығып, әлемге танытқан Роза Рымбаева екені рас. Бір қызығы оны ең алғаш басқа әнші орындаған екен. Ең алғашқы рет оны Нағима Есқалиева орындаған. 1977 жылы студенттер арасындағы ән байқауында «Жетіген» ансамблімен айтып шықты. Әлия әні Бәкір Тәжібаевқа «Песня года-1977» фестивалінің лауреаты атағын әперді. Бұл ән Сейдолла Бәйтерековтің, Роза Рымбаеваның да тағдыры іспеттес. 

Белгілі продюсер Мұрат Ирғалиев те өзінің естеліктерімен бөлісті. 

«''Мен сол кезде құрылыс отрядтары жастарының студенттік конкурсын әзірлеп жатқанмын. 1977 жыл болатын. Сол жылы Әлияны Нағима Есқалиева «Жетіген» ансамблінің сүйемелдеуімен айтты. Ал Розаның орындауында мен әнді Мәскеуде өткен «Песня года» фестивалінде тыңдадым. Роза Рымбаева Алматыға келген кезде қаланың көшелерінде клип түсіріп жатқан едік. Мен бұл әнді «Астана» байқауында филиппиндік әншіге бергем. Бұл конкурста 50 шетелдік әнші қазақ әндерін орындауы тиіс болатын. Филиппиндік Ладин Роксас «Әлияны» лирикалық жанрда орындап шықты. Ладиннің елінде әнді тыңдарман түсінуі үшін сөзін өзгерттік. Филиппин тіліндегі нұсқасында бір қыз гүлдер арасында жүгіріп жүреді. Сол кезде қара құстар келіп, айналаны өртей бастайды.  Жаңағы қыз жер бетіндегі гүлдерді сақтап қалу үшін жанын береді. Әнде Әлияның аты сақталды. Мұндай интерпретацияда филиппиндік Әлия сол елде хитке айналды''», - деді Мұрат Ирғалиев.

Әлияны елге танытқан Роза Қуанышқызы әннің өз тағдырына қалай әсер еткенін айтып берді.

«''Негізі бұл әнді ең алғаш орындаған «Гүлдер» ансамблінің сүйемелдеуімен Тілектес Нұрмағамбетов болатын. Ол кісі өзінің аранжировкасымен өз тонында айтты. Ал менің нұсқамды өзімнің жолдасым Тасқын Оқапов дайындап берген болатын. Әннің әуені, көлемі басқаша болып шықты. Мен Әлияның арқасында танымал болдым. Әлия әнінің шыққанына 40 жылдан асып кетті''», - деді Роза Қуанышқызы.

«Әлия» әні қазақтың алтын қорына енген әндердің бірі және ел есінде, жүрегінде сақталары анық.&lt;ref&gt;
https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/4047/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/kz/aliya-anine-40-zhyl-ony-en-algash-kim-oryndagan_a3039290
&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ әндері]]</text>
      <sha1>0eq06gh03d6tszr6lv11hfmlrsmtgmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе-Лаэти қалашығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617586</id>
    <revision>
      <id>3586518</id>
      <parentid>3586269</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3583121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22469" sha1="mzlvwdewvqkvxwtlo4885t8iaueat1j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{cleanup}}
{{Көне қалашық
|Атауы         = Ақтөбе-Лаэти
|Шынайы атауы  =
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Алтын Орда]]
|Қазіргі жері  = {{KAZ}}, [[Атырау облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 10 |lat_sec = 45
  |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 58 |lon_sec = 47
  |region        = 
  |CoordScale    = 
 |Позициялық карта 1 = Қазақстан
  |ПозКарта 1 ені    = 
  |crosses180        = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ақтөбе-Лаэти''' - [[Атырау]] қаласынан 6 шақырым, қалаға қатысты [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]] селосынан 2 шақырым және «Жұлдыз-3» мөлтек ауданынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан ортағасырлық қалашық.

== Зерттеулер  ==

1950 жылдың аяғында геология институтының ғылыми қызметкері [[Сапар Қарымсақұлы Қарымсақов|Сапар Қарымсақов]] В. Афанасьевке Гурьев қаласының шығысына қарай 18 шақырым Сақол мекені маңында ежелгі қалмақ қалашығы туралы терілген қағазды ұстатты. Кейін Сапар Қарымсақов екеуі іздеп тапқан. Қазба барысында ескерткіш табылған болатын. 1960 жылдардың соңына қарай осы ескерткішпен Лев Галкин танысқан болатын. Оның жүргізген зерттеу жұмысы 1983 жылға дейін жалғасты. Сонымен қатар 1960 жылы шыққан “Қазақстанның археологиялық картасы” жинағында Атырау маңындағы Ақтөбе-Лаэти қалашығы кіреді.Тапқан ескерткішін алғаш рет 1965 жылы археолог М.С. Мерщиевке көрсеткен болатын. Қорытындысына бірлесіп, табылған ескерткіш материалдары негізінде қоныстың ХІІІ-ХІV ғасырларда болғанын дəлелдеп, мақала жариялаған. 
Қалашықтың Ақтөбе деген атауын жергілікті қазақтар қалашық қирандысы төбе болып үйіліп жатқаннан кейін атаған. Лев Галкин 1977 жылы &quot;Археологические открытия 1977 года&quot; атты еңбегінде Алтын Орда қалашығын Пицигани картасына сүйеніп, &quot;Лаэти&quot; қаласы деп атаған болатын. Сонымен, жаңадан &quot;Лаэти&quot; атауы пайда болды. Өлкетанушы &quot;Лаэти&quot; атауын түркі сөздеріндегі &quot;Лай&quot; немесе &quot;Лайланған&quot; сөздерімен түсіндіреді. Бұл, мүмкін, мекеннің қасынан ағатын Жайық сағасының су тасқыны кезінде судың лайлануымен және жаз аяғында судың аз мөлшерінде тағы да лайлануымен байланысты болса керек, – деп тұжырым жасаған. .В.Афанасьев отряд жетешісі ретінде 1990-1993 жылдары облыстық мәдениет комитетінің, облыстық тарихи-өлкетану музейінің қаржысы негізінде Ақтөбе қалашығына археологиялық қазба жұмысын жүргізіп, қала тарихының зерттелуіне бірсыпыра үлес қосты. Ақтөбе-Лаэти қаласының осы күнге дейін сақталмай жойылуы жөнінде бүгінде екі түрлі пікір қалыптасқан. Оның бірі Ақсақ Темірдің 1396 жылы жаулап алуымен, екіншісі Каспий теңізінің деңгейі көтеріліп айналаны су басуы әсерімен байланыстырылады. Яғни, Ақтөбе-Лаэти қалашығы бүгінгі Атырау қаласының аумағында орналасып, ХV ғасырда қала қиратылған немесе жойылған деуімізге әбден болады. Оны белгілі археолог К.Байпақовтың «Жайықтың төменгі жағында тағы бір ірі қалашық табылып зерттелді. Ақтөбе қалашығындағы қазба жұмыстар тұрғын үйлердің кан жүйесімен жылытылатынын анықтады» дей келіп, Ақтөбеден бидай сақтайтын ыдыстар кездесті, ал, табылған керамика мен тиындар қалашықтың ХІІІ- ХV ғасырда өмір сүргенін айғақтайды дегені дәлелдей түседі.
  
===Қызықты ақпарат===
Тағы бір қызықты материалды 2015 жылы Татарстан ғалымы, нумизматик Р.Ю.Рева ұсынды. Ол 2006 жылы Саратов қаласынан табылған алтынордалық   тиынды оқып, оны Құтлукент қаласында соғылғанын анықтады. Оның есебінше, Құтлукент Жайық бойында Атыраудан қашық емес жерде орналасқан екен. Атыраулық археолог М.Қасенов Р.Ю.Реваның жаңалығымен танысып, «ол, өкінішке қарай, Ақтөбе-Лаэти қаласын білмейді. Оның Құтлукент қаласы  Ақтөбе-Лаэти қаласы болуы да мүмкін» деген ой білдіреді. Р.Ю.Рева зерттеуінің соңында әл Омари еңбегіндегі жолдарды  «Хорезм мен Сарай арасында Учик (Үйшік – бүгінгі Атырау қаласы) және Құтлукент қалалары бар» деп оқуды ұсынады. Ол Құтлукент қаласы Сарайшық қаласының алғашқы атауы немесе әлі табылмаған қала болуы мүмкін» деген қорытынды жасайды. Ғалымның пікірі ғылым әлемінде кеңірек насихаттала қоймаса да, тың тұжырым екені белгілі. Оның үстіне, ХІV ғасырдағы әл Омаридың зерттеуін жаңаша саралауы, сөз жоқ, біраз мәселеге өзгеше қарау қажеттігін айғақтайды. Оны назарға алсақ, сонда Үйшік атауы Алтын орда заманынан бері келе жатқанын байқауға болады.

== Қала құрылысы  ==

Ғимараттың сыртын әртүрлі ою-өрнекті, түрлі-түске боялған қаптама плиталармен безендірген. Көбіне көгілдір ақық түсті болып келеді. Сондай-ақ қыш кірпіште құрылыста қолданылған материал болып табылады. Оларды үй қабырғасын, іргетасын тұрғызуға, еденге төсеуге, өзге де мақсаттарда қолданған. Ғалымдар мұндай құрылыс материалының IХ-Х ғасырлардан бастап қолданылғанын айтады. Атақты архитектор Т.Басенов бұл кiрпiштiң бiр шаршы сантиметрiнің 64,5 кг қысымға шыдайтын мықтылығын айта отырып, жергiлiктi саздан бұдан артық құрылыс материалын әзiрлеу мүмкiн емес деген пайымдауын айтады. Қыш бұйымдардан қызыл түсті балшықтан жасалған бұйымдар басым болып келеді, олар темір тотығы, майда қоспалар: пирит, слюда, әкпен ерекшеленетін темірленген балшықтан жасалған. Ас ішуге арналған ыдыстардың бір бөлігі әртүрлі өрнектермен безендірілген түрлі-түсті жылтыр сырлы ыдыстар. Бұйымдардың сырлануы әртекті. Кварц, далалық шпат, каолин т.б. сілтілік материалдар 950º С температурадан жоғары ыстықта шыныға ұқсас қабат қалыптастырып, глазурьленеді. Мөлдір қарасұр сырлардың құрамында дала шпатының көп екендігі белгілі. Күңгірттеу сырлардағы глазурь құрамында қалайы тотығы бар. Қоңыр түске мыс тотығын қосу арқылы қол жеткізген. Қызыл балшықты сырлы ыдыстар 900-1200º С температураға дейінгі қышқылды ортада күйдірілген. Екінші бір түрі – кашин балшығынан көркемделіп жасалған пиала, тостаған, құмыра және вазалар. Олар силикат текті ашық ақ түсті кремнезимді балшықтан дайындалады. Сыртына көпбояулы полихромды суреттер үстінен жылтыр сыр жағылып жасалған. Әдетте үш түстен тұрады: кашин балшығының өзіндік ақ түсінен, өрнектері көк немесе жасыл түспен салынады. Жасыл түс алу үшін мыс тотығы қолданылса, қара¬көк түстен көгілдір түске дейін кобальт қолданылған. Мұндай ыдыстар «хорезмдік стиль» деп те аталады. Кобальтпен әшекейлеу күрделі өсімдікті өрнек түзеді, бұл түр Тимуридтер дәуірінде пайда болып, XIV ғасырдың соңынан бастап, XV ғасырдың аяғына дейін гүлденген. Ескерткіштен табылған шығыр құралдары және диірмен тастарына қарағанда, бақша шаруашылығы кеңінен дамыған. Сондай-ақ мал да көп болған, оны остеологиялық материалдардың, яғни, мал сүйектерінің молдығы дәлелдейді. Осы жердің тұрғындары аңшылықпен және балық аулаумен айналысқан. Қорыта айтқанда, бұл жерде барлық дерлік қажетті заттармен қамтамасыз етіп отырған тұтас бір экономикалық кешен болған, одан артылған¬дары сауда-саттыққа жіберілген. Археологиялық зерттеулердің нәтижелері мұнда түрлі елдердің ақшалары, соның ішінде, Хұлағидтық елхан Махмұд Ғазанның алтын тиыны және басқа да күміс, мыс тиын түрлері болғандығын көрсетті. Иранды билеген Махмұд Ғазан мен Жошы Ұлысын билеген Тоқтының кезінде белгілі бір келісім бойынша іс-шаралар жүргізілген секілді. Сондықтан Ақтөбе – Лаэтиден иран тиын-дары табылуы таңғаларлық құбылыс емес. Алтын тиынның бетіне Калима шахадат – куәлік сөзі жазылған, яғни, «Алладан басқа Құдай жоқ, Мұхаммед Алланың елшісі» деп жазылыпты. Тиын Иранның оңтүстігіндегі Шираз қаласында соғылған.

==Зерттеу нәтижесінде табылған жәдігерлер==

Сонымен қатар, ұзындығы кісі бойындай алып құмыралар, қару-жарақ түрлері мен металл ыдыстар. Мұның барлығы аумағы 4 гектар жерді алып жатқан көне қала орнынан табылған. Мамандардың пайымдауынша, бұл арада 1000-ға тарта тұрғыны бар ірі қолөнер орталығы болған.  
Амангелді Зайнов, археолог-ғалым: - Олай дейтін себебіміз, осы жерден ондаған пеш, қыш ыдыстардың қалдықтары табылды. Мынау жай ғана фрагмент болғанымен, бұл – үлкен ыдыстың мойны және қыш ыдысты жасап қана қоймаған, оған өрнектер салған. Толқынды өрнектер – Жайық өзені бойын жайлаған халықтарға тән өрнек. Өкінішке қарай, көне қаланың біраз бөлігін зерттеу қиынға соғады. Себебі үстіне үйлер салынып кеткен.    Ақтөбе-лаэти қаласының орнын қазу сонау  70-жылдары  мәскеулік  археолог-ғалым Галкиннің бастамасымен қолға алынған. Сол кезде ғалым өзінің жазбаларында бұл қаланы «дүкен-қала» деп атапты. Оның себебі осы арада керемет қолөнер дамыған: кірпіш күйдірілген, металл балқытылған, оның қажеттілігі іргедегі  Хан ордалы Сарайшық қаласы тұрғындарының, сондай-ақ ұлы Жібек Жолы бойында жатқандықтан да осы арада көшпенді керуендердің  қажетін өтеуге жұмыс жасаған сыңайлы. Сол кездің өзінде Ақтөбе-лаэтидің орнынан жүздеген жәдігер табылған. Бірақ өкінішке қарай басым бөлігі Мәскеуге жөнелтіліпті.   Айбек Тұрарұлы, ғылыми қордың сақтаушысы:  - Ерекше белгілердің ішінде құс бейнесіндегі қыш ыдысты айтуға болады. Оның құйрығында және қанатында таңбалардың суреті бар. 13-14 ғасырларға жататын қыш шырғадандарды да осы қатарға қоюға болады.

==Қаланың болашағы туралы ==
Қазіргі таңда жүріп жатқан қазба жұмыстары бұл ғалымдар белгілеген қалашықтың бөлігіне қатысты емес. Бұл қазылып жатырған 20х20 метр жер бөлігіне алдымен, музей мамандары барлау жұмысын жүргізіп, топырағын тазалап, құрылыстың кірпіші қаланған қабырғаларының орнын анықтады. Осы қабырғалардың негізінде, қазба орнында бөлмелер пайда болды. Кейбір бөлмелерден, қыш ыдыстардың сынығы, металл қорытпалары¬ның қалдығы, моншақтар және жазуы сақталмаған мыс тиындар табылды. Металл өнімдерінің қалдықтары, әсіресе, арнайы ошақтардың ішінен шықты. Бұл ошақтардың кейбіреуі кірпішпен қаланса, кейбіреуінің арнайы мұражасы жасалынған. Демек, бұл қазылған орындағы ошақтар қалашықтың жанында тұрмыстық шеберхананың болғандығын растайды. Қазба орнындағы жер қабаттарына қарап отырып, теңіз астында қалған қалашықтың аз сақталған қабырғаларының бөлігін көруге болады. Музей қорында аталған қазба орнының 500-ге жуық жәдігері сақталған. Оның ішінде алтын монетаның, жоғары сапалы алтыннан, қыштан жасалған сәндік әшекей бұйымдары мен жебе ұштары, құмыралар табылды.
– Менің пайымдауымша, бұл жерде қазір 0,0001 пайызы ғана ашылған сияқты. Мына енді нақты айту қиын, меніңше, әлі ұзақ жылдық жұмыс бар. Жеке өзімнің барлау жұмыстарым бойынша, орташа 10 га жерде осы қаланың қалдықтары орналасып жатыр. Көне қаланың облыс орталығына таяу болғаны туризмнің дамуына жол ашады. Бұл жер – тарихшы, археолог боламын деген арманы бар жастар үшін таптырмас тәжірибе алаңы. Осы қазба жұмыстарына Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мем-лекеттік университеті студенттері мен «Жасыл ел» жасағы құрамындағы отызға жуық жастар қатысты. Жалпы, көне қалалар бойынша ғылыми зерттеулерге ден қоюды талап ететін жаңа кезең келгендей, – дейді Мұрат Қалменов.

Мұрат Қалменов, тарих ғылымдарының докторы:
− Бұл жер өндіріс орны болған. Себебі, шыны, метал, сүйектің сынықтары табылып жатыр.Табылған жәдігерлердің барлығын дұрыстап анықтау қажет. Қазба жұмыстарын жүргізуге «Жасыл ел» еңбек жасақтары мен облыстық тарихи өлкетану мұражайының қызметкерлерінен барлығы ат салысты.

Ақтөбе – Лаэти қалашығына қазба жұмыстары аяқталған соң, музей мамандары Сарайшық қаласына ұйымдастырылатын қазба жұмыстарына қатысуды жоспарлап отыр. 
 
 
=== Қазіргі бағдарламалар ===
Бұл археологиялық экспедиция келешекте Елбасының тапсырмасына сәйкес, рухани құндылықтардың маңыздылығын арттыру, өлкетануға қатысты жүйелі зерттеулерді жүргізу, облыстың көне тарихына қазба жұмыстары арқылы нақты тұжырымдар жасай білу үшін музей мамандарына зор тәжірибе алмасу болады.
Келешекте Атырауда аспан асты музейлері жобасын жүзеге асыруға мол мүмкіндік болады деп ктілуде.
Айтарлығы, биыл Атырау облысында «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында үйлестіру орталығы ашылды. Жобалық кеңсе бағдарламаның «Туған жер», «Киелі жерлер географиясы», «100 жаңа есім» бағыттарын іске асырады. Орталық құрамына мемлекеттік оргадар, мәдениет пен білім сала¬ларының өкілдері кірген.
Сайып келгенде, тарихты зерделеп, оны ұрпаққа аманаттауға арналған Елбасы Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «Туған жер» бағдарламасы аясында «Қазақстанның қасиетті рухани құн¬дылықтары» немесе «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша атқарылар жұмыстардан халық зор үміт күтуде.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]</text>
      <sha1>mzlvwdewvqkvxwtlo4885t8iaueat1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анколе мемлекеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620472</id>
    <revision>
      <id>3586516</id>
      <parentid>3586314</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3580251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1692" sha1="5ub0sz1z0rzvmja47ymv4zl7qdfbcw1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}}
[[File:Ankole (map).png|thumb|100px|Карта]]
[[File:Flag of Ankole.svg|thumb|left|120px|Анколе байрағы]]
'''Анколе''' (Нколе) — [[XV]]-[[XVI]] ғасырларда қазіргі [[Уганда]] аумағында [[Виктория көлі]]нен [[солтүстік—шығыс]]қа қарай орналасқан [[африка]]ндық мемлекет. Мемлекет негізін [[Нколе]] халқы құрды. Астанасы — [[Мбарара]]. [[XVII]]—[[XVIII]] ғасырларда Анколе басшылары [[Китара]] мемлекетінің мемлекетіне алым-салыәқ төйледі. [[XIX ]]ғасырда Анкола [[Буганда]]ға тәуелді феодалдық мемлекет атанды.

[[1890]] жылдың ағылшын-герман келісіміне сәйкес Анколе мемлекеті [[Британдық империяның]] ықпал ету аясына кірді, ал [[1901]] [[Англия]] бұрынғы [[Уганда]] протекторатының құрамына Анколені қосты.
== Тағы қараңыз ==
*[https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71486/Буганда] - Буганда
*[https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_fwords/19719/КИТАРА] - Китара
*[https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BRITANSKAYA_IMPERIYA.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423181534/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BRITANSKAYA_IMPERIYA.html |date=2019-04-23 }} - Британдық империя

[[Санат:Африка елдері]]</text>
      <sha1>5ub0sz1z0rzvmja47ymv4zl7qdfbcw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Иванович Казей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>621242</id>
    <revision>
      <id>3586999</id>
      <parentid>3581820</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3586999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5173" sha1="a728mphkvthjb1r99eqtenip3vwfw90" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Марат Иванович Казей''' (10 қазан 1929 жыл, Станьково ауылы, Қойданов ауданы, Минск облысы, БКСР, КСРО — 11 мамыр 1944 жыл, Хоромицкие ауылы, Узденский ауданы, Минск облысы, БКСР, КСРО) — Кеңестік Белорус пионер-батыры, Жас Қызыл партизан-барлаушы, Кеңес Одағының батыры (қайтыс болғаннан кейін).

&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;|}

== Өмірбаяны ==
Анасы қайтыс болғаннан кейін Марат Ариадна апасымен 1942 жылдың қараша айында партизан отрядына кетті.

1943 жылдың қысында, отряд қоршаудан шыққан кезде, Ариадна Казей аяқ табанының ауыр үсуі алды, ампутация қажет болды. Оны &quot;үлкен жерге&quot; жіберу туралы шешім қабылданды, бірақ жағдайы нашарлап, дала жағдайында ампутация жүргізілді. Ариадна ұшақта 1943 жылдың 14 маусымында ғана эвакуацияланды.

Кейін Марат 200-ші партизан бригадасының штабының барлаушысы болды. К.К.Рокоссовский комбриг н. басқарған Қазақ. Барлаудан басқа рейдтер мен диверсияларға қатысты. Майдандағы батылдығы мен ерлігі үшін І дәрежелі Отан соғысы орденімен, &quot;Ерлігі үшін&quot; және &quot;Жауынгерлік еңбегі үшін&quot; медальдарымен марапатталған.

1943 жылдың желтоқсанында Слуцк тас жолындағы ұрыста Марат Казей жаудың құнды құжаттарын — гитлерлік қолбасшылықтың әскери карталары мен жоспарларын алды.

== Соңғы жекпе-жек ==
Барлаудан қайтып келе жатқанда, Марат және партизан бригадасының штабының барлау бастығы Ларин таңертең ерте Хоромицкий ауылына келді, онда олар байланысты партизан Виктор Кухаревичпен кездесуге тиіс болды. Ларин байланысшыға бет бұрып, ал Марат таныс Аксенчиктерге демалуға кірісті. Жарты сағаттан кем оқ атылды. Ауыл &quot;Дирлевангер&quot; СС жазалау зондеркомандасының құрамынан гитлершілдер тізбегін және полицаев қоршап алды. Басталған атыста Ларин бірден қаза тапты. Марат орман шетінде бұталарға жете алды, онда ол шайқасты қабылдады. Қорғанысын ұстап, соңғы патронға дейін атылды, содан кейін өзінің соңғы қаруын — екі граната алды. Біреуді немістерге лақтырып, екіншісін өзіне қалдырды. Немістер жоғалтуға қарамастан, оны тірі алғысы келді. Екінші гранатаны, олар жақындағанда, өзін сол немістермен бірге жұлып алды. 
1965 жылғы 8 мамырдағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Казей Марат Ивановичке қайтыс болғаннан кейін — Өлгеннен кейін 21 жылдан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
[[Сурет:Мінск. Парк Марата Казея (01).jpg|нобай|Марат Казей паркі, Минск қаласы, Белорусь Республикасы]]
== Марапаттары ==
-Кеңес Одағының Батыры &quot;Алтын Жұлдыз&quot; Медалі (08.05.1965);
-Ленин ордені (08.05.1965);
-І дәрежелі Отан соғысы ордені;
-&quot;Ерлігі үшін медалі&quot;
-&quot;Жауынгерлік еңбегі үшін медалі&quot;.

== Дереккөздер ==
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B9,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
http://ordenrf.ru/geroi-rossii/geroi-sssr/pioner-geroy-marat-kozey.php
http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1968
https://ruspekh.ru/people/item/kazej-marat-ivanovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517161907/https://ruspekh.ru/people/item/kazej-marat-ivanovich |date=2019-05-17 }}</text>
      <sha1>a728mphkvthjb1r99eqtenip3vwfw90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалқанды боз жылан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>621417</id>
    <revision>
      <id>3586996</id>
      <parentid>3581819</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3586996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2966" sha1="dgjtrilrzukldqk3vw86pq1h8wgqbvl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қалқанды боз жылан''' — жартылай суда тіршілік ететін [[Жыландар|жылан]]. Жер бетінде 65-ке жуық түрі бар. 
[[Сурет:Gloydius halys 87057938.jpg|нобай|Қалқанды боз жылан]]
== Қоректенуі ==
Боз жыландарды көбіне күндіз кездестіруге болады, дегенмен жаз мезгілінде кейде күн батқаннан кейін қорек іздеуге шығады. Бақалармен, кеміргіштермен,кесірткелермен, ұсақ құстармен қоректенеді. Жемтігін еліктіру үшін құйрығын сілкілейді. Қызуқанды болғанымен, мазасын алмаған жағдайда қорегінен басқаларға өздігінен тиіспейді. 

== Түрі ==
Бастары үшбұрыш тәрізді, көзінің үстінде қоңыр сызықтары, эллипстік қарашығы бар. Әдетте ұзындықтары 61 - 122 см аралығында болады. Түстері құбылмалы. Жас қалқанды жыландар бурыл, жіңішке, құйрықтарының ұшы сары болып келеді. Ересектерінің түсі қою, ал кішкентай жыландардікі қанық. Қалқанды боз жылан аузының айналасындағы ақ қалқанына байланысты осылай аталған. Қалқандары - қорғанышы. Жақ сүйектері үлкен, бір-бірімен серпімді сіңір арқылы байланысқан. Бұл аузын кең ашуға мүмкіндік береді. Сілекейі улы. Қауіп төнген жағдайда шиыршықтала оратылып, әлсін - әлсін басын көтеріп тұрады. Қорқыныш туғызу үшін іші аппақ түсті аузын үлкен етіп ашады. Онымен қорқыта алмағанын сезсе, қатты судырлаған дыбыс шығара құйрығымен жерді сабалайды. 

== Көбеюі ==
Қалқанды боз жыландар ерте көктемде шағылысады. Осы уақытта аналықтарына таласып, аталықтары бір -бірімен шайқасады. Аналықтары әрбір 2–3 жылда 1–20 ұрпағын тірідей туады. Жаңа туылған жыландардың ұзындығы — 20–33см.

== Әдебиет ==
* 1100 қызықты дерек, Улы жәндіктер, 62-63-ші бет</text>
      <sha1>dgjtrilrzukldqk3vw86pq1h8wgqbvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>314-атқыштар дивизиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>621798</id>
    <revision>
      <id>3586511</id>
      <parentid>3586370</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3272121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11201" sha1="0bn3vkibccgmvpszz0x496drpspjfie" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''314 –ші атқыштар дивизиясы''' - кингисептік Кутузов дәрежесі КСРО-ның Ұлы Отан соғысына арналған әскери құрылымы.

== Тарихы ==
314 атқыштар дивизиясы Петропавлда құрылып, қалада құрылған ең ірі құрама ретінде тарихта орын алды. Дивизияның құрамына негізінен Петропавл қаласының өкілдері алынды. Өнеркәсіп пен транспорт орындары дивизияны материалдық ресурстармен, транспортпен, киім-кешекпен және тамақпен қамтамасыз етті. 1941 жылдың шілдесі мен тамыз аралығында Петропавл қаласында құрылып, бастапқы дивизия құрамына енушілердің 70 % Cолтүстік Қазақстан облысының аудандарының және Петропавл қаласының тұрғындары болатын. Онда 777 адам басшылыққа алынса, 1543 адам кiшi басшылыққа және 8611-i қатарға алынды. 1945 жылы 31 мамырда дивизия таратылды.

== Құрамы ==
Дивизия құрамында Солтүстік Қазақстан облысының еңбекшілерінен басқа, Қостанай, Көкшетау, Ақмола, Павлодар облыстарының тұрғындары болды. Дивизия басшылығы мен саяси жетекшілер қалалық партия ұйымдарының көмегімен жауынгерлердің әскери жаттығуларына, саяси шыңдалып, патриоттық тәрбие алуына көп күш салды. Дивизия командирі генерал-майор А.Д.Шеменков еді. Дивизия штабын – полковник В.И.Кувшин, ал дивизия полктерін – А.А.Мироненко, В.П.Томашевич, Я.С.Скачков және П.Ф.Ивашко басқарды. Бұлар тәжібиелері мол, өз кезіне сай әскери дайындықтан өткен жандар еді. Дивизияның әскери комиссары болып М.М.Мартыненко тағайындалды. Ал оның саяси бөлімінің бастығы И.Куценко болды. Құрама штабының саяси бөлімінде және басқада әскери бөлімдерде саяси-тәрбие жұмысын жолға қоюға облыстан партия ұйымдары жіберген коммунистер мен комсомолецтер ерекше рөл атқарды. Жергілікті партия ұйымдары жаңадан жасақталып жатқан құрамаға 1800 коммунист пен комсомолецті жіберді. Бұлар әскери тәртіпті нығайтып жауынгерлерді патриоттық және интернационалдық рухта тәрбиелеу жолында орасан зор жұмыстар жүргізді. Советтік Отанды қорғаудағы әр жауынгер мен командирдің міндеттерін терең түсіндіріп, оларды ауыр жылдарға төтеп беруге баулыды.
=== Командирлер ===
*Шеменков, Афанасий Дмитриевич (15.07.1941 — 14.10.1941), генерал-майор;
*Ковалев, Иван Викторович (15.10.1941 — 27.11.1941), полковник;
*Станкевский, Дмитрий Иванович (28.11.1941 — 04.05.1942), полковник;
*Зайцев, Алексей Андреевич (05.05.1942 — 18.08.1942), подполковник;
*Алиев, Иван Михайлович (19.08.1942 — 20.03.1944), полковник,  25.09.1943 бастап генерал-майор;
*Елшинов, Михаил Сергеевич (21.03.1944 — 17.09.1944), полковник;
*Гончарук, Николай Игнатьевич (18.09.1944 — 15.10.1944), полковник;
*Ефименко, Пётр Филимонович (16.10.1944 — 11.05.1945), полковник.
*Чудаков, Иван Иванович (26.08.1941 — 29.05.1945), майор;

== Соғыстағы белсенділігі ==
1941 жылы 26 тамызда оның бөлiмшелерi Харийная станциясына келiп, 52-шi Резервтi әскерiнiң қол асытан енедi. 1941 жылы 6 қыркүйектен бастап 130 шақырымға созылған Плотничное-Подпоржье-Свирь-Лодейное полефронты бойынша шабуылға шығады. Дивизия 1941 жылдың тамызында қазіргі Новгородская облысына көшті. 1941 жылдың 2 кыркүйегінде дивизия қайта құрылған 54-ші әскердің құрамына кірді.1941 жылғы 4 тамызда дивизия жасақталып болып, ендігі жерде жауынгерлерді әскери өнерге үйрету, соғыс жағдайына жедел жаттықтыру жұмысы қызу қолға алынды. 1941 жылдың тамыз айының аяғында 314 атқыштер дивизиясы Солт-Батыс майданға аттандырылды. Тамыз айының аяғында Тихвин қаласының маңынан бір-ақ шықты. 314-дивизияның бөлімдері Свирь өзенінің бойындағы Лодейное Поле қаласының маңына 7 қыркүйекте орналасып, генерал В.Д.Цветаевтің 7-армиясының құрамына қосылды. Бұл кезде жау Ленинградтың Ладога көлі маңындағы жалғыз ашық байланыс жолын кесіп тастауға ұмтылып қауіп төндіріп тұр еді. Оңтүстік жақтан неміс әскерлері шабуыл жасаса, солтүстіктен, Онега-Ладога мойнағы тұсынан фин әскерлері шабуыл жасады. Финдер Гитлердің одақтасы ретінде Ресейдің, көп жерін олжалағысы келіп еді. Бұл кезде финдер Лодейное Поле қаласының маңында Свирь өзенінен өтіп, Ладога көлінің оңтүстігінде шабуыл жасап келе жатқан өздерінің одақтасы- неміс әскерімен қосылғысы келді. Олардың бұл мақсатын жүзеге асырмау үшін совет командованиесі шұғыл шаралар қолданды. Қайғылы әрi батырлыққа толы Ленинградты қоршауға алу 1941 жылы 10 маусымда басталды. Қоршауда қалған 900 күн Ленинградты ерлiк, батырлық пен қайсарлықтың символына айналдырды. 1944 жылы 14 қаңтарда кеңес әскерi жауды тойтарып, ал 1944 жылы 27 қаңтарда блокада алынады, салтанатты түрде атылған салют әлемге Ленинградтың тоығымен азат екендiгiн паш еттi. Қоршаудағы Синявино облысын қорғау үшін дивизия жойқын соққы берді. Шайқастың 2 күнінде дивизияның 3000 адамы қаза тауып, хабарсыз кетті. 2- ші соққы әскерінің құрамында дивизия бірнеше шайқастраға қатысты. Осы кезден 1943 жылға дейін сол жақтан соққы беретін жасақ болып шайқастарды жалғастырды. 1944 жылдың қаңтарында дивизия Ораниенбаумдық площдармына көшті. Сол жерде Ленинград-Новгородтық басқыншылық жоспарына қатысқан болатын. Дивизия шайқастың 2-ші бөліміне, кеңестік басқыншылыққа кірген болатын. Басқыншылық барысында дивизия 1944 жылдың 30 қаңтарында Пустомержу, Мануйлово, Веймарн жергілікті жерін босатты. 1945 жылдың 27 қаңтарында Соснавец қаласы дивизия көмегі арқылы босатылды. Дивизия Ұлы соғыстың ең соңғы шайқасына қатысты. Бұл шайқас Прагада өтті.

== Марапаттары ==
Соғыстың бүкіл уақытында дивизияның 3832 жауынгері ордендармен, 4694 жауынгері медальдармен марапатталды.1944 жылы дивизия Кингисепптi

босатады, және сол ерлiктерi үшiн «Кингисепп» құрметтi атағы берiледi. 1944 жылы 19 мамырда дивизия Выборг қаласын азат етедi. Мұнда да барлығығна «Выборг» құрметтi атағы берiледi. Соғыс жылдары дивизия құрамындағы 3832 жауынгер орденмен марапатталып, 4694-i медальдармен құрметтелдi.

== Соғыстан кейін ==
Тарих жадымызды жаңғырту мақсатында, ерлік көрсеткен ата-бабалар құрметіне орай ескерткіш қойылды ескерткіш Петропавл қаласында орналасқан. 314 атқыштар дивизиясының құрметіне 2008 жылы Ұлы отан соғысының 63 жыл мерейтойы қарсаңына орай орнатылды.

== Сілтемелер ==
https://ru.wikipedia.org/wiki/314-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F

http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd314/default.html

http://soldat.ru/

http://www.soldat.ru/perechen{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527114248/https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 |date=2019-05-27 }}</text>
      <sha1>0bn3vkibccgmvpszz0x496drpspjfie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арқалық далалық өлке музейі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622871</id>
    <revision>
      <id>3586517</id>
      <parentid>3586270</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:ЖансаяМ|ЖансаяМ]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3555168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="pp0tqi5rgprh0za3bsc2fuqk5lns11v" xml:space="preserve"> {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 

'''Далалық өлке музейі''' – ғылыми-мәдени өлкетану мекемесі. 1972 жылы ұйымдастырылып, ресми түрде 1973 жылы Арқалық қаласында ашылған. Алғашында Торғай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы болып ашылып, 1998 жылдан қазіргі атымен атала бастады. Музей ғимаратының жалпы ауданы 1684 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Музейдің 11 көрме залы мен дербес кино залы бар. Ғимарат алдындағы алаңға В.И. Лениннің, Кейкі мергеннің ескерткіштері орнатылып, Социалистік Еңбек Ері М. Демченконың 1961 жылы 31 наурызда Торғай жерінен алғаш кен қазған экскаваторының ожауы, кен үлгісі қойылған. 1916 жылғы Торғай көтерілісінің қолбасшысы Амангелді Иманов пен көрнекті мемлекет қайраткері Әліби Жангелдиннің  қоладан құйылған келбеттері бедерленген биіктігі 5,25 метр мәрмәр тақта орнатылған. Музей қорына барлығы 72 мыңнан астам мүліктік және құжаттық материалдар жиналған, оның 20 мыңға жуығы негізгі қорға жатады. Бұлардың көпшілігі материалдық және тарихи археологиялық жағынан аса құнды дүниелер. Археологиялық қазба барысында табылған неолит және андронов мәдениетінің мүліктері, Қожай-1 обасынан шыққан шанышқылар мен басқа да еңбек құралдары, Тоқанайдан аршылған қос қабатты қабірлер, жыланшық өзенінің аңғарынан қазып алынған мамонттың қаңқасы өлке тарихының терең тамырларын танытады. Музейдің арнаулы бөліміне жергілікті тұрғындардың қолданбалы өнері туындыларына жататын былғарыдан, жүннен, сүйектен, ағаштан жасалған бұйымдары, күміс алқалар мен салпыншақтар, сақина, жүзік, қапсырма және тағы да басқа әсемдік заттары қойылған. Арқалық қаласы маңына жыл сайын қонып жатқан ғарыш кемелерінің батырларымен таныстыратын экспонаттар өз алдына бір төбе. Алдыңғы қабырғасы ұлттық мәрмәр оюмен өрнектелген музей үйі 1982 жылдан мемлекет қорғауына алынған. Музей мүліктерін жинап, тақырыптық-экспозициялық жоспарын жасауға және оның ғимаратын қайта жобалау ісіне белгілі қоғам қайраткері, сол кезеңдегі Торғай облыстық партия комитетінің хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков пен оның тұңғыш директоры журналист- жазушы Т.Рсаев көп еңбек сіңірген.&lt;ref&gt;

&quot;Торғай елі&quot; энциклопедиясы. Құрастырған Т.Рсаев. Алматы,&quot;Арыс&quot; баспасы 2013 жыл&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Тарихи ескерткіштер]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Арқалық]]</text>
      <sha1>pp0tqi5rgprh0za3bsc2fuqk5lns11v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Павловна Калашникова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624489</id>
    <revision>
      <id>3586519</id>
      <parentid>3586267</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3582918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51753" sha1="da3l3o11hefl4jj71fdj7zqjd59lyxw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Калашникова Наталья Павловна''' (1959 жылдың 26 қазанында Талды-Қорған облысының (қазір – [[Алматы облысы]]) Кировский елді мекенінде туылған) — Қазақстанның белгілі қоғам қайраткері, саяси ғылым докторы, доцент, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2011 ж.), 300-ден астам ғылыми еңбектер мен публицистикалық  мақалалардың авторы&lt;ref&gt;Калашникова Наталья Павловна: Ғылыми еңбектердің, баяндамалар мен сұхбаттардың биобиблиографиялық жинағы / Жауапты ред.:
Н.Ж. Шаймерденова, М.Ə. Бөрібаева / Құраст.: С.О. Станбаева, Ж.А. Искакова,
Х.Б. Маслов. – Нұр-Сұлтан, 2019. – 184 с.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://library.enu.kz/MegaPro/Web/SearchResult/ToPage/1&lt;/ref&gt;, Қазақстан халқы Ассамблея кафедрасының меңгерушісі. 
[[Сурет:Калашникова Наталья Павловна Библиотека Елбасы.jpg|нобай]]


== Өмірбаяны ==

=== Білімі ===

1980 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы [[Талдықорған|Талды-Қорған]] педагогикалық институтының «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша филология факультетін бітірген, ал 2000 жылы – Мәскеу мемлекеттік кәсіби дайындық  академиясын «Құқықтану» мамандығы бойынша тәмәмдаған.   
2003 жылы «Қазақстандағы балалардың құқығын қорғау саласындағы мемлекеттік саясат» (орыс тілінде - «Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане») тақырыбанда саяси ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғаған&lt;ref&gt;Калашникова Н.П. Государственная политика в области защиты прав детей в Казахстане: дис. ... к.полит.н. - Алматы, 2003: http://www.nauka.kz/page.php/upload/images/images/uppod.swf?page_id=107&amp;lang=1&amp;month_to=12&amp;year_to=2016&amp;page=947 &lt;/ref&gt;, 2008 жылы “23.00.02 – Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси үдерістер мен технологиялар ”  мамандығы бойынша саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамы: жастар құрамдас бөлігінің саясаттану талдауы» (орыс тілінде - &quot;Гражданское общество Республики Казахстан: политологический анализ молодежной составляющей&quot;) тақырыбында диссертация қорғаған.   

=== Еңбек жолдары ===


Еңбек жолын І.Жансүгіров атындағы Талды-Қорған педагогикалық институтында бастаған. Бұл жерде 1980-1984 жылдары лаборант, ассистент, педагогика кафедрасының оқытушысы лауазымын институттың оқытушылары мен қызметкерлері комсомол Комитетінің хатшысы қоғамдық жұмысымен бірге атқарған.
         
1984 - 1987 жж. - Кеңестік бейбітшілік қорының Облыстық бөлімшесінің хатшысы, одан кейін төрағаның орынбасары.
   
1987 - 1988  жж. - Облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
 
1988 – 1992 жж. – Облыстық атқару комитетінің бас жоспарлау-экономикалық басқармасының жетекші маманы, кеңесшісі, Талды-Қорған облыстық атқару комитетінің әлеуметтік мәселелер бойынша аға референті.

1992 – 1995 жж. – «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының әкімшілік басқарушысы (Талды-Қорған қ.).

1995 – 1998 жж. – Қалалық Мәслихаттың депутаты болып сайланып, Мәслихаттың ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады (Талды-Қорған қ.).     

1995 – 1997 жж. – Талды-Қорған облыстық әкімшілігінің ұйымдастыру және кадрлық жұмыс бөлімінің жауапты ұйымдастырушысы, әкімшілік басшысының кеңесшісі. 

1997 ж. – Облыстық еңбек және халықтың әлеуметтік қорғау басқармасы басшысының орынбасары (Талды-Қорған қ.).
     
1998 – 2005 жж. Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында қызмет етеді (жалпы бөлімнің кеңесшісі, Акпараттық-сараптау бөлімінің сектор меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасы Секретариатының сектор меңгерушісі, сонымен қатар Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Д.А. Қонаев атындағы Университетте ғылыми және оқытушылық қызметінде атқарған).

2005 – 2008 жж. – [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің]] Қазақстан филиалы директорының орынбасары (Астана қ.).

2008 – 2012 жж. – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] Секретариатының кеңесшісі, инспекторы.
 
2012 – 2014 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебінде «Мемлекеттік саяси стратегиясы» кафедрасының меңгерушісі; саяси басқару, мемлекеттік және жастар саясаты, этникааралық қатынастар мәселелері бойынша, оның ішінде «А» корпусының тыңдаушыларына арналған тренингтер мен кейстердің  оқыту модульдік бағдарламалардың әзірлеушісі.  
 
2014 – 2016 жж. – Қазақстан Республикасы Президентінің өкімімен ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» Республикалық мемлекеттік мекеменің&lt;ref&gt;РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте РК / Сайт Ассамблеи народа Казахстана: https://assembly.kz/ru/struktury-ank/rgu-o-amdy-kelisim-pri-prezidente-rk/&lt;/ref&gt; директоры саяси қызметке тағайындалды&lt;ref&gt;Распоряжением Главы государства Калашникова Наталья Павловна назначена директором республиканского государственного учреждения «Қоғамдық келісім» при Президенте Республики Казахстан/Официальный сайт Президента Республики Казахстан: http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/bylaws/rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kalashnikova-natalya-pavlovna-naznachena-direktorom-respublikanskogo-gosudarstvennogo-uchrezhdeniya-kogamd &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Директором РГУ &quot;Қоғамдық келісім&quot; при Президенте назначена Наталья Калашникова: https://forbes.kz/news/2014/12/12/newsid_74950&lt;/ref&gt;. 

2017 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының маркетинг және менеджмент қызметінің басшысы (Астана), сонымен қатар  М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалында әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры лауазымында жұмыс істейді. 

2017 жылдың 12 қыркүйегінде Еуразиялық интеграция институты директорының орынбасары болып тағайындалды&lt;ref&gt;Заместитель директора Института Евразийской интеграции Калашникова Наталья Павловна провела встречу в Центре социального обслуживания по разъяснению Послания Президента от 10 января 2018 года социальным работникам / Институт Евразийской интеграции: http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802001101/http://iei.kz/index.php/ru/sobytia-rus/novosti/274-zamestitel-direktora-instituta-evrazijskoj-integratsii-kalashnikova-natalya-pavlovna-provela-vstrechu-v-tsentre-sotsialnogo-obsluzhivaniya-po-raz-yasneniyu-poslaniya-prezidenta-ot-10-yanvarya-2018-goda-sotsialnym-rabotnikam |date=2019-08-02 }}&lt;/ref&gt;, осы қызметті 2018 жылдың қыркүйегіне дейін атқарды.

2018 жылдың қыркүйегінен бастап – [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] Журналистика және саясаттану факультеті саясаттану кафедрасының профессоры, сонымен қатар М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры&lt;ref&gt;Преподаватели кафедры социально-гуманитарных дисциплин Казахстанского филиала МГУ имени М.В. Ломоносова: http://www.msu.kz/information/person/person.php?ELEMENT_ID=4926&lt;/ref&gt;. 

2020 жылдан бастап осы күнге дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ҚХА кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттары ==

* 2008 — «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері» төсбелгісі;
* 2009 — Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы;
* 2011 — «ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; М.В. Ломоносов атындағы ММУ «Ломоносов» мерейтойлық медалімен берілген Құрмет грамотасы;
* 2012 — Сайлауды ұйымдастыруға белсенді қатысқаны үшін берілген ҚР Президентінің Алғыс хаты;
* 2013 — Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі;
* 2014 — [[«Құрмет» ордені]];
* 2018 — «Астана-20 жыл» мерейтойлық медалі; шетелдік марапат – «Ресей халықтары Ассамблеясына 20 жыл» алтын мерейтойлық медаль.
* 2019 – Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін ҚХА-ның «Мейірім» төсбелгісі. 
* 2020 – «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2020 – Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (ХАА) ХАА ғылымы мен жобаларын дамытуға қосқан үлесі үшін Алтын медалі.
* 2021 – II дәрежелі «Достық» ордені. 
* 2021 – «ҚР Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалі. 
* 2023 – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Алғыс» төсбелгісі. 
* 2023 – ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі.
Бұдан басқа келесі мерейтойлық медальдармен марапатталған:  «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл»; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (ҚР Президентінің жарлықтарына сәйкес); «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл»; «Қазақ хандығына 550 жыл» және т.б. ведомстволық марапаттары бар.

== Ғылыми қызметі ==

Студенттерге, магистранттар мен докторанттарға арналған келесі оқу курстарының әзірлеушісі: «Саяси үдерістерді талдау мен болжамдаудың заманауи технологиялары», «Қазіргі әлемдегі этносаяси үдерістер» «Саяси маркетинг», «Жобаларды басқару», «Таңдамалы технологиялар» және т.б. Магистрлық және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік жүргізеді. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалында мынадай авторлық курстарды жүргізді: «Қазақстан Республикасындағы модернизациялау негіздері», «Ұлттық сананы модернизациялау контексіндегі рухани жаңғыру». 2004–2008 жылдары – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы Д14.20.03 Диссертациялық кеңесінің ғылыми хатшысы. 300-ден астам еңбектің авторы, оның ішінде монографиялары (жеке авторлық және бірлескен авторлармен бірге), оқу құралдары мен халықаралық журналдарда, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар жинағында жарияланған мақалалары бар. «Қазақ диаспорасы ортасындағы Алаш орда философиясының қазіргі түсіндірілуі: жағдайы, бағалауы, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау) халықаралық жобасының тең авторы (2010 г. тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.).

«Сөнбесін от алауы» ғылыми документалды ой-толғау фильмінің ғылыми кеңесшісі (2012 ж., жоба материалдары бойынша, тең авторы: Б.И. Ракишева және т.б.). 2010 жылдан бері өткізілетін «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» Қазақстан халқы Ассамблеясы халықаралық жобасының бастамашыларының бірі (2010–2024). Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналған «Алаш философиясы – қазіргі жағдайы: толеранттылық, отансүйгіштік және азаматтық» ғылыми-гуманитарлық жобаның автор-құрастыру шысы (профессор, философия ғылымдарының докторы Т. Бурбаевпен бірге, 2015 ж.). «Жібек жолындағы сұқбаттар» халықаралық мәдениеттану жобасының тең авторы, «Жібек жолындағы жоба әңгімелерінің тарихы» деректі фильмінің ғылыми кеңесшісі (Алматы, 2017 ж., тең авторлар: М.М. Әуезов, Э.А. Цой). Мультимедиялық қосымшасы бар «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми-тарихи картасы» жобасын іске асыру синопсисінің автор-әзірлеушісі, сонымен қатар осы жобаның ғылыми кеңесшісі  (2017 ж. тең автор: Б. Аяған). 2018–2020 зерттеулерді жылдарға арналған ғылыми гранттық қаржыландыру аясында «Н. Назарбаевтың қоғамдық келісім мен бірліктің қазақстандық моделі» ғылыми-зерттеу жобасының ғылыми қызметкері (ҚР Білім және ғылым министрлігінің А.А. Башмаков). Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ҮЕҰ үшін сыйлықтар беру конкурсына (жоба жетекшісі) қатысқан. 2021 жылдың қорытындысы бойынша «Шаңырақ» ҚХА кафедралары қауымдастығы» РҚБ қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы белсенді қызметі үшін сыйлық алды. 2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бес ғылыми-зерттеу жобасына қатысады.

== Елеулі еңбектері ==


* Политическое измерение гражданского общества независимого Казахстана / Республика Казахстан: политическая модернизация (колл. монография). – Астана, 2008. - С.90-107.
* Ассамблея народа Казахстана и межкультурный диалог / Отв.ред. Е.Тугжанов, Е. Пивовар / Редколлегия: А. Власов, А. Ревский, И. Агакишиев, Н. Калашникова. - Москва: ОО «Ол Би Принт», 2009.
* Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия Н.Назарбаева: электронная и печатная презентация (систематизированная и аналитическая версия) на 3-х языках. - Астана, 2009. (соавтор - Е.Л. Тугжанов).
* ОБСЕ – Казахстан: опыт межэтнического взаимодействия в странах-участниках. - Астана, 2010. - 143 с. (соавторы - Е.Л. Тугжанов, С.К. Калмыков) /для участников Саммита ОБСЕ в Астане/.
* Государственная этнополитика Казахстана: новые тренды: Метод. пособие на каз. и рус. яз. / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2011. - 204 с. (соавтор-составитель - Ж.Х. Джунусова) ISBN 978-601-287-061-9.
* Нұсұлтан Назарбаев: бейбітшілік және қоғамдық келісім идеясы: Кол. моногр. на каз., рус., анг. яз. / Соавторы: Е.Л. Тугжанов, А.А. Абдакимов, Н.П.Калашникова, С.В.Селиверстов, Н.Ж. Шаймерденова. - Астана: «Акарман-медиа», 2010. - 258 б. ISBN 978-601-7185-11-4.
* Қазақстанның мемлекеттік этносаясаты: жаңа үрдістер: Әдістемелік құралы / Жалпы ред. басқарған Е.Л. Тоғжанов. - Астана: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, 2011. - 200 б. ISBN 978-601-287-061-9.
* Казахстанская Магнитка: Время. Люди. Судьбы. Статьи, очерки, интервью, воспоминания, документы / Под общ. ред. Е.Л. Тугжанова / Авторы проекта - Л.Шашкова, Н.Калашникова. – Алматы: ИД «Жибек жолы», 2012. – 336 с.ISBN 978-601-294-089-3.
* Императивы государственной политики Республики Казахстан. Аналитические материалы и методические рекомендации для государственных органов / Отв. ред. Н.П.Калашникова. – Астана, 2012. – 516 с. (на каз. и рус. яз.). ISBN 978-601-06-2064-3.
* Из истории депортаций. Казахстан 1930-1935 гг.: Сборник документов / Ред. коллегия: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н. Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А.Капаева, В.Осипов, В. Шепель. - Алматы: «LEM», 2012. - 772 с.
* Депортация народов в Казахстан в 1930-1950 гг.: общность истории (интервью с пострадавшими от депортаций в 1930-1950 годы в Казахстан) / Под общ. ред. Б.Ракишевой. - Астана, 2013. - 683 с. ISBN 978-601-280-461-4.
* Астана – новый тренд  образовательной интеграции в сфере  государственной службы //Научный журнал «Евразия: аналитика и прогнозы». Тематический выпуск «Казахстанский опыт межэтнической и межконфессиональной толерантности для стран постсоветского пространства». - Москва. - 2013. - №4. – С.23-27.
* Компетентностный подход в подготовке госслужащих корпуса «А»: международный опыт и перспективы внедрения новых форм // Государственное  управление и государственная служба. Тема номера: «Стратегия «Казахстан-2050» - новый политический курс». - Астана: АГУ при Президенте РК. - 2013. - №1. – С.51-60.
* Из истории депортаций. Казахстан 1935-1939 гг..: Сб-к док-в / Ред. кол.: З. Айдарбеков, Л. Актаева, Н.Джагфаров, Г. Кан, Н. Калашникова, А. Капаева, Е.А. Кузнецов,  Осипов, В. Шепель (отв.). - Алматы: «LEM», 2014. - 740 с. ISBN 978-601-239-341-5.
* Ассамблея народа Казахстана: летопись двух десятилетий: Моногр. на каз. и рус. яз. / Под  общ. ред. Е.Л.Тугжанова / Авторский коллектив: Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, В.С. Коробов, Н.У. Шаяхметов. - Астана, 2015. - 326 с. ISBN 978-601-7419-00-4.
* Дружба народов в годы Великой отечественной войны: По страницам фронтовых газет: Сб. материалов на каз. и рус. яз. / Рук. проекта Е.Л. Тугжанов / Сост. Н.П.Калашникова, Г.В. Кан, Ж.К. Симтиков, М.К. Сембинов. - Алматы, 2015. - 308 с. ISBN 978-601-7540-25-8.
* Этносаяси сөздік / Этнополитический словарь/ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности / Гл. ред. Е.Л.Тугжанов / Авторский коллектив: Е.Л.Тугжанов, Н.П.Калашникова, Г.К.Калмыков, В.А.Малиновский, Б.И.Ракишева, А.К.Садвокасова, Э.Д.Сулейменова, Ж.А.Жакупов, Н.Ж.Шаймерденова, Б.С.Капалбек, Г.Т.Тулегул. - Астана: Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2015. - 400 с.
* Национальный аналитический обзор, посвященный казахстанской модели общественного согласия и единства. По итогам 25-летия Независимости Республики Казахстан / Под ред. Е.Л. Тугжанова. - Астана: ТОО &quot;Kerulen KZ&quot;, 2016. - 128 с. ISBN 978-601-287-202-6.
* Народ Казахстана: Энциклопедия: на каз. и рус. яз. / Гл.ред. Ж.Н. Тойбаева. - Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2016. – 480 с. /в составе редакционной коллегии/ ISBN 978-601-7472-90-0.
* Народ Казахстана: история и современность: Сборник текстовых приложений к Интерактивной научной исторической карте «Народ Казахстана» / Рук. проекта: З.Е.Кабульдинов, научные консультанты: Б.Г. Аяган, Н.П. Калашникова. – Алматы: Атамұра, 2017. – 300 с. ISBN 978-601-282-024-9.
* Модернизация общественного сознания  и ценностных ориентиров социума: Гл. 5 - Стр.199-242 (в составе авторского коллектива) / Коллективная монография: «Социальная модернизация Казахстана&quot; / Г.С. Ныгыметов, М.М. Шибутов, Р.К. Кадыржанов и др. / Под общ. ред. Е.Ж. Бабакумарова. - Астана: Институт Евразийской  интеграции, 2017. – 368 с. ISBN 978-9965-31-911-2.
* Великие столицы – умные города: Сборник материалов межд. научной конф., посв. 20-летию Астаны – столицы Великой степи (27-28 июня 2018 года) / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. – Астана: Институт Евразийской интеграции, 2018. - 238 с. ISBN 978601-332-157-8.
* Тезаурус основных политических понятий, терминов и понятий современной практики: Учебно-метод. мат-лы по политологии для вузов / Под общ. ред. Н.П.Калашниковой. - Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2018. - 92 с. ISBN 978-601-337-085-9.
* Казахстанская модель общественного согласия и общенационального единства Н.А. Назарбаева: история и перспективы модернизации / Сборник научных трудов «круглого стола»: «Институт президентства как основа государственности Республики Казахстан&quot; / Под общ. ред. А.М. Рахимжанова. – Астана: Библиотека Первого Президента Республики Казахстан – Елбасы, 2018. – 138 с.
* Из истории депортаций. Казахстан. 1939-1945 гг.: Сборник документов / Под общ. редакцией Д.Ю. Абдукадыровой / Ред. коллегия: К.М. Абжанов, К.Ш. Алимгазинов (отв), Б.Г. Аяган, Б.О. Жангуттин, З.Е. Кабульдинов, Н.П.Калашникова, Г.В. Кан. - Алматы: Lem, 2019. - 708 с. ISBN 978-601-239-548-8.
* Евразийская экономическая интеграция: энциклопедический справочник. К 25-летию Евразийского проекта 1994-2019 / Коллектив составителей. - Нур-Султан: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2019. - 375 с. ISBN 978-601-337-126-6.
* Пленарный доклад &quot;Роль этноволонтерства в сохранении национального кода» / Межд. научно-практ. конф. «Модернизация общественного сознания и сохранение национального кода в контексте «Мәңгілік Ел», организованная научно-исследовательской группой в рамках проекта грантового финансирования Комитета науки Министерства образования и науки РК на тему «Казахстанская модель общенационального согласия и единства Н.Назарбаева в контексте модернизации общественного сознания» (Астана, ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 12 декабря 2018 года). - Астана, 2018. - С. 31-39.
* &quot;Рухани жаңғыру&quot; : перспективные тренды // Научный журнал Казахстан - Спектр. - 2018. - №1(83). – С.18-36. ISSN 6318 (издание, рекомендованное ККСОН МОН РК).
* Большая Евразия: новые тренды гуманитарного сотрудничества / Сб. материалов Межд. научно-практ. конф. «От идеи — к реальности: к 25-летию евразийской инициативы Нурсултана Назарбаева (Нур-Султан, 11 апреля 2019 г.). - Нур-Султан, 2019. - С. 100-106. ISBN 978-601-7804-67-1.
* Доклад на тему «Этнополитика и политология: от дискурса к практике» / Конгресс политологов Казахстана, со-модератор секции «Региональные политические процессы в Казахстане», руководитель редакционной группы по выработке рекомендаций Конгресса политологов (Нур-Султан, 28-29 мая 2019 г.). - Нур-Султан, 2019.
* Чингиз Айтматов  как символ духовного сближения и сотрудничества / &quot;Чингиз Айтматов и современный мир&quot;: Сборник материалов Международной конференции / Мос. гос. ун-т имени М.В. Ломоносова,  Ин-т  стран Азии и Африки / Отв. ред. д-р ист. наук, проф. Ж.С. Сыздыкова. - М.: ООО «4 Принт», 2019. – .184-189. ISBN 978-5-6042126-2-2.
* Family Policy in the Context of the Transition  to Sustainable Development: A Comparative Analysis  of Russia and Kazakhstan // International Journal  of Criminology and Sociology. – 2020. – №9. – Р. 391-399. ISSN (online): 1929-4409. Индексируется в: Scopus  (co-author: Z. Iskakova). 
* Консолидирующие проекты Ассамблеи народа Казахстана: общность истории и памяти // Вестник РГГУ. Серия Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения. – 2020. – №3. – С. 115−129 (индексируется в РИНЦ, ВАК РФ). ISSN 2686-7648.10.28995/2686-7648-2020-3-115-129.
* Family Policy as a Power of Political Stability: Experience of Kazakhstan // Social Politics. – 2021. Volume Advance Article. – Feb 26. (co-authors: Z. Iskakova,  M. Onychko, R. Salikzhanov, B. Smagambet, E. Otar,  Z. Abetova). (co-author: Z. Iskakova) 
* Новые тренды взаимодействия государства  и гражданского общества в контексте «Слышащего государства» // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Журналистика. – 2021. – №2(135). – C.12-20. (соавтор: Д.Р. Айтмагамбетов).  
* История женских лагерей ХХ века  и реабилитация. / Сборник материалов межд.  научно-практ. Конф. «Вопросы реабилитации жертв массовых политических репрессий в Казахстане  в 20-50-х гг. ХХ века: отечественный опыт  и международная практика». – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, 2021. –  220 с.  
* «Концепция «слышащего государства»  К.К. Токаева: от идеи к реальному воплощению» /Материалы Всероссийского конгресса политологов «Россия и политический порядок в меняющемся мире: ценности, институты, перспективы: Москва,  16-18 декабря 2021 г. / Под общ. ред. О.В. Гаман Голутвиновой и др. – М.: Издат «Аспект Пресс», 2021 г. – 608 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7567-1170-7&lt;/nowiki&gt;  
* Приграничное сотрудничество и народная дипломатия в укреплении межэтнических отношений: кейсы из практики /Мат-лы межд. научно-практ. конф. «Межэтническое согласие на современном этапе: опыт и задачи на будущее». – Тараз: ИП «Бейсенбекова», 2021. – 129 с.
* Традиции Шелкового пути: современные этно- и социокультурные особенности (на примере Южного региона) // «Qazaqtany». – 2022. – №3(15). –С. 64-72 (совторы: А. Жусупова, М. Бурибаева) (индексируется в РИНЦ)  
* Брачность в Казахстане: ретроспективный анализ и тенденции // Вестник ЕНУ имени  Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология. – 2022. – №4(141) (соавторы: Ж.А. Искакова, Э. Кауменова). 
* Политика исторической памяти в научно образовательных контекстах / «История. Память. Люди»: межд. научн. истор. конф. – Алматы, 2022. –  С. 210-217 (соавтор: А.Ю. Тимощенко). 
* Казахстанские контексты этнополитики / «Политические вызовы и политический диалог  в условиях глобальной турбулентности»: мат-лы Всероссийской конференции РАПН / Под ред.  О.В. Гаман-Голутвиной, Л.В. Сморгунова, Л.Н. Тимофеевой. — М.: Аспект Пресс, 2022. — 536 с. (соавтор: Самат Нурбол).
* Один пояс, один путь: новый тренд сближения цивилизаций // Казахстан–Спектор. –  2023. – №4. – Т. 108. Политика и общество (соавтор:  Ван Лулу), журнал КОКСНВО. 
* Методология исследования националисти- ческого дискурса в полиэтнической среде // Евразийская интеграция: экономика, право,  политика. – 2023. – №17(1). – С. 166-177. (соавторы:  А.С. Жусупова), ВАК, РФ. 
* Нациестроительство в Казахстане: этно- конфессиональные контексты // Евразийская интеграция: экономика, право, политика. – 2023. – №17(3). – С. 159-167 (соавтор: К.А. Байтуреева), журнал ВАК, РФ.  
* Особенности брачно-семейного поведения  в Южном регионе Казахстана // Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». – 2023. – №3. – С. 10-24 (соавтор: Ж.А. Искакова) , журнал ВАК, РФ. 
* АЛЖИР: детские судьбы политических репрессий (фрагменты архивных материалов и устных историй) // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304-9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор:  Ю.Р. Арсланова) 
* Фактор этничности в репродуктивном поведении граждан Казахстана // Россия в глобальном мире. – 2023. Т.26. – Вып.3. – С. 93-114. DOL: 10.48612/RG/ RGW.6.3.7, РИНЦ, ВАК РФ. ISSN 2304 9472; ISSNe 2949-3501 (соавтор: Ж.А.Искакова ) 
* Казахстанский мартиролог:современные подходы освещения данных о политических репрессиях // «QAZAQTANÝ». – 2023. – 3 (19) 09. –  С. 35-46.ISSN 2708-0897 РИНЦ / &lt;nowiki&gt;https://doi.org|&lt;/nowiki&gt;  0009-008-2853-3446 (соавтор: Арсланова)
* Aibek Kumysbekov, Natalya Kalashnikova, Alexandr Danilov, Assel Ayaganova, Preconditions and causes of inter-ethnic conflicts in Central Asia in RIVISTA DI STUDI SULLA SOSTENIBILITA 1/2024, pp 45-64, DOI: 10.3280/RISS2024-001004 Индексируется в: Scopus  (co-author: Aibek KumysbekovAibek Kumysbekov). 
* Ethno-political contexts in the programs  of political parties of Kazakhstan and China // Slovak international scientific journal. – 2024. – №85 Political Sciences. – P. 88-99 (co-author: Wang Lulu).
* Особенности партийной системы в Китае  Казахстане. Государственное управление  и государственная служба, (1 (88), (2024). С.75-89. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.52123/1994-2370-2024-1193&lt;/nowiki&gt; (соавтор: Ван, Л.), журнал КОКСНВО. 
* Влияние межэтнических отношений  в Южном регионе Казахстана на общественную стабильность и национальное единство по результатам экспертного опроса». Научный журнал КОКСНВО РК «Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Политические науки. Регионоведение. Востоковедение. Тюркология 2024 г., №3, С. 124-14. (соавторы: Жусупова А.С, Ван Лулу). &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-148-3-124-141&lt;/nowiki&gt;. 
* Динамика развития семьи в Казахстане. Казахстан-Спектр, 111(3). серия «Политика  и общество. &lt;nowiki&gt;https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/&lt;/nowiki&gt; article/view/319.(2024). (соавторы: Ж., Алдангаркызы А., Гайнутдинова), журнал КОКСНВО

== Қоғамдық қызметі ==
* Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі
* Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі&lt;ref&gt;Справочник Научно-экспертного совета Ассамблеи народа Казахстана. Сайт Академии государственного управления при Президенте РК: https://www.apa.kz/download/ciiscr/NES-portfolio2018.pdf&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия мүшесі&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлтттық комиссия туралы: https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801051605/https://egov.kz/cms/kk/law/list/U1700000462 |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Астана-Байтерек» Әйелдер клубы» қоғамдық ұйымның мүшесі.

== Отбасы ==
''Әкесі'' - Неруш Павел Павлович (1917 жылы туылған) – Халхин-Гол шайқасының қатысушысы&lt;ref&gt;Халхин гол шайқасы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;, Ұлы Отан соғысының II топтағы ардагері&lt;ref&gt;Ұлы отан соғысы: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B&lt;/ref&gt;. [[File:Комсомольская юность.jpg|thumb|Неруш Виктор Павловичтің өмірбаяны мен қызметі туралы &quot;Комсомольская юность, никогда ты не знала покоя&quot; жинағында...&quot;]] Соғыста алған жарақаттан кейін 1942 жылдан бастап 1981 жылға дейін - 39 жыл бойы - С.М. Киров атындағы Талды-Қорған қант зауытының жабдықтау бөлімінің бастығы, директордың орынбарасы лаузымында қызмет етті. Партиялық комитеттің мүшесі болған. Еңбек ерлері [[Нұрмолда Алдабергенов]]&lt;nowiki/&gt;пен, Злиха Тамшибаевамен және т.б. жақын дос болған.

''Анасы'' - Саколова Софья Яковлевна (1920 жылы туылған) балаларының тәрбиесімен айналысып соғыстағы жарақаттарымен өмір сүрген жолдасына қамқорлық жасаған.

''Ағалары'' - Неруш Виктор Павлович (1944 жылы туылған), Неруш Валерий Павлович (1946 жылы туылған), Неруш Сергей Павлович (1952 жылы туылған) – Қазақстанның дамуына үлкен үлес қосқан белгілі қоғам қайраткерлері:

- Неруш Виктор Павлович он үш жылдан астам комсомолдық, партиялық, әкімшілік жұмыста қызмет еткен – ЛКЖО Гвардейск орталық комитетінің 1-ші хатшысы; Қазақстанның ЛКЖО ОК насихаттау бөлімі меңгерушісінің орынбасары; Комсомолдың Талды-Қорған облыстық комитетінің  2-ші хатшысы; ҚР Қаржы министрлігі борышкерлермен жұмыс істеу комитетінің облыстық басқаруы басшысының орынбасары; «Такор» қаржы-өнеркәсіптік компаниясының бас директоры болып аймаққа көптеген инвестияцияларды тартуға үлес қосқан. «Құрмет белгісі» орденінің  және басқа мемлекеттік марапаттардың иегері. Оның өмірлік ұстанымы ретінде «Комсомол бізге беруді үйретті. Әлсізге – күшіңді, сүрінгенге – иығыңды, адасқанға – сенімділік пен сананың көңілділігін» деген түсінік болды;

- Неруш Валерий Павлович аймақтық және республикалық деңгейдегі комсомолдық, партиялық жұмыста отыз жыл бойы қызмет атқарған; өмірінің көп жылдарын Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің дамуына арнаған (аймақтық және республикалық деңгейде, Қазақстан Республикасының халықтық бақылау комитетінің Ұйымдастыру–бақылау басқармасының меңгерушісі (Алматы));

- Неруш Сергей Павлович Қазақстан Республикасы ішкі істер бөлімдерінде жедел жұмыста 20 жылдан астам қызмет еткен. ҚР ІІБ ұйымдасқан қылмыспен күресу басқармасының бастығы болған, Көкшетау облысының ІІБ бастығының орынбасары және т.б. лауазымды қызметтерде істеген. Жүзден астам аса қауыпты қылмыстардың ашылуына тікелей қатысқан, қылмыстық тергеудің үздік қызметкері болып танылған. «Милиция үздігі», «ІІМ мінсіз қызметі үшін» медальдарының және т.б. марапаттардың иесі. Қазақстанда «Жан сақшылар Қауымдастығын» құрудың бастауында тұрып оны халықаралық деңгейге жеткізді. Халықаралық жан сақшылар қауымдастығының күміс белгісінің иегері (1998 жылдан бері). 2013  жылы (дүниеден өтер алдында) оның ұлы - Неруш Вячеслав Сергеевич әкесінің «Неруш Сергей. Из жизни опера» атты кітабын шығарып, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ІІМ мұражайларына тапсырған. Бұл кітап қазіргі таңда полиция қызметкерлерін дайындауда үлкен қолданысқа ие.

''Қызы:'' Калашникова Анастасия Николаевна – медицина ғылымдарының кандидаты, емдеу диетологиясы саласындағы сертификатталған маман.

''Ұлы:'' Калашников Никита Николаевич – құқықтану магистрі, он бес жылдан астам Қазақстанның кеден органдарында қызмет етіп келеді.

Бес немересі бар: Софья, Эльхан, Даниил, Елизавета, Виктория.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>da3l3o11hefl4jj71fdj7zqjd59lyxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томирис (көбелек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627157</id>
    <revision>
      <id>3586509</id>
      <parentid>3586466</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3586350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3431" sha1="ijwkj6grgeebw41qk5sbg3jcya5qy4k" xml:space="preserve">[[Сурет:Euchloe tomyris.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}}
{{Taxobox|name=Томирис|regnum=Животные|phylum=[[Членистоногие]]|classis=[[Насекомые]]|ordo=[[Чешуекрылые]]|familia=[[Белянки (бабочки)|Белянки]]|genus=''[[Euchloe]]''|species='''Томирис'''}}
'''Томирис''' — бұл [[Ақкөбелек|ақтар]] тұқымдасынан шыққан күндізгі [[Қабыршақ қанаттылар|көбелек]].   

== Сипаттамасы ==
Қанатының ұзындығы 22-23 мм. Екі жыныстың да дақтары қанаттарының түбінде аздап жасыл реңкке ие, айқын көрінетін қиғаш дискісі бар және ішінде ақ жағынды бар үлкен апикальды дақ бар. Алдыңғы қанаттың жоғарғы жағы қараңғы. Алдыңғы қанаттарының төменгі жағы жеңіл, үстіңгі жағында бірдей үлгіде, ал артқы қанаттарында жасыл реңмен сұр болады. Артқы қанатының төменгі бөлігі ашық сары-сұр өрістермен және ақ фонда сызықтармен, нәзік мәрмәр өрнегін құрайды.

== Аудан ==
[[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]] &lt;ref name=&quot;ККУБ&quot;&gt;Красная книга Республики Узбекистан.&amp;nbsp;— Т. II&amp;nbsp;— Животные.&amp;nbsp;— Ташкент: Chinor ENK, 2009.&amp;nbsp;— 218 с.&lt;/ref&gt; . 

Шөлді сазды жартастарды мекендейді (400-700 м биіктікте).  

== Биология ==
Бір жыл ішінде дамиды бір ұрпақ дамиды. Қаптаған қуыршақтардың көбелектері ақпан айының соңында - наурызда немесе наурыздың екінші жартысында - сәуірде пайда болады. Көбелектердің ұшу уақыты наурыз-сәуір айларында. Қуыршақтан шыққаннан кейін көп ұзамай жұмыртқа салады. Наурыз айының соңынан бастап ''шынжыр табандар толқын таратқыш'' Поповпен  ''қоректенеді''. Сәуір-мамыр айларында пупация. Пупа өсімдіктің базальды бөлігінде, топырақта немесе өсімдік қалдықтарында ұйықтайды.

== Қауіпсіздік ==
Түр Өзбекстанның Қызыл кітабына енгізілген (2009) - 1 санат. Олардың саны аз және жергілікті тұрғындарда бір маусымда 10-20 көбелекке дейін жетеді, тұрақты түрде төмендей береді. Өзбекстандағы шектеуші факторлар: түрдің табиғи мекендейтін жерлерінің жойылуы, құрттардың жемдік өсімдіктерінің жойылуы. 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>ijwkj6grgeebw41qk5sbg3jcya5qy4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санди Сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628621</id>
    <revision>
      <id>3586512</id>
      <parentid>3586362</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3584007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7669" sha1="8sb9r2l9ee6svmeia0or608pac36kcl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі = Санди Сұлтан
 |Сандуғаш Сұлтан
 |Сурет =
 |Сурет ені = 250px
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні =  17.05.1975
 |Туған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
 |Мансабы = Журналист
 |Азаматтығы = 
 |Ұлты = қазақ
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері =  
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = Ұлы - Санжар, қызы - Айсель
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
}}
'''Санди Сұлтан''' ([[17 мамыр]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қазақстан]]) — танымал тележүргізуші, [[журналист]], [[Астана]] телеарнасындағы жаңалықтар тілшісі, «SSLab» телелабораториясының негізін қалаушы, медиа-білім саласындағы көрнекті тәлімгер, [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

== Өмірбаяны ==
Заң академиясында оқып, [[Алматы|Алматыдағы]] сән бутигінде жұмыс істеді. Бірде дүкенге әйгілі бір адам кірді, бірақ Санди оны танымады. Ол [[журналист]], [[продюсер]], «КТК» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы, қазір марқұм Сергей Клещенков болып шықты. Кетіп бара жатқанда ол: «Ал сіз теледидардан ақпараттық бағдарлама жүргізгіңіз келмейді?» деп сұрады да, визит карточкасын қалдырды. Сөйтіп, оны «КТК» телеарнасына шақырды. Санди бірден теледидарға шықпады - үш ай бойы ол сөйлеу техникасымен, дауыс шығарумен және дикцияны дамытумен айналысты.

Санди Султан [[2002 жыл|2002 жылдан]] бері телевизия саласында қызмет атқарады, биыл 17 жыл. «Жаңалықтар», «7NEWS» және «Выход есть» жаңалықтар бағдарламалары арқылы көрермендерге таныс. Еңбек жолын КТК арнасынан және RETRO-FM радиосында жүргізуші болып бастады, «Жетінші» арнада жұмыс істеді. Ол әйгілі қазақ және орыс журналистика шеберлерінен сөйлеу өнері  және шешендік өнерді үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatv.kz/ru/team/5/|title=Санди Султан|publisher=astanatv.kz|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt; [[2015 жыл|2015 жылдың]] ақпан айынан бастап «Астана» телеарнасында «Жаңалықтар 20:30» бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар [[2011 жыл|2011 жылдан]] [[2018 жыл|2018 жылға]] дейін [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде]] баспасөз хатшысы болды. Ол өзінің «SS LAB» телелабораториясын құрды.

== &quot;SSLAB&quot; телелабораториясы ==
«SS LAB» [[2015 жыл|2015 жылдан]] бастап жұмыс істейді. Студия ашу идеясы Сандиге әріптестері мен білім алушы ізденушілердің арқасында келді. Қазіргі уақытта жеке жаттығуларға қатысты көптеген ұсыныстар бар. Шешендік өнерді үйренгісі келетіндердің арасында танымал [[Саясаткер|саясаткерлер]], бизнесмендер, ұлттық компаниялардың топ-менеджерлері, [[Заңгер|заңгерлер]] және басқалар бар. Санди мектебінің басты артықшылығы – университеттерде көбінесе теоретиктер сабақ береді, ал олар практиктер. «Жетінші арна» телеканалының креативті директоры, әйгілі теледидар және радио [[Жүргізуші|жүргізушісі]] Евгений Переверзев «SS Lab»-та сабақ беруге келіскендердің алғашқылардың бірі болды. Кейіннен оларға қазақстандық теледидардың ең жақсы журналистерінің бірі Олжас Рамазанов қосылды, ол шәкірттерімен жүздеген қызықты сюжеттер түсіре алды. 

Телевизиялық зертхана [[Қазақстан|Қазақстанда]], [[Астана]] қаласында, Сейфуллин көшесі 31-де орналасқан. Санди Сұлтан басқарған SSLAB тобы «Жетінші арна» студиясында сабақ жүргізеді. Авторлық бағдарлама бойынша шешендік және сөйлеу техникасына оқытады. Әрбір студенттің танымал қазақстандық тележүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден шеберлік сабақтарын өтуге мүмкіндігі бар, теледидарлық макияж суретшілерінен кәсіби макияжды қолдануға үйрену,  «Жетінші арна» жаңалықтар студиясында қызықты теория мен теледидарлық тәжірибесін алуға, сонымен қатар сәтті фотосессияның әдістері мен құпияларын зерттей алады. Курстың соңында - емтихан тапсырылады, фото және видео жұмыстары бар жеке портфолио, сонымен қатар сертификат беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://femme.kg/materials/full/443.html|title=Казахстанская телеведущая Санди Султан: &quot;Одним звонком я полностью изменила свою жизнь&quot;|publisher=FEMME - Модное издание в Кыргызстане|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі==
Екі баланың анасы – ұлы Санжар, қызы Айсель. Балалардың жас айырмашылығы 19 жас.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:журналист]]
[[Санат:17 маусымда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әйелдері]]
[[Санат:тележүргізуші]]</text>
      <sha1>8sb9r2l9ee6svmeia0or608pac36kcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алек Бенджамин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628945</id>
    <revision>
      <id>3586551</id>
      <parentid>3586336</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6760" sha1="rq47a8ez4kukypgqrv2a73l3dr3eb36" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Алек Бенджамин
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Alec Benjamin.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 28 мамыр, 1994
 |Туған жері          = Финикс, Аризона, АҚШ
 |Мансабы               = Әнші және әндер авторы
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =[https://alecbenjamin.com/ Official website]  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Алек Бенджамин''' (28 мамыр 1994 ж.туған) — американдық әнші және әндер авторы.  Ол «[[Let me down slowly]]&lt;nowiki/&gt;» әнімен танымал. Жеке жобасынан басқа, Бенджамин Джон Беллион сияқты әртістермен ән жазуда, соның ішінде Беллионның «The Human Condition» альбомындағы «New York Soul Pt. Ii» әнді орындауда табысқа қол жеткізді. Оған [[Эминем]], Джон Майер, Пол Симон және [[Бен Гиббард]] сияқты әртістер қатты әсер етеді. 

Бенджаминнің «I Built a Friend» әні &quot;[[America's Got Talent]]&quot; шоуында 12-ші маусымының 1-эпизодында (2017 ж. 30 мамыр) сайыскер Меррик Ханнаның заманауи би тыңдауына қолдау ретінде пайдаланылды.  Ол өзінің американдық теледидарлық дебютін 2019 жылдың 8 қаңтарында Джеймс Корденмен бірге «The Late Late Show with James Corden» шоуында «Let Me Down Slowly» әнін орындаған кезде жасады.

Бенджамин сонымен бірге «Can I Sing For You?» атты туындысын жасаған кезде жариялылықтың өсуін байқады.  Бұл халыққа жазған әндерін орындайтын бейнелер.  Осы бейнелер сериясын әлеуметтік медиа платформаларында немесе [[YouTube]] сияқты бейне ағынды қызметтерінде табуға болады.
==Дискографиясы==

=== Микстэйптері ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Атауы
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| Ақпарат
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;7&quot;| Диаграммадағы ең жоғарғы позициялары
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Billboard 200|АҚШ]] 
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Canadian Albums Chart|Канада]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Hitlisten|Дания]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|Франция]] 
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Dutch Single Top 100|Нидерланд]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[VG-lista|Норвегия]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Sverigetopplistan|Швеция]]
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Mixtape 1: America''
|
* Шығуы: 22 сәуір, 2013 жыл
* Лэйбл: White Rope
| — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Narrated for You''
|
* Шығуы: 16 қараша, 2018 жыл
* Лэйбл: Atlantic
| 127 || 62 || 10 || 130 || 61 || 5 || 20
|}

=== Синглдер ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| Атауы
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:1em;&quot;|Жыл
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Диаграммадағы ең жоғарғы позициялары
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Billboard Hot 100|АҚШ]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[ARIA Charts|Австралия]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Canadian Hot 100|Канада]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Hitlisten|Дания]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Irish Singles Chart|Ирландия]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Single Top 100|Нидерланд]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[VG-lista|Норвегия]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Sverigetopplistan|Швеция]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Swiss Hitparade|Швейцария]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[UK Singles Chart|Біріккен Корольдік]]
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Paper Crown&quot;
| 2014
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;3&quot; {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;End of the Summer&quot;
| 2016
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;I Built a Friend&quot;
| 2017
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Let Me Down Slowly]]&quot;
| rowspan=&quot;6&quot; | 2018
| 79 || 56 || 49 || 6 || 17 || 22 || 6 || 38 || 20 || 31
| rowspan=&quot;6&quot;| ''Narrated for You''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Boy in the Bubble&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;If We Have Each Other&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Death of a Hero&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Outrunning Karma&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;1994&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Must Have Been the Wind&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; | 2019
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;2&quot;|''TBA''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Jesus in LA&quot;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;| &quot;—&quot; чартқа түспеген немесе осы аумақта шықпаған синглді білдіреді.
|}

[[Санат:Әншілер]]</text>
      <sha1>rq47a8ez4kukypgqrv2a73l3dr3eb36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакиза Кажбанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>630418</id>
    <revision>
      <id>3586510</id>
      <parentid>3586463</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3584018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="g1m46qycva2u1nopof6oveaqib7lxub" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бакиза Кажбанова''' ([[1907 жыл]] – ? жыл) — Қазақстандағы әйелдер қозғалысының  мүшесі. 1907 жылы қазіргі Қаратөбе ауданы, Орал облысында дүниеге келген. 

== Білімі == 
[[1927]] жылы [[Орал]] губсовпарт мектебін, [[1937]] жылы Мәскеу қаласындағы Свердлов атындағы Бүкілодақтық коммунистік ауылшаруашылық [[университет]]ін бітірген. [[1946]] жылы [[Қазақстан]] Компартиясының Орталық Комитеті жанындағы Лениндік курсты бітірді. 

== Кәсіби мансабы == 
[[1930]] жылдан бастап КПСС мүшесі. [[1925]]-[[1940]] жылдар аралығында Қаратөбе әйелдер бөлімінің,Жамбетті укомының,Сламкен (Фурманов) райком партиясының басшысы, Орал БК(б)П үйірме комитетінің әйелдер [[сектор]]ының меңгерушісі болып жұмыс жасады. Одан кейін, [[1940]]-[[1946]] жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің нұсқаушы қызметін атқарған. Кабардин-Балқар АССР-нің  Нальчик қалалық кеңесінің атқарушы комитетінің [[бөлім]] басшысы, Қазақстан Компартиясы [[Орталық]] Комитетінің аппаратында қызметтер атқарған. 
[[1946]]-[[1946]] жылдары [[Қазақ КСР]] [[Ет]]-[[сүт]] өндіру өнеркәсіп министрінің орынбасары, [[1949]]-[[1952]] жылдары – [[Алматы]] қалалық комитет [[партия]]сының 2-ші хатшысы, [[Қостанай]] обком партиясының хатшысы, Қазақ КСР нан өнімдері Министрлігінің жауапты [[қызметші]]сі. Қазақстан КП(б) төртінші және алтыншы съездерінің делегаты, [[1952]] жылы [[Қазақстан]] Компартиясының алтыншы съезінде [[Тексеру]] комиссиясының мүшесі болып сайланды. [[КСРО]] [[медаль]]дары және [[орден]]дерімен марапатталған. 
[[1963]] жылдан бері – [[одақ]] көлемінде маңызы бар жеке зейнеткер.&lt;ref&gt;Қазақ КСР қысқаша энциклопедиясы. 1 том, Алматы, 1985 жыл&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:1907 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>g1m46qycva2u1nopof6oveaqib7lxub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631490</id>
    <revision>
      <id>3586671</id>
      <parentid>3585549</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Сатыбалдиев|Сатыбалдиев]] ([[User talk:Сатыбалдиев|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3193820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="i8v97lnuspgj1fpw78s7aectv1x58fa" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі              = Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров
 |Сурет              = Nurlan Beknazarov.jpg
 |Ені                = 300px
 |Атауы              = 
 |Туған күні       = 12.06.1964
 |Туған жері       = [[Шымкент]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы         = [[Қазақстан]]
 |Білімі             = 
 |Діні               = 
 |Партиясы           = [[Нұр Отан]]
 |Негізгі идеясы     = 
 |Мансабы            =
 |Әкесі              =
 |Анасы              =
 |Жұбайы             =
 |Жұбайлары          =
 |Балалары           =
 |Марапаттары        = 
 |Қолтаңбасы         =
 |Сайты              = 
 |Commons            = 
}}
'''Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров''' (1964 жылы 12 маусымда Шымкент қаласында туған) - Қазақстан мемлекеттік қайраткері, [[Шымкент]] қаласынан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты  (2018 жылдан бері).

== Өмірбаяны ==
1984-1992 жылдары Шымкент қ. Қажымұқан атындағы Орталық стадионында әдіскер, инженер, бас инженер, директордың орынбасары, директоры.&lt;ref name=bio&gt;{{cite web| url = https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34689279#pos=1;61 | title = Бекназаров Нурлан Кудиярович (персональная справка) | accessdate = 2019-09-02}}&lt;/ref&gt;

1992-1996 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік сақтандыру фирмасының облыстық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі басқарманың бастығы, бас директорының бірінші орынбасары.&lt;ref name=bio/&gt;

1996-2003 жылдары &quot;Сенім&quot; ЖАҚ, &quot;Санур&quot; ЖШС, &quot;Трансойл&quot; АҚ филиалдары директорының орынбасары, вице-президенті.&lt;ref name=bio/&gt;

1999-2016 жылдары Шымкент қалалық мәслихатының II, III, IV, V, VІ шақырылымдарының депутаты болып сайланды.&lt;ref name=bio/&gt;

2003-2008 жылдары Шымкент қалалық мәслихатының тексеру комиссиясының екі шақырылымының төрағасы.&lt;ref name=bio/&gt;

2011-2018 жылдары Шымкент қалалық мәслихатының үш шақырылымның хатшысы.&lt;ref name=bio/&gt;

2018 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды.&lt;ref name=shym2018&gt;{{cite web| url = https://www.zakon.kz/4940596-kto-izbran-deputatami-senata-ot.html | title = Кто избран депутатами Сената от Шымкента | publisher = Zakon.kz | date = 2018-10-08 | accessdate = 2019-09-02}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]</text>
      <sha1>i8v97lnuspgj1fpw78s7aectv1x58fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амфибия адамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631900</id>
    <revision>
      <id>3586542</id>
      <parentid>3586351</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2830390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7084" sha1="tsx4rbqdg5o4caqvza5x435yf27u9z4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кино|Қазақша атауы=Амфибия адамы|Компания=[[Ленфильм|Киностудия «Ленфильм»]]|Келесі фильм=|Алдыңғы фильм=|Жыл=1961|Ұзақтығы=95 мин|Тілі=[[Русский язык|Русский]]|Мемлекет=КСРО|Түсім=|Бюджеті=|Композиторы=[[Петров, Андрей Павлович|Андрей Петров]]|Шынайы атауы=|Операторы=[[Розовский, Эдуард Александрович|Эдуард Розовский]]|Актерлер=[[Коренев, Владимир Борисович|Владимир Коренев]]&lt;br&gt;[[Вертинская, Анастасия Александровна|Анастасия Вертинская]]&lt;br&gt;[[Козаков, Михаил Михайлович|Михаил Козаков]]|Сценарист=[[Гольбурт, Акиба Абрамович|Акива Гольбурт]]&lt;br&gt;[[Ксенофонтов, Александр Сергеевич (кинооператор)|Александр Ксенофонтов]]&lt;br&gt;[[Каплер, Алексей Яковлевич|Алексей Каплер]]|Продюсері=|Режиссёрі=[[Казанский, Геннадий Сергеевич|Геннадий Казанский]]&lt;br&gt;[[Чеботарёв, Владимир Александрович|Владимир Чеботарёв]]|Жанры=[[Драма (жанр)|драма]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]&lt;br&gt;[[фантастика]]|Сурет ені=|imdb_id=0055844}}
'''«Амфибия адамы»''' — 1961 ж. «Ленфильм» киностудиясында режиссер В.Чеботарёв пен Г.Казанскийдің Александр Беляевтің ғылыми-фантастикалық романы негізінде түсірілген кеңестік көркем фильм.

Фильмнің премьерасы 1961 жылы 28 желтоқсанда өтті, ал 1962 жылы 3 қаңтарда фильм кең таралды. 1962 жылы кеңестік кино таратудың көшбасшысы - 65 миллион көрермен.

== Сюжеті ==
Буэнос-Айрестегі балықшылар мен інжу аулаушылар қорқады - теңізде құпия «теңіз шайтаны» пайда болды. Алайда, салқын кәсіпкер - інжу-аңшылар артелінің иесі Педро Цурита - жұмбақ тіршілік иесін ұстап, оны жағдайға бейімдеуді шешеді. Ол «шайтанның» ізін суытпай шығанақты күзетуге кіріседі. Өкпелері мен акулаларының қуысы бар демсіз адам - ​​Ихтиандер есімді жас - бұл доктор Сальватордың ағзаларды трансплантациялау бойынша батыл тәжірибелерінің нәтижесі. Ихтиандер адамдармен және өркениетпен жақсы таныс емес - ол әкесінің үйінде және теңізде өскен, достары - дельфиндер.

Бірде Ихтиандер үстінде батып бара жатқан бір қызды көрді және оны ажалдан құтқарды. Бұл жедел кездесу жас жігіттің өмірін өзгертеді. Ол қалаға алғаш рет шығады және ол жерде өзінің шынайы құтқарушысы кім екенін білмейтін сүйкімді Гуттиерді табады. Жастар арасында сезім пайда болады. Алайда, қыздың әкесі Балтазар оны Зурита (қыз өзін өзінің құтқарушысы деп санайды) есебінен үйлендіруді талап етеді. Гуттиер қарсы болады, бірақ ақырында өзін теңізге лақтырған Ихтиандер суға батып кетті, ал оның нағыз құтқарушысы - Зурита деп сенеді.

Бірнеше әрекеттен кейін Зурита ақыры «теңіз шайтанын» ұстап алды. Сальватор ұлын Зуританың қолынан шығарады, бірақ ол дәрігерді кемеге шабуыл жасады деп айыптайды. Дәрігерлер мен Ихтиандер қамауға алынып, түрмеге жабылған. Алайда Сальватордың досы, Гуттиерді сүйетін журналист Олсен жас жігіттің қашып кетуіне көмектеседі. Гуттиер қазір босайды - әкесі Зуритаға үйленуге қатты наразы емес қызын қолдай отырып, кәсіпкерді ашуланшақтап өлтіреді. Бірақ олар бақытты таба алмады: Ихтиандер бөшкедегі суда ұзақ уақыт түрмеде болғандықтан, денсаулығы нашарлады, енді ол теңізден шыға алмайды.

== Рөлдерде ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; float:center;&quot;
! style=&quot;background:#C6C9FF&quot; |Актер
! style=&quot;background:#C6C9FF&quot; |Рөлі
|-
|[[Владимир Коренев]]
|''[[Ихтиандер]]''
|-
|[[Анастасия Вертинская]]
|''Гуттиер''
|-
|[[Михаил Козаков]]
|''Педро Цурита''
|-
|[[Николай Симонов]]
|''доктор Сальватор''
|-
|[[Анатолий Смиранин]]
|''Балтазар''
|-
|[[Владлен Давыдов]]
|''журналист Олсен''
|-
|}

== Марапаттар ==
1962 жылы «Советский экран» журналы өткізген фильмдер байқауында көрермендер фильмнің үздік бестігіне кірді, ондықтың ішінде он актер А.Вертинская (6 орын) және В.Коренев (8 орын), композитор А. Петров және оператор Е.Розовский болды. (1963).Триестегі ғылыми-фантастикалық кинофестивальдегі күміс парус сыйлығы (Италия, 1962)
II сыйлық - «Күміс ғарыш кемесі» Триестегі IFF ғылыми фильмінде (1963)

== Сілтемелер ==

* &lt;nowiki&gt;https://https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA-%D0%B0%D0%BC%D1%84%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%8F_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1961)&lt;/nowiki&gt;&lt;br /&gt;


{{бастама}}</text>
      <sha1>tsx4rbqdg5o4caqvza5x435yf27u9z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан тарихы порталы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>638007</id>
    <revision>
      <id>3586621</id>
      <parentid>3585662</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан сайттары|Қазақстан сайттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4604" sha1="dcp3mdlo295aekqm9jntzgcj020hcka" xml:space="preserve">{{Компания
| company_name     =Қазақстан тарихы порталы

|логотипі   = 
 |түрі                  = Мемлекеттік интернет-ресурс
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі         = Қазақстанның өткен тарихы туралы нақты және толық ақпаратты беру
 |ұраны                = 
 |құрылды             = [[25 қыркүйек]] 2013 жыл
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары             = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы           = Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі және Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
 |орналасуы         = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 |басты адамдары      = Ержан Нүсіпбеков, Диас Есдаулетов, Надежда Шаяхметова, Олжас Беркінбаев, Алтынбек Құмырзақұлы
 |саласы              = Интернет-жоба, Ақпараттық технологиялар, Медиа
 |өнімі            = 
 |айналым               = 
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны    = 7 адам
 |басшы компания = «[[Qazcontent]]» АҚ
 |бағынышты компания    = 
 |сайты                 = https://e-history.kz/kz
}}

'''«Қазақстан тарихы» интернет-жобасы''' (''e-history.kz'') – Қазақстан тарихына арналған онлайн интернет жоба. Портал 2013 жылы іске қосылды. Жобаның иесі және үйлестірушісі Қазконтент компаниясы және Мәдениет және ақпарат министрлігі.  

Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің қолдауымен «[[Qazcontent|Қазконтент]]» Акционерлік қоғамы тарапынан әзірленді.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/kz//contents/view/5083/ Қазақстан тарихы порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200512225134/https://e-history.kz/kz//contents/view/5083 |date=2020-05-12 }}&lt;/ref&gt;  

== Тарихы ==
«Қазақстан тарихы» порталы сол уақыттағы ҚР Мемлекеттік хатшысы М.М. Тәжиннің төрағалығымен 2013 жылдың 5 шілдесінде өткен мекемеаралық жұмыс тобының (МАЖЕТ) кеңейтілген отырысында қабылданған шешім негізінде құрылып, 2013 жылдың 25 қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі базасында «Қазақстан тарихы» Интернет-жобасының тұсаукесер рәсімі өтті.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/kz/publications/view/presskonferentsiya_posvyashchennaya_vebportalu_istoriya_kazahstana__197/ «Қазақстан тарихы» порталына арналған баспасөз мәслихаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412112140/https://e-history.kz/kz/publications/view/presskonferentsiya_posvyashchennaya_vebportalu_istoriya_kazahstana__197 |date=2020-04-12 }}&lt;/ref&gt;

=== Құрылымы ===
«Қазақстан тарихы»  – Қазақстан Республикасының азаматтарына (Мектеп оқушылар, студенттер, ғылыми қызметкерлер, әр түрлі жастағы оқырман қауым) ақпараттық қолдау көрсетіп, Қазақстан тарихын интернет әлемінде жүйелі түрде насихаттау. Порталда Қазақстан тарихының бес кезеңінің үлкен электронды қоры жинақталған. 

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан сайттары]]</text>
      <sha1>dcp3mdlo295aekqm9jntzgcj020hcka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пьер Луи Мария Шанель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654894</id>
    <revision>
      <id>3586544</id>
      <parentid>3585919</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12190" sha1="1q7y6xesudklfnsua91l5uon0717u3c" xml:space="preserve">[[Сурет:Peter Chanel.jpg|нобай|Пьер Луи Мария Шанель]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}}
'''Пьер-Луи-Мари Шанель''' ({{lang-fr|Pierre-Louis-Marie Chanel}}, &quot;Пьер-Луи-Мари Шанель&quot;; 12 маусым, 1803, La Potiere, Belle коммуна, бөлімі Эн, [[Франция]] - 18 сәуір, 1841, Футуна ) - француздық католик діни қызметкер және миссионер. Католик шіркеуі қасиетті және шейіт ретінде құрметтейді.

== Өмірбаян ==
1819 жылдан бастап, Пьер Шанель оқыған семинариясында бастап, 1823 коммунасының кіші семинариясында - Мексимьё, және 1824 жылы Брусеминариясында кіші семинариясы болған.

Семинарияны 24 басқа бітірушілермен бірге Пьер Шанель 1827 жылы 15 шілдеде епископ Дэви арқылы діни қызметкер болып тағайындалды. Содан кейін ол біраз уақыт Амберюде діни қызметкердің көмекшісі ретінде болды. Онда ол Клод Бретті кездестірді, ол оның досы және Мария қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды.

Пьер Шанель жас кезінен миссионер болуды армандады және бұл армандар Амберудағы бұрынғы викардың [[Үндістан]]да миссионер болған хаттарымен бекітілді.

1828 жылы Пьер Шанель епископ Беллиге хат жолдап, оны миссияға жіберуді өтінді. Епископ одан бас тартып, оны Кроцетке діни қызметкер етіп тағайындады. Сол уақытта ол жаңа миссияны ұйымдастырғалы жатқан епархиялық діни қызметкерлер тобымен кездесті.

1831 жылы ол шетелде миссионерлік қызметке бет бұрған Мэри қоғамының мүшесі болды. Қоғам оның таланттарын жергілікті жерде пайдалануға шешім қабылдады және бес жыл бойы ол Bell семинариясында рухани әкесі болды. 1833 жылы Шанель әкесі Жан-Клод Колинмен бірге Римге еріп барды, онда олар жаңадан құрылған қоғамға бата іздеу үшін саяхаттады. 1836 жылы Рим Папасы Григорий XVI миссионерлік қоғамды мақұлдады, ол бірден Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы аралдарға миссия жіберуді сұрады. 24 қыркүйекте Монашеской ант алды Chanel бойынша 1836 жылы жүзіп миссионерлердің тобын басқарды. Гавр жылғы 24 желтоқсандағы туралы 1836. Олармен бірге Папа Григорий XVI Батыс Океания епископын басқаруға бұйырған епископ Жан Батист Помпалье еріп жүрді. Ол 1838 жылы [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияд]] аяқталды, ал 1848 жылы Оклендтің алғашқы епископы болды.

Жолда әкесі Клод Брет ауырып, 1837 жылы 20 наурызда қайтыс болды.

Миссияның штаб-пәтері екі миссионерді тастап кеткен Увеа аралы болуы керек еді. Шанель өзі жақын саяхат Футуна олар бойынша іріктелген еді. Mary-Nizir Delorma және Томас Boag, сүйемелдеуімен, Тонга аралдарының. Олар сайтқа 1837 жылы 8 қарашада жетті.

== Шейіт болу ==
Бастапқыда миссионерлер тобын король Ало Ниулики жақсы қабылдады, содан кейін ол бүкіл аралға иелік етті. Бірақ миссионерлер жергілікті тілді үйреніп, уағыз айта бастағанда, патша өзінің наразылығын білдіре бастады. Ол христиан діні оған бас діни қызметкер және патша ретінде кедергі болады деп сенді. Мейтела патшаның ұлы шомылдыру рәсімінен өтуді шешкенде, король бұған жол бермеу үшін өзінің ең жақсы жауынгері, күйеу баласы Мусумусуды жібереді. Мусумусу басында Мейтелаға барды және олар шайқасты. Ұрыста жараланған Мусумусу медициналық көмекке зәру болып, Шанельге барды. Пьер Шанель оған құрметтесіп жатқанда, Мусумусу Шанельдің басына балтамен ұрған. Қасиетті әкесі алған жарақатынан 1841 жылы 28 сәуірде қайтыс болды.

Пьер Шанельдің өлімі туралы хабар бірнеше айдан кейін ғана сыртқы әлемге жеткен жоқ. Франциядағы Мэри қоғамының мүшелері бұл туралы білгенге дейін шамамен бір жыл өтті. Қастандық жасалғаннан кейін екі апта, Американдық сауда кемесі Уильям Гамильтон, басқарма Mary Nizir, Boaga және басқалар бойынша алып, аралында оларды әкелді Uwea (келді 18 мамыр, 1841 ). Содан кейін ол Морис -Низир Помпальердің өкілі Жан-Батист Эпальға Пьер Әулие, Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт.

== Естеліктер ==
Шанельдің қайтыс болғанын білген епископ Помпальер әкесі Филипп Виармен бірге Санта-Мария шхунымен 1841 жылы 19 қарашада Валлис және Футуна аралдарына жүзіп кетті. Олар Увейге 1841 жылы 30 желтоқсанда келді. Жергілікті миссионерлік, Әке батальоны, аралында қалуға епископ үгіттеп, Филип Viard барды Футуна ол келді, 18 қаңтар, бойынша 1842. Жергілікті бас Агили Шанельдің денесін эксгумациялауға келісім берді. Виардтың өтініші бойынша кеме дәрігері денені тексеріп, Шанельдің Мэри-Низир айтқандай өлгенін растады. Әулиенің денесін бальзамдап, матаға орап, бөшкеге салған. Бұл формада ол 1842 жылы 3 мамырда Жаңа Зеландияға жеткізілді.

Жаңа Зеландияда қалдықтар «сапалы ағаш» табытқа салынып, 1849 жылға дейін сол жерде болды. 1849 жылы 15 сәуірде олар Оклендтен Маукинге кетіп, 4 мамырда Сиднейге жетті. 1850 жылы 1 ақпанда әкесі Бернин сүйектерімен бірге Францияға кетті, олар 1850 жылы 1 маусымда келді.

== Футунаға қайта келу ==
Пьер Шанель өзінің шейіт болғанына қарамастан, өз миссиясын орындады. Помпальер әкелерді Екатерина Сервант, Франсуа Рулло-Дубиньон және ағасы Мэри-Низирді аралға оралуға шақырды. Олар 1842 жылы 9 маусымда келді. Аралдың барлығы дерлік католик дінін қабылдады . Тіпті Мусумусу сенді. Пьер Шанельді құрметтеу үшін Поидегі шіркеуге барғандар оның қабірінің үстінен өтіп кетуі үшін оны жерлеуді өтінді.

== Деректер мен болжамдар ==
Әулиенің агиографиясындағы маңызды мәселе - арал тұрғындары өте тез сенді. (Рас, Шанельдің қайтыс болуы мен діни қызметкерлердің келуі арасында аралдықтардың көтерілісі басталды, ол әскери күшпен басылды, сондықтан католик халқының көп пайызы католик еместерінің өлімінен де, халықтың репрессияны болдырмас үшін католицизмді қабылдауынан да туындауы мүмкін). Сондықтан, қазірдің өзінде 1889 жылы Шанель шейіт ретінде ұрып-соғылды және 1954 жылы Рим Папасы [[Пий XII]] канонизациялады (Океанияның қамқоршысы болды). Оның 3 дәптерінің 2-сі сақталған, оны миссионер ретіндегі жұмысын бағалауға болады.

Көптеген адамдар Шанельдің шейіт болған жерін шатастырып, Футуна (Вануату) аралын Жаңа Гебридтер аралдар тобынан ( Вануату мемлекетіне тиесілі ) атайды.

Өкініштің бір түрі ретінде футунандар Пьер Шанельге арнайы ән мен би арнады, ол Тонга аралдарында да орындалады. 28 сәуір - Уоллис және Футуна аралдарында ресми мереке. Әулие жәдігерлері 1977 жылы аралға қайтарылды. Сол кезден бастап олар Поидағы басты шіркеудің жанындағы сегіз бұрышты капеллада сақталады. Реликвиялар кіреберістің жанындағы шыны қорапқа, ал жақын күміс қорапқа әулиенің бас сүйегі салынған. Шіркеу еденіндегі тастар оның қай жерде өлтірілгенін белгілейді. Витринаның артындағы мұражайдың кішкентай бөлмесінде қасиетті әкенің заттары бар.

== Дұға ==
«Святой Пьер Шанель, вы покинули родную страну, чтобы проповедовать Иисуса, Спасителя мира, народам Океании. Направляемый Божьим духом, благородной силой, вы несли любовь даже ценой своей жизни. Сделайте так, чтобы мы могли прожить свою жизнь в мире, радости и любви. Может ваши молитвы и ваш пример приблизят царство Божье на земле».

== Сілтемелер ==
* Әулие Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт

* Әулие Пьер Шанель

{{Суретсіз мақала}}</text>
      <sha1>1q7y6xesudklfnsua91l5uon0717u3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадер-Мейнхоф құбылысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>655457</id>
    <revision>
      <id>3586545</id>
      <parentid>3585923</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1746" sha1="nx5rkuz68ixcnd9fnbrjweg7d46el0i" xml:space="preserve">[[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат  туралы білген бойда  барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз  ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.&lt;ref&gt;[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құбылыстар]]
[[Санат:Психология]]
[[Санат:Жалған әсер]]</text>
      <sha1>nx5rkuz68ixcnd9fnbrjweg7d46el0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архитектуралық модернизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663402</id>
    <revision>
      <id>3586521</id>
      <parentid>3586137</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2880717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26278" sha1="8zwvql4etao04ktn2waofirn1ccv6nl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Архитектуралық модернизм''' ('''{{lang-fr|modernisme}}''') — ХХ ғасыр архитектурасындағы қозғалыс, формалар мен конструкцияларды түбегейлі жаңартумен, өткеннің көркемдік стильдерінен бас тартумен байланысты мазмұнды өзгерту. Ол 1900 жылдардың басынан 1960 жылдарға дейінгі кезеңді қамтиды, Батыс Еуропа мен АҚШ сәулетінде Постмодернизм өнерінің жаңа тенденциялары пайда болды. Арнайы әдебиеттерде &quot;сәулет модернизмі&quot; термині сол контексте қолданылатын &quot;заманауи сәулет&quot;, &quot;заманауи қозғалыс&quot; немесе жай &quot;заманауи&quot; терминдеріне сәйкес келеді. &quot;Модернизм&quot; өрнегі кейде &quot;қазіргі сәулет&quot; ұғымының синонимі ретінде қолданылады.

Сәулет модернизміне ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық конструктивизм (1910-1920 жж.), 1920-1930 жылдардағы функционализм және КСРО-ның 1920 жылдардағы рационализм, Германиядағы Баухаус қозғалысы, Германия мен АҚШ-тағы 1930-1950 жылдардағы халықаралық стиль, қатыгездік, кеңестік модернизм, органикалық сәулет сияқты сәулет ағымдары кіреді.

Сәулет модернизмінің негізгі өкілдері-қазіргі заманғы сәулет өнерінің бастаушылары Фрэнк Ллойд Райт, Вальтер Гропиус, Ричард Нойтра, Людвиг Миес ван Дер Роэ, Ле Корбузье, Альвар Аалто, Оскар Ниемейер және басқалар.   

== Жалпы сипаттамасы ==
Архитектуралық модернизмнің ұстанымы атаудың өзінде жатыр - бұл қазіргі заманның рухына, бүгінгі күннің талаптарына сәйкес келетін түбегейлі жаңа нәрсе жасау. Модернизмде көркем тілді жаңартуға, архитектураның жаңалығына — жобаға енгізілген конструктивті және жоспарлау идеяларына да, сыртқы пластикалық формаларға да түбегейлі көзқарас бар. &quot;Бетон және шыны призмалар&quot; бейнелі өрнегі модернизм ғимараттарының жалпы сипатын жақсы көрсетеді.

Сәулет модернизмінің негізгі принциптері:

* ең заманауи құрылыс материалдары мен конструкцияларын (атап айтқанда, болат немесе теміржол жақтауын) пайдалану.
* ішкі жоспарлауды шешуге ұтымды тәсіл (функционалдық тәсіл),
* безендіру үрдістерінің болмауы, құрылыстар бейнесіндегі Тарихи реминисценциялардан түбегейлі бас тарту,
* &quot;халықаралық&quot; сипат.
Сәулет модернизмі ғылыми-техникалық және өнеркәсіптік прогрестің соңғы жетістіктеріне, сондай-ақ өз заманының алдыңғы қатарлы әлеуметтік-реформаторлық идеяларына негізделген. Модернистік сәулетшілердің әлеуметтік көзқарастары, әдетте, айқын демократиямен, тіпті солшылдықпен ерекшеленді - кем дегенде оның теоретиктерінің көптеген мәлімдемелерінде.

Сәулет өнеріндегі модернизмнің алғашқы стильдері &quot;неостиль&quot; деп аталады: орыс модернизмі, Австриядағы сессия, Германиядағы югендстиль, Франциядағы арт-нуво, сонымен қатар кейінірек барлық жерде дамыған неоклассицизм.

Модернизмнен кейінгі стиль - бұл постмодернизм, оның басты ерекшелігі — функцияның үстемдігінен бас тарту және дәстүрлі тарихи стильдердің элементтерін қолдануға оралу.

== Пайда болуы - XIX ғасырдың екінші жартысы ==
Қазіргі заманғы сәулет (модернизм) XIX ғасырдағы техникалық және өнеркәсіптік революцияның негізгі көзі және шабыттандыратын бастамасы болды. Темірбетон, өте берік және жүктемеге төзімді материал, алғаш рет 1867 жылы патенттелген. Оны қарапайым француз бағбаны Джозеф Монье ойлап тауып, өсімдіктерге арналған бақша ванналарын жасау үшін шешім табуға тырысты — бұл темірбетон (күшейтілген бетон) конструкцияларының дамуына негіз болды. Тарих бұрын білгендерімен салыстырғанда өте жеңіл және берік, бұл құрылымдар өнеркәсіптік құрылыста, кейінірек тұрғын және қоғамдық ғимараттарда жаңа формаларды өмірге әкелді. Сонымен бірге металлдан жасалған құрылыс игерілді — көбінесе үлкен аралықтары бар батыл және әсем металл конструкциялар жылыжайлар, көпірлер құрылысында, вокзал перрондары мен ірі қалалық базарлардың төбелері үшін пайдаланылды. Металл конструкцияларын қолдана отырып салынған осы дәуірдің әйгілі ғимараттары-Париждегі Сент-Женевьев кітапханасы (1850), Хрусталь сарайы Д. Лондондағы Пакстон (1851), Париждегі Дүниежүзілік көрмедегі Машиналар сарайы (1889), Бруклин көпірі (1883) және басқалар. Париждегі сол Дүниежүзілік көрмеге Эйфель мұнарасы салынды-алдымен көрменің таза уақытша құрылысы ретінде, кейінірек XIX ғасырдың техникалық және құрылыс прогресінің символына айналды.

Америка Құрама Штаттарында ғасырдың аяғында металл қаңқасы бар биік ғимараттардың құрылысы басталды (сыртқы жағы әлі де сәндік тастан жасалған). Раманың арқасында ғимараттар 15-20 қабаттың биіктігіне жетуі мүмкін-өте&quot; жеңіл &quot; жоспармен (Чикагодағы Монаднок үйі, 1891, арх. Дж. Рут; Чикагодағы Шлезингер &amp; Майер сауда үйінің ғимараты, 1899-04, арх. Л.Салливен). Алғашқы биік ғимараттарды жобалау мен салудағы басым рөл Чикаго мектебі деп аталады, оның идеологы Луис Салливен, функционалды тәсілдің белсенді чемпионы, әйгілі &quot;форма функцияны ұстанады&quot; деген сөздің авторы (сонымен қатар жас Ф.Л. Райттың мұғалімі ретінде де белгілі).

Жаңа тенденцияларды дамытуда Ұлыбританиядағы &quot;өнер және қолөнер&quot; қозғалысы маңызды рөл атқарды, оның шабыттары суретші және эссеист Уильям Моррис, суретші және жазушы Джон Рескин болды. Архитектурадағы ұтымды тәсілдің маңыздылығын талантты сәулетші Чарльз Ренни Макинтош, Глазго деп аталатын мектептің қатысушыларының бірі, ағылшын модернизмінің жетекшісі, өзінің теориялары мен жобаларында қорғады.Германиядағы өнеркәсіптік өрлеуді атап өткен жөн, атап айтқанда Мюнхенде Біріккен өнеркәсіптік және көркемөнер шеберханаларын құруда (1898), ірі көркем және өнеркәсіптік көрмелерде (Дармштадт колониясының көркем және сәулет көрмелері (1897, 1901, 1905-08), Дрезден өнеркәсіптік көрмесі (1899-1900) және басқалары).

Сәулет өнерінің жаңа тенденцияларын дамытуда Вена секциясының жетекші сәулетшісі Отто Вагнер үлкен рөл атқарды (Хойос сарайы, 1890, Венадағы көп пәтерлі үйлер, 1890 жылдардың соңы).

XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Еуропада гүлдене бастаған - Неміс югенд, Австриядағы сессия, Француз арт-нуво, орыс модерні — формаға да, негізгі қондырғыларға да қатысты өткенмен батыл түрде үзілді. &quot;Неостиль&quot; архитектурасы, оның үлкен, бұрын ойластырылмаған терезе саңылаулары мен едендері, үлкен әйнек беттері, болат пен темірбетонды батыл игерді, осылайша модернизмнің тікелей алғышарты болды.

Осы кезеңде сәулет пен дизайнды жаңарту қозғалысының теориялық негізін Готфрид Земпер (Германия), Анри Ван де Вельде (Бельгия), Виоле-ле-Дюк (Франция), Луис Салливен сияқты көрнекті сәулетшілер мен сәулет теоретиктерінің мақалалары, кітаптары (және кейде ғимараттары) дайындады.

Модернизмнің алдыңғы қатарлы сәулетшілері: Чарльз Р. Макинтош, ч.-Ф. - а. Войси (Ұлыбритания), Отто Вагнер, Адольф Лоос (Австрия), Ханс Пельциг (Германия), Хендрик П. Берлаге, Анри Ван де Вельде (Бельгия) және басқалары. Америкада-Луис Салливен, сонымен қатар Фрэнк Ллойд Райт. Олардың барлығы дерлік аймақтық &quot;неостилиялардың&quot; өкілдері болғанына қарамастан, оларды сәулет өнеріндегі модернизмнің бастаушылары деп санауға болады.

== ХХ ғасырдың басы. Соғысқа дейінгі кезеңдегі жаңа құрылыстың жетістіктері ==

Еуропадағы алғашқы темірбетон тұрғын үй ғимараты 1904 жылы салынған - Париждегі Бенджамин Франклин көшесіндегі 10 қабатты әйгілі көп қабатты үй, 25, август Перренің жобасы бойынша. Жасырын емес темірбетон қаңқасы оның қасбетінде айқын көрінеді, жеңіл және ашық, бірақ әлі де зергерлік бұйымдардан бос емес. Август Перр Францияда &quot;бетонның әкесі&quot; деп аталады, ол осы материалды қолдана отырып, ғимараттар салудың алғашқы және сәтті тәжірибешісі болды.

Алайда, темірбетон сәулетшілер арасында бірден танылмады, олардың пікірінше, оның құрылымдары &quot;эстетикалық емес&quot; — тым жұқа, қатты емес және біркелкі емес болып көрінді. Осы себепті ол &quot;әдемі қасбеттері бар ғимараттар&quot; үшін жарамсыз материал болып саналды. Теміржол бетонының құрылымдық және пластикалық мүмкіндіктерін игеру үшін азаматтық сәулет кейінірек пайда болды. XIX ғасырдың аяғы — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік Өрлеу көптеген жаңа өндірістік кәсіпорындар мен басқа да өнеркәсіптік нысандарды салу қажеттілігін тудырды. Дизайнерлер, негізінен, жаңа құрылыс материалдарына бей-жай қарамайтын және сәулеттік безендірудің талаптарымен байланысты емес инженерлер заманауи конструктивті шешімдер мен ресурстарды батыл қолданды, кейде өте әсерлі көркемдік әсерге қол жеткізді — мысалы, швейцариялық р.Майардың &quot;ұшатын&quot; көпірлерінің немесе француз Э. Фрейсиннің әуе кемелеріне арналған экспрессивті пластикалық ангарлардың мысалында.

Германия бұл кезде Еуропадағы экономикалық прогрестің көшбасшысы болды. AEG ірі өнеркәсіптік концерні (жалпыға бірдей электр қоғамы) әйгілі сәулетші Питер Беренсті AEG бас сәулетшісі және дизайнері лауазымына шақырды. Оның Берлиндегі AEG зауыттық кешендері, әсіресе ол 1909 жылы концернге арнап салған турбина зауыты-жаппай, қатаң, ерекше атап өтілген монументалды ғимараттар-өнеркәсіптік қуат пен капитал күшінің өзіндік символына айналды.

К.Беренс архитектурадағы функционализм принциптерін дәйекті түрде қорғады - оның шеберханасында жұмыс істеген Уолтер Гропиус, Баухаустың болашақ жасаушысы. 1911 жылы Гропиус жобасы бойынша (А.Мейермен ынтымақтастықта) Альфельд-на-Ляйне қаласында &quot;Фагус-верк&quot; етік қалыптарының фабрикасы салынды. Зауыттың үш қабатты ғимараты, оның үлкен, көлденең созылған терезелері және тұрақты әйнек бұрыштары — тектоника туралы қалыптасқан идеяларды құлатқан - жаңа сәулет тілінің дамуындағы маңызды кезең болды. В. Гропиустың соғысқа дейінгі тағы бір көрнекті ғимараты-ол (А. Мейермен бірге) неміс Веркбундтың 1914 жылғы көрмесіне арналған зауыт ғимараты. Мұнда ғимараттың екі жағындағы спиральды баспалдақтар көлденең тартқыштармен бөлінген қатты шыны қабықпен қоршалған, сонымен қатар жартылай дөңгелектелген, бұл сол кездегі салмақсыздықтың керемет әсерін тудырды.

Жалпы, сол кезеңнің азаматтық сәулеті (тұрғын үйлер, қалалық ғимараттар) &quot;көркемдік&quot; стилизация жолымен жүрді — сәулетшілер арасында готика, романеск, испан стилі, неоклассиканың сәндік формаларының үлгілері бар альбомдар болды; Ресейде, мысалы, орыс ұлттық стилі. Қазір мұндай ғимараттар &quot;эклектика&quot; жалпы терминімен біріктірілген. Art Nouveau (югенд, ар нуво), оның негізінде бірдей &quot;көркемдік&quot; стиль болса да, прогрессивті тенденциялар оған жат емес — форманың орындылығы, қабырға жазықтығын ою-өрнектен тазарту принципіне қатысты. Архитектуралық ортада осы тақырыптарға — жаңа міндеттер мен құрылыс технологияларының жаңа мүмкіндіктеріне байланысты архитектураны түбегейлі жаңарту қажеттілігі туралы қатаң пікірталас жүргізілді. Австриялық сәулетші Адольф Лоос бағдарламалық жасақтаманы жариялады, көбінесе арандатушылық эссе &quot;ою-өрнек және қылмыс&quot; (1913), онда ол әр түрлі жалған стильдердің (сонымен қатар қазіргі заманғы) &quot;көркемдік романтизмін&quot; сынға алды, ол сол кезде жалпы қабылданған идеяларға өткір сынақ ретінде қабылданды.

Америка құрлығында сәулетші Фрэнк Ллойд Райт архитектураны жаңарту үшін осындай науқан жүргізді. Адлер мен Салливен фирмасындағы ұзақ жұмыс, биік ғимараттардың алғашқы құрылысшысы, рационализм идеологы Луис Салливеннің басшылығымен оның көзқарастар жүйесін қалыптастырды, оны ұтымды, функционалды тәсілдің жақтаушысы етті. Қазірдің өзінде өз бетінше жұмыс істей отырып, шамамен 1900 жылдан 1917 жылға дейін ол бірқатар ерекше жеке үйлерді жобалап, тұрғызды — &quot;ашық&quot; жоспармен, қасбеттердің көлденең сызықтарымен, шатырлардың кең төбелерімен — төмен үйлердің төбелері және іші керемет кең және жайлы.  Бұл үйлер &quot;Прейри үйлері&quot; деп аталды, мүмкін олар негізінен Иллинойс штатының шөлді аудандарында, Чикаго айналасында салынған. &quot;Прейри стилінің&quot; ең жақсы райттық ғимараттарының бірі - Уорд В. Виллитс үйі, (Хиланд Парк, Иллинойс, 1902), Мейер Мэй үйі (Гран Рапидс, Мичиган, 1908), Айвери және Квини Кунли үйі (Риверсайд, Иллинойс, 1908), Фредерик Роби үйі (Чикаго, 1910). Райттың 1900-1009 жылдар аралығында жасаған осы және басқа да жобаларын ол жарнамалық альбом үшін таңдады - Wasmuth портфолиосы (1910 жылы Берлинде жарық көрген), Райттың жұмыстары Еуропада танымал болды және бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық сәулетшілерге үлкен әсер етті.

Дегенмен сәулетшілер-жаңашылдар соғысқа дейінгі дәуірінде жетістіктері өте көп. &quot;Техника&quot; мен &quot;өнер&quot; арасындағы алшақтық әлі де бар, оны жеңу керек. Сәулет біртіндеп қасбеттік декорациядан босатылып, ойлауды үш өлшемде игере отырып, сәулетшінің назарын көлемдер, кеңістіктер, функционалдылық проблемалары, материалдардың &quot;тазалығы&quot; проблемалары көбірек тартады — бұл югенд эстетикасы әдетте артта қалды. Сонымен, қазіргі заманғы технологиялар, әсіресе теміржол бетонының ашылуы сәулетшіге алдыңғы онжылдықтардағы құрылысшылар болмаған мүмкіндіктер беретіні белгілі болды.

Осы кезеңнің көрнекті сәулетшілері және олардың ғимараттары:

* Германияда: Питер Беренс, Вальтер Гропиус.

* Австрияда: 
** Отто Вагнер (вилла Вагнер-2, 1913, австриялық пошта жинақ банкі , 1906)
** Джозеф Хоффман (Брюссельдегі Стокле сарайы, 1905-1911 жж)
** Адольф Лоос (Австриядағы жеке виллалар, Швейцария, 1904-1917).

* Нидерланд: Хендрик П. Берлаге (Амстердам биржасының ғимараты, 1897-1903 жж)

* АҚШ: 
**Ф. л. Райт (&quot;Прейри үйлері&quot;, 1900-1917 жж)
** Л. Г. Салливен (Ван Алленнің әмбебап дүкені, Клинтон, Айова, 1914; аудитория ғимараты, Чикаго)


== Архитектурадағы модернизм стилінің мысалдары ==

* Дессаудағы Баухаус ғимараты, 1926-29, арх. В. Гропиус;
* Барселонадағы Германияның көрме павильоны, 1929, арх. Мис Ван дер Роэ;
* Пуассидегі Вилла Савой, 1930, арх. Ле Корбузье;
* Лондондағы &quot;хай-пойнт-1&quot; және &quot;Хай-пойнт-2&quot; тұрғын үй кешендері, 1936, арх. Б. Лубеткин;
* Паймиодағы Санаторий, 1933, арх. Аалто;
* Чандигарх қаласының сәулеті, Үндістан. Арх. Ле Корбузье, П. Жаннер және т. б.;
* Бразилияның жаңа астанасы, Бразилиа, арх. Л. Коста, о. Нимейер, 50-ші жж.;
* Нью-Йорктегі Сигрем ғимараты, 1958 ж., Арх-ры Миес ван Дер Роэ, Ф. Джонсон;
* Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайы, 1955. Арх. Фрэнк Ллойд Райт.
* Монреальдағы Экспо-67 &quot;Хабитат&quot; тұрғын үй кешені, 1967, арх. М. Сафди.
* Веллингтондағы &quot;Улей&quot; парламенттік ғимараты, 1981, арх. Базил Спенс.

== Әдебиет ==
* Pevzner, Nicolaus. Pioneers of the Modern Movement. London, 1936
* Гидеон, Зигфрид. Кеңістік, уақыт, сәулет. (неміс тілінен аудармасы), Стройиздат, М., 1984 ж.
* Френк Ллойд Райт. Архитектура болашағы. М., 1960.
* William J.R. Curtis. Modern Architecture since 1900. Phaidon, 1982, 1987, 2006. ISBN 9780714833569.
* Қазіргі Батыс сәулеті. Изогиз, Мәскеу, 1932.
* Фремптон К. «Современная архитектура. Критический взгляд на историю развития». М.: Стройиздат, 1990

== Сілтемелер ==
* [http://www.brussels50s60s.be Brussels50s60s.be], Брюссельде 1950-1960 жылдардағы сәулет өнеріне шолу (ағылшын.)
* [http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44921%20 Wolfram Lübbeke: «Neues Bauen» im ''Historischen Lexikon Bayerns'' (неміс тілінде сәулетшілердің өмірбаяндарына сілтеме жасай отырып)]


[[Санат:Сәулет стильдері]]
[[Санат: Сәулет өнері]]</text>
      <sha1>8zwvql4etao04ktn2waofirn1ccv6nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рауан Кенжеханұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666293</id>
    <revision>
      <id>3586986</id>
      <parentid>3497669</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3586986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26365" sha1="7xipf1dt3go4u0muz1olwb4coxobaem" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Рауан Кенжеханұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Rauan Kenzhekhan.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 01.05.1979
 |Туған жері            = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті]]
 |Әкесі                 = Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы
 |Анасы                 = Алметова Әсипат Сауытбекқызы
 |Жұбайы                = Райымбекова Мира Хариевна
 |Балалары              = '''''Ұлдары:''''' Сырым (2007), Керім (2020) &lt;br&gt;'''''Қыздары:''''' Шұғыла (2011), Алуа (2015)
 |Марапаттары           = {{Құрмет ордені}} {{!}} {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|til.kz}}&lt;br&gt;{{URL|bilimland.kz}}&lt;br&gt;{{URL|kitap.kz}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Рауан Кенжеханұлы''' ([[1979 жыл]]ы [[1 мамыр]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[қоғам қайраткері]], журналист, [[дипломат]] және әлеуметтік кәсіпкер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кенжеханулы Рауан (персональная справка)|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылғы ''«Wikipedian of the Year»'' (''«Жыл Википедияшысы»'').   

[[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің]] президенті (2023).  Халықаралық Young President Organization ұйымының Қазақстандық бөлімшесінің төрағасы (2024-2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханулы назначен председателем организации YPO Kazakhstan|url=https://ulysmedia.kz/news/34129-rauan-kenzhekhanuly-naznachen-predsedatelem-organizatsii-ypo-kazakhstan/|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Халықаралық &quot;Қазақ тілі&quot; қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлы YPO Kazakhstan ұйымының төрағасы болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/xalyqaralyq-qazaq-tili-qogamynyn-prezidenti-rauan-kenzexanuly-ypo-kazakhstan-uiymynyn-toragasy-boldy|publisher=InformBuro}}&lt;/ref&gt;.   

== Өмірбаяны ==
1979 жылы 1 мамыр күні [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген. Рауанның әкесі — [[Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов|Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы]], анасы — [[Әсипат Сауытбекқызы Әлметова|Алметова Әсипат Сауытбекқызы]], екеуі де [[Филология|филологтар]].  

=== Білімі ===

* Алматы қаласындағы 161 көпсалалы гимназияның түлегі (1996).

* [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]н «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша бітірген (2001).
* 2004 жылы Стратегиялық менеджмент және Қаржы мамандығы бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды. 
* 2011 жылы Гарвард университетінде Халықаралық қатынастар бағдарламасы бойынша зерттеу бағдарламасын аяқтаған. 

=== Кәсіби қызметі === 
2001 жылдан бастап «[[Хабар (телеарна)|Хабар]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасында журналист болып жұмыс істейді, «Хабар» арнасының атынан Қазақстан президентінің журналистер пулына кіреді, кейін «Хабар» телеарнасында «Жеті күн» апталық қорытынды талдау бағдарламасының редакторы.

2004 жылдан «Хабар» агенттігінің [[Ресей|Ресей Федерациясында]] меншікті тілшісі.

2005-2006 жылдары баспасөз қызметі басшысы, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық бөлімінің меңгерушісі.

«[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» республикалық телерадиокорпорациясының Маңғыстау облыстық филиалының директоры.

2008-2009 жылдары [[Маңғыстау облысы]] әкімінің қоғамдық-саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі.

2009-2011 жылы «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша [[Гарвард университеті]]нде оқуын жалғастырады.

2010-2011 жылдар аралығында Гарвард университеті [[лингвистика]] департаментінің оқытушысы.

2011 жылдан бастап электронды білім саласында қызмет ететін [[Bilim Media Group]] компаниясының басшысы және «[[WikiBilim|Ұлттық аударма бюросы]]&lt;nowiki/&gt;» қоғамдық қорының жетекшісі.&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819&lt;/ref&gt;

2016 жылы 1 қыркүйектен бастап [[Bilim Media Group]] директоры болып жұмыс істейді.

2017 жылы 1 маусымнан бері «Ұлттық Аударма бюросы» қоғамдық қорының атқарушы директоры (бұрынғы - WikiBilim). Қор 2017-2020 жылдар аралығында әлемнің үздік оқулықтарын қазақ тіліне аудару бойынша «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын жүзеге асырды.

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі. Әлеуметтік даму және білім беру мәселелері жөніндегі топқа кіреді.

2023 жылғы 21 шілдеден бастап «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды.&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot;&gt;[https://www.inform.kz/kz/rauan-kenzhehanuly-halykaralyk-kazak-tili-kogamynyn-prezidenti-bolyp-saylandy_a4092360 Рауан Кенжеханұлы халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті болып сайланды]. inform.kz (21 шілде 2023)&lt;/ref&gt;

2026 жылы сәуір айында «Әділет» партиясын құру туралы бастамашы топ жетекшісі ретінде партия құруға өтініш тапсырды.  

=== Қоғамдық қызметі ===
* 2011-2013 жылдары WikiBilim қоры Уикипедияның қазақ тіліндегі нұсқасын ілгерілету жобасын жүзеге асырды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=100 Будущих лидеров. Рауан Кенжеханулы|url=https://projects.vlast.kz/100_leaders/rauan_kenzhehanuly-5669.html}}&lt;/ref&gt;.
* 2012-2014 жылдары қор қазақ тілін [[Google Аудармашы|Google Translate]] сервисіне қосу жөніндегі бағдарламаны іске қосты.
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі.
* Қазақстандық кәсіпкерлердің YPO Kazakhstan қауымдастығының мүшесі.
* 2022 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері федерациясының вице-президенті.
* 2023 жылғы 21 шілде күні «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot; /&gt;
* 2024 жылдың шілдесінде YPO (YPO (Young Presidents' Organization) Kazakhstan ұйымының төрағасы болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ҮРО-ға Қазақстанда кімдер мүше, оның талаптары қандай?|url=https://halyq-uni.kz/kozkaras/2262-rauan-kenzhakhanulymen-suk-bat-uro-ga-mushe-kazakstandyk-k-sipkerler-aksh-ka-sapar-turaly/}}&lt;/ref&gt;.

== Bilim Group ==
2011 жылы құрылғаннан бері 20 жылдан астам уақыт бойы мектепке дейінгі, орта және жоғары білім беру саласында 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе құрды. Компанияның миссиясы — сапалы білімді баршаға қолжетімді ету, мұғалімдер мен оқушылардың жұмысын жеңілдету және цифрлық білім беруді дамыту. 

2025 жылы OpenAI-пен серіктестік: Қазақстандық мұғалімдерге ChatGPT Edu қызметіне қолжетімділік берілді. Бұл мұғалімдердің жұмысын жеңілдету және жасанды интеллектті білім беру процесіне енгізу үшін маңызды қадам. 

2023 жылы Coursera компаниясымен Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігімен бірге Coursera онлайн-курстарын қазақ тіліне аударып, университет студенттері мен мұғалімдеріне тарату жобасын бастады. 

== WikiBilim қоры ==
2011 жылы Рауан Кенжеханұлы WikiBilim қоғамдық қорын құрды. Қордың негізгі мақсаты — интернетте қазақ тіліндегі ашық және сапалы ақпараттың қолжетімділігін арттыру, қазақ тілін цифрлық ортада дамыту болды. 

WikiBilim қорының ең маңызды жобасы — қазақша Википедияны дамыту болды. 2011 жылдың басында қазақша Википедияда небәрі 7 мыңға жуық мақала болып, оны тек 4 адам белсенді түрде толықтырған. Рауан Кенжеханұлының басшылығымен қор Википедия қауымдастығын құруға, волонтерлерді тартуға және мақалаларды жүйелі аударуға кірісті. Нәтижесінде бірнеше жыл ішінде қазақша мақалалар саны 200 мыңнан асты, ал тұрақты редакторлар саны 250–350 адамға жетті.

2011 жылдың тамызында Википедияның негізін қалаушы Джимми Уэйлс Рауан Кенжеханұлын әлемдегі алғашқы ''«Жыл википедисі»'' (''Wikipedian of the Year'') атағымен марапаттады. Бұл марапат оның қазақша Википедияны дамытуға қосқан үлесін халықаралық деңгейде мойындаудың айғағы болды.
WikiBilim қорының басқа да маңызды жобалары:

* Google Translate қызметіне қазақ тілін қосу (2012–2014 жылдар). Қордың командасы аударма алгоритмдерін жасау және мәліметтер базасын қалыптастыру үшін Википедия мақалаларын кеңінен пайдаланды. 2014 жылы қазақ тілі Google Translate-ке ресми қосылды.
* Қазақстанның ашық кітапханасы (Kitap.kz жобасының негізі) — қазақ тіліндегі әдебиетті цифрландыру.
* Қазақ тілінің әмбебап сөздігі және Қазақ әдебиетінің аудиохрестоматиясы жобалары.
* Википедияны насихаттау бойынша семинарлар, университеттердегі презентациялар және Wiki-Бәйге конкурстары.

== Ұлттық аударма бюросы ==
2017 жылдың 1 маусымынан бастап Рауан Кенжеханұлы «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қорының (бұрынғы WikiBilim қоры) атқарушы директоры болып тағайындалды. Қордың атауы өзгертіліп, қызметі негізінен қазақ тіліндегі ғылыми-гуманитарлық контентті дамытуға және аударма жобаларына бағытталды.

==== «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы ====
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында іске асырылған жоба әлемнің үздік университеттерінің гуманитарлық ғылымдар бойынша (философия, әлеуметтану, психология, экономика, менеджмент, дінтану, лингвистика, мәдениеттану т.б.) оқулықтарын қазақ тіліне аударуды көздеді. 

Жоба барысында 100-ден астам оқулық аударылып, басылды және ЖОО-ларға тегін таратылды (әр оқулықтың 10 мың данасы). Аудармаға 300-ден астам маман (аудармашылар, редакторлар, сарапшылар) қатысты. Оқулықтардың электронды нұсқалары OpenU.kz (Қазақстанның ашық университеті) платформасына жүктелді. Әр пән бойынша мультимедиялық видеолекциялар (қазақ және орыс тілдерінде), конспектілер мен тест сұрақтары дайындалды. Жоба студенттерге әлемдік деңгейдегі білімді қазақ тілінде алуға мүмкіндік берді және қазақ ғылыми терминологиясын байытты.

==== '''Абай шығармаларының аудармасы''' ====
2020 жылғы ірі жоба (Абайдың 175 жылдығы) Қазақстан Республикасы Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен және тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры Абайдың шығармаларын әлемнің 10 тіліне (ағылшын, араб, қытай, испан, орыс, француз, неміс, түрік, жапон) аударды.  Көптеген тілдерге (ағылшын, араб, түрік, қытай, неміс, жапон) алғаш рет қазақ тілінен тікелей аударылды. Әлемнің беделді баспа үйлері қатысты (мысалы, испан тіліне — Сервантес институты мен Visor баспасы, итальянға — Gruppo Mondadori, французға — Editions Gallimard, жапонға — Hanaden-sha т.б.). Жинақтар 100-ден астам елдің кітапханалары мен мәдени орталықтарына жіберілді. Аудармашылар мен зерттеушілердің бір тобы «Достық» орденімен марапатталды (50-ден астам шетелдік маман).

==== Қазіргі қазақ әдебиетінің антологиясы ====
Жоба Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен және «Рухани жаңғыру» мемлекеттік бағдарламасының шеңберінде жүзеге асты. Ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, үйлестіруші — Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры.  Антологияның мазмұны мен құрылымы Қазақстан Жазушылар одағының арнайы отырысында бекітілді. 
Антология екі томнан тұрады:

* «Қазіргі қазақ прозасының антологиясы» (шамамен 500–600 бет);
* «Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы» (шамамен 500–600 бет).

2018–2020 жылдары антология БҰҰ-ның 6 ресми тіліне (Ағылшын, Араб, ҚытайИспанОрысФранцуз) аударылды. Әр тілдегі таралымы — 10 мың дана. Жалпы таралымы — 120 мың дана. Жинақтар әлемнің 93 мемлекетіндегі 23 мыңнан астам ірі кітапханаға, университеттерге және ғылыми орталықтарға жеткізілді. Аударма жұмыстарына халықаралық аудармашылар мен сарапшылар тартылды, сапасы Қазақстан Жазушылар одағы мен абайтанушылар тарапынан қатаң бақыланды. Кейбір тілдерде (ағылшын тілінде) Cambridge University Press сияқты беделді баспамен серіктестікте шығарылды. 2019–2020 жылдары әлемнің түрлі елдерінде (Алматы, Мәскеу, Париж, Каир, Мадрид т.б.) тұсаукесер рәсімдері өтті.

== Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы ==
2023 жылғы 21 шілдеде Астанада өткен Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының VII құрылтайында Рауан Кенжеханұлы қоғамдық бірлестіктің президенті болып сайланды.  Президент болып сайланғаннан кейін Рауан Кенжеханұлы қоғамның жұмысын жаңғыртуға, оның қызметін заманауи талаптарға сай етуге бағытталған бірқатар бастамаларды қолға алды. 

==== Эндаумент ====
2023 жылғы 12 қазанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Рауан Кенжеханұлын қабылдап, қоғамның жобалары мен алдағы жоспарларын талқылады. Кездесуде эндаумент қорының маңызы ерекше аталды. Президент өзінің жеке қаражатынан қоғамның эндаумент қорына 7 000 000  теңге жолдады. 2026 жылғы дерек бойынша Эндаумент қорында 700 млн теңгеден астам қаражат жиналды. 

==== Oxford Qazaq Dictionary ====
Oxford Qazaq Dictionary — қазақ және ағылшын тілдері арасындағы алғашқы толыққанды екіжақты (қазақша-ағылшынша және ағылшынша-қазақша) Oxford сөздігі. Ол қазақ тілін Oxford Global Languages халықаралық сериясына енгізген маңызды жоба болып табылады. 

Сөздік Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры (кейін Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы) тарапынан әзірленді. 

Жұмыс 4 жылға созылды (шамамен 2019–2023 жылдар). 50-ден астам тәжірибелі лингвист, аудармашы және маман қатысты. Oxford University Press әлемге танымал баспасының әдістемесі мен технологиясы қолданылды (Oxford English Dictionary стандартына сәйкес).  Сөздік қазақ және ағылшын тілдерінің қазіргі лексикасын (қазіргі мәдениет, IT, медицина, экономика, қаржы, сауда салаларындағы жаңа сөздерді) толық қамтиды. Таралымы: алғашқы басылымы — 10 000 дана. 

Алғашқы ресми таныстырылым 2023 жылдың 19 желтоқсанында Назарбаев Университетінде (NU) өтті. Кейін ҚазҰУ-да, Сенатта, Қызылордада, Атырауда және Ұлыбританияда (2024 жылдың қаңтарында) таныстырылымдар ұйымдастырылды.Сөздік Қазақстанның ірі кітапханаларына, жоғары оқу орындарына және әлемнің көптеген елдеріне таратылды.  Қазақ тілі Oxford сөздіктер сериясындағы 60-шы тіл болып тіркелді. Сөздіктің электронды нұсқалары да бар, ал кейбір macOS/iOS құрылғыларында Oxford Kazakh dictionary ретінде кіріктірілген.

== Әділет партиясы ==
2026 жылдың сәуір айында Рауан Кенжеханұлы Қазақстанда жаңадан құрылып жатқан «Әділет» саяси партиясының бастамашыл тобының мүшесі болды. Бұл — 2026 жылғы Конституциялық реформа мен «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын қолдаған азаматтардың бастамасымен құрылған жаңа саяси күш. 

15 сәуірде (2026 жыл) бастамашыл топ ресми мәлімдеме жасап, партия құру ниетін жариялады. Кейін Әділет министрлігіне партияны тіркеу үшін құжаттар тапсырылды. Рауан Кенжеханұлы ұйымдастыру комитетінің мүшесі ретінде белсенді қатысты және партияның идеологиялық бағытын насихаттады.

== Марапаттары ==
* [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (2026) 
* [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (2016)
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008 жыл)
* '''''&quot;Wikipedian of the Year&quot;''''' ''(Жыл уикипедияшысы)''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wikimedian of the Year|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedian_of_the_Year}}&lt;/ref&gt;.

== Қосымша деректер ==
* {{youtube|2M7w4anjuTU|TEDxAlmaty (2012) конференциясындағы сөзі|logo=1}} 
* {{youtube|Sg9887zelRQ|Сарасөз бағдарламасы, Abai TV|logo=1}}
* {{youtube|6d6IcjlDGVc|ER-BATYR. Тимур Балымбетовпен сұхбат|logo=1}}
* {{youtube|12-v4WdN9PI|Ұлттық код дегеніміз – тіл /Есен Елеукен|logo=1}}
* {{youtube|hWsMf3cy11Y|Жаңа Қазақстан қалай құрылу керек? Оған адами капитал индексі қалай әсер етеді?|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Уикипедияшылар]]</text>
      <sha1>7xipf1dt3go4u0muz1olwb4coxobaem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586998</id>
      <parentid>3586986</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қоғамдық қызметі */</comment>
      <origin>3586998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28383" sha1="2sg8thnzdb7jzysmrgp9o3n21aqpv3i" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Рауан Кенжеханұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Rauan Kenzhekhan.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 01.05.1979
 |Туған жері            = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті]]
 |Әкесі                 = Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы
 |Анасы                 = Алметова Әсипат Сауытбекқызы
 |Жұбайы                = Райымбекова Мира Хариевна
 |Балалары              = '''''Ұлдары:''''' Сырым (2007), Керім (2020) &lt;br&gt;'''''Қыздары:''''' Шұғыла (2011), Алуа (2015)
 |Марапаттары           = {{Құрмет ордені}} {{!}} {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|til.kz}}&lt;br&gt;{{URL|bilimland.kz}}&lt;br&gt;{{URL|kitap.kz}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Рауан Кенжеханұлы''' ([[1979 жыл]]ы [[1 мамыр]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[қоғам қайраткері]], журналист, [[дипломат]] және әлеуметтік кәсіпкер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кенжеханулы Рауан (персональная справка)|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылғы ''«Wikipedian of the Year»'' (''«Жыл Википедияшысы»'').   

[[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің]] президенті (2023).  Халықаралық Young President Organization ұйымының Қазақстандық бөлімшесінің төрағасы (2024-2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханулы назначен председателем организации YPO Kazakhstan|url=https://ulysmedia.kz/news/34129-rauan-kenzhekhanuly-naznachen-predsedatelem-organizatsii-ypo-kazakhstan/|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Халықаралық &quot;Қазақ тілі&quot; қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлы YPO Kazakhstan ұйымының төрағасы болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/xalyqaralyq-qazaq-tili-qogamynyn-prezidenti-rauan-kenzexanuly-ypo-kazakhstan-uiymynyn-toragasy-boldy|publisher=InformBuro}}&lt;/ref&gt;.   

== Өмірбаяны ==
1979 жылы 1 мамыр күні [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген. Рауанның әкесі — [[Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов|Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы]], анасы — [[Әсипат Сауытбекқызы Әлметова|Алметова Әсипат Сауытбекқызы]], екеуі де [[Филология|филологтар]].  

=== Білімі ===

* Алматы қаласындағы 161 көпсалалы гимназияның түлегі (1996).

* [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]н «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша бітірген (2001).
* 2004 жылы Стратегиялық менеджмент және Қаржы мамандығы бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды. 
* 2011 жылы Гарвард университетінде Халықаралық қатынастар бағдарламасы бойынша зерттеу бағдарламасын аяқтаған. 

=== Кәсіби қызметі === 
2001 жылдан бастап «[[Хабар (телеарна)|Хабар]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасында журналист болып жұмыс істейді, «Хабар» арнасының атынан Қазақстан президентінің журналистер пулына кіреді, кейін «Хабар» телеарнасында «Жеті күн» апталық қорытынды талдау бағдарламасының редакторы.

2004 жылдан «Хабар» агенттігінің [[Ресей|Ресей Федерациясында]] меншікті тілшісі.

2005-2006 жылдары баспасөз қызметі басшысы, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық бөлімінің меңгерушісі.

«[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» республикалық телерадиокорпорациясының Маңғыстау облыстық филиалының директоры.

2008-2009 жылдары [[Маңғыстау облысы]] әкімінің қоғамдық-саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі.

2009-2011 жылы «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша [[Гарвард университеті]]нде оқуын жалғастырады.

2010-2011 жылдар аралығында Гарвард университеті [[лингвистика]] департаментінің оқытушысы.

2011 жылдан бастап электронды білім саласында қызмет ететін [[Bilim Media Group]] компаниясының басшысы және «[[WikiBilim|Ұлттық аударма бюросы]]&lt;nowiki/&gt;» қоғамдық қорының жетекшісі.&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819&lt;/ref&gt;

2016 жылы 1 қыркүйектен бастап [[Bilim Media Group]] директоры болып жұмыс істейді.

2017 жылы 1 маусымнан бері «Ұлттық Аударма бюросы» қоғамдық қорының атқарушы директоры (бұрынғы - WikiBilim). Қор 2017-2020 жылдар аралығында әлемнің үздік оқулықтарын қазақ тіліне аудару бойынша «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын жүзеге асырды.

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі. Әлеуметтік даму және білім беру мәселелері жөніндегі топқа кіреді.

2023 жылғы 21 шілдеден бастап «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды.&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot;&gt;[https://www.inform.kz/kz/rauan-kenzhehanuly-halykaralyk-kazak-tili-kogamynyn-prezidenti-bolyp-saylandy_a4092360 Рауан Кенжеханұлы халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті болып сайланды]. inform.kz (21 шілде 2023)&lt;/ref&gt;

2026 жылы сәуір айында «Әділет» партиясын құру туралы бастамашы топ жетекшісі ретінде партия құруға өтініш тапсырды.  

=== Қоғамдық қызметі ===
* 2011-2013 жылдары WikiBilim қоры Уикипедияның қазақ тіліндегі нұсқасын ілгерілету жобасын жүзеге асырды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=100 Будущих лидеров. Рауан Кенжеханулы|url=https://projects.vlast.kz/100_leaders/rauan_kenzhehanuly-5669.html}}&lt;/ref&gt;.
* 2012-2014 жылдары қор қазақ тілін [[Google Аудармашы|Google Translate]] сервисіне қосу жөніндегі бағдарламаны іске қосты.
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі.
* Қазақстандық кәсіпкерлердің YPO Kazakhstan қауымдастығының мүшесі.
* 2022 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері федерациясының вице-президенті.
* 2023 жылғы 21 шілде күні «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot; /&gt;
* 2024 жылдың шілдесінде YPO (YPO (Young Presidents' Organization) Kazakhstan ұйымының төрағасы болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ҮРО-ға Қазақстанда кімдер мүше, оның талаптары қандай?|url=https://halyq-uni.kz/kozkaras/2262-rauan-kenzhakhanulymen-suk-bat-uro-ga-mushe-kazakstandyk-k-sipkerler-aksh-ka-sapar-turaly/}}&lt;/ref&gt;.
* Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшесі (2025-2026)
* Ұлттық құрылтай мүшесі (2024-2026)
* «Әділет» саяси партиясының бастамашыл тобының мүшесі (2026)

== Bilim Group ==
2011 жылы құрылғаннан бері 20 жылдан астам уақыт бойы мектепке дейінгі, орта және жоғары білім беру саласында 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе құрды. Компанияның миссиясы — сапалы білімді баршаға қолжетімді ету, мұғалімдер мен оқушылардың жұмысын жеңілдету және цифрлық білім беруді дамыту. 

2025 жылы [[OpenAI]]-пен серіктестік орнатылды. Аталған серіктестік негізінде Қазақстан мұғалімдеріне [[ChatGPT|ChatGPT Edu]] қызметіне қолжетімділік берілді. Бұл мұғалімдердің жұмысын жеңілдету және [[Жасанды интеллект|жасанды интеллектті]] білім беру процесіне енгізу үшін маңызды қадам. 

2023 жылы Coursera компаниясымен Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігімен бірге [[Coursera]] онлайн-курстарын қазақ тіліне аударып, университет студенттері мен мұғалімдеріне тарату жобасын бастады. 

== WikiBilim қоры ==
2011 жылы Рауан Кенжеханұлы [[WikiBilim]] қоғамдық қорын құрды. Қордың негізгі мақсаты — интернетте қазақ тіліндегі ашық және сапалы ақпараттың қолжетімділігін арттыру, қазақ тілін цифрлық ортада дамыту болды. 

WikiBilim қорының ең маңызды жобасы — [[Қазақша Уикипедияның тарихы|қазақша Уикипедияны]] дамыту болды. 2011 жылдың басында қазақша Уикипедияда небәрі 7 мыңға жуық мақала болып, оны тек 4 адам белсенді түрде толықтырған. Рауан Кенжеханұлының басшылығымен қор [[Уикимедиа қозғалысы|Википедия қауымдастығын]] құруға, [[Еріктілер|волонтерлерді]] тартуға және мақалаларды жүйелі аударуға кірісті. Нәтижесінде бірнеше жыл ішінде қазақша мақалалар саны 200 мыңнан асты, ал тұрақты [[Уикипедия:Өңдеу құралдары үстелі|редакторлар]] саны 250–350 адамға жетті.

2011 жылдың тамызында [[Уикипедия|Уикипедияның]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] Рауан Кенжеханұлын әлемдегі алғашқы ''«Жыл википедисі»'' (''Wikipedian of the Year'') атағымен марапаттады. Бұл марапат оның қазақша Википедияны дамытуға қосқан үлесін халықаралық деңгейде мойындаудың айғағы болды.
WikiBilim қорының басқа да маңызды жобалары:

* [[Google Аудармашы|Google Translate]] қызметіне [[Қазақ тілі|қазақ тілін]] қосу (2012–2014 жылдар). Қордың командасы аударма алгоритмдерін жасау және мәліметтер базасын қалыптастыру үшін Уикипедия мақалаларын кеңінен пайдаланды. 2014 жылы қазақ тілі Google Translate-ке ресми қосылды.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы]] (Kitap.kz жобасының негізі) — қазақ тіліндегі әдебиетті цифрландыру.
* [[Қазақ тілінің әмбебап сөздігі]] және [[Қазақ әдебиетінің аудиохрестоматиясы]] жобалары.
* Уикипедияны насихаттау бойынша [[Семинар|семинарлар]], университеттердегі презентациялар және Wiki-Бәйге конкурстары.

== Ұлттық аударма бюросы ==
2017 жылдың 1 маусымынан бастап Рауан Кенжеханұлы «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қорының (бұрынғы WikiBilim қоры) атқарушы директоры болып тағайындалды. Қордың атауы өзгертіліп, қызметі негізінен қазақ тіліндегі ғылыми-гуманитарлық контентті дамытуға және аударма жобаларына бағытталды.

==== «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы ====
[[Рухани жаңғыру|«Рухани жаңғыру» бағдарламасы]] аясында іске асырылған жоба әлемнің үздік университеттерінің [[гуманитарлық ғылымдар]] бойынша ([[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[экономика]], [[менеджмент]], [[Дінтану негіздері|дінтану]], [[лингвистика]], [[мәдениеттану]] т.б.) оқулықтарын қазақ тіліне аударуды көздеді. 

Жоба барысында 100-ден астам [[оқулық]] аударылып, басылды және [[Жоғары оқу орындары|ЖОО]]-ларға тегін таратылды (әр оқулықтың 10 мың данасы). Аудармаға 300-ден астам маман (аудармашылар, редакторлар, сарапшылар) қатысты. Оқулықтардың электронды нұсқалары OpenU.kz ([[Қазақстанның ашық университеті]]) платформасына жүктелді. Әр пән бойынша мультимедиялық видеолекциялар (қазақ және орыс тілдерінде), конспектілер мен тест сұрақтары дайындалды. Жоба студенттерге әлемдік деңгейдегі білімді қазақ тілінде алуға мүмкіндік берді және қазақ ғылыми терминологиясын байытты.

==== '''Абай шығармаларының аудармасы''' ====
2020 жылғы ірі жоба (Абайдың 175 жылдығы) Қазақстан Республикасы Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен және тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] шығармаларын әлемнің 10 тіліне ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Араб тілі|араб]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Испан тілі|испан]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Түрік тілі|түрік]], [[Жапон тілі|жапон]]) аударды.  Көптеген тілдерге (ағылшын, араб, түрік, қытай, неміс, жапон) алғаш рет қазақ тілінен тікелей аударылды. Әлемнің беделді баспа үйлері қатысты (мысалы, испан тіліне — [[Сервантес институты]] мен [[Visor баспасы]], итальянға — Gruppo Mondadori, французға — Editions Gallimard, жапонға — Hanaden-sha т.б.). Жинақтар 100-ден астам елдің кітапханалары мен мәдени орталықтарына жіберілді. Аудармашылар мен зерттеушілердің бір тобы [[Достық ордені|«Достық» орденімен]] марапатталды (50-ден астам шетелдік маман).

==== Қазіргі қазақ әдебиетінің антологиясы ====
Жоба Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен және [[Рухани жаңғыру|«Рухани жаңғыру» мемлекеттік бағдарламасының]] шеңберінде жүзеге асты. Ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, үйлестіруші — Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры.  Антологияның мазмұны мен құрылымы [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] арнайы отырысында бекітілді. 
Антология екі томнан тұрады:

* «Қазіргі қазақ прозасының антологиясы» (шамамен 500–600 бет);
* «Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы» (шамамен 500–600 бет).

2018–2020 жылдары антология [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 6 ресми тіліне ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Араб тілі|араб]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Испан тілі|испан]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Француз тілі|француз]]) аударылды. Әр тілдегі таралымы — 10 мың дана. Жалпы таралымы — 120 мың дана. Жинақтар әлемнің 93 мемлекетіндегі 23 мыңнан астам ірі [[Кітапхана|кітапханаға]], [[Университет|университеттерге]] және ғылыми орталықтарға жеткізілді. Аударма жұмыстарына халықаралық аудармашылар мен сарапшылар тартылды, сапасы [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] мен [[Абайтану|абайтанушылар]] тарапынан қатаң бақыланды. Кейбір тілдерде (ағылшын тілінде) [[Cambridge University Press]] сияқты беделді баспамен серіктестікте шығарылды. 2019–2020 жылдары әлемнің түрлі елдерінде ([[Алматы]], [[Мәскеу]], [[Париж]], [[Каир]], [[Мадрид]] т.б.) тұсаукесер рәсімдері өтті.

== Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы ==
2023 жылғы 21 шілдеде Астанада өткен [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының]] VII құрылтайында Рауан Кенжеханұлы қоғамдық бірлестіктің президенті болып сайланды.  Президент болып сайланғаннан кейін Рауан Кенжеханұлы қоғамның жұмысын жаңғыртуға, оның қызметін заманауи талаптарға сай етуге бағытталған бірқатар бастамаларды қолға алды. 

==== Эндаумент ====
2023 жылғы 12 қазанда Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Рауан Кенжеханұлын қабылдап, қоғамның жобалары мен алдағы жоспарларын талқылады. Кездесуде [[эндаумент]] қорының маңызы ерекше аталды. Президент өзінің жеке қаражатынан қоғамның эндаумент қорына 7 000 000  теңге жолдады. 2026 жылғы дерек бойынша Эндаумент қорында 700 млн теңгеден астам қаражат жиналды. 

==== Oxford Qazaq Dictionary ====
[[Oxford Qazaq Dictionary]] — қазақ және ағылшын тілдері арасындағы алғашқы толыққанды екіжақты (қазақша-ағылшынша және ағылшынша-қазақша) [[Oxford сөздігі]]. Ол қазақ тілін [[Oxford Global Languages]] халықаралық сериясына енгізген маңызды жоба болып табылады. 

Сөздік Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры (кейін Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы) тарапынан әзірленді. 

Жұмыс 4 жылға созылды (шамамен 2019–2023 жылдар). 50-ден астам тәжірибелі [[Лингвистика|лингвист]], аудармашы және маман қатысты. [[Oxford University Press]] әлемге танымал баспасының әдістемесі мен технологиясы қолданылды ([[Oxford English Dictionary]] стандартына сәйкес).  Сөздік қазақ және ағылшын тілдерінің қазіргі [[Лексика|лексикасын]] (қазіргі мәдениет, IT, медицина, экономика, қаржы, сауда салаларындағы жаңа сөздерді) толық қамтиды. Таралымы: алғашқы басылымы — 10 000 дана. 

Алғашқы ресми таныстырылым 2023 жылдың 19 желтоқсанында [[Назарбаев Университеті|Назарбаев Университетінде]] (NU) өтті. Кейін [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да, Сенатта, Қызылордада, Атырауда және [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] (2024 жылдың қаңтарында) таныстырылымдар ұйымдастырылды.Сөздік Қазақстанның ірі кітапханаларына, жоғары оқу орындарына және әлемнің көптеген елдеріне таратылды.  Қазақ тілі Oxford сөздіктер сериясындағы 60-шы тіл болып тіркелді. Сөздіктің электронды нұсқалары да бар, ал кейбір [[macOS]][[IOS|/iOS]] құрылғыларында Oxford Kazakh dictionary ретінде кіріктірілген.

== Әділет партиясы ==
2026 жылдың сәуір айында Рауан Кенжеханұлы Қазақстанда жаңадан құрылып жатқан «Әділет» саяси партиясының бастамашыл тобының мүшесі болды. Бұл — 2026 жылғы Конституциялық реформа мен «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын қолдаған азаматтардың бастамасымен құрылған жаңа саяси күш. 

15 сәуірде (2026 жыл) бастамашыл топ ресми мәлімдеме жасап, партия құру ниетін жариялады. Кейін Әділет министрлігіне партияны тіркеу үшін құжаттар тапсырылды. Рауан Кенжеханұлы ұйымдастыру комитетінің мүшесі ретінде белсенді қатысты және партияның идеологиялық бағытын насихаттады.

== Марапаттары ==
* [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (2026) 
* [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (2016)
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008 жыл)
* '''''&quot;Wikipedian of the Year&quot;''''' ''(Жыл уикипедияшысы)''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wikimedian of the Year|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedian_of_the_Year}}&lt;/ref&gt;.

== Қосымша деректер ==
* {{youtube|2M7w4anjuTU|TEDxAlmaty (2012) конференциясындағы сөзі|logo=1}} 
* {{youtube|Sg9887zelRQ|Сарасөз бағдарламасы, Abai TV|logo=1}}
* {{youtube|6d6IcjlDGVc|ER-BATYR. Тимур Балымбетовпен сұхбат|logo=1}}
* {{youtube|12-v4WdN9PI|Ұлттық код дегеніміз – тіл /Есен Елеукен|logo=1}}
* {{youtube|hWsMf3cy11Y|Жаңа Қазақстан қалай құрылу керек? Оған адами капитал индексі қалай әсер етеді?|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Уикипедияшылар]]</text>
      <sha1>2sg8thnzdb7jzysmrgp9o3n21aqpv3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587000</id>
      <parentid>3586998</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қоғамдық қызметі */</comment>
      <origin>3587000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28501" sha1="p39vqb4szqr4pezypmdmsk51kw8h16i" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Рауан Кенжеханұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Rauan Kenzhekhan.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 01.05.1979
 |Туған жері            = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті]]
 |Әкесі                 = Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы
 |Анасы                 = Алметова Әсипат Сауытбекқызы
 |Жұбайы                = Райымбекова Мира Хариевна
 |Балалары              = '''''Ұлдары:''''' Сырым (2007), Керім (2020) &lt;br&gt;'''''Қыздары:''''' Шұғыла (2011), Алуа (2015)
 |Марапаттары           = {{Құрмет ордені}} {{!}} {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|til.kz}}&lt;br&gt;{{URL|bilimland.kz}}&lt;br&gt;{{URL|kitap.kz}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Рауан Кенжеханұлы''' ([[1979 жыл]]ы [[1 мамыр]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[қоғам қайраткері]], журналист, [[дипломат]] және әлеуметтік кәсіпкер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кенжеханулы Рауан (персональная справка)|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылғы ''«Wikipedian of the Year»'' (''«Жыл Википедияшысы»'').   

[[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің]] президенті (2023).  Халықаралық Young President Organization ұйымының Қазақстандық бөлімшесінің төрағасы (2024-2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рауан Кенжеханулы назначен председателем организации YPO Kazakhstan|url=https://ulysmedia.kz/news/34129-rauan-kenzhekhanuly-naznachen-predsedatelem-organizatsii-ypo-kazakhstan/|accessdate=18 наурыз 2025 жыл}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Халықаралық &quot;Қазақ тілі&quot; қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлы YPO Kazakhstan ұйымының төрағасы болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/xalyqaralyq-qazaq-tili-qogamynyn-prezidenti-rauan-kenzexanuly-ypo-kazakhstan-uiymynyn-toragasy-boldy|publisher=InformBuro}}&lt;/ref&gt;.   

== Өмірбаяны ==
1979 жылы 1 мамыр күні [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген. Рауанның әкесі — [[Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов|Матыжанов Кенжехан Слямжанұлы]], анасы — [[Әсипат Сауытбекқызы Әлметова|Алметова Әсипат Сауытбекқызы]], екеуі де [[Филология|филологтар]].  

=== Білімі ===

* Алматы қаласындағы 161 көпсалалы гимназияның түлегі (1996).

* [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]н «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша бітірген (2001).
* 2004 жылы Стратегиялық менеджмент және Қаржы мамандығы бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды. 
* 2011 жылы Гарвард университетінде Халықаралық қатынастар бағдарламасы бойынша зерттеу бағдарламасын аяқтаған. 

=== Кәсіби қызметі === 
2001 жылдан бастап «[[Хабар (телеарна)|Хабар]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасында журналист болып жұмыс істейді, «Хабар» арнасының атынан Қазақстан президентінің журналистер пулына кіреді, кейін «Хабар» телеарнасында «Жеті күн» апталық қорытынды талдау бағдарламасының редакторы.

2004 жылдан «Хабар» агенттігінің [[Ресей|Ресей Федерациясында]] меншікті тілшісі.

2005-2006 жылдары баспасөз қызметі басшысы, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық бөлімінің меңгерушісі.

«[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» республикалық телерадиокорпорациясының Маңғыстау облыстық филиалының директоры.

2008-2009 жылдары [[Маңғыстау облысы]] әкімінің қоғамдық-саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі.

2009-2011 жылы «Халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша [[Гарвард университеті]]нде оқуын жалғастырады.

2010-2011 жылдар аралығында Гарвард университеті [[лингвистика]] департаментінің оқытушысы.

2011 жылдан бастап электронды білім саласында қызмет ететін [[Bilim Media Group]] компаниясының басшысы және «[[WikiBilim|Ұлттық аударма бюросы]]&lt;nowiki/&gt;» қоғамдық қорының жетекшісі.&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31642819&lt;/ref&gt;

2016 жылы 1 қыркүйектен бастап [[Bilim Media Group]] директоры болып жұмыс істейді.

2017 жылы 1 маусымнан бері «Ұлттық Аударма бюросы» қоғамдық қорының атқарушы директоры (бұрынғы - WikiBilim). Қор 2017-2020 жылдар аралығында әлемнің үздік оқулықтарын қазақ тіліне аудару бойынша «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын жүзеге асырды.

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі. Әлеуметтік даму және білім беру мәселелері жөніндегі топқа кіреді.

2023 жылғы 21 шілдеден бастап «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды.&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot;&gt;[https://www.inform.kz/kz/rauan-kenzhehanuly-halykaralyk-kazak-tili-kogamynyn-prezidenti-bolyp-saylandy_a4092360 Рауан Кенжеханұлы халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті болып сайланды]. inform.kz (21 шілде 2023)&lt;/ref&gt;

2026 жылы сәуір айында «Әділет» партиясын құру туралы бастамашы топ жетекшісі ретінде партия құруға өтініш тапсырды.  

=== Қоғамдық қызметі ===
* 2011-2013 жылдары [[WikiBilim]] қоры Уикипедияның қазақ тіліндегі нұсқасын ілгерілету жобасын жүзеге асырды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=100 Будущих лидеров. Рауан Кенжеханулы|url=https://projects.vlast.kz/100_leaders/rauan_kenzhehanuly-5669.html}}&lt;/ref&gt;.
* 2012-2014 жылдары қор қазақ тілін [[Google Аудармашы|Google Translate]] сервисіне қосу жөніндегі бағдарламаны іске қосты.
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі.
* Қазақстандық кәсіпкерлердің [[YPO Kazakhstan]] қауымдастығының мүшесі.
* 2022 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері федерациясының вице-президенті.
* 2023 жылғы 21 шілде күні [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|«Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы»]] қоғамдық бірлестігінің президенті болып сайланды&lt;ref name=&quot;сілтеме1&quot; /&gt;
* 2024 жылдың шілдесінде YPO (YPO (Y[[oung Presidents' Organization]]) Kazakhstan ұйымының төрағасы болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ҮРО-ға Қазақстанда кімдер мүше, оның талаптары қандай?|url=https://halyq-uni.kz/kozkaras/2262-rauan-kenzhakhanulymen-suk-bat-uro-ga-mushe-kazakstandyk-k-sipkerler-aksh-ka-sapar-turaly/}}&lt;/ref&gt;.
* Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшесі (2025-2026)
* [[Ұлттық құрылтай]] мүшесі (2024-2026)
* [[«Әділет» партиясы|«Әділет» саяси партиясының]] бастамашыл тобының мүшесі (2026)

== Bilim Group ==
2011 жылы құрылғаннан бері 20 жылдан астам уақыт бойы мектепке дейінгі, орта және жоғары білім беру саласында 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе құрды. Компанияның миссиясы — сапалы білімді баршаға қолжетімді ету, мұғалімдер мен оқушылардың жұмысын жеңілдету және цифрлық білім беруді дамыту. 

2025 жылы [[OpenAI]]-пен серіктестік орнатылды. Аталған серіктестік негізінде Қазақстан мұғалімдеріне [[ChatGPT|ChatGPT Edu]] қызметіне қолжетімділік берілді. Бұл мұғалімдердің жұмысын жеңілдету және [[Жасанды интеллект|жасанды интеллектті]] білім беру процесіне енгізу үшін маңызды қадам. 

2023 жылы Coursera компаниясымен Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігімен бірге [[Coursera]] онлайн-курстарын қазақ тіліне аударып, университет студенттері мен мұғалімдеріне тарату жобасын бастады. 

== WikiBilim қоры ==
2011 жылы Рауан Кенжеханұлы [[WikiBilim]] қоғамдық қорын құрды. Қордың негізгі мақсаты — интернетте қазақ тіліндегі ашық және сапалы ақпараттың қолжетімділігін арттыру, қазақ тілін цифрлық ортада дамыту болды. 

WikiBilim қорының ең маңызды жобасы — [[Қазақша Уикипедияның тарихы|қазақша Уикипедияны]] дамыту болды. 2011 жылдың басында қазақша Уикипедияда небәрі 7 мыңға жуық мақала болып, оны тек 4 адам белсенді түрде толықтырған. Рауан Кенжеханұлының басшылығымен қор [[Уикимедиа қозғалысы|Википедия қауымдастығын]] құруға, [[Еріктілер|волонтерлерді]] тартуға және мақалаларды жүйелі аударуға кірісті. Нәтижесінде бірнеше жыл ішінде қазақша мақалалар саны 200 мыңнан асты, ал тұрақты [[Уикипедия:Өңдеу құралдары үстелі|редакторлар]] саны 250–350 адамға жетті.

2011 жылдың тамызында [[Уикипедия|Уикипедияның]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] Рауан Кенжеханұлын әлемдегі алғашқы ''«Жыл википедисі»'' (''Wikipedian of the Year'') атағымен марапаттады. Бұл марапат оның қазақша Википедияны дамытуға қосқан үлесін халықаралық деңгейде мойындаудың айғағы болды.
WikiBilim қорының басқа да маңызды жобалары:

* [[Google Аудармашы|Google Translate]] қызметіне [[Қазақ тілі|қазақ тілін]] қосу (2012–2014 жылдар). Қордың командасы аударма алгоритмдерін жасау және мәліметтер базасын қалыптастыру үшін Уикипедия мақалаларын кеңінен пайдаланды. 2014 жылы қазақ тілі Google Translate-ке ресми қосылды.
* [[Қазақстанның ашық кітапханасы]] (Kitap.kz жобасының негізі) — қазақ тіліндегі әдебиетті цифрландыру.
* [[Қазақ тілінің әмбебап сөздігі]] және [[Қазақ әдебиетінің аудиохрестоматиясы]] жобалары.
* Уикипедияны насихаттау бойынша [[Семинар|семинарлар]], университеттердегі презентациялар және Wiki-Бәйге конкурстары.

== Ұлттық аударма бюросы ==
2017 жылдың 1 маусымынан бастап Рауан Кенжеханұлы «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қорының (бұрынғы WikiBilim қоры) атқарушы директоры болып тағайындалды. Қордың атауы өзгертіліп, қызметі негізінен қазақ тіліндегі ғылыми-гуманитарлық контентті дамытуға және аударма жобаларына бағытталды.

==== «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы ====
[[Рухани жаңғыру|«Рухани жаңғыру» бағдарламасы]] аясында іске асырылған жоба әлемнің үздік университеттерінің [[гуманитарлық ғылымдар]] бойынша ([[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[экономика]], [[менеджмент]], [[Дінтану негіздері|дінтану]], [[лингвистика]], [[мәдениеттану]] т.б.) оқулықтарын қазақ тіліне аударуды көздеді. 

Жоба барысында 100-ден астам [[оқулық]] аударылып, басылды және [[Жоғары оқу орындары|ЖОО]]-ларға тегін таратылды (әр оқулықтың 10 мың данасы). Аудармаға 300-ден астам маман (аудармашылар, редакторлар, сарапшылар) қатысты. Оқулықтардың электронды нұсқалары OpenU.kz ([[Қазақстанның ашық университеті]]) платформасына жүктелді. Әр пән бойынша мультимедиялық видеолекциялар (қазақ және орыс тілдерінде), конспектілер мен тест сұрақтары дайындалды. Жоба студенттерге әлемдік деңгейдегі білімді қазақ тілінде алуға мүмкіндік берді және қазақ ғылыми терминологиясын байытты.

==== '''Абай шығармаларының аудармасы''' ====
2020 жылғы ірі жоба (Абайдың 175 жылдығы) Қазақстан Республикасы Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен және тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] шығармаларын әлемнің 10 тіліне ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Араб тілі|араб]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Испан тілі|испан]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Түрік тілі|түрік]], [[Жапон тілі|жапон]]) аударды.  Көптеген тілдерге (ағылшын, араб, түрік, қытай, неміс, жапон) алғаш рет қазақ тілінен тікелей аударылды. Әлемнің беделді баспа үйлері қатысты (мысалы, испан тіліне — [[Сервантес институты]] мен [[Visor баспасы]], итальянға — Gruppo Mondadori, французға — Editions Gallimard, жапонға — Hanaden-sha т.б.). Жинақтар 100-ден астам елдің кітапханалары мен мәдени орталықтарына жіберілді. Аудармашылар мен зерттеушілердің бір тобы [[Достық ордені|«Достық» орденімен]] марапатталды (50-ден астам шетелдік маман).

==== Қазіргі қазақ әдебиетінің антологиясы ====
Жоба Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен және [[Рухани жаңғыру|«Рухани жаңғыру» мемлекеттік бағдарламасының]] шеңберінде жүзеге асты. Ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, үйлестіруші — Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры.  Антологияның мазмұны мен құрылымы [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] арнайы отырысында бекітілді. 
Антология екі томнан тұрады:

* «Қазіргі қазақ прозасының антологиясы» (шамамен 500–600 бет);
* «Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы» (шамамен 500–600 бет).

2018–2020 жылдары антология [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 6 ресми тіліне ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Араб тілі|араб]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Испан тілі|испан]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Француз тілі|француз]]) аударылды. Әр тілдегі таралымы — 10 мың дана. Жалпы таралымы — 120 мың дана. Жинақтар әлемнің 93 мемлекетіндегі 23 мыңнан астам ірі [[Кітапхана|кітапханаға]], [[Университет|университеттерге]] және ғылыми орталықтарға жеткізілді. Аударма жұмыстарына халықаралық аудармашылар мен сарапшылар тартылды, сапасы [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] мен [[Абайтану|абайтанушылар]] тарапынан қатаң бақыланды. Кейбір тілдерде (ағылшын тілінде) [[Cambridge University Press]] сияқты беделді баспамен серіктестікте шығарылды. 2019–2020 жылдары әлемнің түрлі елдерінде ([[Алматы]], [[Мәскеу]], [[Париж]], [[Каир]], [[Мадрид]] т.б.) тұсаукесер рәсімдері өтті.

== Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы ==
2023 жылғы 21 шілдеде Астанада өткен [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының]] VII құрылтайында Рауан Кенжеханұлы қоғамдық бірлестіктің президенті болып сайланды.  Президент болып сайланғаннан кейін Рауан Кенжеханұлы қоғамның жұмысын жаңғыртуға, оның қызметін заманауи талаптарға сай етуге бағытталған бірқатар бастамаларды қолға алды. 

==== Эндаумент ====
2023 жылғы 12 қазанда Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Рауан Кенжеханұлын қабылдап, қоғамның жобалары мен алдағы жоспарларын талқылады. Кездесуде [[эндаумент]] қорының маңызы ерекше аталды. Президент өзінің жеке қаражатынан қоғамның эндаумент қорына 7 000 000  теңге жолдады. 2026 жылғы дерек бойынша Эндаумент қорында 700 млн теңгеден астам қаражат жиналды. 

==== Oxford Qazaq Dictionary ====
[[Oxford Qazaq Dictionary]] — қазақ және ағылшын тілдері арасындағы алғашқы толыққанды екіжақты (қазақша-ағылшынша және ағылшынша-қазақша) [[Oxford сөздігі]]. Ол қазақ тілін [[Oxford Global Languages]] халықаралық сериясына енгізген маңызды жоба болып табылады. 

Сөздік Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен Ұлттық аударма бюросы қоғамдық қоры (кейін Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы) тарапынан әзірленді. 

Жұмыс 4 жылға созылды (шамамен 2019–2023 жылдар). 50-ден астам тәжірибелі [[Лингвистика|лингвист]], аудармашы және маман қатысты. [[Oxford University Press]] әлемге танымал баспасының әдістемесі мен технологиясы қолданылды ([[Oxford English Dictionary]] стандартына сәйкес).  Сөздік қазақ және ағылшын тілдерінің қазіргі [[Лексика|лексикасын]] (қазіргі мәдениет, IT, медицина, экономика, қаржы, сауда салаларындағы жаңа сөздерді) толық қамтиды. Таралымы: алғашқы басылымы — 10 000 дана. 

Алғашқы ресми таныстырылым 2023 жылдың 19 желтоқсанында [[Назарбаев Университеті|Назарбаев Университетінде]] (NU) өтті. Кейін [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да, Сенатта, Қызылордада, Атырауда және [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] (2024 жылдың қаңтарында) таныстырылымдар ұйымдастырылды.Сөздік Қазақстанның ірі кітапханаларына, жоғары оқу орындарына және әлемнің көптеген елдеріне таратылды.  Қазақ тілі Oxford сөздіктер сериясындағы 60-шы тіл болып тіркелді. Сөздіктің электронды нұсқалары да бар, ал кейбір [[macOS]][[IOS|/iOS]] құрылғыларында Oxford Kazakh dictionary ретінде кіріктірілген.

== Әділет партиясы ==
2026 жылдың сәуір айында Рауан Кенжеханұлы Қазақстанда жаңадан құрылып жатқан «Әділет» саяси партиясының бастамашыл тобының мүшесі болды. Бұл — 2026 жылғы Конституциялық реформа мен «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын қолдаған азаматтардың бастамасымен құрылған жаңа саяси күш. 

15 сәуірде (2026 жыл) бастамашыл топ ресми мәлімдеме жасап, партия құру ниетін жариялады. Кейін Әділет министрлігіне партияны тіркеу үшін құжаттар тапсырылды. Рауан Кенжеханұлы ұйымдастыру комитетінің мүшесі ретінде белсенді қатысты және партияның идеологиялық бағытын насихаттады.

== Марапаттары ==
* [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (2026) 
* [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (2016)
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008 жыл)
* '''''&quot;Wikipedian of the Year&quot;''''' ''(Жыл уикипедияшысы)''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wikimedian of the Year|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedian_of_the_Year}}&lt;/ref&gt;.

== Қосымша деректер ==
* {{youtube|2M7w4anjuTU|TEDxAlmaty (2012) конференциясындағы сөзі|logo=1}} 
* {{youtube|Sg9887zelRQ|Сарасөз бағдарламасы, Abai TV|logo=1}}
* {{youtube|6d6IcjlDGVc|ER-BATYR. Тимур Балымбетовпен сұхбат|logo=1}}
* {{youtube|12-v4WdN9PI|Ұлттық код дегеніміз – тіл /Есен Елеукен|logo=1}}
* {{youtube|hWsMf3cy11Y|Жаңа Қазақстан қалай құрылу керек? Оған адами капитал индексі қалай әсер етеді?|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}
* {{youtube|8ynO8uF_UiA|Абайдың жолы. Рауан Кенжеханұлының дәрісі|logo=1}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Уикипедияшылар]]</text>
      <sha1>p39vqb4szqr4pezypmdmsk51kw8h16i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саятшы жабдықтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666319</id>
    <revision>
      <id>3586513</id>
      <parentid>3586356</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] ([[User talk:Тіл ортаалығы Шелек|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3582044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24857" sha1="3kx8byxdldyaqv8v9a90u4ke0atxlj2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date = тамыз 2021}}
 &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Саятшы құрал-жабдықтарының''' барлығы да аса қажеттіліктен шыққандығын әркім-ақ біледі. Олардың қандай рөл атқаратындығын, неден жасалатындығын және әрқайсысының атаулары бар.

== Томаға ==
[[Сурет:Asyqbas tomaga.jpg|alt=sayat|нобай|sayatshy]]
Қыран құстардың екі көзін саңылаусыз жауып тұратын [[Құсбегілік|құсбегілердің]] саят құрғандағы негізгі құрал-жабдықтарының бірі. Жұмсақ қалың былғарыдан ыңғайлы етіп тігіледі. Көбіне күміспен немесе табиғи тастармен көмкеріледі. [[Бүркіт]]ті баптап-баулу үшін, оның бала-шаға, итке, құсқа, қызылға ұмтыла бермеуі үшін және жақындағанды шап беріп бұру қаупінен сақтану үшін [[Томаға|томағалайды]]. Сондықтан, қолдағы бүркіт өз төңірегіндегі қызылды-жасылдан, өз ортасынан аз да болса бөлектенеді. Құстың Томағасы аңға жіберілген кезде сыпырылады.Томаға құстың басын қыспайтын, қажамайтын, көз жанарын баспай, саңылаусыз жабатын, құстың басынан түсіп қалмайтын етіп жасалады. Томағаны осы шарттарды толық білетін, пішуге, тігуге машықтанған томағашылар ғана тігеді. Томағаның олпы-солпы болмай, мінсіз шығуы үшін оны қалың былғары ұлтанының тегіс жерінен үлгі салып ойып алады. Пішуші шебер өз қалағанынша біртұтас немесе екі-үш бөлек, кейде төрт бөлек етіп ойып құрастырады. Тамақ бау мен айдар кейде бірге, кейде бөлек ойылады. Томаға шарттары бойынша әрі нәзік, әрі әдемі тігілген, таза былғарының өзінен әсем ою-өрнек шығарған, алтынмен,күміспен және ұсақ қымбат тастармен шытыраланған томағаларды қазақ құсбегілері бір бестіден кем бағаламаған.

== Биялай ==
Саятшылар қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. [[Биялай|Биялайды]] алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың ұясын бөлек тіккен. Биялайдың ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысын жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. Бүркітпен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды [[Балдақ|балдаққа]] сүйеп отырады;
[[Сурет:Bialay-gloves.jpg|нобай]]

== Балдақ ==
[[Балдақ]] — құсты ат үстінде алып жүруге арналған, құс салмағынан қолдың талмауы үшін оң қолдың білегін сүйеп отыратын, ашасында жұмсақ төсеніші бар тіреу. Төсеніші былғарыдан не қайыстан жасалады, ол балдақ ашасының ішіне түсіп тұрады. Балдақ таяғының екінші басы бүлдіргілі, ол ердің қамшылар жақ алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі.

Атпен құйындата шапқанда балдақ көп толқымау үшін балдақ таяғының орта шенінен жіңішке қайыс бау өткізіп, бау ұшы ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжыралы шығыршыққа байланады. Балдақ ағаштан, не [[таутеке]]нің мүйізінен жасалады.

== Тұғыр ==
Құсты қондырып қоятын орын, жабдық. Ол көшпелі тұрмысқа лайықтап ағаштан жасалады. Тұғырдың ұзыны екі қарыс сынық сүйемдей, көлденеңі [[сүйем]]дей, жұмыр ағашқа үш не төрт талтақ сирақ бекітіледі немесе бұтақтары сирақ боларлық ағаштан шабылады, аң [[мүйіз]]дерінен және де т.б. табиғи материалдардан жасалады. Биіктігі екі сүйемдей, орнықты әрі жатаған келеді.
[[Сурет:Тұғыр-Tugyr.jpg|нобай]]

== Жемаяқ ==
Жем саптаяқ — бүркітке жем беретін ыдыс. Оны кейде жем сапты аяқ, жем тостаған, құс сапты аяқ, құс аяқ деп те атайды. Ағаштан ойып жасалады. Бұл ыдыстың сыйымдылығы 2—2,5 литрден кем болмайды. Бір жағы құс тұмсықтау сопақ келеді де, бір жағында тұтамдай сабы болады. Сабына қайыс бүлдіргі өткізіледі. Көшкенде байлап қоюға, салбурында қанжығалауға лайықталған. Жемаяқтың түрі көп. Соның ішінде құс тұмсықтау, сопақтау, асты орнықты, іші шұңғыл, өзі жұқа, өзі жеңіл, әдемі жонылғандары да жоқ емес. Кейбіреулерінің тұмсығында жем-суын сүзіп шығаратын бір, не екі тесік те болады. Сапты аяқтың ернеуіне таяу (түрмесіне) жасалған екі тесік жем шаюға өте қолайлы.Қыранды қайырып баптағанда, аңға салып жүргенде құсбегілер бап дегенді — жем деп, жем дегенді — бап деп түсіндіреді. Ал осы екі кезеңде де құсқа көбінше — қолаба, сары бөртпе, ақ жем береді. Әдетте етті жұқалай жона жапырақтап, суға салып бөрттіреді. Сонан соң сумен қайта-қайта шайып, қан-сөлсіз, құнарсыз, кенеусіз жем дайындалады. Мұндай күрделі жұмысқа арнайы жасалған ыдысты «саптаяқ» атаған. Ал оны құсқа тәуелді ете атағанда — жем саптаяқ, құсаяқ, жемаяқ делінеді.
[[Сурет:Жемаяқ.jpg|нобай]]

== Жемқалта ==
Саятқа шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. Тіленіп ұшқан құс кейде әр жағдаймен аңға түспей, бір қиырға барып қонып қалады. Кейде аңды өзі қағып, өзі алуға үйретілген бүркіттің иесінен шалғайлап ұшатын кездері де кездесіп тұрады. Осындай жағдайда құсты дереу қолға шақыру керек болса, жем қалтада алып жүрген «қызылды» көрсету арқылы ғана шақырылады. Сондықтан жемқалтада қашан да қойдың толарсақты еті, қоянның бөксесі, кекілік, үйрек — әйтеуір құсты шақыруға арналған қол басындай «қызыл» болғаны жөн. Құс аңшылығы көбіне қыс маусымында болатындықтан, аязда «қызылдың» қатпауын еске алып, жем қалта киізден жасалады. Киіздің қыл-қыбыры «қызылға» жұқпауы үшін қалтаның іші шүберекпен астарланған. Әдемілік, сәнділік талғамды да ескерген құсбегілер қалтаның сыртын оюлатып, зерлетеді. Жемқалтаның ұзындығы 25—30 см, көлденеңі 20 см мөлшерінде болады. Қалтаның бір жақ ішкі қырында түтік қыстыратын орын жасалған. Қалтаны белбеуге ілетін бау да тағылады.

== Балақбау ==
Балақбау (аяқбау, білезік бау) — құстың екі [[Жіліншік|жіліншігіне]] (балағына) бірдей тағылатын бау. Мұны құстың «аяқ бауы» деп те атайды. Балақ баудың іші жұмсақ киіз, оның іші ұлпа тері, сырты былғары немесе жұмсақ иленген қайыс. Киіз бен қайыс қабатталып тігіледі. Ені екі елідей, ұзыны жіліншікті бір орап түйіліседі. Түйіліскен екі ұшын біріктіріп, шолақ аяқ бау тағылады. Демек, құс аяғының әр жіліншігіне балақ бау мен шолақ аяқ бау тағылады да, ол баулар құс аяғында ұдайы тұрады.
[[Сурет:JessesБалақбау.jpg|нобай]]

== Шолақ аяқбау ==
Бүркіттің жіліншігіне тағылған балақ бауды бау деп атағанымен, онда қолға ұсталатын ештеңе жоқ. Ал қолға ұстау үшін балақ бауға жалғанған екінші бөлегін — «шолақ аяқ бау» деп атайды. Шолақ аяқ бау құсты қолға қондырғанда, жем тарттырғанда әсіресе ат үсті алып жүргенде құс өз аяғын еркін қозғауына, құсбегінің аяқ баудан ұстап отыруына мүмкіндік береді. Құс аңға түсерде де осы шолақ аяқ баумен ұшады. Құсқа қол-аяғының байлаулы екенін сезіндіретін де балақ бау мен шолақ аяқ бау. Өйткені бұл екі бау құстың аяғынан өмірі түспейді. Шолақ аяқ баудың ұзындығы бір қарыс, бір тұтам, кейде бір жарым қарыс болады. Оны жұмсақ иленген теріден тіліп алады немесе мал,аң терісінің таспасынан өріп, ширатады. Шолақ аяқ баудың бір ұшы балақ бауға бекітіледі, ал екінші ұшында металдан, не қайыстан жасалған шығыршық болады.
[[Сурет:Аяқбаубалақ.jpg|нобай]]

== Шыжым ==
Жаңа үйретіліп жүрген құсты шырға тартып баулығанда шолақ аяқ баудың ұшындағы шығыршыққа ұзындығы 7—8 құлаштай жіңішке арқан жалғанады. Бұл арқанды жұмсақ иленген аң-мал терісінің таспасынан ширатады немесе ешкі, қой, түйе жүнінен еседі. Құстың қашып кетпеуі үшін жасалған осы арқанды құсбегілер «шыжым» деп атайды.
[[Сурет:Шыжым.jpg|нобай]]

== Түтік ==
Құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. Құсбегілер жуандығы саусақтай тал таяқшаны жарып, оның ішін ояды да, қайта қапсырып түтік жасайды. Ұзындығы 25—30 см немесе ұзын сирақ құстардың жіліншігін пайдаланады. Түтік құстың көмейіне жүгіртілетін болғандықтан, жұп-жұмыр әрі сырты жып-жылтыр етіліп өңделген болады.
[[Сурет:Йфя.jpg|нобай]]

== Ырғақ ==
Түзден түскен асау құстың аптығын басып, біршама ырыққа көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. Ырғақтың түрі көп. Ал оның көбірек пайдаланылатын түрлерінің бірі — қажетіне қарай екі ұшын екі жағына шығара қалдырып, шумақталған арқан. Ұқыпты шумақталған арқанның екі жағындағы артық екі ұшын шумақтың екі басынан бір рет шалып тартады да, арнайы қағылған (құстың құйрығы жерге тимейтіндей) екі қазыққа немесе қолайлы деп тапқан орынға керіп байлайды. Егер арқанның орнына ағаш пайдаланылса, бүркіттің шеңгеліне толарлықтай таяқшаның (ұзындығы 1–2 құлаш) екі басынан жіп байлап, арқан ырғақ сияқты оны да керіп тастайды. Бұл тәсілмен жасалған ырғақтар (тұғырлар) өте тынышсыз, қармақ қалтқы секілді қалтылдақ келеді. Оңды-солды бұлтылдап ойнақшыған ырғақта отырған асау құс жығылып түсуден сескенеді де, тұяғымен шеңгелдеп қармап, бойын ұдайы теңеп ұстауға тырысады. Құс ұйқыдан қалжырап жығылып түскен кезінде оны күндіз-түні аңдып отырған құсбегі дереу орнына қайта қондырып қояды. Осылай басталған мазасыз ырғақ күн озған сайын құсты ұйқыдан өлердей халге жеткізеді. Құстың шаршап-шалдығуы — құсбегінің жеңісі. Мұндай жағдайда бапкер өз көздегенінің көбін істеп үлгереді.

== Қоя ==
Ит пен жыртқыш құста болатын ішкі кінәраттың бір түрін қоя деп атайды. Жыртқыш аң мен жыртқыш құстар өз қорегін қыл-қыбырымен қылғи салады да, содан ішке дерт байланады. Іште жиналған осы ласты хайуанаттар табиғи емделу жолымен алды-артының бірінен өздері сыртқа шығарып тастайды. Соны қазақ тілінде қоя тастау деп атайды да, тасталған заттың өзін де қоя дейді. Құсбегілер бүркіт пен тазының қоясын қолдан тастатады. Ал қоя тастату үшін салынған, не берілген заттың өзін де қоя деп атаған.

== Аяққап ==
Бүркіттің саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін саусақ қапты құсбегілер «аяққап» деп атаған. Аяққап саусақтың үстін жабады да, бауыры ашық болады. Бауырын екі жерден жіңішке таспамен жалғастырып қояды. Ал әрбір саусаққап жіңішке таспалармен білезікке бекітіледі. Аяққаптың [[таутеке]] мен [[елік]] терілерінің иін қандыра жұмсартылған қалың ұлпасынан ғана жасалғаны өте жақсы болады.

== Жезтұяқ ==
Бүркіт қасқыр не түлкіге түскен кездегі арпалыста абайсыздан саусағын жыртқыштардың аузына түсіріп алады да, ызалы аң аузына түскен саусақты қыршып тастайды. Бүркіттің осы кемтарлығын толықтыру мақсатымен шеберлер оған жезден немесе темірден тұяқ жасап, кигізеді. Қолдан жасалған осы тұяқты құсбегілер «жезтұяқ» деп атаған. Жезтұяқтардың қозғалысы табиғи тұяқтай болмағанымен, аңды ұстағаннан кейінгі қысу қимылында кемтарлығы көп білінбейді.

== Иыққап ==
[[Құстар|Құстың]] екі иығын басып келген арқа тұсында жіппен қосақталып байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей жаурауық болады, әрі қуаты қайтады. Тіптен «құрт қанат» аталатын ауруға шалдығады. Суық өңірдің кәнігі бүркітшілері иыққапты кигізер болса, бүркітке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол бал аға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бұжырына дейін жауып тұратынд ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта тұсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. [[Жыртқыш аң]]ға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған тұяққап жасап салады. Аушы құстың кемтарлығын толықтыратын оны «жезтұяқ» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар.

== Таңдай ағаш ==
Бүркітті көп піштактаудан &quot;сақтайтын&quot; құрал. Көп елеусіз ұмыт қалған құрал туралы осы тақырыпты арнайы зерттеген Б.Кәмалашұлы былай жазады: [[аң]]ға жортқанда құс дауысын естіп «[[олжа]]» қашып кетпес үшін бүркіттің аузына салады. Оны құстың тамағы астына, құс тұмсығымен мөлшерімен ағаштан жонып істелген, ұшына «ноқталайтын» бау тағылған қарапайым қалақ тәрізді ағаш. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағаның алқым бауына қыстырып, екінші ұшын ілмек баумен құс тұмсығын ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды. [[Құс]] мыңқылдай шақырып ақырында ауырсынып қояды. Кейбір құсбегілердің таңдай ағашы ықшам, томағаның, &quot;алқым бауының&quot; астына бармақтай етіп бастырып қояды. Көбіне саятта томағамен бірге жүреді.

== Құндақ ==
Құс сыятындай етіп талдан дөңгеленте иіп жасалған, астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған [[құс]] &quot;бесігі&quot;. Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, жауын-шашыннан сақтайды. Оның тұрі бірнешеу: жас талдан астауша пішінінде немесе торлап доғалантып; тақтай [[ағаш]]тан топсалы етіп; киізден сырып бау тағып істейді. Құс саяттан соң шаршап тоңса, ұйықтаса, алысқа алып жүретін жағдай туса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды.

== Қауырсын, тұяқтар ==
[[Бүркіт]] аңды ілгенде алысып, қанат, шалғы қауырсындары сынып қалса, оны орнына салады да, жоқтарының орнына қауырсын жалғайды. Оған арнап құстың жазда түлегенде түскен қауырсындарын немесе басқа бүркіт, [[Құмай (құс)|құмай]], [[тазқара]], [[қарақұс]], құбарақтардың қауырсынын жинайды. Бүркіттің қанаты, тұяғы, «құрт ауруға» шалдықса да, «құрт қанат», «құрт тұяқ» болғанда қауырсынды және тұяқты жалғап салатын болған деген аңыз тәрізді деректер бар.&lt;ref&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Саятшылық]]
[[Санат:Құсбегілік]]</text>
      <sha1>3kx8byxdldyaqv8v9a90u4ke0atxlj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Онлайн Мектеп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668079</id>
    <revision>
      <id>3586927</id>
      <parentid>3572184</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6803" sha1="46yiq7pk7nahaejdwi4skar7dtpzeqs" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы          = Онлайн Мектеп
 |логотипі       = Онлайн Мектеп.png
 |ені            = 200px
 |URL            = [https://onlinemektep.org/login onlinemektep.org]
 |скриншоты      = 
 |скриншот ені   = 
 |тақырыбы       = 
 |коммерциялық   = Иә
 |түрі           = білім беру платформасы
 |ұраны          = 
 |тіркелу        = Міндетті
 |тілдері        = қазақ, орыс, ағылшын
 |кірішулер саны    = 3 млн.
 |орналасқан жері   = 
 |иесі           = [[Bilim Media Group]]
 |авторы         = 
 |ашылды         = 2020
 |жабылды        = 
 |қазіргі статусы   = жұмыс істейді және даму үстінде
 |айналымы       = 
 |таза табысы    = 
 |телефоны       = +7 (707) 944 95 95
}}
'''Онлайн Мектеп''' — Қазақстандағы мектеп оқушыларына (1–11 сынып) арналған цифрлық білім беру платформасы. Ол Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпы білім беретін мектептерінің үлгілік оқу бағдарламасына (МЖМБС/ГОСО) сәйкес әзірленген интерактивті видеоуроктар, тапсырмалар және тесттерді қамтиды. Платформа қашықтықтан оқытуды ұйымдастыруға, дәстүрлі сабақты толықтыруға және оқушылардың өз бетінше білім алуына арналған.&lt;ref&gt;https://onlinemektep.info/{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

«Онлайн Мектеп» (OnlineMektep) — '''BilimLand''' (Bilim Group) компаниясының негізгі өнімдерінің бірі. Платформада:

* 40 000-нан астам интерактивті сабақ және 140 000-нан астам интерактивті тапсырма;
* 42 пән бойынша материалдар (1–11 сынып);
* Қазақ және орыс тілдерінде қолжетімді;
* Видеоуроктар, виртуалды лабораториялар, геймификация элементтері бар тапсырмалар, онлайн-тесттер;
* Мұғалімдер үшін: үй тапсырмасын беру, оқушылардың үлгерімін мониторингілеу, кері байланыс;
* Оқушылар үшін: өз бетінше оқу немесе мұғаліммен бірге жұмыс істеу мүмкіндігі;
* Интернетсіз режимде жұмыс істеу мүмкіндігі (кейбір функциялар).

Платформа мектеп бағдарламасының толық көлемін (жылдық жүктеме) қамтиды және Назарбаев Зияткерлік мектептерінің (НИШ) білім беру бағдарламаларымен бірлесіп әзірленген.

== Тарихы ==
2011 жыл — Bilim Media Group (қазір Bilim Group) BilimLand платформасын іске қосты. Алғашқы жобалардың бірі — қазақ тілді бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz.

2020 жыл — COVID-19 пандемиясы кезінде OnlineMektep толыққанды платформасы іске қосылды. Ол қашықтықтан оқытуды ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Орта және жоғары сыныптарға арналған видеоуроктар телеарналарда («Балапан», «Ел арна») көрсетілді.

Қазіргі уақытта платформа Қазақстанның 7000-нан астам мектебінде қолданылады. BilimLand компаниясы бірнеше байланысты өнімдерді (iTest, Twig Bilim, BilimClass т.б.) біріктіреді.

Онлайн платформа еліміздің жалпы білім беретін мектептерінің оқушылары үшін 2020 жылдың 1 қыркүйегінен бастап іске қосылды. Қазіргі уақытта Online Mektep-ке қосылған мектептер саны – 3 910, белсенді оқушылар саны – 238 754, күн сайын 2 875 697 белсенді пайдаланушы, 1 қыркүйектен бастап сайт барлығы 51 779 298 рет қаралды.&lt;ref&gt;https://cep.nis.edu.kz/online-mektep/?lang=kaz&lt;/ref&gt; 

Платформа Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің үлгілік оқу бағдарламаларына сәйкес жұмыс істейді. Мемлекеттік мектептер үшін арнайы шарттар бойынша қолжетімді (логиндер мен парольдер мектеп әкімшілігіне жіберіледі).

Жеке тұлғалар мен мектептер платформаны сатып алу немесе жазылу арқылы пайдалана алады. Мобильді қосымшалар Google Play және App Store-да қолжетімді.&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Зекенова Ажар Жарылқасыновна| тақырыбы = Онлайн оқытуды оңтайландыру ойлары. | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым =Торайғыров университетінің 60 жылдығына арналған «ХII Торайғыров оқулары» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары| түрі = ғылыми мақала | орны = | баспасы = Торайғыров университеті| жыл = 2020| томы  = | нөмірі = | беттері = 216-222| isbn  = 978-604-345-104-6| issn = }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* https://www.gov.kz/uploads/2020/8/27/7ad4c898c2a613915032556bf1f150e3_original.11539510.pdf

[[Санат:Қазақстандағы білім беру сайттары]]
[[Санат:Қазақ тілді сайттар]]
[[Санат:Орыс тілді сайттар]]
[[Санат:Ағылшын тілді сайттар]]</text>
      <sha1>46yiq7pk7nahaejdwi4skar7dtpzeqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэцуо Хамуро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668145</id>
    <revision>
      <id>3586739</id>
      <parentid>3361685</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fróis</username>
        <id>180004</id>
      </contributor>
      <origin>3586739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1900" sha1="kr7swrf0uwjbxs68uzx7ox2yukt4p7u" xml:space="preserve">{{Спортшы
|есімі = Тацуо Хамуро
|суреті = Tetsuo Hamuro.jpg
|туған күні = 7.09.1917
|қайтыс болған күні = 30.10.2005
|азаматтығы = {{байрақ|Жапония}}
|медальдары = }}

'''Тэцуо Хамуро''' ([[Жапон тілі|жап]]. 葉室 鐵夫 ''Хамуро Тэцуо'', 7 қыркүйек 1917 — 30 қазан 2005) — жапониялық жүзгіш, Олимпиада чемпионы.

1935 жылы Тецуо Хамура 200 метрге брасс әдісімен жүзуден әлемдік рекорд орнатты. [[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1936 жылы Берлиндегі Олимпиада ойындарында]] осы қашықтықта Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алды, ал ол финалистерден классикалық брасс әдісімен (басқалары кейінірек тыйым салынған көбелектің техникасын қолданды) қолданды.

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Тецуо Хамура ''Mainichi Shimbun'' газетінің спорт журналисі болды. 1990 жылы суға жүзудің Халықаралық Құрмет Залына енгізілді.

{{Бастама}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Алфавит бойынша жүзушілер]]
[[Санат:Жапония жүзушілері]]
[[Санат:1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Жапония Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]</text>
      <sha1>kr7swrf0uwjbxs68uzx7ox2yukt4p7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3586834</id>
      <parentid>3586373</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16813" sha1="0901scqurbc20hdffci2oki2340rrmf" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88059||2860||393||23683||189||54||4350||1453
|-
|2||3||{{u|Kasymov}}||95162||75663||10987||226||3365||234||110||5787||738
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86236||80661||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24
|-
|5||4||{{u|Мағыпар}}||80394||75507||733||588||37||361||0||2880||37
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55502||30545||3585||368||5770||944||2229||4770||5177
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48068||39455||1747||102||626||17||9||4392||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38500||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23976||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|12||10||{{u|1nter pares}}||21925||20605||132||6||292||60||0||1233||117
|-
|13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13879||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|14||11||{{u|Орел Карл}}||21244||19992||744||39||120||4||0||121||11
|-
|15||20||{{u|Nurken}}||17432||8339||1281||38||6788||80||2||412||47
|-
|16||17||{{u|Kaiyr}}||16939||11982||218||7||132||162||8||2485||355
|-
|17||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16067||14052||411||16||1017||73||1||538||300
|-
|18||13||{{u|Sagzhan}}||15559||14451||284||34||180||10||0||308||86
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4600||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13716||12969||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11039||6748||503||0||100||508||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||9912||7754||1218||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||34||{{u|Nurtenge}}||7897||5404||965||137||625||58||22||528||188
|-
|30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0
|-
|32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7564||5311||27||2||1770||152||0||159||43
|-
|33||32||{{u|Ashina}}||7223||5709||189||79||63||88||3||384||320
|-
|34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|35||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23
|-
|36||37||{{u|TalgatSnow}}||6856||4854||432||98||710||0||64||87||66
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7
|-
|42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4359||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4160||2876||188||63||33||24||0||592||101
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138
|-
|55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3328||3271||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|71||76||{{u|ShadZ01}}||2793||2232||304||52||105||0||0||4||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||77||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30
|-
|75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0
|-
|78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2
|-
|83||89||{{u|MuratbekErkebulan}}||2397||1641||216||0||71||15||0||340||4
|-
|84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35
|-
|85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|86||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0
|-
|90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48
|-
|92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5
|-
|93||82||{{u|Unknown Alash}}||1980||1919||1||0||0||0||0||0||0
|-
|94||91||{{u|Rasulbek Adil}}||1974||1636||125||0||0||1||0||154||34
|-
|95||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|99||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|100||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29
|-
|101||99||{{u|RaiymbekZh}}||1746||1465||6||0||13||0||0||70||70
|-
|102||90||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1597||1339||1||0||101||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8
|-
|109||97||{{u|Gliwi}}||1501||1495||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1098||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1046||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|129||120||{{u|Ziv}}||1135||1064||58||0||0||2||0||9||2
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||119||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||148||{{u|Wikuiser}}||994||704||138||0||62||0||43||18||3
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|182||158||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1
|-
|183||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||659||652||0||1||0||0||0||5||0
|-
|184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|185||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|186||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13
|-
|193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12
|-
|195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|196||185||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|199||181||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|203||183||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|210||180||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2
|-
|212||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0
|-
|214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||182||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||184||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>0901scqurbc20hdffci2oki2340rrmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3586997</id>
      <parentid>3586488</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="p10xaxkm61bzdofsshpujonm3zy1rek" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515637||380114||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131754||127445||557||15||62||17||10||2859||764
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||112641||1||0||0||0||0||0||112640||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105854||88198||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86992||86992||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79345||79330||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50479||50186||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26592||22819||42||0||3648||2||0||59||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14475||13495||426||1||0||83||0||389||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9130||9130||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7927||5404||965||137||625||40||22||528||188
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||87||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0
|-
|94||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|95||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|96||88||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>p10xaxkm61bzdofsshpujonm3zy1rek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3586552</id>
      <parentid>3585876</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102502" sha1="s0rkqc483x1wqspkit31oicyy31d35o" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7819||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7291||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2461||41||0||54||33||546||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2252||102||11||198||84||0||56||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|16||{{u|Орел Карл}}||1277||310||1||303||80||24||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||630||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|Nurkhan}}||933||101||14||343||4||25||0||1||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||523||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|51||{{u|1nter pares}}||496||294||0||2||159||3||0||0||4
|-
|52||{{u|Nurken}}||491||459||3||630||4636||29||0||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|61||{{u|Sagzhan}}||417||74||1||14||133||28||0||0||0
|-
|62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|69||{{u|TheNomadEditor}}||361||36||0||0||1503||1||0||0||0
|-
|70||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|72||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|73||{{u|Ashina}}||350||166||3||56||22||41||31||0||21
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|84||{{u|TalgatSnow}}||297||126||3||94||327||54||0||15||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|ShadZ01}}||159||22||0||32||81||40||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Ali.otkelbayev}}||154||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0
|-
|271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||660||7||2970||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|309||{{u|RaiymbekZh}}||64||37||4||1||5||0||0||0||1
|-
|310||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|314||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|316||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|341||{{u|MuratbekErkebulan}}||53||18||0||47||66||0||1||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|Егор Шевченко}}||38||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1
|-
|482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||120||0||0||1||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0
|-
|568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Жанна Ж}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|649||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|656||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|676||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|749||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|763||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|777||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|787||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|793||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|805||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|949||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|971||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|979||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|987||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|990||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Digital Jetisu}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1000||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1003||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1011||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1018||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1032||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1039||{{u|Zhandos M}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1048||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1074||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|Abayconvict}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1169||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1185||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1189||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1196||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1247||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1249||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Жомарт Ж}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1276||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1385||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1413||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1415||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1416||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1428||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1429||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1445||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1448||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1472||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1499||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1516||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1534||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1542||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Tuttiorchestra687}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1661||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1674||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1679||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1684||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||187||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>s0rkqc483x1wqspkit31oicyy31d35o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Қалшабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682462</id>
    <revision>
      <id>3586525</id>
      <parentid>3586457</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] ([[User talk:Айдос Қаракөз|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3580754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5630" sha1="22y1vp6b7qsnrm1kxqs4m0b2p0vkcvi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
'''Абай Батырұлы Қалшабек''' – 1980 жылы 1 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазығұрт ауданы, Еңбекші ауылында дүниеге келген. Ақын, аудармашы. [[Қазақстан жазушылар Одағы]]ның мүшесі. Хикметтік проза жазумен, орыс-батыс классиктерін аударумен айналысады.

== Білімі ==
2003 жылы «Қайнар» университетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шықты. Негізгі шығармашылық арнасы – поэзия.

== Марапаттары ==
* 2001 жылы қараша айында өткен Республикалық жас ақын-жазушылардың кеңесіне қатысты. Өлеңдері облыстық «Оңтүстік Қазақстан», «Шымкент келбеті», республикалық «Жас қазақ», «Жас алаш» газеттерінде, сондай-ақ «Аңсар», «Шапағат нұры», «Мұсылман», «Жалын», «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген.
* Шығармалары «Оңтүстік орамдары», «Тәуелсіздік толғауы», «Еңбекшім елім» жинақтарына енді және «Әдебиеттану ғылымына кіріспе» атты теориялық еңбекте талданды.
* Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің 2004 жылғы жас дарындарға арналған «Дарын» стипендиясының иегері.
* 2008 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «[[Шабыт]]» фестиваліне қатысты. 
* 2009 жылы Шымкентте өткен «Шымкент 2009» республикалық жас қаламгерлер форумына қатысып, грант иегері атанды.
* 2021 жылы &quot;Мұнара&quot; газеті ҚР Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізген Республикалық шығармашылық байқаудың бас жүлдегері.
 
== Аудармалары ==
[[Лев Толстой]]дың  «Исповедь» атты шығармасын «Тәубе» деп, «Много ли земли нужно человеку?!» атты әңгімесін &quot;Соңғы тұрақ&quot; деп аударып шықты.

Виктор Гюгоның «Имансыз адам» атты әңгімесін қазақ тіліне аударды. М.Ю.Лермонтов өлеңдері бойынша жасаған аудармасы [[«Жас алаш» газеті]]нде жарияланып, бірқатар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды.

[[Лев Толстой]]дың 1880 жылдан кейінгі шығармашылығын талдаған «Лев Толстойдың шын сыры» атты зерттеу мақаласы және Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты еңбегі бойынша жазылған «Ақиқат-шындықтың шыңы» атты зерттеу мақаласы [[«Ақиқат» журналы]]нда жарық көрді. &quot;Жалғыздық&quot;, &quot;Қаламан жұрттың білгені&quot;, &quot;Болашаққа қорқынышпен қараймын&quot;, &quot;Үн&quot;, [[Александр Блок]]тан &quot;Түнгі жол&quot;, &quot;Имансыз адам&quot;, &quot;Ең сүйікті кітабым - қасиетті Құран&quot;, &quot;Қасқыр мен ит&quot;, &quot;Шындықты айтып үйрену&quot;, &quot;Кешірім&quot;, Лев Толстойдың &quot;7 жасар Захар Шевцевке жазған хаты&quot; және т.б. қазақ тіліне аударылды.

== Өлеңдері ==
* Томаға тұйықпын
* Мендегі үміт өзгеше
* Түн, Астана Һәм Орынбор көшесі
* Сағындым
* Сырым осы құбылған
* Күз
* Айдың жарық нұрымен қою нұрланып
* Тамирисім-таңда ашылған ақ гүлім
* Әлем дұға оқиды
* Жаурадым жарық күн ішінде
* Жаным анам

== Кітаптары ==
* &quot;Томаға тұйықпын&quot; - Алматы, &quot;Самға&quot; баспасы, 2022. - 272б.

== Өлеңдері жарияланған басылымдар ==
Өлеңдері облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан]]», «[[Шымкент келбеті]]», республикалық «[[Жас қазақ]]», «[[Жас алаш]]» газеттерінде, сондай-ақ  «[[Аңсар]]», «[[Шапағат нұры]]», «[[Жалын]]», «[[Жұлдыз]]», «[[Тұмар», «Ақиқат]]», «[[Қазығұрт.kz]]» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. &lt;ref&gt;Абай Қалшабек кітабы &quot;Томаға тұйықпын&quot;&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/abay-alshabab.html{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>22y1vp6b7qsnrm1kxqs4m0b2p0vkcvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агван жазуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682838</id>
    <revision>
      <id>3586524</id>
      <parentid>3586459</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] ([[User talk:Айдос Қаракөз|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3575425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1089" sha1="jsd8nebhufdkw820op62qlayvbw6kgr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Агван жазуы''' — Кавказ маңы елдеріндегі ежелгі фонетикалық жазу, шамамен 52 графемадан тұрады. Армян жазуы негізінде дамыған. Агван әліпбиі әріптерінің тәртібі армян әліпбиіне ұқсайды, бірақ агван графонимдері (алт, дан, эн, зох және т.б.) ерекше. Армян жазуындағыдай, агван әріптерінің сандық мәні болуы мүмкін. Бұл жазуды 5-9 ғасырларда Кавказ Албаниясының жергілікті монофизиттік шіркеуі қолданған. Бір армян дереккөзінде агван жазуын ойлап тапқан армян ағартушысы Месроп Маштоц болғандығы айтылған</text>
      <sha1>jsd8nebhufdkw820op62qlayvbw6kgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Алматы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>712587</id>
    <revision>
      <id>3586607</id>
      <parentid>3386877</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6051" sha1="3o5o10hfcb1wa1u519fj0mqgow5au5t" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Алматы 
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = [[Сурет:Coat of arms of Almaty.svg|90px]]
|тақырып = [[Алматы]]
|listclass = hlist

| бөлім1 = Қатынас
| тізім1 =
* [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы әуежайы]]
* [[Боралдай әуежайы]]
* [[Байсерке (аэродром)|Байсерке аэродромы]]
* [[Алматы метросы|Метро]]
* [[Алматы автобусы]]
* [[Алматы троллейбусы]]
* [[Алматы трамвайы]]
* [[Алматы темір жолы]]
* [[Алматы-1]]
* [[Алматы-2]]
* [[Саяхат (автобекет)|Саяхат автобекеті]]
* [[Сайран (автобекет)|Сайран автобекеті]]
* [[Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы]]
* [[Медеу - Шымбұлақ аспалы жолы]]

| бөлім2 = Мұражайлар
| тізім2 =
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* [[Әуезовтің әдеби-мемориалдық музейі|Әуезов үйі]]
* [[Байтұрсынұлының мұражай үйі|Байтұрсынұлы үйі]]
* [[Офицерлер үйі]]
* [[Қастеевтің мұражай үйі]]
* [[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы]]
* [[Д.А.Қонаев музей-үйі|Қонаев үйі]]
* [[Археология мұражайы]]
* [[Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі|Мұқанов үйі]]
* [[Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы|Сәтбаев мұражайы]]
* [[Тілендиев мемориалдық мұражайы|Тілендиев мұражайы]]

| бөлім3 = Театрлар&lt;br&gt;Кинотеатрлар
| тізім3 =
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай театры]]
* [[Арман кинотеатры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Әуезов театры]] 
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Мүсірепов театры]]

| бөлім4 = Концерт залдары
| тізім4 =
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай театры]]
* [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайы]]

| бөлім5 = Спорттық ғимараттар
| тізім5 =
* [[Алматы Арена]]
* [[Алматыдағы ипподром|Алматы ипподромы]]
* [[Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы]]
* [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]]
* [[Халық Арена]]
* [[&quot;Сұңқар&quot; трамплинінен секіруге арналған халықаралық кешені|Сұңқар трамплині]]
* [[Медеу]]
* [[Шымбұлақ]]
* [[Биатлон-шаңғы стадионы]]

| бөлім6 = Жоғарғы оқу орындары
| тізім6 =
* [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]
* [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан университеті]]
* [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби университеті]]
* [[Алматы менеджмент университеті]]
* [[Алматы энергетика және байланыс университеті]]
* [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Асфендияров университеті]]
* [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]
* [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Сәтбаев университеті]]
* [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]
* [[КИМЭП]]
* [[Нархоз университеті]]

| бөлім7 = Діни&lt;br&gt;ғимараттар
| тізім7 =
* [[Алматы орталық мешіті]]
* [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск шіркеуі]]
* [[Никольск шіркеуі]]
* [[Райымбек батыр кесенесі]]

| бөлім8= Бақтар
| тізім8 =
* [[28 гвардияшыл-панфиловшылар саябағы|Панфилов саябағы]]
* [[Көктөбе (төбе)]]
* [[Іле Алатауы ұлттық паркі]]

| бөлім9 = Көшелер&lt;br&gt;Алаңдар
| тізім9 =
* [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңы]]
* [[Астана алаңы]]
* [[Арбат (Алматы)|Арбат]]
* [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшесі]]

| бөлім10 = Ескерткіштер
| тізім10 =
* [[Абылай хан ескерткіші (Алматы)|Абылай хан]]
* [[Бюсттер аллеясы (мемориалдық кешен)|Бюсттер аллеясы]]
* [[The Beatles ескерткіші (Алматы)|The Beatles ескерткіші]]
* [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]

| бөлім11 = Сауда орындары
| тізім11 =
* [[MEGA Almaty]]
* [[ЦУМ (Алматы)|ЦУМ]]
* [[Қызыл таң маталар үйі|Қызыл Таң]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Алматы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3o5o10hfcb1wa1u519fj0mqgow5au5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеті кітаптағы медициналық жинақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724313</id>
    <revision>
      <id>3586527</id>
      <parentid>3586413</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Арманова Айсұлу|Арманова Айсұлу]] ([[User talk:Арманова Айсұлу|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3561176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8339" sha1="60lbke5q9h0yo291x8zizi9odugza06" xml:space="preserve">[[Сурет:Portrait;_Paul_of_Aegina_Wellcome_M0012685.jpg|нобай|Эгиналық Павел, кітаптың кейінгі басылымынан алынған сурет]]
'''''Жеті кітаптағы медициналық жинақ''''' ({{lang-el|Επιτομής Ιατρικής βιβλία επτά}}, Epitomes iatrikes  hepta) — біздің дәуіріміздің 7 ғасырында грек тілінде медициналық трактат Павел Эгиндық жазылған.

Бұл негізінен Пауылдың ізашарларының, атап айтқанда [[Гален]] мен Орибасийдың еңбектерінің жинағы. Трактат медицинаны зерттеуге де, практикалық медициналық қызметке көмек көрсетуге де арналған; ондағы ақпарат қысқаша, түсінікті және қолжетімді түрде берілген. Шын мәнінде, ол сол кездегі барлық медициналық білімнің ең толық энциклопедиясы болды&lt;ref name=&quot;Болгова&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Жеті кітаптан тұрады. Бірінші кітапта гигиена және диета туралы ақпарат, екіншісі — қызба туралы, үшіншісі — жергілікті аурулар туралы, төртінші — сыртқы көріністері бар және бір нақты емес, дененің әртүрлі бөліктеріне әсер ететін аурулар туралы, бесінші — жаралар туралы, улы жануарлардың, иттердің және адамдардың шағу туралы, сондай-ақ құтыру туралы, алтыншы — хирургия туралы, ал соңғысы — фармацевтика және фармакология туралы&lt;ref&gt;William Smith. Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (1870), Volume 3, pages 152-3&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomas&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|title=Paul of Aegina // Phillip Drennon Thomas, Complete Dictionary of Scientific Biography on encyclopedia.com|accessdate=2020-08-25|archivedate=2020-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618033913/https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Алтыншы бұл кітаптардың медицина тарихы үшін ең маңыздысы болып саналады, өйткені ол Павел Эгинский өмір сүрген дәуірдегі хирургияның мүмкіндіктерін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әртүрлі хирургиялық операциялардың сипаттамасы мен түсіндірмесі (олардың кейбіреулері, атап айтқанда, краниотомия өте күрделі) автор әртүрлі медициналық жазбалардан ғана емес, сонымен қатар өзінің хирургиялық тәжірибесіне сүйене отырып берілген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23026871/|title=Er U., Naderi S. Paulus Aegineta: review of spine-related chapters in «Epitomoe medicoe libri septem». Spine (Phila Pa 1976). 2013; 38:692-5|accessdate=2020-08-25|archivedate=2021-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831165015/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23026871/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, ал кейбіреулерін (мысалы, қуық ауруларына арналған катетер арқылы дәрілік ерітінділерді енгізу) Павелдің өзі тәжірибеге енгізді. Жалпы, эсседе сипатталған хирургиялық операциялардың қазіргі заманғы ұқсас операциялардан айтарлықтай айырмашылығы жоқ&lt;ref name=&quot;Болгова&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

9 ғасырдың басында үшінші кітап латын тіліне аударылды, ал сол ғасырда бүкіл шығарманы Хунайн ибн Исхақ араб тіліне аударды. Араб әлемінде Павелдің жұмысы үлкен беделге ие болды, ал алтыншы кітап ең жоғары бағаланды&lt;ref name=&quot;Thomas&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|title=Paul of Aegina // Phillip Drennon Thomas, Complete Dictionary of Scientific Biography on encyclopedia.com|accessdate=2020-08-25|archivedate=2020-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618033913/https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/paul-aegina|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 1528 жылы шығарма түпнұсқада Венецияда басылып шықты, көп ұзамай латын тіліне бірнеше аудармалары пайда болды. Ағылшын тіліне бірінші аударманы 19 ғасырдың ортасында Фрэнсис Адамс жүзеге асырды&lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11743404/ Gurunluoglu R., Gurunluoglu А. Paulus Aegineta, a seventh century encyclopedist and surgeon: his role in the history of plastic surgery // Plast Reconstr. Surg. 2002. 110 (6). P. 1600—1601]&lt;/ref&gt;.

Павелдің еңбектері 18 ғасырға дейін теориялық және практикалық медицинада қолданылды және онда сипатталған хирургиялық әдістер классикалық ретінде университет курстарына енгізілді&lt;ref name=&quot;Болгова&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|title=Болгова А. М. Павел Эгинский — александрийский врач и схоларх VII в. // Классическая и византийская традиция 2017. Сборник материалов ХI научной конференции. — Белгород: БелГУ, 2017|accessdate=2020-08-24|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604011026/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/27340/1/Bolgova_Pavel.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28Aegineta%29 ''Павел Эгинаның медициналық еңбектері'' (ағылшын тіліне аудармашы Фрэнсис Адамс)]
* [http://web2.bium.univ-paris5.fr/livanc/?intro=egine&amp;statut=charge ''Жеті кітаптың'' басқа қол жетімді мәтіндерінің тізімі] (негізінен латын тілінде)

[[Санат:Медицина тарихы]]</text>
      <sha1>60lbke5q9h0yo291x8zizi9odugza06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3586655</id>
      <parentid>3586126</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3586655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6459" sha1="pp6lg9lln55jhw0psu73qtkacquv26a" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>pp6lg9lln55jhw0psu73qtkacquv26a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586910</id>
      <parentid>3586655</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3586910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6496" sha1="teguykl36if7kpadehil7yh1q7ljkbr" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]], [[Бұхара құшбегісі]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>teguykl36if7kpadehil7yh1q7ljkbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586930</id>
      <parentid>3586910</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орыс-түрік соғыстары // Жоспар */</comment>
      <origin>3586930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="pz1ltu3ztk8i6j8vwqozfeuyfyd5c53" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]], [[Бұхара құшбегісі]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12

[[Санат:Байсын бектері]]
[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Ғиссар бектері]]
[[Санат:Ғұзар бектері]]
[[Санат:Зиадин бектері]]
[[Санат:Қарсы бектері]]
[[Санат:Қаттықорған бектері]]
[[Санат:Кермене бектері]]
[[Санат:Кітап бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]
[[Санат:Нұрата бектері]]
[[Санат:Самарқан бектері]]
[[Санат:Хатыршы бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]
[[Санат:Шырақшы бектері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]
[[Санат:Шерабад бектері]]
[[Санат:Яккабаг бектері]]</text>
      <sha1>pz1ltu3ztk8i6j8vwqozfeuyfyd5c53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586937</id>
      <parentid>3586930</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="klc6irqze3zbdvl13ytnkz5tp1mioud" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]], [[Бұхара құшбегісі]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12

[[Санат:Байсын бектері]]
[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Ғиссар бектері]]
[[Санат:Ғұзар бектері]]
[[Санат:Зиадин бектері]]
[[Санат:Қаршы бектері]]
[[Санат:Қаттықорған бектері]]
[[Санат:Кермене бектері]]
[[Санат:Кітап бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]
[[Санат:Нұрата бектері]]
[[Санат:Самарқан бектері]]
[[Санат:Хатыршы бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]
[[Санат:Шырақшы бектері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]
[[Санат:Шерабад бектері]]
[[Санат:Яккабаг бектері]]</text>
      <sha1>klc6irqze3zbdvl13ytnkz5tp1mioud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586953</id>
      <parentid>3586937</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орыс-түрік соғыстары // Жоспар */</comment>
      <origin>3586953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6496" sha1="teguykl36if7kpadehil7yh1q7ljkbr" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]], [[Бұхара құшбегісі]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>teguykl36if7kpadehil7yh1q7ljkbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586975</id>
      <parentid>3586953</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="72cq2jik4k3b1ij56qv4bn72w0wjvjb" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>72cq2jik4k3b1ij56qv4bn72w0wjvjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587008</id>
      <parentid>3586975</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3587008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5437" sha1="ork0ow1j2nr2tcyl4sm88a5e9ckdirl" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Тізім (кейін) ==
* [[Сары хан]]

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] !

* [[World of Tanks Blitz]]
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>ork0ow1j2nr2tcyl4sm88a5e9ckdirl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қастауыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736633</id>
    <revision>
      <id>3587004</id>
      <parentid>3571655</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="aiflzhwvivfuayj3io29be7lr466sq0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қастауыш''' (''Clavіceps purpurea'') — қарабидайдың және көптеген астық тұқымдастардың [[паразит]]і. 
[[Сурет:Claviceps purpurea.JPG|нобай|Бидайға қонған қастауыш]]
Осы өсімдіктердің масақтарында дәннің орнына бірнеше [[мицелийлер]]дің тығыз өрімделуінен құралған, (плехтенхимадан тұратын) қарауытқан қызғылт түсті қастауыштан [[склероцийлер]]і (мүйізшесі) пайда болады. Оның шет жағындағы [[гифалар]]ының қабықшалары қалың, түсі қара - қошқыл болып келеді. Орталық бөлігіндегі гифаларының қабықшалары керісінше жұқа және олардың ішінде артық қор заттары (май тамшылары және [[гликоген]]) жиналады. Склероцийлері топырақта қыстап шығады да, астық тұқымдастары (қарабидай) гүлдей бастаған кезде өседі. Олардың үстінде жіңішке ұзын сағақтың басында шорланып шоқпарланған [[строма]]лар пайда болады. Строманың бетінде, үстінде арнайы тесіктері бар бүртіктер (перитецийлер) қалыптасады. Перитецийлердің ішінде ұзынша лента тәрізді қалталар пайда болады, ал әрбір қалтада, сегізден жіңішке аскаспоралар жетіледі. Пісіп жетілген аскаспоралар сыртқа шашылып қарабидайдың гүлдеп тұрған масағына түседі де өседі. Олардан гүл түйінінде [[мицелий]] пайда болады. Осы мицелийлерден конидийлер бөлініп шығады, ал оларды насекомдар (құрт-құмырсқалар) бір масақтан екінші масаққа тасиды. Саңырауқұлақтың мицелийі масақтың үстіне тәтті шырындар бөліп шығарады, сол себептенде оған насекомдар үйір келеді. [[Конидий]] өсе келе гүл түйініне өтіп мицелий түзеді. Мицелийлер күзге қарай қатайып жаңа склероцийға айналады. Склероцийдің үстінде өз тіршілігін тоқтатқан гүл түйінімен аналықтың мойны қалып қояды. Ал склероцийдің бойына артық қор заттарымен улы зат - эрготин жиналады &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, II том.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>aiflzhwvivfuayj3io29be7lr466sq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пукциния</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736641</id>
    <revision>
      <id>3587022</id>
      <parentid>3571654</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8363" sha1="0t18w3zeqxv90d0p6axd8aupkfiqvam" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Пукциния''', немесе '''Астықтың сызықты таты''' (''Puccіnіa gramіnіs'') — сарыағаш
өсімдігі мен астық тұқымдастарының [[паразит]]і. Астық тұқымдастары осы саңырауқұлақтың негізгі иесі де, ал сарыағаш өсімдігі аралық иесі. Бұл
саңырауқұлақ өзінің дамуын сарыағаштың жапырағынан бастайды. Зақымданған жапырақтың екі бетінде де қызғылт сарғыш түсті дақтар пайда болады. 
[[Сурет:Puccinia graminis 106744000.jpg|нобай|Пукциниямен зақымдалған өсімдік]]
Зақымданған жапырақтың үстінгі бетінде [[пикнидий]]лер, ал астынғы жағында [[эцидий]]лер дамиды. Пикнидийлер
құмыра тәрізді, үстінгі жағында тесігі бар қуыс. Осы қуыстың қабырғаларынан қысқа гаплоидты гифалар пайда болады, ал олардың ұшында өте ұсақ шар тәрізді споралар жетіледі. Оларды ''пикноспоралар'' немесе ''спермациялар'' деп атайды. Пикнидийлер дами келе жапырақтың жоғарғы эпидермисіне қысым туғызып, оны жарып шығады. Осы тесіктен сыртқа қысқа гифалар қоқырап шығып тұрады, оларды ''парафиздер'' деп атайды. Осы гифаларға пикноспоралар жабысады. Гифалардың арасымен сыртқа ерекше иісі бар шырынды сұйық шығып отырады, олармен бірге көптеген ұсақ пикноспораларда шығады. Осы шырынды сұйық өсімдіктің жапырағына қонған насекомдардың бауырына және табанына жабысады, онымен бірге пикноспоралар бір пикнидийден екінші пикнидийге ауысады. Пикноспоралар өздігінен басқа өсімдікті зақымдай алмайды, бірақ олардың дикариондық мицелийдің түзілуіне бірден - бір қатысы болады. Басқаша айтқанда жыныстық процеске қатысы болады. Дикариондық [[мицелий]] түзілу үшін бір жыныстық белгісі бар пикноспоралар қарама - қарсы жыныстық белгісі бар пикнидийге барып түсу керек. Сөйтіп басқа пикнидийдің шырынында пикноспоралары өсіп, гаплоидты мицелий берді, ал олар жапырақтың ішкі ұлпаларына өтеді. Онда осы мицелийдің гаплоидты гифалары басқа жыныстық белгісі бар гифалармен бірігіп эцидиялық (екі ядролы) спораның алғашқы бастамасын береді. Эцидийлер алғашқыда екі бөлікке бөлінеді:
# төменгі эпидермиске қарай бағытталған, ұрпақ беруге қабілетсіз үлкен, қортзаттары аз, клеткалардың тізбегінен тұратын бөлік; 
# ұрпақ беруге қабілетті, цитоплазмаға бай гифалардың жиынтығынан тұратын бөлік.
Эцидийлер жапырақтың астыңғы бетінде орналасады. Олардың ішінде периди қабатымен қоршалған эцидиоспоралар пісіп жетіледі. Алғашқы пайда болған эцидийлер астынғы эпидермисті жарып шығады және бокал тәрізді формаға келеді. Эцидиоспоралар оларда тікесінен (вертикальды) қатар түзіп орналасады. Олар эцидийдің түбінде орналасқан ұзынша клеткалардан бөлініп шығады. Ұзынша клеткалар жапырақтың ұлпаларының клетка аралық қуыстары арқылы өтетін гифалардың жалғасы болып табылады. Эцидиоспоралар көптеп желмен ұшып астық тұқымдастарының сабағына және жапырағына барып түседі. Сонымен, зақымданған астық тұқымдасының сабағында және жапырағында жаздың ортасында ұзынша келген дөңестеу қызғыштау - қоңыр түсті дақтар (жастықшалар) пайда болады. Олар ''уредоспоралар'' деп аталынатын көптеген жаздық споралардан тұрады. Жаздың екінші жартысында қызғыштау - қоңыр түсті дақтардың орнында қара түсті дақтар пайда болады. Бұлар телиоспоралардың жиынтығы. Осы споралардың екеуіде астық тұқымдастарының сабақтары мен жапырақтарының ұлпаларында болатын дикарионды мицелийден жетіледі. Уредоспора бойында май тамшыларының болуына байланысты түсі темірдің татының түсіндей болып келетін екі ядролы клетка. Оның формасы сопақтау және бір клеткалы сағаққа орналасқан болып келеді. Уредоспоралар жел арқылы тарап, басқа өсімдіктерді зақымдайды. Телиоспораларда сағаққа орналасады. Оның да формасы ұзынша болып келеді, қоңыр түсті қалың қабықшасы болады және екі клеткадан тұрады. Алғашқыда әрбір клеткада екі - екіден ядро болады. Содан соң дикарионның ядролары қосылады, нәтижесінде екі ядролы клеткалар бір ядролы диплоидты клеткаларға айналады. Телиоспоралар топырақта немесе сояу болып қалған өсімдіктің қалдықтарында қыстап шығады. Көктемде өсудің алдында телиоспоралардың ядролары [[мейоз]] жолымен бөлінеді. Осындай әрбір клеткадан фрагмобазидий өсіп шығады, оның қысқа стеригмасының басында төрт гаплоидты базидиоспоралар пайда болады. Базидиоспоралар желменен ұшып сарыағаш өсімдігінің жапырағына барып түседі. Осы жерде олар өсіп жапырақтың ұлпасында мицелий түзеді. Сөйтіп бұл саңырауқұлақ өзінің даму циклын сарыағаш өсімдігінің жапырағынан қайта бастайды &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, II том.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0t18w3zeqxv90d0p6axd8aupkfiqvam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дидье Анзьё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737613</id>
    <revision>
      <id>3587003</id>
      <parentid>3320511</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="4x5x9pepayeguj678vnhqdmfgg1hufs" xml:space="preserve">'''Дидье Анзьё''' (фр. [ɑ̃zjø]; 8 шілде 1923 жыл – 25 қараша 1999 жыл) — көрнекті француз психоаналитигі, психология ғылымдарының құрметті профессоры. 

== Өмірі ==
Анзьё [[Философия|философияны]] зерттеді және [[Жак Лакан|Жак Лаканмен]] алғашқы психоанализін жүргізгенге дейін Даниэль Лагаштың шәкірті болды. Содан кейін, Лаканның анасын («Айме»)-ны емдегенін білгеннен кейін ол [[Джордж Фавес|Джордж Фавеспен]] екінші талдауды бастады. Ол Лаканның ашықтығының жоқтығына қатты өшпенділік танытты және кейінірек лакандықтардың шектен шығуы мен ерікті әрекеттерін айыптады - соңғысының «пұтқа, логикаға немесе тілге шектен тыс тәуелділігін», сондай-ақ Лаканның кең тараған қызығушылықты қыздыратын элементін атап өтті: 'фундаменталды шындықтар ашылады... бірақ әрқашан басқа бір сәтте'.&lt;ref&gt;Quoted in Sherry Turkle, ''Psychoanalytic Politics'' (London 1978) p. 131&lt;/ref&gt;

== Фрейдтің &quot;Өзін өзі талдау&quot; туралы ==
Анзьёнің &quot;''Фрейдтің өзін-өзі талдауы''&quot; (2-ші басылым, 1975; тр. Питер Грэм, 1986) - «''Түстердің интерпретациясындағы''» Фрейдтің ерте өмірінің маңызды, өте егжей-тегжейлі зерттеуі.&lt;ref&gt;Peter Gay, ''Freud: A Life for Our Time'' (London 1988) p. 746&lt;/ref&gt; Клейндік көзқарас бойынша, Анзьё Фрейдтің «психоаналитикалық теориясын әзірлеуі ... депрессиялық мазасыздыққа қарсы обсессивті қорғанысты орнатуымен байланысты» деп санады - Фрейдтің «осындай интеллектуалды деңгейде пайымдау арқылы өзін қорғау» қажеттілігіне баса назар аударды.&lt;ref&gt;Didier Anzieu, ''Freud's Self-Analysis'' (London 1986) p. 581 and p. 182&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>4x5x9pepayeguj678vnhqdmfgg1hufs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менің есігімді қақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737799</id>
    <revision>
      <id>3587005</id>
      <parentid>3563012</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6988" sha1="1csv8h93p216ti2scrbne14399ezzob" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Менің есігімді қақ''' (“Sen Çal Kapımı”, халықаралық деңгейде “Love Is in the Air” деген атпен белгілі)&lt;ref&gt;QuiMediaset [@QuiMediaset] (May 6, 2021). &quot;[https://twitter.com/QuiMediaset/status/1390272694122319874 Prossimamente su Canale 5 la serie #LoveIsInTheAir&quot;](Tweet).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Equipo divino (9 September 2021). [https://web.archive.org/web/20210910101912/https://www.divinity.es/love-is-in-the-air/record-mundial-capitulo-television-mas-comentado_18_3200145604.html &quot;'Love is in the air', el programa más tuiteado de la historia: la serie le arrebata el récord a 'Juego de tronos'&quot;.] Divinity. Archived from the original on 10 September 2021.&lt;/ref&gt; — Ханде Эрчел мен Керем Бюрсин басты рөлдерді сомдаған түрік телесериалы. Ол [[Fox News|Fox]] арнасында 2020 жылдың 8 шілдесінен&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200709015911/https://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/sen-cal-kapimi-dizisi-merhaba-diyecek-sen-cal-kapimi-oyunculari-kim/ &quot;Sen Çal Kapımı dizisi 'merhaba' diyecek! Sen Çal Kapımı oyuncuları kim? - Magazin haberleri&quot;] (in Turkish)&lt;/ref&gt;2021 жылдың 8 қыркүйегіне дейін көрсетілді.
[[Сурет:Hande Erçel.jpg|нобай|Эда рөліндегі Ханде Эрчел]]
== Түйіндеме ==
Эда Йылдыздың ата-анасы жазатайым жағдайда қайтыс болғаннан кейін оны нағашы тәтесі асырап алады және нағашысының гүл дүкенінде жұмыс істейді. Эданың ландшафттық сәулет саласындағы дәрежесі қысқартылды, өйткені оның Серкан Болат жетекшілік ететін әйгілі Art Life сәулет фирмасының шәкіртақысы алынып тасталды. Эданың арманы - ландшафт сәулеті бойынша оқуын аяқтау үшін [[Италия|Италияға]] ұшу. Оның алыстағы жігіті Дженк Италияда тұрады және ол онымен кездесуді кейінге қалдырады. Эда достарының мектеп бітіру кешінде Серкан Болатпен кездесіп, ашуланып қолына кісен салады. Серкан өзінің бұрынғы ғашығы Селинді қайтарып алу үшін Эдаға жалған келісім жасауды ұсынады. Ол оған екі ай бойы өзінің қалыңдығы болып көрінуін және оның орнына Италияда оның тамағын, оқуын және баспанасын төлейтінін ұсынады. Эда бастапқыда бұл ұсынысты қабылдамайды, бірақ жігіті онымен итальяндық қыз үшін айырылысып кетеді. Бұған жауап ретінде Эда баспасөз мәслихатында Серканды сүйеді. Эда бұл ұсынысты біраз өзгертулермен қабылдайды: ол екі ай бойы оның қалыңдығы болып көрінеді, бірақ жоғалтқан стипендиясының орнын толтыру үшін ол оған өз фирмасында жұмыс береді. Серкан оны өзінің жеке көмекшісі ретінде жұмысқа алады. 

Эда Серканның анасына Серканның ағасының өлімінен кейінгі күйзелісті жеңуге көмектескен кезде Эда мен Серкан бір-біріне ғашық болады. Эда одан әрі оқуын жалғастыру үшін Италиядан кетуге шешім қабылдағанда, Серкан бұл жолы Эдаға шынайы ұсыныс жасайды және ол қабылдайды. Олардың үйлену күні Серқан маңызды кездесуге Италияға баруы керек, ол ұшақ апатына ұшырайды. Ол есте сақтау қабілетін жоғалтады және Эдамен бірге өткен жылы туралы ештеңе есіне түсіре алмайды. Серқанның жадын қалпына келтіру үшін Эда бұрын болған жағдайларды қайта жасауға тырысады, бірақ ол нәтиже бермейді. Эда, Дениз деген басқа жігітке құда түскендей кейіп танытады, ал Серкан әлі есіне түсірмейді. Бұл үйлену тойына дейін жалғасады және Эда Денизге «Иә» дегенде Серкан ішке кіреді. Ол есіне түсіреді. Маусымның соңында Эда Серканның қатерлі ісікпен ауырғаны туралы медициналық құжаттарын табады.

== Басты кейіпкерлер ==
Эда Йылдыз (1–52 эпизодтар), ойнаған Ханде Эрчел. Гүлге құмар арманшыл Эда ата-анасынан мезгілсіз айырылу азабымен өмір сүреді. Оның қас жауы бар: Серкан Болат. Шындығында, ол оның ландшафты сәулетші мамандығын бітіріп, Италияда оқуына кедергі келтіріп, шәкіртақысын алып тастады. Сондықтан оны өсірген, өз қызындай сыйлаған апайының гүл дүкенінде жұмыс істейді. Екеуі де Эданың бала күнгі досы Меломен бір үйде тұрады.

Серкан Болат (1–52 эпизодтар), Керем Бүрсін сомдаған. Гипохондрия, обсессивті, салқын және жұмысқұмар Серкан Болат - халықаралық дәрежеде танымал бай сәулетші, Art Life компаниясының иесі, өзінің бұрынғы ғашығы Селиннің үйленуіне жол бермеуді көздейді. Ол үшін ол Эдаға екі ай бойы оның сүйіктісі болып көрінуді ұсынады: келісім-шарттың мерзімі аяқталғаннан кейін ол оған шәкіртақысын қайтарады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1csv8h93p216ti2scrbne14399ezzob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587006</id>
      <parentid>3587005</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7115" sha1="5fkg03chk9247qzzbw9b9r2bxcbocqp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Менің есігімді қақ''' (“Sen Çal Kapımı”, халықаралық деңгейде “Love Is in the Air” деген атпен белгілі)&lt;ref&gt;QuiMediaset [@QuiMediaset] (May 6, 2021). &quot;[https://twitter.com/QuiMediaset/status/1390272694122319874 Prossimamente su Canale 5 la serie #LoveIsInTheAir&quot;](Tweet).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Equipo divino (9 September 2021). [https://web.archive.org/web/20210910101912/https://www.divinity.es/love-is-in-the-air/record-mundial-capitulo-television-mas-comentado_18_3200145604.html &quot;'Love is in the air', el programa más tuiteado de la historia: la serie le arrebata el récord a 'Juego de tronos'&quot;.] Divinity. Archived from the original on 10 September 2021.&lt;/ref&gt; — Ханде Эрчел мен Керем Бюрсин басты рөлдерді сомдаған түрік телесериалы. Ол [[Fox News|Fox]] арнасында 2020 жылдың 8 шілдесінен&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200709015911/https://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/sen-cal-kapimi-dizisi-merhaba-diyecek-sen-cal-kapimi-oyunculari-kim/ &quot;Sen Çal Kapımı dizisi 'merhaba' diyecek! Sen Çal Kapımı oyuncuları kim? - Magazin haberleri&quot;] (in Turkish)&lt;/ref&gt;2021 жылдың 8 қыркүйегіне дейін көрсетілді.
[[Сурет:Hande Erçel.jpg|нобай|Эда рөліндегі Ханде Эрчел]]
[[Сурет:Festival de Málaga 2024 - Kerem Bürsin.jpg|нобай|Серкан рөліндегі Керем Бюрсин]]
== Түйіндеме ==
Эда Йылдыздың ата-анасы жазатайым жағдайда қайтыс болғаннан кейін оны нағашы тәтесі асырап алады және нағашысының гүл дүкенінде жұмыс істейді. Эданың ландшафттық сәулет саласындағы дәрежесі қысқартылды, өйткені оның Серкан Болат жетекшілік ететін әйгілі Art Life сәулет фирмасының шәкіртақысы алынып тасталды. Эданың арманы - ландшафт сәулеті бойынша оқуын аяқтау үшін [[Италия|Италияға]] ұшу. Оның алыстағы жігіті Дженк Италияда тұрады және ол онымен кездесуді кейінге қалдырады. Эда достарының мектеп бітіру кешінде Серкан Болатпен кездесіп, ашуланып қолына кісен салады. Серкан өзінің бұрынғы ғашығы Селинді қайтарып алу үшін Эдаға жалған келісім жасауды ұсынады. Ол оған екі ай бойы өзінің қалыңдығы болып көрінуін және оның орнына Италияда оның тамағын, оқуын және баспанасын төлейтінін ұсынады. Эда бастапқыда бұл ұсынысты қабылдамайды, бірақ жігіті онымен итальяндық қыз үшін айырылысып кетеді. Бұған жауап ретінде Эда баспасөз мәслихатында Серканды сүйеді. Эда бұл ұсынысты біраз өзгертулермен қабылдайды: ол екі ай бойы оның қалыңдығы болып көрінеді, бірақ жоғалтқан стипендиясының орнын толтыру үшін ол оған өз фирмасында жұмыс береді. Серкан оны өзінің жеке көмекшісі ретінде жұмысқа алады. 

Эда Серканның анасына Серканның ағасының өлімінен кейінгі күйзелісті жеңуге көмектескен кезде Эда мен Серкан бір-біріне ғашық болады. Эда одан әрі оқуын жалғастыру үшін Италиядан кетуге шешім қабылдағанда, Серкан бұл жолы Эдаға шынайы ұсыныс жасайды және ол қабылдайды. Олардың үйлену күні Серқан маңызды кездесуге Италияға баруы керек, ол ұшақ апатына ұшырайды. Ол есте сақтау қабілетін жоғалтады және Эдамен бірге өткен жылы туралы ештеңе есіне түсіре алмайды. Серқанның жадын қалпына келтіру үшін Эда бұрын болған жағдайларды қайта жасауға тырысады, бірақ ол нәтиже бермейді. Эда, Дениз деген басқа жігітке құда түскендей кейіп танытады, ал Серкан әлі есіне түсірмейді. Бұл үйлену тойына дейін жалғасады және Эда Денизге «Иә» дегенде Серкан ішке кіреді. Ол есіне түсіреді. Маусымның соңында Эда Серканның қатерлі ісікпен ауырғаны туралы медициналық құжаттарын табады.

== Басты кейіпкерлер ==
Эда Йылдыз (1–52 эпизодтар), ойнаған Ханде Эрчел. Гүлге құмар арманшыл Эда ата-анасынан мезгілсіз айырылу азабымен өмір сүреді. Оның қас жауы бар: Серкан Болат. Шындығында, ол оның ландшафты сәулетші мамандығын бітіріп, Италияда оқуына кедергі келтіріп, шәкіртақысын алып тастады. Сондықтан оны өсірген, өз қызындай сыйлаған апайының гүл дүкенінде жұмыс істейді. Екеуі де Эданың бала күнгі досы Меломен бір үйде тұрады.

Серкан Болат (1–52 эпизодтар), Керем Бүрсін сомдаған. Гипохондрия, обсессивті, салқын және жұмысқұмар Серкан Болат - халықаралық дәрежеде танымал бай сәулетші, Art Life компаниясының иесі, өзінің бұрынғы ғашығы Селиннің үйленуіне жол бермеуді көздейді. Ол үшін ол Эдаға екі ай бойы оның сүйіктісі болып көрінуді ұсынады: келісім-шарттың мерзімі аяқталғаннан кейін ол оған шәкіртақысын қайтарады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5fkg03chk9247qzzbw9b9r2bxcbocqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сантал ағашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737890</id>
    <revision>
      <id>3587027</id>
      <parentid>3563064</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4676" sha1="2amxkimmdcgrsq8hw0yh3p9yeh55f29" xml:space="preserve">
'''Сантал немесе сандал ағашы'''&lt;ref&gt;Не путать с [[:ru:Сандаловое_дерево|сандаловым деревом]]&lt;/ref&gt; (лат. Santalum) - тропикалық ағаштардың бір түрі.
[[Сурет:Santalum album.jpg|нобай|Сантал ағашы]]
Сантал (сандал ағашы) майы парфюмерияда, [[Косметика|косметикада]] және медицинада кеңінен қолданылды, кейіннен бұл салалардан да қолданыстан шығарылды: [[парфюмерия]] мен косметикада  бағасы жоғары (1 кг үшін 2000 доллардан астам) болғандықтан және ағаштардың  жойылуына байланысты синтетикалық хош иістерге көшуге тура келді, ал медицинада санталдан бас тартты, себебі арзан және тиімді дәрілер, атап айтқанда антибиотиктер пайда болды. Қазіргі таңда [[Ароматерапия]]&lt;nowiki/&gt;да қолданылады. Жүргізілген зерттеулерге сәйкес, дүкендер мен дәріханаларда ұсынылған сандал ағашы эфир майының барлық дерлік ассортименті синтетикалық алмастырғыштар болып шықты (хош иісті имитациялау үшін яванол, эбанол, полисантол) немесе басқа арзан эфир майларымен (Амирис) ауыстырылған. Айтуынша, синтетикалық май өндірушілер әлі де &quot;100% табиғи ақ сандал эфир майы&quot; жапсырмасымен сатады, бұл зерттеушілердің пікірінше, сатып алушыларды шатастырады және олардың денсаулығына қауіп төндіреді.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8070282/ A Comparison of the Composition of Selected Commercial Sandalwood Oils with the International Standard] / Malgorzata Kucharska. — Molecules, 2021&lt;/ref&gt;

Ақ сандал ағашы эфир майының және сандалдың басқа сорттарының құны 1 кг үшін 2000 доллардан асты, ал кейбір елдерде бұл өнімді сатуға тыйым салу ұсынылады. Қазіргі уақытта Үндістанда 30000 гектардан астам жерге ақ сандал отырғызылды. 2040 жылдан бастап 1000 гектар екпеге 30-35 жастағы ағаштарды кесуге болады, олардан 200 тонна [[Эфир майлары|эфир майы]] алынады. [[Үндістан]] мен [[Аустралия|Австралия]] 2040 жылға қарай АҚ сандал эфир майының негізгі жеткізушілері болады деп болжануда. &lt;ref&gt;[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00049158.2020.1841441 Looking ahead – global sandalwood production and markets in 2040, and implications for Pacific Island producers] / L. A. J. Thomson. — Australian Forestry&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/344360487_Trade_Scenario_of_Sandalwood_and_its_valued_oil Trade Scenario of Sandalwood and its valued oil] / Soundararajan, V., Ravi Kumar, G., Murugesan, K.. &lt;/ref&gt;

Жабайы жағдайда АҚ санталум Малай архипелагында Ява аралының шығыс бөлігінен Тимор аралына дейін кездеседі. Кейбір ботаниктер бұл түр, Үндістанда да жабайы өседі деп сенген және қазір де солай деп санайды. Бірақ бірқатар нердтер Үндістанда ежелден бері өсіріліп келе жатқан ақ санталумның осында натурализацияланғанын және кең таралғанын дәлелдеді. Үндістан, әсіресе Карнатакадағы Майсор қаласы, 1998 жылға дейін сандал ағашы мен сантал майының негізгі жеткізушісі болды, ал қазір негізінен Австралияда өндіріледі.

== Дереккөз ==
&lt;references /&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>2amxkimmdcgrsq8hw0yh3p9yeh55f29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587033</id>
      <parentid>3587027</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4776" sha1="mr4bsvm27j6a2yyop4vcyrdb2k97mcs" xml:space="preserve">
'''Сантал немесе сандал ағашы'''&lt;ref&gt;Не путать с [[:ru:Сандаловое_дерево|сандаловым деревом]]&lt;/ref&gt; (лат. Santalum) - тропикалық ағаштардың бір түрі.
[[Сурет:Santalum album.jpg|нобай|Сантал ағашы]]
Сантал (сандал ағашы) майы парфюмерияда, [[Косметика|косметикада]] және медицинада кеңінен қолданылды, кейіннен бұл салалардан да қолданыстан шығарылды: [[парфюмерия]] мен косметикада  бағасы жоғары (1 кг үшін 2000 доллардан астам) болғандықтан және ағаштардың  жойылуына байланысты синтетикалық хош иістерге көшуге тура келді, ал медицинада санталдан бас тартты, себебі арзан және тиімді дәрілер, атап айтқанда антибиотиктер пайда болды. Қазіргі таңда [[Ароматерапия]]&lt;nowiki/&gt;да қолданылады. Жүргізілген зерттеулерге сәйкес, дүкендер мен дәріханаларда ұсынылған сандал ағашы эфир майының барлық дерлік ассортименті синтетикалық алмастырғыштар болып шықты (хош иісті имитациялау үшін яванол, эбанол, полисантол) немесе басқа арзан эфир майларымен (Амирис) ауыстырылған. Айтуынша, синтетикалық май өндірушілер әлі де &quot;100% табиғи ақ сандал эфир майы&quot; жапсырмасымен сатады, бұл зерттеушілердің пікірінше, сатып алушыларды шатастырады және олардың денсаулығына қауіп төндіреді.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8070282/ A Comparison of the Composition of Selected Commercial Sandalwood Oils with the International Standard] / Malgorzata Kucharska. — Molecules, 2021&lt;/ref&gt;

Ақ сандал ағашы эфир майының және сандалдың басқа сорттарының құны 1 кг үшін 2000 доллардан асты, ал кейбір елдерде бұл өнімді сатуға тыйым салу ұсынылады. Қазіргі уақытта Үндістанда 30000 гектардан астам жерге ақ сандал отырғызылды. 2040 жылдан бастап 1000 гектар екпеге 30-35 жастағы ағаштарды кесуге болады, олардан 200 тонна [[Эфир майлары|эфир майы]] алынады. [[Үндістан]] мен [[Аустралия|Австралия]] 2040 жылға қарай АҚ сандал эфир майының негізгі жеткізушілері болады деп болжануда. &lt;ref&gt;[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00049158.2020.1841441 Looking ahead – global sandalwood production and markets in 2040, and implications for Pacific Island producers] / L. A. J. Thomson. — Australian Forestry&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/344360487_Trade_Scenario_of_Sandalwood_and_its_valued_oil Trade Scenario of Sandalwood and its valued oil] / Soundararajan, V., Ravi Kumar, G., Murugesan, K.. &lt;/ref&gt;
[[Сурет:Santalum album flowers 03.JPG|нобай|Сантал ағашының гүлдеуі]]
Жабайы жағдайда АҚ санталум Малай архипелагында Ява аралының шығыс бөлігінен Тимор аралына дейін кездеседі. Кейбір ботаниктер бұл түр, Үндістанда да жабайы өседі деп сенген және қазір де солай деп санайды. Бірақ бірқатар нердтер Үндістанда ежелден бері өсіріліп келе жатқан ақ санталумның осында натурализацияланғанын және кең таралғанын дәлелдеді. Үндістан, әсіресе Карнатакадағы Майсор қаласы, 1998 жылға дейін сандал ағашы мен сантал майының негізгі жеткізушісі болды, ал қазір негізінен Австралияда өндіріледі.

== Дереккөз ==
&lt;references /&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>mr4bsvm27j6a2yyop4vcyrdb2k97mcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оппа Сарангхае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737896</id>
    <revision>
      <id>3587017</id>
      <parentid>3322188</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1821" sha1="g7q27zjmpwytp73gtlcg0syv5hn89hg" xml:space="preserve">'''&quot;Оппа, Сарангхае!&quot;''' (Кытайша: 欧巴，我爱你！) — 2023 жылдың фантастикалық роман желісі бойынша Rui En, Kim Jae-hoon, Tasha Low және Mei Xin сынды актерлердің басты рөлдерімен түсірілген сингапурлық сериал. Wawa Pictures компаниясының қолдауымен сериал 2023 жылдың 12 сәуірінде Медиакорп Channel 8 телеарнасында көрсетілді.

== Синопсис ==
Сондай-ақ, телебағдарлама персонажы До Со-жун, жалған және еңбеккер қыз Ойанг Цзицзы тағынан телевизор экранынан шығарылады және толықтай оның өмірін өзгертеді. Бірақ, әсіресе актер өзі шынайы өмірде қатынасқан жұлдыз және бұл Цзицзыны мәңгі ерекше және фантазия арасындағы таңдауларын қайта ойлауға мәжбүр етеді.

== Құрылым ==
&quot;Оппа, Сарангхае!&quot; — Ким Жей-хунның (КимКим деп де аталады) Сингапур телебағдарламасындағы бас жүгіні. Тайванда қаралатын Оңтүстік Корея актері мен әнші, Ким бұл серианың &quot;Галактикалық шам&quot; (来自星际的风) темалық әнінің Мандарин мен корей тілдерінде аудармасын да берді. Фильмдің зертханалары 2022 жылдың қазанның басында басталды.
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>g7q27zjmpwytp73gtlcg0syv5hn89hg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ветивер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737903</id>
    <revision>
      <id>3587001</id>
      <parentid>3580267</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="6vdae1wil2havgt3i3iluf27kagcyt8" xml:space="preserve">Ветивер немесе цицаний тәрізді Ветиверия (лат. Chrysopogon zizanioides) - Үндістаннан шыққан және Қытайда, Жапонияда, Бразилияда, Явада, Гаитиде және Реюньонда тамырларынан алынған эфир ветивер майы үшін өсірілетін дәнді дақылдар тұқымдасының өсімдігі.
[[Сурет:Vetiveria zizanioides0.jpg|нобай|Ветривер]]
Ветивер майы өте тығыз және ауыр. Бұл жақсы эмоционалды босаңсытқыш: ветивер майы ароматерапияда қолданылады. Орта ғасырлардағы Тамил әдебиетінде оның қолданылуы сипатталған.

== Парфюмериядағы ==
Ветивердің хош иісін шөптер мен дәмдеуіштердің ноталары бар жер, ағаш деп сипаттауға болады. Ол цитрустың балғындығы мен гүлдердің тәттілігін ағаш пен дәмдеуіштердің терең және бай ноталарымен біріктіреді. Оны парфюмериядағы негізгі нота ретінде немесе хош иістің нәзік тереңдігі мен қосымша нюанстарын қосу үшін жүрек нотасы ретінде пайдалануға болады.

Ветивердің парфюмерияда соншалықты танымал болуының басты себептерінің бірі - оның беріктігі мен шлейфі. Ол күні бойы теріге жабысып, хош иіске ерекше тереңдік пен байлық береді. Сонымен қатар, ветивердің жүйке жүйесіне тыныштандыратын және босаңсытатын әсері бар, бұл оны ароматерапияда қолданғанда тамаша хош иіс береді.
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>6vdae1wil2havgt3i3iluf27kagcyt8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587002</id>
      <parentid>3587001</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоғжан Урумова</username>
        <id>179029</id>
      </contributor>
      <origin>3587002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="9gbvk5ynhktiwj42xwidblnmheipwpk" xml:space="preserve">Ветивер немесе цицаний тәрізді Ветиверия (лат. Chrysopogon zizanioides) - Үндістаннан шыққан және Қытайда, Жапонияда, Бразилияда, Явада, Гаитиде және Реюньонда тамырларынан алынған эфир ветивер майы үшін өсірілетін дәнді дақылдар тұқымдасының өсімдігі.
[[Сурет:Vetiveria zizanioides0.jpg|нобай|Ветивер]]
Ветивер майы өте тығыз және ауыр. Бұл жақсы эмоционалды босаңсытқыш: ветивер майы ароматерапияда қолданылады. Орта ғасырлардағы Тамил әдебиетінде оның қолданылуы сипатталған.

== Парфюмериядағы ==
Ветивердің хош иісін шөптер мен дәмдеуіштердің ноталары бар жер, ағаш деп сипаттауға болады. Ол цитрустың балғындығы мен гүлдердің тәттілігін ағаш пен дәмдеуіштердің терең және бай ноталарымен біріктіреді. Оны парфюмериядағы негізгі нота ретінде немесе хош иістің нәзік тереңдігі мен қосымша нюанстарын қосу үшін жүрек нотасы ретінде пайдалануға болады.

Ветивердің парфюмерияда соншалықты танымал болуының басты себептерінің бірі - оның беріктігі мен шлейфі. Ол күні бойы теріге жабысып, хош иіске ерекше тереңдік пен байлық береді. Сонымен қатар, ветивердің жүйке жүйесіне тыныштандыратын және босаңсытатын әсері бар, бұл оны ароматерапияда қолданғанда тамаша хош иіс береді.
{{Тексерілмеген мақала|date= сәуір 2024}}</text>
      <sha1>9gbvk5ynhktiwj42xwidblnmheipwpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Дамаскіде қайтыс болғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>739707</id>
    <revision>
      <id>3586763</id>
      <parentid>3340462</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T02:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Санат:Дамаскде қайтыс болғандар]] бетін [[Санат:Дамаскіде қайтыс болғандар]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3340462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="2xk959rgjcbo3o0skxxrdz39e79swje" xml:space="preserve">{{Commonscat|Deaths in Damascus}}

[[Санат:Сирияда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дамаск тұлғалары]]</text>
      <sha1>2xk959rgjcbo3o0skxxrdz39e79swje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Каирде қайтыс болғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>742448</id>
    <revision>
      <id>3586745</id>
      <parentid>3361123</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Санат:Каирда қайтыс болғандар]] бетін [[Санат:Каирде қайтыс болғандар]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3361123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="adsjdajrmmbjd6huc6yn6ajnmq9kiem" xml:space="preserve">[[Санат:Мысырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Каир тұлғалары]]</text>
      <sha1>adsjdajrmmbjd6huc6yn6ajnmq9kiem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746540</id>
    <revision>
      <id>3586568</id>
      <parentid>3582363</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3586568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32359" sha1="lszpzoboj3ie0duomry2nol2bqfjiv9" xml:space="preserve">Бұл тізімде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстанның 2-президенті]] '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

Ең көбі [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] жақын көршілеріміз [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Дональд Трамп]] [[Сопақ кеңсе]]де, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Владимир Путин]] [[Мәскеу Кремлі]]нде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] [[Нью-Йорк]]те.]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 маусым 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 18 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|11-12 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>lszpzoboj3ie0duomry2nol2bqfjiv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3586802</id>
      <parentid>3586147</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3586802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15797" sha1="2gxgeef9pmgrx0jz5ayq86yns92gn1j" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|51}}
== Мақала ==
52
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Душанбе Ұлттық Мұражайы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 942&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
39
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>2gxgeef9pmgrx0jz5ayq86yns92gn1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586805</id>
      <parentid>3586802</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3586805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15801" sha1="ercrhv7jrtr815pelfuh5pyvdv0h11g" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|51}}
== Мақала ==
52
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Тәжікстан Ұлттық Мұражайы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 942&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
39
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>ercrhv7jrtr815pelfuh5pyvdv0h11g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586806</id>
      <parentid>3586805</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15801" sha1="q4hyiawehzuhlvl85hs279gmmrxru88" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|52}}
== Мақала ==
52
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Тәжікстан Ұлттық Мұражайы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 942&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
39
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>q4hyiawehzuhlvl85hs279gmmrxru88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586891</id>
      <parentid>3586806</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3586891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15780" sha1="jwdlrnn5pif5dzzupqvsto5qq3ppje6" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|52}}
== Мақала ==
52
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7461&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
39
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы Наукен ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[14 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>jwdlrnn5pif5dzzupqvsto5qq3ppje6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андре риу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759366</id>
    <revision>
      <id>3586543</id>
      <parentid>3586257</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14389" sha1="9exx4w7legmq9h97g8mzbbozjy6ue29" xml:space="preserve">[[Сурет:Andre Rieu 2009.jpg|нобай|Андре Риу]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Андре Леон Мари Николя Риу'''  (голландша: [ˈɑndreː riˈjøː], французша: [ɑ̃dʁe ʁjø]; 1949 жылы 1 қазанда туған) — [[Вальс|вальс]] орындайтын Иоганн Штраус [[Оркестр|оркестрінің]] негізін қалаушы ретінде танымал [[Голландия|голландиялық]] скрипкашы және [[дирижер]].

Риу мен оның оркестрі әлем бойынша гастрольдік сапарға шығады, көбінесе стадиондарда өнер көрсетеді.&lt;ref&gt;[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce &quot;The Year in Touring Charts&quot;]&lt;/ref&gt;. Ол туған қаласы Маастрихтте тұрады және сол жерде, Врейтхоф алаңында жиі [[Концерт|концерт]] береді.&lt;ref&gt;[https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography  &quot;André Rieu Biography&quot; ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504053741/https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography |date=2025-05-04 }}&lt;/ref&gt;
== Ерте өмірі мен отбасы ==

Риу тегі [[Француздар|француз]] гугеноттарынан шыққан, дегенмен Андренің екі ата-анасы да рим-[[Католик шіркеуі|католик]] [[Дін|дінін]] ұстанған.&lt;ref&gt;[http://www.andrerieutranslations.com/translations/Beckman-interview.html &quot;Interview on German TV&quot;]&lt;/ref&gt; Андре Андрис Антони Риудің отбасында дүниеге келген және алты баланың үшіншісі болған.&lt;ref&gt;[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html  &quot;Andre Rieu and his family&quot;]&lt;/ref&gt; 

Риудің әкесі Маастрихт симфониялық оркестрінің дирижері болған. Андре ерте жастан музыкалық қабілетін көрсетіп, бес жасында скрипкада ойнауды үйрене бастаған. Ол өте кішкентай кезінен оркестрге қызығушылық танытқан, дегенмен ата-анасын қатал деп есептеп, ересек шағында әкесінің музыкалық стилінен алыстап кеткен.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html &quot;A Maestro for the Masses, if Not the Critics&quot;.]&lt;/ref&gt;

Ол Льеждегі Корольдік консерваторияда және Маастрихт консерваториясында (1968–1973 жж.) скрипкадан білім алып, Жо Юда және Герман Кребберс сынды ұстаздардың шәкірті болған.&lt;ref&gt;[https://www.andrerieu.com/pt/novidades/my-former-violin-teacher-herman-krebbers &quot;André Rieu&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://press.andrerieu.com/biography &quot;Biography – André Rieu Press Room&quot;]/&lt;/ref&gt;

1974 жылдан 1977 жылға дейін ол Брюссельдегі Музыка академиясында оқып, Андре Герлерден сабақ алған. Ол оқуын Брюссельдегі Корольдік консерваториядан «Premier Prix» (бірінші жүлде) атағымен тәмамдаған.
&lt;ref&gt;[http://www.classicfm.co.uk/music/artists/p-s/andre-rieu &quot;André Rieu&quot;]&lt;/ref&gt;

Ол 1975 жылы Маржори Кохманға үйленді.
&lt;ref&gt;[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts &quot;André Rieu: ten things you never knew&quot;]&lt;/ref&gt; Маржори — тіл пәнінің мұғалімі әрі музыкалық шығармалар жазған. Олардың екі ұлы бар, соның ішінде Пьер атты ұлы — продюсер, ол жиі Иоганн Штраус оркестрімен жұмыс істейді.
&lt;ref&gt;[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html &quot;Andre Rieu and his family&quot;]&lt;/ref&gt;
Ол Маастрихттегі шағын қамалда тұрады, ол қамалды бір кездері Шарль де Батц Кастельмор д'Артаньян мекендеген деп айтады.
&lt;ref&gt;[https://www.andrerieutranslations.com/news%20and%20Misc/Torentjes.html &quot;Andre rieu Castle de Torentjes&quot;]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Андре алты тілде сөйлейді: голланд, ағылшын, неміс, француз, итальян және испан тілдерінде.
&lt;ref&gt;[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts/ &quot;André Rieu: ten things you never knew&quot;]&lt;/ref&gt; 2016 жылы оның байлығы шамамен 25 миллион еуро деп бағаланған.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html &quot;A Maestro for the Masses, if Not the Critics&quot;]&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
=== '''Иоганн Штраус оркестрі''' ===
''Негізгі мақала: [[Иоганн Штраус оркестрі]]''

Риу 1987 жылы Иоганн Штраус оркестрін құрды және бастапқыда 12 музыкантпен жұмысын бастады. Оркестр алғашқы концертін 1988 жылы 1 қаңтарда өткізді.&lt;ref&gt;[https://www.classicfm.com/composers/strauss-i/guides/facts-gallery/andre-rieu-and-johann-strauss-orchestra/ &quot;Still going strong - the Johann Strauss Orchestra&quot;]&lt;/ref&gt; 2020 жылғы жағдай бойынша ол 50-60 музыкантпен бірге өнер көрсетеді. Риу 1667 жылы жасалған Страдивариус скрипкасында ойнайды.

Риу мен оның оркестрі Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Жапония, Аустралия және Жаңа Зеландияда өнер көрсетті. 2008 жылы Риудың гастрольдік турына Императрица Сисидің сарайының нақты өлшемдегі көшірмесі кірді — ол сол уақыттағы ең үлкен гастрольдік сахна болды.&lt;ref&gt;[http://press.andrerieu.com/andre-rieu-is-top-10-touring-act/ &quot;Andre Rieu is top 10 Touring act&quot;]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Соңғы әлемдік турлар нәтижелері Billboard / Pollstar жыл сайынғы әлемдік ең танымал турлар тізімдерінде

|-
! Жыл !! Орны !! Көрсетілім саны !! Қаражат !! Ақпарат көзі
|-
| 2010 || #16 || 86 || $39,992,285 || Billboard Top 25 Tours 2010&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/news/949535/top-25-tours-of-2010&lt;/ref&gt;
|-
| 2011 || #9 || 102 || $67,104,756 || Billboard Top 25 Tours 2011&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/news/42159/top-25-tours-of-2011&lt;/ref&gt;
|-
| 2012 || #10 || 99 || $46,785,710 || Billboard Top 25 Tours 2012&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/news/1481408/top-25-tours-of-2012&lt;/ref&gt;
|-
| 2013 || #20 || 70 || $49,881,605 || Billboard Top 25 Tours 2013&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/list/5820092/top-25-tours-of-2013&lt;/ref&gt;
|-
| 2014 || #17 || 70 || $42,983,266 || Billboard Top 25 Tours 2014&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6406036/live-musics-20-billion-year-rolling-stones-one-direction-live&lt;/ref&gt;
|-
| 2015 || #20 || 101 || $51,151,367 || Billboard Top 25 Tours 2015&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6805618/live-musics-20-billion-year-the-grateful-deads-fare-thee-well&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || #23 || 71 || $40,169,471 || Billboard Top 25 Tours 2016&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/biz/charts/year-end&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/files/charts/year-end/TOP_25_TOURS.pdf&lt;/ref&gt;
|-
| 2017 || #42 || 89 || $47,700,000 || Pollstar Top 100 Worldwide Tours&lt;ref&gt;https://www.pollstar.com/Chart/2018/01/2017YearEndTop100WorldwideTours_621.pdf&lt;/ref&gt;
|-
| 2018 || #21 || 71 || $55,933,149 || Billboard Top 25 Tours 2018&lt;ref&gt;[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce &quot;The Year in Touring Charts&quot;]&lt;/ref&gt;
|}

== Қабылдануы ==
=== Австралия ===
Австралия – Риенің ең үлкен жанкүйерлері бар елдердің бірі. Мельбурн қаласындағы Herald Sun газетінің сыншысы Крис Бойд Риенің орындау шеберлігін сынға алмағанымен, оның сахнадағы басты рөлін «жұмсақ сөйлеу мен өкілеттіктерді беру» деп сипаттады. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=dRsjuwEACAAJ Andre Rieu Coloring Book: King of Waltz and Classical Music, Johan Strauss Orchestra and Violinist Prodigy Inspired Adult Coloring Book.]&lt;/ref&gt;

The Australian газетінде Эймон Келли былай деп жазды: «Риені сынға алғандарды арзан әрі дәл емес стереотиптер арқылы жоққа шығаруға тырысатын кәсіби журналистерді көру көңіл қынжылтады».&lt;ref&gt;[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 &quot;Music's Great Polariser&quot;.]&lt;/ref&gt; Ол сонымен қатар: «Риені үстіртін түрде жоққа шығаратындар да қателеседі. Оның тірі және жазылған концерттері миллиондаған адамға қуаныш сыйлады. Оның тыңдармандарының көбісі классикалық музыка концерттеріне жиі бармайды, бірақ Рие арқылы олар классикалық музыканың танымал шығармаларымен танысып жатыр деуге болады. Риенің қолжетімді әрі ләззат сыйлайтын репертуарға көңіл бөлуі – оның музыкалық деңгейіне қарсы дәлел емес» деді.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 &quot;Music's Great Polariser&quot;.]&lt;/ref&gt;

2008 жылдың желтоқсан айында Рие Австралияда өзінің 100-інші платина сертификациясын алды,&lt;ref&gt;[https://www.auspop.com.au/2008/12/the-rieu-records-tumble/ &quot;The Rieu Records Tumble&quot;]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ал 2011 жылдың мамырында оның CD және DVD дисктерінің көтерме сатылымы 50 миллион австралиялық доллардан асты. 2006–2011 жылдар аралығында Рие Австралия нарығында ең көп сатылған музыкалық орындаушы болды.&lt;ref&gt;[https://www.auspop.com.au/2011/05/andres-50m/ &quot;Andre's $50M&quot;.]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== Ұлы Британия ===
The Guardian басылымында Том Сервис Риенің Маастрихттегі концертінің фильмін шолу барысында (мақала жарияланған 2015 жылы бұл фильм Ұлыбритания тарихындағы ең табысты концерттік фильм болған) бұл қойылымды «тауарланған классикалық музыканың шарықтау шегі» деп сипаттап, Риенің «аңдаусыз шедеврлерді» «шектен тыс тәттілендірілген азыққа» айналдырып жібергенін айтты.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/music/tomserviceblog/2015/jul/23/andre-rieu-cinema-music-record &quot;Take that, Take That! Violinist André Rieu sets new music-concert record at UK cinemas&quot;]&lt;/ref&gt;
Сол басылымда Альфред Хиклинг Риемен жүргізілген сұхбатында сыншылардың «негізгі мәнді түсінбей отырғанын» айтып, Риенің шоумендік қабілеті мен кәсіпкерлік шеберлігін Иоганн Штраус II-мен салыстырды.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/music/2015/dec/20/andre-rieu-violin-superstar-king-of-waltz-interview &quot;André Rieu: 'I spent £34m on fountains, ice rinks and gold carriages'&quot;]&lt;/ref&gt;

== Қосымша оқуға арналған әдебиеттер ==
* Rieu, Marjorie (2000). André Rieu: My Music, My Life. Naarden: Strengholt. ISBN 90-5860-0637.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.imdb.com/name/nm1035947/ André Rieu] [http://Internet%20Movie%20Database IMDb]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Ресми парақша)
* [https://web.archive.org/web/20140103022144/http://www.andrerieuaustralia.com/ André Rieu's Аустралиялық ресми парақшасы]
* [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (C Music TV Biography)
* [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://en.wikipedia.org/wiki/AllMusic_(identifier) AllMusic]
* [https://web.archive.org/web/20110604102406/http://www.deltamusic.co.uk/cd-product-details.php?delta_product_id=2105 The Magic of Andre Rieu]
* [https://www.youtube.com/user/AndreRieuTV André Rieu] Ресми YouTube парақшасы
== Пайдаланылған әдебиеттер ==</text>
      <sha1>9exx4w7legmq9h97g8mzbbozjy6ue29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zhezkazgan Air</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761749</id>
    <revision>
      <id>3586664</id>
      <parentid>3580321</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2802" sha1="dgzonjzfyv4qu60ylddub1lbrhfvued" xml:space="preserve">&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әуе компаниясы
| әуе компания      = Zhezkazgan Air
| сурет           =
| фото өлшемі   = 311
| ИАТА              = DV
| ИКАО              = KZH
| шақыру белгісі    = ULUTAU
| құрылды           = 1996
| қызметін бастады  = 1996
| хабтар            = [[Жезқазған әуежайы]]
| ұшу бағыттары     = 3 (барлығы ішкі бағыттар)
| әуе паркі         = 5
| штаб-пәтері       = [[Жезқазған]], {{байрақ|Қазақстан}}
| басшылары         =
| сайты             = http://zhezair.com/
| тәуелді компаниялар = 
}}
'''Zhezkazgan Air''' — ZhezAir бренді - Қазақстан бойынша тұрақты және чартерлік рейстерді орындайтын авиакомпания. Оның штаб-пәтері Жезқазғандағы, Жезқазған әуежайында орналасқан және оның базасынан тыс ішкі рейстерді орындайды.

== Бағыттары ==
Zhezkazgan Air авиакомпания негізінен отандық 2 әуежайға ұшады.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Қала
! Әуежай
|-
| [[Жезқазған]]
| [[Жезқазған әуежайы]]
|-
| [[Қарағанды]]
| [[Сарыарқа әуежайы]] 
|}

== Флот ==
[[2020 жыл]]дың [[ақпан]] айындағы жағдай бойынша «ЖезЭйр» авиапаркі келесі әуе кемелерінен тұрады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''ЖезЭйр флоты'''
! Ұшақ түрі
! Флоттағы саны
! Тапсырыс
! Орындық саны (жолаушыға)
|-
| [[Яковлев Як-40]]
| align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 0
| align=&quot;center&quot; | 32 
|-
| [[Л-410]]
| align=&quot;center&quot; | 3
| align=&quot;center&quot; | 0
| align=&quot;center&quot; | 19
|-
| [[Мил Ми-8]]
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 0
| align=&quot;center&quot; | 24
|-
| [[Антонов Ан-2]] 
| align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 0
| align=&quot;center&quot; | 12 
|}

== Сілтемелер ==
* [https://kzavia.com/airlines/zhez-air.html Авиакомпания Жезказган Эйр (Zhez Air) — KZAvia]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yak40_(Zhezkazgan_Air).jpg Як40 (ZhezAir) — Wikimedia Commons]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Let_L410_(Zhezkazgan_Air).jpg Let L-410 (ZhezAir) — Wikimedia Commons]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ан-2_(Zhezkazgan_Air).jpg Ан-2 (ZhezAir) — Wikimedia Commons]

[[Санат: Қазақстан әуе компаниялары]]</text>
      <sha1>dgzonjzfyv4qu60ylddub1lbrhfvued</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын белгі төсбелгісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764308</id>
    <revision>
      <id>3586828</id>
      <parentid>3501943</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан марапаттары|Қазақстан марапаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17620" sha1="b1uhiq38tduifjqvd6ef6fogveban0z" xml:space="preserve">'''«Алтын белгі»''' — Қазақстан Республикасындағы жалпы орта білімді үздік аяқтаған оқушыларға берілетін ерекше мемлекеттік белгі. 

== Статистика ==
2020-2021 оқу жылында 9738 түлек &quot;Алтын белгі&quot; иегері атанды.  2019 жылы 7349, ал 2020 жылы 8615 оқушы марапатталған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=РЕКОРДНОЕ КОЛИЧЕСТВО ВЫПУСКНИКОВ СТАЛИ ОБЛАДАТЕЛЯМИ ЗНАКА «АЛТЫН БЕЛГI»|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/218443?lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==

=== 1997 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 22 шілдедегі №1146 қаулысымен «Жалпы білім беретін орта мектепті бітірушілерге арналған кеудеге тағатын «Алтын белгі» белгісі мен ерекше үлгідегі аттестат туралы ереже» бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жалпы бiлiм беретiн орта мектептi бiтiрушiлерге арналған кеудеге тағатын &quot;Алтын белгi&quot; белгiсi мен ерекше үлгiдегi аттестат туралы ереженi бекiту туралы. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қаулысы 1997 жылғы 22 шiлде N 1146. Күші жойылды - ҚР Үкіметінің 1999.08.23. N 1219 қаулысымен.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P970001146_}}&lt;/ref&gt;.  

==== Марапаттау шарттары ====

* 5-сыныптан бастап 11-сыныпқа дейін барлық пәндерден тек «5» бағасын алу.
* Республикалық және халықаралық олимпиадалардың жүлдегері болу.
* Бітіру емтихандарын «өте жақсы» тапсыру және үлгілі мінез-құлық таныту.
* Белгі мен ерекше аттестатты облыстық және Алматы қалалық білім басқармаларының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Білім және мәдениет министрлігі бекітті.
* Марапаттау салтанатты жағдайда мектеп директорымен жүргізілді.

==== Артықшылықтары ====

* «Алтын белгі» иегерлері мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын жоғары оқу орындарына қабылдау емтихандарынсыз түсу құқығына ие болды.

=== 1999 жыл ===
1999 жылғы 23 тамызда Қазақстан Республикасы Үкіметінің №219 қаулысымен «Алтын белгі» белгісі туралы  ереже бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Алтын белгі&quot; белгісі туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 1999 жылғы 23 тамыз N 1219. Күші жойылды - ҚР Үкіметінің 2007 жылғы 21 желтоқсандағы N 1253 Қаулысымен.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P990001219_}}&lt;/ref&gt;.

==== Марапаттау шарттары ====

* Үміткер оқушы оқу кезеңінде негізгі және жоғары сатыларда барлық пәннен жылдық қорытынды бағалары «5» болуы тиіс.
* Жалпы орта білім курсы үшін мемлекеттік қорытынды аттестаттаудан тек «өте жақсы» деген баға алуы қажет.
* Марапаттау облыстық, Астана және Алматы қалаларының білім басқармаларының ұсынысы негізінде орталық уәкілетті органның бұйрығымен жүргізілді.
* Марапаттау салтанатты жағдайда өткізіледі.

==== Артықшылықтары ====

* «Алтын белгі» иегерлері мемлекеттік білім беру гранттарын (болмаған жағдайда білім беру кредиттерін) алуда басым құқыққа ие болды.
* Мемлекеттік емес жоғары оқу орындарына да мемлекеттік грант белгіленген мөлшерде берілді.
* Денсаулыққа қатысты арнайы талаптар қойылған мамандықтарға тек заңда белгіленген медициналық талаптарға сәйкес келген жағдайда ғана қабылданды.

==== Белгінің сипаттамасы ====

* 1999 жылғы №1219 қаулымен белгі сипаттамасы бекітілді (2005 жылы жаңа редакцияға өзгертілді):
* Диаметрі 30 мм.
* Материалы: Л-80 маркалы мыс пен мырыш қорытпасы.
* Алдыңғы бетінде лавр бұтағымен көмкерілген ашық кітап бейнеленген, үстінде «Алтын белгі» деген алтын түсті жазу орналасқан. Барлық элементтер бедер түрінде 1 мм алға шығыңқы жасалған.
* Артқы бетінде «Қазақстан Республикасы» деген жазумен көмкерілген Мемлекеттік елтаңба бейнеленген.

=== 2007 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 21 желтоқсандағы №1253 қаулысымен «Алтын белгі» белгісі туралы жаңа ереже бекітілді. Ол «Білім туралы» 2007 жылғы Заңға сәйкес әзірленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Алтын белгі&quot; белгісі туралы ережені бекіту туралы.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 21 желтоқсандағы N 1253 Қаулысы. Күші жойылды - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 23 сәуірдегі № 260 қаулысымен|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P070001253_}}&lt;/ref&gt; Осы кезден бастап Алтын белгіге үміткерлерге қойылатын талаптардан республикалық және халықаралық пәндік олимпиаданың жүлдегері болу жойылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Алтын белгі» белгісі туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің
1999 жылғы 23 тамыздағы № 1219 Қаулысы
(ҚР Үкіметінің 16.08.99 ж. № 428; 2005.04.02. № 107 қаулыларымен енгізілген өзгерістерімен)|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51014215&amp;pos=11;-35#pos=11;-35}}&lt;/ref&gt;. Бұл шешім жыл сайынғы Алтын белгі иелерінің санын күрт көбейтіп, белгінің құнсыздануына әкелді. 

==== Марапаттау шарттары ====

* Үміткер оқу кезеңінде негізгі орта және жалпы орта деңгейлерде барлық пәннен жылдық және қорытынды бағалары «5» болуы тиіс.
* Қорытынды аттестаттаудан тек «өте жақсы» деген баға алғандар марапатталады.
* 2012 жылғы түзетулермен ереже «Назарбаев Зияткерлік мектептері» түлектеріне де қолданылатын болды.

==== Марапаттау тәртібі ====

* Үміткерлерді облыстық, Астана және Алматы қалаларының білім басқармалары немесе республикалық білім беру ұйымдары ұсынады.
* Қорытынды шешім уәкілетті органның бұйрығымен қабылданады.
* Марапаттау салтанатты жағдайда өткізіледі.

==== Артықшылықтары ====

* «Алтын белгі» иегерлері конкурс кезінде мемлекеттік білім гранттарын алуға басым құқыққа ие.
* Сондай-ақ, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі және жоғары білім бойынша мемлекеттік тапсырыс шеңберінде оқуға қабылдануда артықшылық беріледі.
* Денсаулық жағдайына қатысты арнайы талаптары бар мамандықтарға тек медициналық сәйкестік болған жағдайда ғана қабылданады.

==== Белгінің сипаттамасы ====

* Диаметрі – 30 мм.
* Материалы – Л-80 маркалы мыс пен мырыш қорытпасы.
* Алдыңғы бетінде лавр бұтағымен көмкерілген ашық кітап және үстінде «Алтын белгі» жазуы бейнеленген (бедер түрінде 1 мм шығыңқы).
* Артқы бетінде «Қазақстан Республикасы» жазуымен көмкерілген Мемлекеттік елтаңба бейнеленген.

=== 2014 жыл ===
2014 жылғы 19 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің №532 бұйрығымен бекітілген «Алтын белгі» белгісі туралы Ереже оның қолданылу тәртібін айқындайды. Кейінгі жылдары Ережеге бірнеше рет өзгерістер енгізілді (2017, 2023, 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Алтын белгі&quot; белгісі туралы ережені бекіту туралы
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2014 жылғы 19 желтоқсандағы № 532 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылы 21 қаңтарда № 10115 тіркелді.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14H0010115}}&lt;/ref&gt;.

==== Марапатталу шарттары ====

* Оқушы негізгі және жалпы орта білім беру кезеңінде барлық пәндер бойынша жылдық және қорытынды бағалары «5» болуы қажет.
* 10–11 (немесе 11–12) сыныптарда барлық тоқсандық бағалары «5» болуы тиіс.
* Марапаттау білім беру ұйымының немесе «Назарбаев Зияткерлік мектептері» дербес білім беру ұйымының басшысы бұйрығымен рәсімделеді.
* Марапаттау салтанатты жағдайда өткізіледі.

==== Артықшылықтары ====

* конкурс кезінде мемлекеттік білім беру гранттарын алуға;
* техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі және жоғары білім ұйымдарына мемлекеттік тапсырыс аясында қабылдануға басым құқық беріледі.

==== Белгінің сипаттамасы ====

* Диаметрі: 30 мм.
* Материалы: Л-80 мыс пен мырыштың арнайы қорытпасы.
* Алдыңғы бетінде лавр бұтағымен көмкерілген ашық кітап бейнесі орналасқан, үстіңгі жағында «Алтын белгі» деген алтын түсті жазу бар. Барлық элементтер бедер түрінде жасалған.
* Артқы бетінде «Қазақстан Республикасы» деген жазумен көмкерілген Мемлекеттік елтаңба бейнеленген.

=== Қоғамдағы орны ===
2017 жылдан бастап «Алтын белгі» төсбелгісін алу талаптарына өзгерістер енді. Сәйкесінше үміткерлер өз талаптарын растау үшін Ұлттық бірыңғай тестілеуден қажетті балл алу мен нәтиже көрсетуі талап етілмейтін болды. 

2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде 9 және 11-сынып оқушылары бітіру емтихандарын тапсырмағандықтан, &quot;Алтын белгі&quot; жылдық қорытынды бағаларының негізінде берілген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биыл «Алтын белгі» қалай беріледі?|url=https://egemen.kz/article/230819-biyl-altyn-belgi-qalay-beriledi}}&lt;/ref&gt;. 

2021 жылғы тамыз кеңесінде «Алтын белгі» алуға қойылатын талаптар қатаңдатылды. Министрдің 10 мамырдағы бұйрығына сәйкес, үміткерлер 9-сыныпты ерекше аттестатпен аяқтап, 10–11-сыныптардағы барлық тоқсандарда тек «5» бағасын алуы тиіс. Сонымен қатар, математикадан емтихан Назарбаев Зияткерлік мектептері базасында өткізіледі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Требования для получения &quot;Алтын белгі&quot; ужесточили в Казахстане|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/trebovaniya-polucheniya-altyin-belg-ujestochili-kazahstane-468288/}}&lt;/ref&gt;.

2022 жылғы 10 қарашада Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі «Алтын белгі» төсбелгісін беру тәртібіне өзгерістер енгізді. Жаңа ережеге сәйкес, соңғы үш жыл ішінде жалпы білім беретін пәндер бойынша халықаралық олимпиада жеңімпаздары болып табылатын және оқу үлгерімі «өте жақсы» бағаланған оқушылар «Алтын белгіге» үміткер болған жағдайда, қажет болғанда мектеп бітіру емтихандарынан босатылады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ПОБЕДИТЕЛЕЙ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОЛИМПИАД - ОТЛИЧНИКОВ УЧЕБЫ, ПРЕТЕНДУЮЩИХ НА «АЛТЫН БЕЛГІ», ОСВОБОДЯТ ОТ СДАЧИ ВЫПУСКНЫХ ЭКЗАМЕНОВ В СЛУЧАЕ НЕОБХОДИМОСТИ|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/457017?lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің деректеріне сәйкес, «Алтын белгі» иегерлерінің барлығы білім грантына ие бола бермейді.

* 2024 жылы 6403 үміткердің 5419-ы грант алды (85%), яғни 15%-ы грантсыз қалды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Около тысячи обладателей знака &quot;Алтын белгі&quot; не получили гранты по итогам конкурса|url=https://informburo.kz/novosti/okolo-tysyaci-obladatelei-znaka-altyn-belgi-ne-polucili-granty-po-itogam-konkursa}}&lt;/ref&gt;.
* 2023 жылы 5904 үміткердің 5090-ы грантқа ие болды (86,2%).
* 2022 жылы бұл көрсеткіш 83%-ды құрады. 
&quot;Алтын белгі&quot; төсбелгісі Қазақстан ақша сарайында (монетный двор) дайындалады. Оның өндірісі және құны жыл сайын өзгеріп отырады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сколько золота в &quot;Алтын белгі&quot;|url=https://ratel.kz/raw/skolko_zolota_v_altyn_belgi}}&lt;/ref&gt;.

* 2019 жыл: 7322 төсбелгіге 68,7 миллион теңге жұмсалды. Бір дананың бағасы — 9385,6 теңге.
* 2020 жыл: Төсбелгі саны 6993 данаға дейін қысқарғанымен, жалпы шығын 70,2 миллион теңгені құрады. Бір дананың бағасы — 10 046,4 теңгеге дейін өсті.
* 2021 жыл (жоспар): 8500 төсбелгі жасауға 91,4 миллион теңге бөлу жоспарланған. Бір дананың болжамды бағасы — 10 752 теңге.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>b1uhiq38tduifjqvd6ef6fogveban0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3586693</id>
      <parentid>3586136</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3586693</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="5x35o1wb974xr5dtzemke06xb83ov1b" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243303,
	&quot;pages&quot;: 665527,
	&quot;edits&quot;: 3582985,
	&quot;users&quot;: 176490,
	&quot;activeusers&quot;: 493,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8679
}</text>
      <sha1>5x35o1wb974xr5dtzemke06xb83ov1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлепбек Балабекұлы Жантай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768365</id>
    <revision>
      <id>3587009</id>
      <parentid>3583202</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3587009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="nb0g8lua1c5622wccoada2ir9iv9z9m" xml:space="preserve">{{Otheruses|Жантаев}}{{Тұлға
 | Есімі                   = Төлепбек Балабекұлы Жантай
 | Туған күні              = 1875
 | Қайтыс болған күні      = 14.06.1938
 | Туған жері              = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Омбы облысы|Омбы облысында}}, [[РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Мамандығы               = 
 | Партиясы                = [[Алаш орда]]
 | Балалары                = 8, соның ішінде [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек]]
 | Жұбайы                  = Бағине Қанапияқызы
|Азаматтығы={{Байрақ|Ресей империясы}};

{{Байрақ|Алаш автономиясы}};

{{Байрақ|КСРО}}|Марапаттары={{Ленин ордені}} (1934)

''(1938 жылы қуғын-сүргінге ұшырады, барлық марапаттарынан айырылды.)''}}
[[Сурет:Tolepbek Zhantayev wife.jpg|нобай|оңға|Төлепбек әйелі Бағине Қанапияқызы, 1937 жыл]]
'''Жантай Төлепбек Балабекұлы''' ([[1875 жыл]], [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ресей империясы]] – [[14 маусым]] [[1938 жыл|1938]], [[Омбы облысы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] қоғам қайраткері, қазіргі [[Қорғалжын ауданы]]ның тұңғыш болысы.

== Өмірбаяны ==
Жантай 1875 жылы Ақмола облысының №3 ауылында дүниеге келген. Руы — [[Арғын]], [[Темеш (Арғын)|Темеш]].

1917 жылы [[Екінші жалпықазақ съезі]]не қатысты.

1918 жылдан бастап 1935 жылға дейін ол — [[Сабынды ауданы|Сабынды ауданының]] басқарушысы. 1936 жылы [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|жаңа конституция]] қабылданғанды да, ауылдан қуылды. 1938 жылғы 20 мамырда оны [[Омбы облысы]]ның [[НКВД]] жұмыскерлерімен ұстады. 10 маусымда ол РКФСР-дың ҚК 58-10-бабы бойынша өлім жазасына кесілген. 14 маусымда Бекмағамбет (Бекіш) Құсайыновпен бірге атылған. Халықтың есінде соңғы сөздерінің арқасында қалды:

{{Quote|text=Елге қызмет ету – менің соңғы абыройым.|sign=&lt;small&gt;''Т. Жантай''&lt;/small&gt;|source=[https://bilim-all.kz/quote/19511]}}

Кейіннен 1957 жылғы 19 маусымда ақталды.&lt;ref&gt;[https://bessmertnybarak.ru/books/person/799192/ Жантаев Төлепбек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kazgazeta.kz/news/70132 Омбы облысының өлтір-құрбандары]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==
Астана қаласында Жантаев Төлепбек атындағы [[Т. Жантаев көшесі (Астана)|көше]] бар.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев]]
*

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Жантаев, Төлепбек Балабекұлы}}
[[Санат:Ақмола облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да қайтыс болғандар]]
[[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]]
[[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]]
[[Санат:Алғабаста туғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]</text>
      <sha1>nb0g8lua1c5622wccoada2ir9iv9z9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/Мақалалар</title>
    <ns>2</ns>
    <id>773613</id>
    <revision>
      <id>3586976</id>
      <parentid>3584882</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұлғалар */</comment>
      <origin>3586976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24773" sha1="9cjlgsl5kevo2uqpyy5933hoq1ibz45" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]]
|&lt;center&gt;6&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

=== Аумақтар ===
: [[Сирия Палестиналық]] • [[Тартус]] • [[Дейр-эз-Зор]] • [[Төменгі Бавария]] • [[Швабия]] • [[Магдебург]] • [[Турда шатқалы]] • [[Пэдуря Домняскэ]] • [[Джурджулешты (порт)]] • [[Кагул]] • [[Григориополь]] • [[Комрат Республикасы]] • [[Турианчай қорығы]] • [[Махмудчала]] • [[Торағай]] • [[Язы-дюзю]] • [[1-Айлы болысы]] • [[2-Айлы болысы]]&lt;br&gt;'''Ғимараттар:''' [[Ескі мешіт (Едирне)]] • [[Едирне музейі]] • [[Анкира монументі]] • [[Асланхан мешіті]] • [[Шишли мешіті]] • [[Измир Ататүрік]] • [[Көк медресе (Сивас)]] • [[Ильяс-бей мешіті]] • [[Гүл пасажы]] • [[Аккёпрю көпірі]] • [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] • [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] • [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] • [[Узункёпрю көпірі]] • [[Әулие Вукол шіркеуі]] • [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] • [[Измит сағат мұнарасы]] • [[Мраморье]]

=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
: [[Артур Кёстлер]] • [[Робин Джордж Коллингвуд]] • [[Овидий Котруш]] • [[Василе Кристя]] • [[Вадим Пистринчук]] • [[Эракле Арион]] • [[Лука Арбор]] • [[Крин Антонеску]] • [[Джордже Симион]] • [[Каролина Витгенштейн]] • [[Михайло Милованович]] • [[Любомир Иванович]] • [[Милош Джурич]] • [[Миша Анастасиевич]] • [[Ларри Финк]] • [[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Эдин Дэвид Росс]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] 

* [[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]
* [[Хорезм ханы]], [[Қоқан ханы]], [[Бұхара ханы]]
* [[Елбарыс хан]], [[Сұлтан Қажы хан]], [[Хасанқұл хан]], [[Суфиян хан]], [[Буджуга хан]], [[Аванеш хан]], [[Қал хан]], [[Ағатай хан]], [[Дост хан]], [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)]], [[Араб Мұхаммед хан]]
* [[Елбарыс сұлтан]]
* [[Исфандияр хан]], [[Құдайдат хан]], [[Ерең хан]], [[Жошы хан (Хиуа ханы)]], [[Уәли хан (Хиуа ханы)]], [[Шахнияз хан]], [[Шахбахт хан]], [[Сайид Әли хан]], [[Мұса хан]], [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)]], [[Тахир хан (Хиуа ханы)]], [[Темір Ғазы хан]], [[Абдаллах Қарабай]], [[Тәуке сұлтан]], [[Арабшах әулеті]]
* [[Сүйінішқожа хан]], [[Келді Мұхаммед]], [[Наурыз Ахмет хан]], [[Әбділәтіп хан]], [[Әбділазиз хан (Шайбани)]], [[Бұрхан сұлтан]]
* [[Абдулла би]], [[Жаушан]], [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]], [[Абдулла Насруллаһи]], [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]]

Бұхара хандары:
* [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]], [[Дін Мұхаммед]], [[Нәдір Мұхаммед]], [[Әбділазиз хан (Аштархан)]], [[Сұбханқұл хан]], [[II Ұбайдулла хан]], [[Әбілпейіз хан]], [[Әбділмүмін хан]], [[III Ұбайдулла хан]], [[Әбілғазы хан (Аштархан)]], [[Фазыл би]], [[Барат сұлтан]]
* [[Бақи Мұхаммед]], [[Уәли Мұхаммед]]

Тарихшылар және т.б:
* [[Әбдірахман-и Тали]], [[Әбдікәрім]], [[Әбділуаххаб Мырза]], [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]], [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]], [[Мырза Садық мүнши]], [[Мирий]], [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]], [[Абдалазим Сами]], [[Хумули]], [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]]

Қоқан хандары:
[[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]], [[Әбдікәрім би]], [[Бобобек]], [[Ердене би]], [[Мұхаммед Әли хан]], [[Шерәлі хан]], [[Мұрат хан]], [[Малла хан]], [[Шахмұрат хан]], [[Насриддин хан]]

* [[Атажан Абдалов]], [[Әбді Мирабдулқожа]], [[Әбдіжаппар]], [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]], [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]], [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]], [[Анбар Атын]], [[Атын]], [[Фурқат]], [[Тұрақұл би]], [[Әзиз би]], [[Өткір би]], [[Алуа Ернарқызы Нұрман]], [[Елена Анкудинова (шахматшы)]], [[Низамаддин Урганжи]], [[Мырза Сәлімбек]], [[Мырза Насрулла]]
* [[Астанқұл би]], [[Мұхаммед би (құшбегі)]], [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]], [[Хайдарқұлбек би]], [[Сейіт Әбділмүмін]], [[Сейіт Нұраддин]], [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]], [[Сейіт Акрам]], [[Мұхаммед Жақып би]], [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]
* [[Шаар келісімі]], [[Бұхара құшбегісі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Молдова Ұлттық банкі]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] • [[Grokipedia]] • [[Grok]] • [[Gemini]] • [[DeepSeek]] • [[OpenAI o1]] • [[OpenAI o3]] • [[Qwen]] • [[LaMDA]] • [[Ernie Bot]] • [[GPT-4]] • [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] • [[Генеративті жасанды интеллект]] • [[Claude]] • [[Меркалли шкаласы]] • [[Рихтер шкаласы]] • [[BlackRock]] • [[The Vanguard Group]] • [[Sora]] • [[WeChat]] • [[Жасанды интеллект бумы]] • [[DALL-E]] • [[Брейнрот]] • [[Сигма-еркек]] • [[Figure AI]] • [[Figure 01 (робот)]] • [[Кисмет (робот)]] • [[GigaChat]] • [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]
// [[Маңғышлақ хан]] // [[Әлиреза Арафи]]

{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] • [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;center&gt;
|[[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]]
|&lt;center&gt;14&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|}</text>
      <sha1>9cjlgsl5kevo2uqpyy5933hoq1ibz45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәмлүк сұлтандығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774411</id>
    <revision>
      <id>3586695</id>
      <parentid>3586297</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3586695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136994" sha1="n4b3h5rg2vot8bp1izz41sj3zyq5rig" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Мәмлүк сұлтандығы
 |өз атауы                 = {{lang-ar|سلطنة المماليك}}&lt;br&gt;Sultanat al-Mamalik
 |статусы                  = [[Сұлтан|Сұлтандық]]
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Mameluke Flag.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = [[Каталан атласы]] бойынша мәмлүк байрағы
 |елтаңбасы                = Coat of arms of the Mamluk Sultan of Egypt.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = Телінген елтаңба (1413)
 |символ                   = 
 |карта                    = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
 |сипаттамасы              = Әл-Насыр Мұхаммед сұлтан тұсындағы Мәмлүк мемлекетінің ең жоғарғы кеңею шегі (XIV ғ. бірінші жартысы)
 |p1                       = Айюб әулеті
 |flag_p1                  = Flag of Ayyubid Dynasty.svg
 |image_p1                 = 
 |p2                       = Антиохия кінәздігі
 |flag_p2                  = Banner of the Principality of Antioch.png
 |image_p2                 = 
 |p3                       = Триполи графтығы
 |flag_p3                  = Banner of Arms of the House of Toulouse-Tripoli.svg
 |image_p3                 = 
 |p4                       = Иерусалим патшалығы
 |flag_p4                  = Vexillum Regni Hierosolymae.svg
 |image_p4                 =  
 |p5                       = Киликия армян патшалығы
 |flag_p5                  = Flag of the Rubenid Dynasty.svg
 |image_p5                 =  
 |p6                       = Тахиридтер сұлтандығы
 |flag_p6                  = 
 |image_p6                 =  
 |құрылуы                  = 1250
 |ыдырауы                  = 1517
 |s1                       = Мысыр эялеті
 |flag_s1                  = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg
 |image_s1                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Каир]]
 |қалалары                 = [[Александрия (Мысыр)|Александрия]], [[Дамаск]], [[Алеппо]]
 |тілі                     = {{plainlist|
* [[Араб тілі|араб]] ([[ресми тіл]])
* [[мәмлүк қыпшақ тілі]] 
* [[Оғыз тілдері|оғыз]] 
* [[Адыг тілдері|адыг]]}}
 |валютасы                 = Динар, дирхем
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 17 000 000
 |басқару_формасы          = [[Феодализм|Жартылай феодалды]] стратократиялық сайланбалы монархия
 |династиясы               = [[Бахри мәмлүктері]] (1250—1382)&lt;br&gt;[[Бурджи мәмлүктері]] (1382—1517)
 |басқарушылар_титулы      = [[Мысыр сұлтаны]]
 |басқарушы1               = [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек|Айбек]] (бірінші)
 |басқарушы_жылы1          = 1250 — 1257
 |басқарушы2               = [[II Тұманбай]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1516 — 1517
 |басқарушылар_титулы3     = [[Халиф|Каир халифы]]
 |басқарушы3               = [[II Әл-Мұстансир]]
 |басқарушы_жылы3          = 1261
 |басқарушы4               = [[III Әл-Мұтауаккиль]]
 |басқарушы_жылы4          = 1508 — 1517
 |діні                     = {{plainlist|
* [[Сунниттер|Сунниттік ислам]] ([[мемлекеттік дін|мемлекеттік]])
* [[Шииттер|Шииттік ислам]] (азшылық)
* [[Нусайрилік|Алауилер]] (азшылық)
* [[Христиандық]] (азшылық)
* [[Иудаизм]] (азшылық)}}
 |дейін                    = 
 |кейін                    = 
 |ескерту                  = Мемлекеттің негізін Дешті Қыпшақтан шыққан түркі-мәмлүктер қалаған.
}}
'''Мәмлүк сұлтандығы''' ({{Lang-ar|سلطنة المماليك}}, Салтанат аль-Мамалик, сондай-ақ '''Мәмлүк Мысыры''' немесе '''Мәмлүк империясы''' деп те аталады — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[XVI ғасыр]]дың басына дейін [[Мысыр]], [[Сирия]] аймағы және [[Хиджаз]] жерлерін билеген мемлекет. Орталығы — [[Каир]] қаласы. Мемлекетті сұлтан бастаған, азат етілген құл-жауынгерлерден құралған [[мәмлүктер]]дің әскери кастасы басқарды.

Сұлтандықтың негізі 1250 жылы [[Мысыр]]дағы [[Айюб әулеті]]н тақтан тайдыру нәтижесінде қаланып, 1517 жылы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатты. Мәмлүктер тарихы, билік құрған элитаның этникалық тегіне немесе әскери корпустарының атауына байланысты, негізгі екі кезеңге бөлінеді:&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = 164–165}}&lt;/ref&gt;

* [[Бахри мәмлүктері|Бахри кезеңі]] (1250–1382) — билік басында негізінен [[Түркілер|түркі]] ([[Қыпшақтар|қыпшақ]]) текті мәмлүктер болды.
* [[Бурджи мәмлүктері|Бурджи кезеңі]] (1382–1517) — билікке [[Черкестер|черкес]] ([[Адығтар|адыг]]) текті мәмлүктер келді.

Сұлтандықтың алғашқы билеушілері [[Айюб әулеті|Әйюбилер]] сұлтаны [[Әс-Салих Әйюб]]тің (1240–1249) мәмлүк жасақтарынан шығып, 1250 жылы оның мұрагерінен билікті тартып алды. Сұлтан [[Құтыз]] бен [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған мәмлүктер 1260 жылы [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]]ды ойсырата жеңіп, олардың оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатты.

Кейіннен олар [[Айюб әулеті|Әйюбилер]]дің [[Сирия|Шам]]дағы әмірліктерін жаулап алды немесе өздеріне [[вассалдық]] тәуелділікке түсірді. Сұлтан [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Каирде [[Аббас әулеті]]н қайта тіктегенімен, олардың рөлі тек рәсімдік сипатта болды. [[XIII ғасыр]]дың соңына қарай [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]], [[Қалауын]] (1279–1290 жж. билік еткен) және [[Әл-Ашраф Халил]] (1290–1293 жж. билік еткен) сияқты сұлтандардың қажырлы еңбегінің арқасында мәмлүктер [[Крест жорықтары|крестшілер мемлекеттерін]] толықтай бағындырып, өз иеліктерін [[Мукурра]] ([[Нубия]]), [[Киренаика]], [[Хиджаз]] бен оңтүстік [[Анадолы түбегі|Анадолы]]ға дейін кеңейтті.
[[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің үшінші рет билікке келуі (1293–1294, 1299–1309, 1310–1341 жж.) сұлтандықтың ұзаққа созылған тұрақтылық пен гүлдену кезеңіне ұласты. Алайда одан кейін билік оның ұлдарына ауысқан тұста мемлекет ішкі қырқыстарға бой алдырып, нақты билік лауазымды [[әмір]]лердің қолына өтті.

Осындай [[әмір]]лердің бірі — [[Барқұқ]] 1382 жылы, содан соң 1390 жылы сұлтанды тақтан тайдырып, Бурджи әулетінің билігін орнатты. Оның мұрагерлері тұсында шетелдік басқыншылықтар, тайпалардың көтерілістері мен табиғи апаттар салдарынан империядағы мәмлүктердің ықпалы әлсіреп, мемлекет ұзаққа созылған қаржылық дағдарысқа ұшырады. Сұлтан [[Барсбей]]дің тұсында қазынаны толтыру мақсатында маңызды шаралар қолға алынды; атап айтқанда, Еуропамен арадағы саудаға [[монополия]] орнатылып, салық жинау үшін ауылдық жерлерге әскери экспедициялар ұйымдастырылды. Сондай-ақ ол 1426 жылы [[Кипр]]ді бағындыру арқылы мәмлүктердің халықаралық аренадағы беделін арттырды.

Осы кезеңнен кейін сұлтандық тоқырау дәуіріне аяқ басты. Сұлтан [[Қайытбай]]дың ұзаққа созылған әрі сыртқы саясаттағы сауатты билігі (1468–1496 жж.) мемлекетте біршама тұрақтылық орнатты, алайда бұл дәуір [[Осман империясы]]мен арадағы алғашқы қақтығыстармен ерекшеленді. Сұлтандықтың соңғы қауқарлы билеушісі [[Қансух әл-Ғаури]] (1501–1516 жж.) болды. Оның билік еткен жылдары қатаң салық саясатымен, әскерді реформалау әрекеттерімен және [[Үнді мұхиты]]нда [[Португалдар|португалдықтар]]мен болған әскери текетірестермен танымал. 1516 жылы ол Осман сұлтаны [[I Сәлім]]-ге қарсы шайқаста қаза тапты; осы жеңілістен кейін 1517 жылы османдықтар Мысырды толық жаулап алып, мәмлүктердің билігіне біржола нүкте қойды.

Мәмлүктер билігі кезінде [[Каир]] қазіргі заманға дейінгі дәуірдегі өзінің гүлденуі мен ауқымының шыңына жетіп, сол уақыттағы әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt;  Сұлтандық экономикасының негізін [[ауыл шаруашылығы]] құрағанымен, мемлекеттің тиімді географиялық орналасуы оны [[Еуропа]] мен [[Үнді мұхиты]] арасындағы сауданың басты орталығына айналдырды.
Мәмлүктердің өздері табыс көзі ретінде [[иқта]] жүйесіне сүйенді. Сонымен қатар олар өнер мен сәулет өнерінің ірі жанашырлары болды: металды нақыштап өңдеу, эмальданған шыны бұйымдары және көркем безендірілген [[Құран]] қолжазбалары сол дәуірдегі өнердің жоғары деңгейін көрсетсе, мәмлүк сәулет өнерінің туындылары бүгінгі тарихи [[Каир]]дің келбетін құрап, империяның барлық бұрынғы иеліктерінде сақталып қалған.

== Атауы ==
«Мәмлүк сұлтандығы» — қазіргі тарихнамада қалыптасқан термин.{{sfn|Yosef|2013|p=8}}{{Sfn|Petry|2022|p=53}} [[Бахри мәмлүктері]] билік еткен кезеңдегі [[Араб тілі|араб тіл]]ді дереккөздер бұл [[әулет]]ті «'''Түркілер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Атрак немесе Дәулет әл-Түрк) немесе «'''Түркия мемлекеті'''» (әл-Дәулә әл-Түркия) деп атаған.{{sfn|Nicolle|2014|p=4}}{{sfn|Northrup|1998b|p=250}}{{sfn|Yosef|2013|p=8}} [[Бурджи мәмлүктері|Бурджилер]] билігі тұсында мемлекет «'''Черкестер мемлекеті'''» (Дәулет әл-Жаракиса) деп те аталды.{{sfn|Yosef|2013|p=8}} Бұл атаулар билеушілердің этникалық тегін ерекшелеп көрсеткен. Мәмлүк тарихшылары [[черкестер]] дәуіріндегі сирек жағдайларды есептемегенде, билеушілердің «құл» (мәмлүк) мәртебесіне баса назар аудармаған.{{sfn|Yosef|2013|p=8}}

== Тілі ==
[[Сурет:Mahmud al-Kashgari.jpg|thumb|[[Махмұд Қашқари]]дің «[[Диуани лұғат ат-түрк]]» еңбегінің бүгінгі күнге жеткен жалғыз қолжазба нұсқасы 1266 жылы Мәмлүк сұлтанатының құрамында болған [[Дамаск]] қаласында көшірілген.&lt;ref name=&quot;Turan&quot;/&gt;]]
Мәмлүктер билік басына келген тұста Мысырда [[араб тілі]] діни, мәдени және мемлекеттік басқару тілі ретінде толық орнығып, тіпті мұсылман емес қауымдастықтар арасында да кең қанат жайған еді. Қарапайым халықтың араб тіліне бейімделуіне, ең алдымен, билеуші топ пен ғылыми ортаның тілін меңгеруге деген ұмтылысы себеп болды. Сонымен қатар, Мәмлүктер [[Моңғол шапқыншылығы|моңғолдар]] мен [[Крест жорықтары|крестшілер]]ге соққы беріп, жеңіске жеткеннен кейін, Мысыр мен Сирия аумағын жаулап алынған өзге араб елдерінен келетін [[босқындар]] үшін «қауіпсіз аралға» айналдырды. Осылайша, олар араб тілінің ықпалын одан ары күшейтті. Моңғолдардың Сирияға толассыз шапқыншылығы салдарынан Мысырға қарай ағылған сириялық ғалымдар мен өнерпаздардың кезекті толқыны бұл үдерісті одан ары жандандыра түсті.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}

Сұлтанаттың ресми әкімшілік тілі араб тілі болғанына қарамастан, мәмлүк билеушілері өзара сөйлесу үшін [[қыпшақ тілі]]нің бір нұсқасын — [[мәмлүк қыпшақ тілі]]н пайдаланды.{{sfn|Winter|1998|p=96}} Карл Петридің айтуынша, мәмлүктер [[Орта Азия]]ның қыпшақ диалектілерінде немесе [[кавказ]]дық черкес тілінде сөйлегеніне қарамастан, түркі тілін өз кастасының негізгі қарым-қатынас құралы деп санаған.{{sfn|Petry|1981|p=70}} Тарихшы Майкл Уинтердің пайымдауынша, «түркілік» мәмлүк элитасының басты ерекшелігі болды: тек солар ғана түркіше сөйлей білді және тек солардың есімдері түркіше болды.

Мәмлүк элитасы этникалық жағынан әртүрлі болғанымен, тегі түркі еместердің өзі толықтай «түркіленіп» кетті. Соның ішінде, Бүржі әулетінің билікке келуімен мемлекеттің басым этникалық элементіне айналған черкес мәмлүктері де түркі тілінде білім алды.{{sfn|Winter|1998|p=96}}{{sfn|Powell|2012|p=21}} Сол себепті арабтілді халық оларды «түріктер» деп қабылдады. Қыпшақ-түркі тілі жазбаша түрде де қолданылды, бірақ араб тіліне қарағанда сирегірек және негізінен мәмлүктердің өз ортасы үшін ғана пайдаланылды. Уақыт өте келе, Анадолы түріктерінің ықпалының артуына байланысты бұл рөлді оғыз-түркі тілі иемденді.&lt;ref name=&quot;Turan&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Turan |first1=Fikret |date=2007 |title=The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver or Cultural Aspiration? |url=https://www.academia.edu/30980862 |journal=Turcologica |language=English |volume=69 |pages=37–47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book |last=Flemming |first=Barbara |url=https://books.google.com/books?id=qoJ1DwAAQBAJ&amp;pg=PA107 |title=Essays on Turkish Literature and History |publisher=Brill |year=2017 |isbn=978-90-04-35576-7 |pages=107 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Rabbat|2001|p=69}}

Сұлтанаттың билеуші әскери элитасы, сирек жағдайларды қоспағанда, тек мәмлүк тектілерден ғана құралды.{{sfn|Rabbat|2001|pp=60–61}} Негізінен түркі немесе түркіленген мәмлүк элитасын олардың арабтілді қол астындағы халықтан бөліп тұрған басты фактор — этникалық тегі болды.{{sfn|Powell|2012|p=21}} Этникалық шығу тегі әрбір мәмлүктің жеке басын анықтайтын негізгі элемент саналды. Бұл бірегейлік олардың есімдерінен, киім үлгісінен, әкімшілік лауазымдарға қолжетімділігінен және сұлтанның нисбасынан (тегін білдіретін есімінен) айқын көрініп тұратын.{{sfn|Yosef|2012|p=394}}

Мәмлүктердің ұрпақтары, яғни «аулад ан-нас» (тектілердің балалары), әдетте әскери элита қатарына қабылданбайтын. Оның орнына олар азаматтық әкімшілікте немесе мұсылман діни мекемелерінде қызмет атқарды.{{sfn|Rabbat|2001|p=60}} Бахри әулетінің сұлтандары мен әмірлері өздерінің қыпшақ-түркі тамырларын ерекше мақтан тұтты. Сол себепті, Бахри кезеңінің шежірелерінде Китбұқа, ІІ Бейбарыс және Лажын сияқты қыпшақ текті емес билеушілер «тақты заңсыз иеленушілер» ретінде жиі сынға ұшырап отырған.

== Тарихы ==
=== Шығу тегі ===
[[Сурет:Sulwan al-Muta’ fi ‘Udwan al-Atba’ by Ibn Zafar al-Siqilli, (1104 - 1170 to 1172) Egypt or Syria circa 1330 CE.jpg|thumb|Ибн Зафар әс-Сикиллидің «Сулван әл-Мута» еңбегінің титулдық бетінің безендірілуі. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия, шамамен 1330 жыл&lt;ref&gt;{{cite web |title=Frontispiece, folio from a manuscript of The Prescription for Pleasure (Sulwan al-Muta' fi 'Udwan al-Atba') of Ibn Zafar al-Siqili, AKM12, The Aga Khan Museum |url=https://www.agakhanmuseum.org/collection/artifact/frontispiece-akm12 |website=Aga Khan Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Мәмлүк — үй құлы саналатын «ғұламнан» өзіндік мәртебесімен ерекшеленген, еркіндік алған әскери қызметші. Олар әскери өнерді, сарай этикетін және ислам ілімдерін толық меңгергеннен кейін басыбайлылықтан босатылатын. Алайда, азаттық алғанына қарамастан, мәмлүктер өз мырзасына адалдық танытып, оның әулетіне қызмет етуге міндетті болды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}}

Мәмлүктер кем дегенде [[IX ғасыр]]дан бастап [[Сирия]] мен [[Мысыр]]дағы әскери аппараттың маңызды бөлігіне айналды. Уақыт өте келе олардың ықпалы артып, Мысыр мен Сирияда билік жүргізген [[Тулун әулеті|Тулунидтер]] және Ихшидидтер секілді басқарушы әулеттердің негізін қалады.{{sfn|Clifford|2013|p=65}} XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында, Әйюбидтер билігі кезінде мәмлүк жасақтары Мысыр әскерінің басты тірегі болды. Бұл процесс Әйюбилердің алғашқы сұлтаны [[Салах әд-Дин]]нің (1174–1193 жж. билік еткен) тұсында басталды. Ол [[Фатима әулеті|Фатимидтер халифаты]]ның қара нәсілді африкалық жаяу әскерін таратып, олардың орнын мәмлүктермен алмастырды.{{sfn|Cummins|2011|p=94}}

Әрбір [[Айюб әулеті|Әйюбид]] сұлтаны мен жоғары лауазымды әмірлерінің жеке мәмлүк жасақтары болды. Әйюбидтерге қызмет еткен мәмлүктердің басым көпшілігі [[Орта Азия]]дан шыққан этникалық [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] түркілері еді. Олар қызметке қабылданған соң сүнниттік исламды қабылдап, араб тілін үйренетін. Мәмлүктер өз мырзаларына барынша адал болды, оларды жиі «әке» деп атайтын.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Өз кезегінде, қожайындары да оларға құл ретінде емес, жақын туысындай қарайтын. Олар азаттық алғаннан кейін сарай әкімшілігінен немесе әскерден тиісті лауазымдарын алатын.{{sfn|Barker|2021|p=342}}

Мәмлүктердің ерікті жауынгерлерден (азат туғандардан) артық бағалануының себебі — олардың тәрбиесінде жатыр. Мәмлүктер жастайынан әскер мен сұлтанды өз «отбасы» ретінде көруге бейімделді. Соның нәтижесінде олар өздерінің туған-туыстары мен руластарының мүддесін бірінші орынға қоятын ерікті сарбаздарға қарағанда, билікке әлдеқайда адал деп есептелді.{{sfn|Conermann|2021|pp=383-384}}

Әйюбид әмірі әрі болашақ сұлтан [[Әс-Салих Әйюб]] 1229 жылға қарай Сирия, Мысыр және Арабия өңірлерінен мыңға жуық мәмлүк жинады (олардың арасында азат туғандары да бар еді). Бұл кезде ол әкесі, Сұлтан әл-Камил (1218–1238 жж. билік еткен) жоқта Мысырдың найыбы (наменгері) қызметін атқарып жүрген болатын. Бұл мәмлүктер өз мырзаларының құрметіне «Салихия» (жекеше түрде — «Салихи») деп аталды.
1240 жылы әс-Салих Мысыр тағына отырғаннан кейін, өз жасағындағы мәмлүктердің көбіне азаттық беріп, оларды жоғары лауазымдарға тағайындады. Ол өзіне дейінгі әмірлерден тәркіленген [[иқта]]ларды (әскери қызметі үшін берілетін жер үлестері) өз мәмлүктеріне бөліп беріп, олардың экономикалық қуатын нығайтты. Сұлтан Мысырда сондай пәрменді әскери-басқару жүйесін құрды, тарихшы Уинслоу Уильям Клиффордтың сипаттауынша, замандастары сол дәуірдегі Мысырды «Салихилер билеп-төстеген» өлке ретінде таныған.{{sfn|Clifford|2013|p=67}}

Тарихшы Стивен Хамфрис «Салихия» тобының мемлекеттегі ықпалының артуы әс-Салихтың жеке билігіне еш қауіп төндірмегенін (олардың сұлтанға деген шексіз берілгендігінен) айтса, Клиффорд бұл топтың ішкі дербестігі мұндай адалдық шеңберінен шығып кеткен еді деген пікірді ұстанады.{{sfn|Clifford|2013|pp=68–69}}

=== Билікке келуі ===
1249 жылы [[Жетінші крест жорығы]] кезінде Франция королі [[IX Луи|ІХ Людовик]] Мысырдың [[Дамиетта]] қаласын басып алғанда, сұлтан әс-Салих пен оның мәмлүктері арасындағы қайшылық шегіне жетті. Соғыс өрті өршіп тұрғанда әс-Салих қайтыс болып, таққа оның ұлы [[Әл-Мұаззам Тұраншах|Тұраншах]] отырды. 1250 жылғы 11 ақпанда [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] бастаған «Бахрия» полкі әл-Мансура түбінде крестшілерді талқандаса, сәуірдегі Фарискур шайқасында жау әскері біржолата күйреп, король ІХ Людовик тұтқынға алынды. Осы жеңістерден кейін Тұраншах билікті өз қолына алу үшін әкесінен қалған ескі гвардияны (Салихия) шеттетіп, олардың орнына өзінің жақын нөкерлерін қоя бастады.{{sfn|Clifford|2013|p=70}} Бұл шешімге наразы болған салихи әмірлері 1250 жылғы 2 мамырда Фарискурда Тұраншахтың көзін жойып,{{sfn|Clifford|2013|p=71}} Әюбилер әулетінің билігін іс жүзінде аяқтады.

Тұраншахтан кейін билік басына әс-Салихтың жесірі [[Шәжір әд-Дүрр]] келді.{{sfn|Clifford|2013|p=72}} Ол «Бахрия» және «Жамдария» полктеріне жер үлестері мен ерекше құқықтар беріп, олардың қолдауына ие болды.{{sfn|Clifford|2013|p=73}} Алайда әскери қолбасшы [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек|Айбек]] билікті жеке иемденуге тырысқанда, бахрилер оны Әюбилер әулетінің мұрагері Мұсамен билікті бөлісуге мәжбүр етті. Осыдан кейін Айбек пен бахрилердің көсемі [[Фарис әд-Дин Ақтай]] арасында ашық текетірес басталды. Бұл күрес 1251 жылы Айбектің бахрилердің штаб-пәтерін жабуымен және 1254 жылы Ақтайды өлтіруімен аяқталып,{{sfn|Clifford|2013|p=77}} мәмлүктер арасындағы ішкі соғысқа жол ашты.

[[Сурет:Horsemen whose lance-heads are between each other's shoulder-blades. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|upright=1.2|Найза ұстаған сарбаздар. 1371 жыл. Мәмлүк Мысыры немесе Сирия]]

Ақтайды өлтіргеннен кейін Айбек «Бахрия» мәмлүктерін қуғындай бастады, нәтижесінде олардың көбі [[Газа]]ға қашты.{{sfn|Northrup|1998a|p=69}}{{sfn|Clifford|2013|p=78}} Алайда 1257 жылы Айбек, артынша Шәжір әд-Дүрр де қастандықпен өлтіріліп, Мысырда билік бостығы орнады. Таққа Айбектің жас ұлы [[Әл-Мансұр Әли|Әли]] отырғанымен, іс жүзінде билік оның сенімді серігі [[Құтыз|Сайф әд-Дин Құтұз]]дың қолына өтті.{{sfn|Northrup|1998a|pp=70–71}} Газадағы бахрилер Мысырды қайтаруға тырысқанымен, жеңіліске ұшырап, Сирия билеушісі ән-Насыр Юсуфтың жағына шықты. Бірақ [[моңғол шапқыншылығы]]ның қаупі төнгенде, Әюби әмірлері өзара татуласуға мәжбүр болып, Бейбарыс та ән-Насыр Юсуфтың қарамағына өтті. 1259 жылы [[Құтыз]] жас сұлтанды тақтан тайдырып, билікті толық иемденді де, Мысырдағы қалған қарсыластарын тазартып шықты. Ал [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] Газада Құтұзға бағынбайтын жеке саяси күш құрып, қарсылықты жалғастыра берді.{{sfn|Clifford|2013|p=80}}

Мәмлүктер өзара таққа таласып жатқанда, [[Құлағу хан]] бастаған моңғол әскері 1258 жылы ислам әлемінің зияткерлік және рухани орталығы болған [[Бағдат]]ты талқандап, батысқа қарай жылжып, [[Алеппо]] мен [[Дамаск]]іні басып алды.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Ортақ жауға қарсы тұру үшін Құтұз бұрынғы жауы Бейбарыспен татуласып, оның Мысырға оралуына рұқсат берді. Құлағу хан Каирге елшілерін аттандырып, Құтұздан моңғол билігіне сөзсіз бағынуды талап етеді. Алайда Құтұз елшілердің көзін жоюға бұйрық беріп, қайтпас батылдық танытты. Тарихшы Джозеф Камминс бұл қадамды «моңғол тағына көрсетілген ең ауыр қорлық» деп бағалады.{{sfn|Cummins|2011|p=89}} Көп ұзамай Құлағудың моңғол тағы үшін күресу мақсатында Сириядан кеткені белгілі болады. Осы сәтті пайдаланған Құтұз бен Бейбарыс Сирияны азат ету үшін 120 мың сарбаздан тұратын алпауыт күш жинады.{{sfn|Cummins|2011|p=90}} 1260 жылғы қыркүйекте [[Айн-Жалұт шайқасы]]нда мәмлүктер моңғолдарды күйрете жеңіп, [[Кетбұға]] ноянды өлім жазасына кесті. Осы жеңістен кейін мәмлүктер Сирия қалаларын қайтарып алды. Алайда [[Каир]]ге жеңіспен оралған жолда Құтұз бахрилердің қастандығынан қаза тауып, 1260 жылғы қазанда билік басына [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] келді.{{sfn|Northrup|1998a|p=72}} Осылайша Мысырда «Бахрия» мәмлүктерінің дәуірі басталды.{{sfn|Northrup|1998b|p=250}}

=== Бахри әулетінің билігі (1250–1382) ===
==== Бейбарыстың билік құруы  ====
{{Негізгі мақала|Сұлтан Бейбарыс}}

[[Сурет:Mamluk ruler in the Baptistère de Saint Louis - Médaillon IV (1320–1340).jpg|thumb|«Сент-Луи тостағанындағы» (1320–1340) тақта отырған билеуші мен оның нөкерлері. [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]]тың сол заманға жуық кезеңдегі ықтимал бейнесі.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |pages=76, 84, Fig. 5 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}&lt;/ref&gt;]]

1260 жылы Бейбарыс Парсыдағы моңғол [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ымен астыртын байланыста болды деген айыппен әл-Мұғитті биліктен тайдырып, Шам (Сирия) өлкесіндегі өз үстемдігін нығайтты.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Сұлтан билігінің алғашқы жылдарында мәмлүк жасағын 10 мыңнан 40 мың атты әскерге дейін жеткізді, оның ішінде 4 мың сарбаздан тұратын таңдаулы сұлтан ұланы (хасса) құрылды. Бұл жаңа әскер қатаң тәртіпке бағынып, ат үстінде шабуылдау, қылыш шабу және садақ ату өнеріне жоғары деңгейде машықтанды.{{sfn|Asbridge|2010|p=95}}

Мемлекет ішіндегі байланысты жеделдету үшін Бейбарыс Мысыр мен Шам арасын жалғайтын «барид» (жүйрік пошта) желісін құрды. Бұл бағыттың бойында көптеген жолдар мен зәулім көпірлер бой көтерді. Оның әскери және әкімшілік реформалары Мәмлүк мемлекетінің айбынын асырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} Ол моңғолдар мен Еуропаның христиан билеушілерінің өзара одақтасуына жол бермеу үшін дипломатиялық айла-шаралар жүргізді, сондай-ақ [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]] мен [[Алтын Орда]] арасына іріткі салып, оларды бір-біріне қарсы қойды. Бұл саясаттың тағы бір мақсаты — моңғолдар билік жүргізіп отырған Орталық Азиядан түркі тектес мәмлүк сарбаздарының тоқтаусыз келуін қамтамасыз ету еді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}}

[[Сурет:Horseman impales a bear, from Book three of Nihāyat al-su’l which gives instructions on using lances. Dated 773 (1371) Mamluk Egypt or Syria.jpg|thumb|left|Атты сарбаздың аюды найзамен түйреп жатқан сәті. Ахмад әл-Мисридің 1371 жылғы «Ниһаят әл-сул» (Жауынгерлік өнердің шыңы) атты еңбегінен алынған сурет.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fuess |first1=Albrecht |title=Sultans with Horns: The Political Significance of Headgear in the Mamluk Empire (MSR XII.2, 2008) |date=2018 |page=Fig. 6 |doi=10.6082/M100007Z |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1148/files/MSR_XII-2_2008-Fuess-pp71-94.pdf |journal=Mamlūk Studies Review |volume=12 |issue=2}}&lt;/ref&gt;]]
1265 жылға қарай Мысыр мен мұсылмандық Шам өлкесіндегі билігін толық бекемдеген Бейбарыс, Сирия аумағындағы [[Крест жорықтары|крестшілер]]дің бекіністеріне қарсы жорықтар бастады. Ол 1265 жылы Арсуфты, ал 1266 жылы Хальба мен Арқаны бағындырды.{{sfn|Northrup|1998a|p=73}} Бейбарыс крестшілердің жаңа легі келешекте пайдаланбауы үшін Сирия жағалауындағы бекіністерді басып алып, олардың тас-талқанын шығарды.{{sfn|Asbridge|2010|p=97}}

Ол халықты теңіз жағалауынан ішкері аймақтарға қоныстандырып, жаңа қалалардың негізін қалады. Бұл қадам аймақтағы елді мекендердің жүйесін түпкілікті өзгертті. Мәселен, Аскалон қаласының тұрғындарын Әл-Мадждал Аскаланға көшіруі осы стратегияның айқын көрінісі болды.{{Sfn|Sharon|1995|p=73}}&lt;ref name= RM&gt;{{Cite journal |last1=Marom |first1=Roy |last2=Taxel |first2=Itamar |date=2023-10-01 |title=Ḥamāma: The historical geography of settlement continuity and change in Majdal 'Asqalan's hinterland, 1270–1750 CE |journal=Journal of Historical Geography |volume=82 |pages=49–65 |doi=10.1016/j.jhg.2023.08.003 |issn=0305-7488|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

1266 жылдың тамызында мәмлүктер моңғолдармен одақтас болғаны үшін [[Киликия армян патшалығы]]на қарсы жазалау жорығын бастап, көптеген елді мекендерін қиратып бұл патшалықты әлсіретті. Осы тұста Бейбарыс [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]]ның ішкері аймағындағы Сафед қаласын [[тамплиерлер]]ден, кейінрек [[Рамла]]ны тартып алды. Жағалаудағы бекіністерге қарағанда, мәмлүктер ішкі өңірдегі қалаларды нығайтып, оларды басты әскери гарнизондар мен әкімшілік орталықтар ретінде пайдаланды.{{sfn|Asbridge|2010|p=98}}

1268 жылы мәмлүктер [[Яффа]]ны бағындырып, 18 мамырда крестшілердің ең ірі бекінісі — [[Антиохия]]ны алды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=99–100}} 1271 жылы Бейбарыс [[Триполи графтығы]]на тиесілі атақты Крак-де-Шевалье қамалын иеленді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=103–104}} 1272 жылы [[Исмаилиттер|исмаилит]]-[[Шииттер|шиит]]тік [[ассасиндер]]мен одақ құрғанына қарамастан, 1273 жылдың шілдесінде мәмлүктер олардың дербестігін қауіпті деп санап, Жабаль-Ансария тауларындағы бекіністерін, соның ішінде [[Масьяф]]ты да өз бақылауына алды.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}}
1277 жылы Бейбарыс [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]ға қарсы жорық жасап, [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Елбастан шайқасында оларды тас-талқан етті. Алайда, өз күштерін шамадан тыс шаршатпау және Сириядан келетін жолды моңғолдардың үлкен қолы бөліп тастамауы үшін шегінуге шешім қабылдады.{{sfn|Asbridge|2010|p=106}}

Мысырдың оңтүстігінде Бейбарыс христиандық [[Нубия]]ның [[Мукурра]] патшалығына қатысты қатаң саясат ұстанды. 1265 жылы мәмлүктер [[Мукурра]] солтүстігіне басып кіріп, Нубия патшасын өздеріне тәуелді етуге мәжбүрледі.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}} Осы тұста мәмлүктер [[Қызыл теңіз]] жағалауындағы [[Суакин қаласы|Суакин]] мен [[Дахлак (архипелаг)|Дахлак]] архипелагын бағындырды. Сонымен қатар өз бақылауын [[Хиджаз]]ға (Батыс Арабия), [[Ніл]]дің батысындағы шөлді аймақтарға және [[Киренаика|Барқ]]аға  жүргізуге күш салды.{{sfn|Nicolle|2014|p=52}}

[[Сурет:Ancient_City_of_Damascus-107601_(retouched).jpg|thumb|Заһирия кітапханасындағы Сұлтан Бейбарыс кесенесі ([[Дамаск]])]]

1268 жылы [[Мукурра]] патшасы Бірінші Дәуіт мәмлүктердің қолшоқпарын тақтан тайдырып, 1272 жылы мәмлүктердің [[Қызыл теңіз]]дегі Айдхаб портына шабуыл жасады.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Бұған жауап ретінде 1276 жылы мәмлүктер Донгола шайқасында Макурия патшасы Дәуітті тас-талқан етіп, таққа өз одақтастары Шаканданы отырғызды. Осы жеңістің нәтижесінде Каср Ибрим қамалы мәмлүктердің билігіне өтті.

[[Нубия]]ны бағындыру тұрақты сипат алмаса да, Бейбарыс бастаған жорықтар мен таққа өзіне сенімді билеушілерді отырғызу әдісін оның мұрагерлері де жалғастырып отырды.{{sfn|Holt|Daly|1961|pp=17–18}} Дегенмен, сұлтанның алғашқы жеңістері мәмлүктердің Нубиядан жыл сайын алым-салық алып тұруына негіз қалады. Бұл үрдіс [[XIV ғасыр]]дың ортасында [[Мукурра |Мукурра патшалығы]] біржолата күйрегенге дейін үзілген жоқ.{{sfn|Behrens-Abouseif|2014|p=}}  Сонымен қатар, қиыр оңтүстіктегі Әл-Абуаб билеушісі Адур да мәмлүктердің айбынынан сескеніп, оларға бас иетінін жеткізді.{{sfn|Welsby|2002|p=254}}

Бейбарыс 1264 жылы өзінің төрт жасар ұлы [[Саид Берке]]ні тең билеуші етіп тағайындап, билікті өз әулетінің қолында сақтап қалуға күш салды. Бұл шешім мәмлүктердің қалыптасқан дәстүріне — сұлтанды тегіне қарап емес, жеке қабілеті мен лайықтылығына қарай сайлау тәртібіне қайшы келді.{{sfn|Asbridge|2010|pp=92–93}} 1277 жылдың шілдесінде Бейбарыс Дамаскіге бара жатқан жолда қайтыс болып, оның орнына таққа [[Саид Берке|Берке]] отырды.{{sfn|Asbridge|2010|p=107}}

==== Қалауынилердің ерте кезеңі ====
[[Сурет:Siege of Tripoli Painting (1289).jpg|thumb|Триполи қоршауы (1289): Қалауын бастаған мәмлүктердің крестшілерге қарсы жорығы.]]
Билік үшін күресте жеңілген Саид Берке тақтан тайдырылып, 1279 жылдың қарашасында Бейбарыстың жақын серігі әрі орынбасары [[Қалауын]] сұлтан атанды. 1281 жылы Илхандар Сирияға қарсы жойқын жорық бастады.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}}{{sfn|Northrup|1998a|p=84}} Мәмлүктер саны жағынан Илхандар, армяндар, грузиндер мен [[Селжүктер|селжүктер]]ден құралған 80 мыңдық коалициядан әлдеқайда аз болғанына қарамастан, Хомс шайқасында оларды ойсырата жеңіп, Сириядағы өз үстемдігін біржолата бекітті.{{sfn|Asbridge|2010|p=108}} [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың бұл жеңілісі Қалауынға Сириядағы крестшілердің қалған бекіністеріне соққы беруге мүмкіндік туғызды; 1285 жылдың мамырында ол Марқаб қамалын басып алып, онда өз гарнизонын орналастырды.{{sfn|Asbridge|2010|pp=109–110}}

Қалауын билігінің алғашқы кезеңі саудагерлер, мұсылман бюрократиясы мен діни топтардың қолдауына ие болуға бағытталған саясатпен ерекшеленді. Ол саудагерлерге ауыр тиген заңсыз салықтарды жойып, Исламның ең қасиетті орындарын — [[Медине]]дегі [[Пайғамбар мешіті]]н, [[Иерусалим]]дегі [[Масжид әл-Ақса|әл-Ақса]] мешітін және [[Әл-Халил|Хеврон]]дағы [[Әл-Харам әл-Ибраһими|Ибраһим мешіті]]н ауқымды жөндеуден өткізу мен қайта құру жұмыстарын қолға алды.{{sfn|Northrup|1998a|pp=84–85}} Кейінірек оның құрылыс қызметі зайырлы және жеке мақсаттарға ауысты, соның ішінде Каирдегі көп салалы ірі аурухана кешені салынды. Илхандармен келісім орнағаннан кейін, Қалауын Мысыр мен Сириядағы ондаған жоғары лауазымды әмірлерді түрмеге жауып, ішкі оппозицияны басып тастады.{{sfn|Northrup|1998a|pp=115–116}} Ол бұған дейін негізінен түркілерден тұратын мәмлүктер қатарын басқа ұлт өкілдерімен, соның ішінде [[черкестер]]мен толықтырып, олардан «Бурджия» полкін құрды.{{sfn|Rabbat|1995|p=139}}

Қалауын — Салихи әулетінен шыққан соңғы сұлтан болды. 1290 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, таққа отырған ұлы [[Әл-Ашраф Халил|әл-Ашраф Халил]] өз билігінің заңдылығын нығайту үшін әкесінің мұрагері екенін басты орынға қойды. Халил де өзінен бұрынғы билеушілер секілді мемлекеттік аппаратты реттеуді, крестшілер мен моңғолдарға соққы беруді, Сирияны мемлекетке толық біріктіруді және империяға жаңа мәмлүктер мен қару-жарақ ағынын үздіксіз қамтамасыз етуді басты мақсат етіп қойды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}} Егер Бейбарыс 4 000 мәмлүк, ал Қалауын 6 000–7 000 мәмлүк сатып алған болса, Халил билігінің соңына қарай сұлтанаттағы мәмлүктердің жалпы саны 10 000-ға жуықтады.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} 1291 жылы Халил крестшілердің Палестинадағы соңғы ірі тірегі — Акраны басып алды, осылайша мәмлүктердің үстемдігі бүкіл Сирия аумағына толықтай орнады.{{sfn|Asbridge|2010|p=114}}

[[Сурет:Sultan Qalawoon Tomb.jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Қалауын кесенесінің ішкі көрінісі (1284–1285 жж.){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|pp=132–134}}]]

1293 жылы Халил қайтыс болғаннан кейін, Мәмлүк мемлекетінде билікке таласқан топтардың өзара тартысы басталды. Келесі жылы Халилдің кәмелетке толмаған інісі [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] тақтан тайдырылып, билікке Қалауынның моңғол текті мәмлүгі [[Әл-Әділ Китбұға|әл-Әділ Китбұға]] келді. Одан кейін билік тізгінін Қалауынның тағы бір мәмлүгі, [[Гректер|грек]] текті [[Хұсам әд-Дін Лажын]] иеленді. Лажын өз бақылауын күшейту мақсатында [[иқта]] жүйесін қайта қарап, оларды өз жақтастарына үлестірді. Алайда ол билікті ұзақ ұстай алмады: 1298 жылы [[Әл-Насыр Мұхаммед|әл-Насыр Мұхаммед]] сұлтан ретінде қайта таққа отырды. Ол ішкі алауыздық жайлаған елді [[ІІ Бейбарыс]] тақтан тайдырғанға дейін басқарды. Қалауынның [[Черкестер|черкес]] текті мәмлүгі ІІ Бейбарыс  өзінен бұрынғы билеушілермен салыстырғанда әлдеқайда бай, тақуа және мәдениетті тұлға ретінде танылды.{{sfn|Northrup|1998b|p=252}}

Әл-Насыр Мұхаммедтің екінші рет таққа отырған кезеңінің басында [[Илхандар мемлекеті]]мен қақтығыс қайта шиеленісті. Ислам дінін қабылдаған [[ Газан хан|Махмұд Ғазан Хан]]  бастаған Илхан әскері Сирияға басып кіріп, 1299 жылы Вади әл-Хазнадар шайқасында мәмлүктерді ойсырата жеңді. Алайда, көп ұзамай [[Газан хан|Ғазан хан]] атты әскеріне қажетті азық тапшылығына байланысты Сириядан негізгі күштерін алып кетті де, Илхандардың қалған бөлігі 1300 жылы қайта жасақталған мәмлүк әскерінің екпініне шыдамай шегініп тынды. 1303 жылы Илхандар тарапынан жасалған кезекті шапқыншылық Дамаскінің оңтүстігіндегі Мардж әс-Суффар жазығында тоқтатылды: мәмлүктер бұл шайқаста шешуші жеңіске жетіп, жаудың бетін біржолата қайтарды.{{sfn|Amitai|2006|p=38}}

==== Әл-Насыр Мұхаммедтің үшінші билік кезеңі ====
[[Сурет:Maqamat of al-Hariri. Enthroned Prince. Probably Egypt 1334.jpg|thumb|Мәмлүк сарайының көрінісі; мұнда сұлтан [[Әл-Насыр Мұхаммед]] бейнеленген болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Hariri, Maqamat ('Assemblies') – Discover Islamic Art – Virtual Museum |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;at;Mus24;27;en |website=islamicart.museumwnf.org|quote=The sultan who possibly commissioned the manuscript and who may be the one depicted on the dedicatory title page is An-Nasir Muhammad b. Qala'un, who was in power for the third time from 709 AH / 1309–10 AD to 741 AH / 1340–41 AD.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yedida Kalfon Stillman, Norman A. Stillman|title=Arab Dress: A Short History : from the Dawn of Islam to Modern Times|year=2003|publisher=Brill|location=Leiden, Netherlands|pages=Fig. 22|isbn=9789004113732|url=https://books.google.com/books?id=1MLfAAAAMAAJ |quote=Fig. 22. Frontispiece of a court scene from a Maqamat manuscript, probably from Egypt, dated 1334. The enthroned prince wears a brocaded qabli' maftulJ with inscribed Tiraz armbands over a qabli' turki which is clinched at the waist with a ''hiyasa'' of gold roundels (bawlikir). The two musicians at the lower right both wear turkic coats and plumed caps, one of which has an upwardly turned brim. The plumes are set in a front metal plaque ('amud) (Nationalbibliothek, Vienna, ms A. F. 9, fol. 1). }}&lt;/ref&gt; Бұл туынды 1334 жылы Мысырда жазылған Әл-Хариридің «Мақамат» жинағына тиесілі.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=148 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/148/mode/2up}}&lt;/ref&gt; &quot;Суреттерден билеуші [[түркілер]]дің бет-әлпеті мен олар ұстанған ерекше сән үлгілері мен жарақтарын анық көруге болады.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |page=162 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/162/mode/2up}}&lt;/ref&gt;]]
[[II Байбарыс]] бір жылдай билік құрғаннан кейін, 1310 жылы әл-Насыр Мұхаммед таққа қайта отырды. Оның отыз жылдан астам уақытқа созылған бұл үшінші билігі тарихшылар тарапынан Мәмлүк империясының ең гүлденген дәуірі деп бағаланады.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Бұған дейінгі екі кезеңде Қалауын мен Халилдің мәмлүктері үстемдік орнатып, билікке жиі араласқан болатын. Мұндай жағдайды қайталамас үшін әл-Насыр Мұхаммед орталықтандырылған жеке билік (автократия) жүйесін қалыптастырды. Осы мақсатта 1310 жылы өзін тақтан тайдыруға қатысқан барлық мәмлүк әмірлерін, соның ішінде Буржи мәмлүктерін де тұтқындап, жер аударды немесе көзін жойып, иқта жерлерін өз жақтастарына үлестіріп берді.{{sfn|Levanoni|1995|p=28}} Бастапқыда әкесінің тұсындағы мәмлүктерге тиіспегенімен, 1311 және 1316 жылдары олардың да көбін жазалап, иқта иеліктерін тағы да өз мәмлүктеріне бөліп берді. Осындай реформалардың нәтижесінде 1316 жылға қарай мәмлүктердің саны екі мыңға дейін азайды.{{sfn|Levanoni|1995|p=32}} Сонымен қатар, әл-Насыр Мұхаммед халифа әл-Мұстакфидің орнына өзі тағайындаған әл-Уатиқті қойып, бас қазыны тек өзіне тиімді үкімдер шығаруға мәжбүрлеу арқылы елдегі саяси және діни билікті толықтай өз қолына шоғырландырды.

[[Әл-Насыр Мұхаммед]]тің тұсында мәмлүктер 1313 жылы [[Илхандар мемлекеті|Илхандар]]дың Сирияға жасаған шапқыншылығына тойтарыс беріп, 1322 жылы Илхан мемлекетімен бітім шартын жасасты. Бұл келісім мәмлүк-моңғол соғыстарына біржолата нүкте қойды. Осыдан кейін әл-Насыр Мұхаммед өзінің билігін нығайту және Қалауын әулетінің (Бахри режимінің) үстемдігін баянды ету мақсатында маңызды саяси, экономикалық және әскери реформалар жүргізіп, елде тұрақтылық пен гүлдену дәуірін орнатты.

Әл-Насыр Мұхаммедтің билік құрған дәуірі Илхандар мемлекетінің ыдырап, бірнеше ұсақ әулеттік иеліктерге бөліну кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл саяси өзгеріс Мәмлүк сұлтанатына жаңадан құрылған мемлекеттермен тығыз дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, сауда байланыстарын жандандыруға мүмкіндік берді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Сонымен қатар, моңғол иеліктерінен келетін мәмлүктер ағыны саяси жағдайларға байланысты саябырлаған тұста, сұлтан бұл мәселені шешудің тың жолдарын тапты. Ол жауынгерлерді даярлау ісіне еркіндік енгізіп, әскери және қаржылық ынталандырудың жаңа тетіктерін қалыптастырды. Мұндай жеңілдіктер жаңадан келген сарбаздардың жағдайын жақсартып қана қоймай, империядан тыс аймақтардағы әскери өнерге құштар жастардың Мысырға келіп, мансап қууына жол ашты.{{sfn|Levanoni|1995|pp=31–33}}

==== Бахри мәмлүктері дәуірінің соңы ====
1341 жылы Әл-Насыр Мұхаммед дүниеден өткен соң, билік тізгіні оның ұрпақтарына көшкенімен, мемлекетте саяси тұрақсыздық белең алды. Бұл кезеңде [[Әл-Насыр Хасан]] (1347–1351, 1354–1361) мен [[Әл-Ашраф Шабан]]ды (1363–1367) есепке алмағанда, мұрагерлердің көбі тек ресми түрде ғана сұлтан саналды.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} Шын мәнінде, билік мәмлүктердің ықпалды топтары мен олардың жетекшілерінің қолында болды. Сұлтанның ұлдарынан таққа алғаш болып Әл-Насыр Мұхаммедтің өзі тағайындаған мұрагері Әл-Мансұр Әбу Бәкір отырды. Алайда, Әл-Насыр Мұхаммедтің бас кеңесшісі Қаусұн нақты билікті иемденіп, Әбу Бәкірді тұтқындап, артынша өлім жазасына кесті. Оның орнына сұлтанның кішкентай ұлы [[Әл-Ашраф Күшік]]ті таққа отырғызды.

[[Сурет:Flickr - archer10 (Dennis) - Egypt-13A-061 (cropped).jpg|thumb|[[Сұлтан Хасан мешіті|Әл-Насыр Хасан сұлтанның кешені]] (1356–1363) — [[оба індеті]] өршіп тұрған қиын кезеңде салынғанына қарамастан, Каирдегі ең ірі әрі ең қымбат мәмлүк ғимараты болып саналады.{{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=|pp=201–203}}{{sfn|Blair|Bloom|1995|p=82}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&amp;pg=PA269 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=269 |language=en}}&lt;/ref&gt;|left]]

1342 жылдың қаңтарында Қаусұн мен Әл-Ашраф Күшік тақтан тайдырылып, билікке әл-Карактық [[Әл-Насыр Ахмет]] келді. Алайда Ахмет Каирді орынбасарына тастап, өзі Әл-Каракқа кетіп қалды.{{sfn|Drory|2006|p=27}} Оның бұл оғаш қылығы мен қаталдығы 1342 жылдың маусымында тақтан тайдырылуына себеп болды. Оның орнын басқан бауыры [[Әл-Салих Исмаил]] 1345 жылға дейін билік құрды. Одан кейін таққа отырған [[Әл-Камил Шабан]] мен оның інісі [[Әл-Мұзаффар Хажы]] бірінен соң бірі мәмлүктер көтерілісінің құрбаны болып, 1347 жылдың соңына қарай қаза тапты.{{sfn|Holt|1986|pp=122–123}}

Әл-Мұзаффар Хажы өлген соң, әмірлер таққа Әл-Насыр Мұхаммедтің 12 жасар ұлы [[Әл-Насыр Хасан]]ды отырғызды. Оның алғашқы билігі тұсында (1347–1348) басталған [[бубон обасы]] елді жаппай қырып, әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа әкелді.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}} 1351 жылы Хасан тақтан тайдырылғанымен, 1355 жылы билікке қайта оралды. Бұл жолы ол өзіне қарсылас әмірлерді қызметтен қуып, әкімшілік пен әскерге мәмлүктердің еркін туған ұрпақтарын — «аулад әл-насты» тарта бастады. Бұл үрдіс Бахри дәуірінің соңына дейін жалғасты.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}} Сұлтанның бұл реформасы ескі гвардияның наразылығын тудырып, соңында 1361 жылы әмір Ялбұға әл-Умари бастаған бүлікшілер Хасанның көзін жойды.{{sfn|Al-Harithy|1996|p=70}}{{sfn|Petry|1998|p=637}}

[[Ялбұға]] жас сұлтан Әл-Мансұр Мұхаммедтің регенті болып, әскердегі іріп-шіруді тоқтату үшін Байбарыс заманындағы қатаң тәртіпті қайта енгізді. 1365 жылы мәмлүктердің [[Армения]]ны басып алу әрекеті [[Кипр]] королі I Петр [[Александрия (Мысыр)|Александрия]]ға басып кіруіне байланысты сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, халықаралық саудадағы тиімді позициялардың жоғалуы мен экономикалық құлдырау Бахри режимін одан ары әлсіретті.{{sfn|Northrup|1998b|p=253}}

Ялбұғаның тым қатал әдістеріне шыдамаған мәмлүктер 1366 жылы оны өлтіріп тынды.{{sfn|Levanoni|1995|pp=88–89}} Бұл бүлікті кезінде Ялбұғаның өзі таққа отырғызған сұлтан Әл-Ашраф Шабан қолдады. Шабан 1377 жылға дейін елді өз бетінше басқарды, бірақ [[Мекке]]ге [[қажылық]]қа бара жатқан жолында бүлікшілердің қолынан қаза тапты.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}}

=== Бурджи әулетінің билігі (1382–1517) ===
==== Барқұқ сұлтанның билік құруы  ====
Шабан қайтыс болғаннан кейін, таққа оның жеті жасар ұлы Әл-Мансұр Әли отырды. Алайда мемлекет тізгіні іс жүзінде аға әмірлерден құралған олигархияның қолында қалды.{{sfn|Holt|1986|p=127}} Әлидің тұсында билікке көтерілген беделді тұлғалардың қатарында Ялбуғаның [[Адығтар|черкес]] мәмлүктері — [[Барқұқ]] пен [[Барақа]] болды.{{sfn|Northrup|1998b|p=288}}{{sfn|Holt|1986|p=127}}{{sfn|Fischel|1967|p=75}}

1378 жылы Барқұқ атабек әл-асакир (бас қолбасшы) лауазымына ие болып, Мәмлүк армиясына басшылық етті. 1380 жылы ол осы құзыретін пайдаланып, бақталасы Барақаны биліктен тайдырды. 1381 жылы мамырда Әли қайтыс болған соң, оның орнына тоғыз жасар інісі Әл-Салих Хажы сұлтан болып сайланды, бірақ нақты билікті регент ретінде Барқұқ жүргізді. Келесі жылы Барқұқ Әл-Салих Хажыны тақтан түсіріп, сұлтан лауазымын иеленді.

Барқұқтың билікке келуіне Ялбуға мәмлүктерінің қолдауы үлкен рөл атқарды, бірақ дәл осы топтың ықпалының артуы оның жеке билігіне қауіп төндірді. 1389 жылы [[Малатиа|Малатья]] мен [[Алеппо]] әмірлері — Минташ пен Ялбуға әл-Насири Сирияда бүлік шығарды. Көтерілісшілер Сирияны толық бағындырып, Мысырға бет алғанда, Барқұқ тақты әл-Салих Хажыға қайтарып беріп, биліктен бас тартуға мәжбүр болды.
[[Сурет:Mihrab (marking the direction of the Kaaba in Mecca) - Madrasa of Sultan al-Zahir Barquq (14803204015).jpg|thumb|Каирдегі Сұлтан Барқұқтың мешіт-медресесінің ішкі көрінісі (1384–1386){{sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=225}}]]
Көп ұзамай Ялбуға әл-Насири мен Минташ арасындағы одақ ыдырап, Каирде ішкі қақтығыстар басталды. Осы ретте Минташ Ялбуғаны елден қуды, ал Барқұқ тұтқындалып, әл-Каракқа жер аударылды. Барқұқ айдауда жүріп өзіне қолдау жинап үлгерді. Каирдегі оның жақтастары қамалды басып алып, әл-Салих Хажыны тұтқындаған соң, Барқұқ 1390 жылдың ақпанында таққа қайта оралды. Бұл оқиға Мәмлүк мемлекетінде Бурджилер режимінің түпкілікті орнығуына жол ашты. Осы кезеңдегі билеуші мәмлүктер негізінен [[Солтүстік Кавказ]]дан шыққан черкес текті жауынгерлер болды.

1393 жылы Барқұқ өзінің басты қарсыласы Минташтың көзін жойып, билігін түпкілікті нығайтты. Ол [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] пен [[Қалауын]] сұлтандардың дәстүрін жаңғыртып, мемлекеттің беделін қалпына келтіруге күш салды. Осы мақсатта ол мәмлүктер қатарына черкестерді жаппай тартуды қолға алды (шамамен 5000 жауынгер жиналды{{sfn|Garcin|1998|p=300}}).

Барқұқ енгізген басты әкімшілік жаңалық — Мысыр аумағын Сириядағыдай үш ниябатқа (аймаққа) бөлу болды. Жаңадан құрылған Мысыр ниябаттарына Александрия, Даманхур және Асьют қалалары кірді. Бұл жүйе көшпелі бәдәуи тайпаларының күшеюіне байланысты ауылдық аймақтарды бақылауда ұстау үшін жасалды. Сонымен қатар, ол Араб [[бәдеуилер]]іне қарсы тұру үшін Ніл аңғарындағы [[Берберлер|бербер]]лік Хаууара тайпаларын Жоғарғы Мысырға көшірді.{{sfn|Garcin|1998|pp=290–291}}

Барқұқ сұлтанның билігі кезінде, 1387 жылы мәмлүктер [[Кіші Азия|Анадолы]]дағы Сивас иелігін өз вассалы болуға мәжбүрледі. XIV ғасырдың соңына қарай Анадолыда мәмлүктерге қарсы жаңа күштер — [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] және [[Әмір Темір]]дің одақтастары болып табылатын оңтүстік және шығыс Анадолыдағы түрікмендердің [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] және [[Қарақоюнлылар|Қара Қоюнлы]] тайпалары пайда болды.{{sfn|Garcin|1998|p=291}}

==== Дағдарыстар және мемлекеттік биліктің әлсіреуі ====
{{Multiple image
| align     = right
| direction = horizontal
| total_width = 450
| caption_align = center
| image1    = Behzad timur egyptian.jpg
| caption1  = [[Әмір Темір]] әскері (сол жақта) мен Әл-Насыр Фарадж бастаған мәмлүк әскері (оң жақта) арасындағы шайқас
| image2    = The Ambassadors of the Egyptian Sultan al-Nasir Faraj ibn Barquq Present their Gifts of Tribute, Including a Giraffe, to Timur, illustration from Zafarnama of Sharaf al-Din Ali Yazdi, Shiraz, 1436. Folio 400r.jpg
| caption2  = Әл-Насыр Фарадж елшілерінің Әмір Темірге тарту-таралғыларын ұсынуы. Шараф әд-Дин Әли Йаздидің «Зафарнама» қолжазбасынан иллюстрация, Шираз, 1436 жыл.
}}
1399 жылы Барқұқ қайтыс болып, оның орнына он бір жасар ұлы Ән-Насыр Фарадж таққа отырды. Дәл осы жылы [[Әмір Темір]] Сирияға басып кіріп, [[Алеппо|Халеб]] пен [[Дамаск]]іні талқандады. 1402 жылы Әмір Темір [[Осман империясы]]н анағұрлым қауіпті қарсылас деп танып, олармен соғысу үшін Сириядағы басқыншылығын тоқтатты. Фарадж билік басында болған бұл кезең өте ауыр сынақтармен сипатталды: Әмір Темірдің жойқын жорықтарына қоса, Жазира аймағында түрікмен тайпалары күшейіп, Барқұқтың әмірлері Фараджды тақтан тайдыруға тырысты. Сонымен қатар, 1403 жылы Мысырда жаппай [[ашаршылық]] орнап, 1405 жылы сұрапыл [[оба]] індеті таралды. Ал 1401–1413 жылдар аралығындағы [[бәдеуилер]] көтерілісі Мәмлүктердің Жоғарғы Мысырдағы бақылауын толық жойды. Осы оқиғалардың салдарынан бүкіл сұлтандық бойынша мәмлүктер билігінің беделі айтарлықтай төмендеп, Каир терең экономикалық дағдарысқа ұшырады.{{sfn|Garcin|1998|pp=291–292}}

1412 жылы Сирия әмірлері — Танам, Жақам, Наурыз және әл-Муайяд Шайх бірігіп, Фараджды тақтан тайдырды. Биліктің заңдылығын қамтамасыз ету үшін олар алдымен халифа Әл-Мұстаинді «қуыршақ сұлтан» ретінде таққа отырғызды. Алайда алты айдан соң Шайх өзінің басты бәсекелесі Наурызды шеттетіп, халифаны биліктен ығыстырды да, тақты өзі иеленді.

Шайхтың негізгі саясаты мемлекеттік билікті нығайтуға бағытталды. Ол Фарадж тұсында жиналып қалған салық қарыздарын қайтару үшін империя бойынша ірі әскери-салық экспедицияларын ұйымдастырып, қазынаны толтырды. Сондай-ақ, Шайх [[Кіші Азия|Анатолия]]дағы жауларына қарсы сәтті жорықтар жасап, сол аймақтағы Мәмлүк мемлекетінің ықпалын қайта қалпына келтірді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}} 1415–1420 жылдар аралығында елде оба індетінің бірнеше рет қайталанғанына қарамастан, ол орталық билікті сақтап қалды.

==== Барсбай сұлтанның билік құруы  ====
[[Сурет:Khanqah of Al-Ashraf Barsbary in Mamluks Cemetery in 2017, photo by Hatem Moushir 14.jpg|thumb|Барсбайдың Каирдегі кесене кешені, 1432 жылы салынған. Оюланған күмбез (ортада) оның қабірін жауып тұр.{{Sfn|Williams|2018|pp=284–286}}]]
1421 жылы Шайх сұлтан қайтыс болар алдында черкестердің ықпалын теңгеру үшін түрік мәмлүктерін тартты және өзінің кішкентай ұлы Ахметке регент ретінде түрік текті әмірді атабек әл-асакир етіп тағайындады. Алайда ол қайтыс болған соң, черкес әмірі Татар Шайхтың жесіріне үйленіп, атабекті биліктен тайдырды. Татардың билігі небәрі үш айға созылып, 1422 жылы оның орнына Барқұқтың тағы бір черкес әмірі — [[Барсбай]] келді.{{sfn|Garcin|1998|p=293}}

Барсбайдың тұсында Мәмлүк сұлтандығы өз тарихындағы ең кең аумағына ие болып, аймақтағы әскери үстемдігін нығайтты. Дегенмен, замандастары оның билігіне түрлі баға берді: оның мемлекеттің әскери қуатын арттырудағы жетістіктері мойындалғанымен, қатал фискалдық әдістері мен экономикалық саясаты қатты сынға ұшырады.{{sfn|Petry|2022|p=39}}

Барсбай Еуропамен жасалатын тиімді саудаға, әсіресе дәмдеуіштерге мемлекеттік [[монополия]] орнату саясатын жүргізді. Жергілікті саудагерлердің мүддесіне нұқсан келтіре отырып, еуропалық саудагерлерді өнімді тек мемлекеттік агенттерден жоғары бағамен сатып алуға мәжбүрледі. Бұл жүйе кейінгі билеушілерге үлгі болып, олар қант пен тоқыма бұйымдарына да монополия енгізді.{{sfn|Garcin|1998|p=294}}

Сонымен қатар, Барсбай [[Қызыл теңіз]] транзитінен түсетін табысты арттыру үшін саудагерлерге жүктерін [[Йемен]]нің [[Аден]] портында емес, Мәмлүктер бақылауындағы [[Жидда]] портында түсіруді міндеттеді. Мұндай қадамдар жиі қайталанатын оба індетінен зардап шеккен ауыл шаруашылығы секторының шығындарын өтеуге бағытталды. Алайда, дәмдеуіштер саудасына орнатылған бұл монополия ұзақ мерзімді тұрғыдан алғанда Мысыр экономикасына теріс әсер етіп, еуропалықтардың Африканы айналып өтетін немесе [[Атлант мұхиты]] арқылы өтетін балама сауда жолдарын іздеуіне түрткі болды.{{sfn|Petry|2022|pp=38–39}}

Барсбай [[Хиджаз]]ға баратын керуен жолдарын бәдәуилердің шабуылынан қорғау үшін батыл шаралар қабылдады. Ол [[Мекке]] шәріптерінің тәуелсіздігін барынша шектеп, аймақты бақылауға алу үшін әскер жіберді және Хиджаз әкімшілігін тікелей өз басқаруына алды. Сұлтан сонымен қатар Мысырдың [[Жерорта теңізі]] жағалауын [[Каталония|каталон]]дық және [[Генуя Республикасы|генуя]]лық қарақшылардан қорғауды мақсат етті. Осыған байланысты 1425–1426 жылдары [[Кипр]]ге қарсы әскери жорықтар ұйымдастырып, қарақшыларға көмектесті деген айыппен Лузиньян әулетінің королі Янус (Жан) тұтқындалды. Кипрліктер төлеген орасан зор төлемнің арқасында мәмлүктер XIV ғасырдан бері алғаш рет жаңа алтын монеталарын соқты. Король Янус Барсбайдың вассалына айналды және бұл бағыныштылық оның мұрагерлері тұсында да бірнеше онжылдық бойы сақталды.{{sfn|Petry|2022|p=36, 42}}

[[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] тайпаларының Жазираға жасаған шабуылдарына жауап ретінде мәмлүктер 1429 жылы Эдессаны талқандап, 1433 жылы олардың астанасы [[Диярбақыр|Амид]]ке шабуыл жасады. Нәтижесінде [[Аққоюнлылар|Ақ Қоюнлы]] мәмлүктердің жоғарғы билігін мойындауға мәжбүр болды. Мәмлүктер Анатолия бейліктерінің көпшілігін өздеріне бағындырғанымен, Жоғарғы Мысырдағы билік іс жүзінде Хаууара тайпасының әмірлеріне өтті. Бұл тайпа [[Орталық Африка]]мен арадағы сауданың арқасында байып, өздерінің тақуалығымен, білімдарлығымен және халыққа жайлы қарым-қатынасымен аймақта үлкен танымалдылыққа ие болды.{{sfn|Garcin|1998|p=294}}

==== Барсбайдың мұрагерлері ====
[[Сурет:Gold_dinar_of_Jaqmaq.jpg|thumb|upright|Мәмлүк сұлтаны Сәйфуддин Жақмақтың 1438–1440 жылдар аралығында Каирде соғылған алтын динары.]]
1438 жылы 7 маусымда Барсбай қайтыс болып, оның өсиеті бойынша таққа он төрт жасар ұлы әл-Әзиз Жүсіп отырды. Барсбайдың сенімді әмірлерінің бірі — Сейф әд-Дин Жақмақ регент болып тағайындалды. Алайда мұрагерлікке байланысты басталған әдеттегі қақтығыстардың нәтижесінде Жақмақ жеңіске жетіп, үш айдан соң өзін сұлтан деп жариялады, ал Жүсіп Александрияға жер аударылды.{{sfn|Petry|2022|pp=39–40}} Жақмақ Осман империясымен достық қатынасты сақтады. Оның сыртқы саясаттағы ең ірі әскери жобасы — [[Родос]] аралын Иоанниттер орденінен тартып алу мақсатында 1440–1444 жылдар аралығында жасалған үш сәтсіз жорығы болды.{{sfn|Petry|2022|p=40}} Ішкі саясатта Жақмақ Барсбайдың монополияларын жалғастырды, бірақ кейбір реформалар жүргізуге уәде беріп, жекелеген салықтарды ресми түрде жойды.

1453 жылы ақпанда Жақмақ қайтыс болған соң, таққа оның он сегіз жасар ұлы Әл-Мансұр Осман отырды. Бірақ ол мәмлүктердің қолдауына ие болу үшін құнсызданған монеталармен пара бермек болғандықтан, беделінен тез айырылды. Жақмақ өлгеннен кейін екі ай өткен соң, Барсбайдың кезінде атабек әл-асакир болған Сейф әд-Дин Инал жеткілікті қолдау жинап, сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|p=41}}

Иналдың тұсында, 1453 жылы Осман сұлтаны [[II Мехмет]] Константинопольді басып алды. Инал бұл оқиғаның құрметіне мәмлүктердің жеңістеріндегідей үлкен мерекелер ұйымдастырды.{{sfn|Clot|2009|p=209}}  Мәмлүк билеушілерінің бұл оқиғаның саяси салдарын қаншалықты түсінгені белгісіз болса да, Константинопольдің құлауы Османдардың әлемдік держава ретінде көтерілуіне жол ашты. Бұл жағдай Османдарды дағдарысқа ұшырай бастаған Мәмлүк сұлтандығымен ашық қақтығысқа әкелді. Ол кезде мемлекет ауыр қаржылық қиындықтарды бастан кешіріп, «[[иқта]]» жерлерін сатуға мәжбүр болды, бұл қазынаны салық кірісінен айырды. Бағалы металдардан соғылған монеталар айналымнан іс жүзінде жойылып кетті.{{sfn|Petry|2022|p=41}}

1461 жылы Инал қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Әл-Муайяд Ахмет қысқа уақыт билік етті. Содан соң Дамаскі мен Жидда әмірлерінің қолдауымен [[Гректер|грек текті]] Құшқадам әл-Муайяди сұлтан болып сайланды. Оның билігі ішкі және сыртқы саяси қиындықтармен ерекшеленді. Кипр вассалдық тәуелділікте қалғанымен, Құшқадамның өкілі король II Джеймс II балағаттағаны үшін шайқаста өлтірілді. Ел ішінде бәдәуи тайпалары толқулар ұйымдастырды, ал сұлтанның Ніл аңғарындағы Лабид және Жоғарғы Мысырдағы Хаууара тайпаларын басып-жаншу әрекеттері нәтижесіз болды.{{sfn|Petry|2022|p=43}}

==== Қайтбай сұлтанның билігі ====
[[Сурет:Mamluk Sultan Kayitbay by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қайтбайдың портреті (билік еткен жылдары: 1468–1496). Мұнда «Mag Caitbeivs Cairi Svltan» яғни «Ұлы Қайтбай, Каир сұлтаны» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rönesans'ta Osmanlı esintisi |date=2004 |url=http://www.dirim.com/Dirim_2004-1_files/Ku%CC%88ltu%CC%88r%20ve%20Sanat%3ARo%CC%88nesanta%20Osmanl%C4%B1%20Esintisi.pdf |access-date=2024-01-22}}&lt;/ref&gt;]]
1467 жылы 9 қазанда Құшқадам қайтыс болған соң, мәмлүк әмірлері таққа әуелі Ялбай Әл-Муайядиді, кейін Темірбұға Әл-Захириді отырғызды. Алайда 1468 жылы 31 қаңтарда Темірбұға тақтан түсіріліп, билікті өз еркімен орынбасары [[Қайтбай]]ға тапсырды.{{sfn|Petry|2022|pp=43–44}} Қайтбайдың 28 жылға созылған билігі — Ән-Насыр Мұхаммедтен кейінгі Мәмлүк тарихындағы ең ұзақ әрі салыстырмалы түрде тұрақтылық пен гүлдену орнаған дәуір болды.{{sfn|Williams|2018|p=289}}

Тарихи дереккөздер Қайтбайды өзге мәмлүк билеушілерінен ерекшеленетін парасатты тұлға ретінде сипаттайды. Ол сол заманғы саясаттың ажырамас бөлігі болған астыртын қастандықтар мен бүліктерден бойын аулақ ұстады. Қайтбай өзінің әділдігімен, әріптестері мен қарамағындағыларға деген ізгі қарым-қатынасымен танылды. Тіпті тақтан түскен Темірбұғаға көрсеткен жомарттығы оның билеуші ретіндегі мәрттігін айқындады. Мұндай қасиеттері оның билігі тұсында ішкі шиеленістердің бәсеңдеуіне септігін тигізді.

Қаржы саласында мәмлүктерге тән [[мүлікті тәркілеу]] мен [[парақорлық]] тыйылмаса да, Қайтбай бұл үдерістерді белгілі бір жүйеге келтірді. Бұл мемлекеттік мекемелер мен жеке тұлғалардың анағұрлым болжамды ортада жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Сұлтанның азаматтық бюрократия мен ғұламалармен (ислам заңгерлерімен) тығыз байланысы оның сүнниттік шариғат жолына берілгендігін көрсетті.{{sfn|Petry|2022|p=46}}

Қайтбай сәулет өнерінің ірі қамқоршысы ретінде тарихта қалды. Оның пәрменімен салынған мешіттер, медреселер мен қоғамдық ғимараттар тек Каирде ғана емес, империяның барлық провинцияларында бой көтерді. Дегенмен, оның билігі халық санының кемуіне әкелген жиі қайталанған оба індеттерімен тұспа-тұс келді. Ауыл шаруашылығы құлдырап, мемлекет қазынасы жиі босап қалғанына қарамастан,{{sfn|Petry|2022|pp=46–47}} Қайтбай Мәмлүк мемлекетінің соңғы айбынды кезеңін қалыптастырды.
[[Сурет:ISR-2015-Jerusalem-Temple_Mount-Fountain_of_Qayt_Bay.jpg|left|thumb|Иерусалимдегі [[Масжид әл-Ақса|Әл-Ақса]] мешітінің аумағында орналасқан Қайтбай сабилі (1482){{sfn|Blair|Bloom|1995|p=93}}]]
Мәмлүктердің сыртқы саясаттағы беделіне, әсіресе солтүстік тараптан төнген қауіп күшейе түсті. Анатолиядағы Зұлқадыр бейлігінің басшысы Шах Сууар Османдардың қолдауына ие болған әрі шебер әскери тактик еді. Өз кезегінде Қайтбай Қараман бейлігінің билеушісі Ахметке қолдау көрсетті.{{Sfn|Petry|2022|pp=45–46}} Бастапқыда мәмлүктер Шах Сууарға қарсы бірнеше жорықта жеңіліс тапты. Алайда 1470–1471 жылдары Қайтбай мен [[II Мехмет]] арасында келісім жасалып, жағдай түбегейлі өзгерді: Қайтбай Қараман бейлігін қолдауды тоқтатты, ал Османдар Зұлқадырларға көмектесуден бас тартты.{{sfn|Muslu|2014|pp=128–129}}

Осман қолдауынан айырылған Шах Сууар 1471 жылы Қайтбайдың бас қолбасшысы Яшбек мин Махди бастаған мәмлүк әскерінен жеңілді. Ол Заманты маңындағы бекінісінде біраз уақыт қарсылық көрсетіп, соңында «өмірімді сақтап, вассал ретінде қалдырсаңдар» деген шартпен берілді. Бірақ Қайтбай оны тірі қалдыруды қаламады; Шах Сууар алданып, Каирге жеткізілген соң өлім жазасына кесілді. Оның орнына мәмлүк вассалы ретінде Шах Будақ тағайындалды, бірақ Зұлқадыр тағы үшін Осман-Мәмлүк бәсекелестігі тоқтаған жоқ.

Қайтбай үшін келесі үлкен қауіп Ақ Қоюнлы билеушісі Ұзын Хасан болды. 1472 жылы ол Халеб маңындағы мәмлүк иеліктеріне басып кіргенімен, Яшбек оның бетін қайтарды. Келесі жылы Ұзын Хасан Эрзурум түбінде II Мехметтен ірі жеңіліске ұшырады. Оның ұлы әрі мұрагері Якуб болса, Эдессаға қарсы жорыққа Яшбек мин Махдиді бірге қатысуға шақырды. Бұл ұсыныс Қайтбайдың билігіне ешқандай қауіп төндірмегендіктен, Яшбек келісім берді. Жорық сәтті басталғанымен, қаланы қоршау кезінде Яшбек қаза тапты. Бұл оқиға Қайтбайды өзінің ең маңызды әрі дарынды қолбасшысынан айырды.{{sfn|Petry|2022|p=45}}

1489 жылы [[Венеция республикасы]] Кипрді өзіне қосып алды. Венециялықтар бұл иелік Қайтбайға да пайда әкелетініне сендірді, өйткені олардың қуатты флоты Шығыс Жерорта теңізіндегі тыныштықты кипрліктерге қарағанда жақсырақ қорғай алатын еді. Сондай-ақ, Венеция Кипрдің Каирге төлеп келген жыл сайынғы 8000 дукат көлеміндегі алым-салығын жалғастыруға келісті. 1490 жылы екі жақ қол қойған келісімшарт бұл уағдаластықты ресми түрде бекітті, бұл Мәмлүк мемлекетінің теңіздегі қауіпсіздік мәселесінде венециялықтарға ішінара тәуелді бола бастағанын көрсетті.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}}

1481 жылы II Мехмет қайтыс болып, Осман тағына оның ұлы [[II Баязит]] отырған соң, Осман-Мәмлүк қатынастары шиеленісе түсті. Баязиттің таққа таласушы інісі Джем (Жем) сұлтан 1481 жылдың қыркүйегінде Каирге қашып келіп, Қайтбайдан пана тапты. Кейінірек Қайтбай оған Баязитке қарсы жаңа жорық бастау үшін Анатолияға оралуға рұқсат берді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Джем батыстағы христиандардың қолына қашып кетті. Баязит Қайтбайдың Джемге көрсеткен құрметін оның қарсыласына тікелей қолдау көрсетуі деп қабылдап, қатты ашуланды. Сонымен қатар, Қайтбай Османдарға қарсы Зұлқадырлардың жаңа басшысы Ала әд-Дауланы қолдады. Алайда 1483–1484 жылдары Ала әд-Даула Баязитке бағынуға мәжбүр болды, бұл көп ұзамай алты жылға созылған Осман-Мәмлүк соғысына ұласты. 1491 жылға қарай екі жақ та әбден қалжырап, көктемде Каирге Осман елшілігі келді. Келісім нәтижесінде соғысқа дейінгі жағдай (status quo ante bellum) қалпына келтірілді. Қайтбай билігінің қалған бөлігінде бұдан былай ешқандай ірі сыртқы қақтығыстар болған жоқ.{{sfn|Petry|2022|p=45}}

==== Қансух әл-Ғұридің билігі ====
[[Сурет:Mamluk Sultan Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri by Florentine painter Cristofano dell'Altissimo Galleria degli Uffizi.jpg|thumb|Флоренциялық суретші Кристофано делл'Альтиссимоның орындауындағы Мәмлүк сұлтаны Қансух әл-Ғұридің портреті (билік еткен жылдары: 1501–1516). Мұнда «Campson Gavro re d'Egitto», яғни «Қансух әл-Ғұри, Мысыр королі» деп көрсетілген. XVI ғасыр, Уффици галереясы.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ritratti et elogii di capitanii illustri. The portraits engraved by Pompilio Totti; the letterpress by J. Roscius, A. Mascardi, F. Leonida, O. Tronsarelli, and others |date=1646 |page=218 |url=https://books.google.com/books?id=GwYFrvjhMB4C&amp;pg=PA218 |language=it}}&lt;/ref&gt;]]
Қайтбайдан кейін Мәмлүк сұлтандығында саяси тұрақсыздық орнап, бірнеше билеуші тез алмасты.{{sfn|Petry|2022|p=49}} 1501 жылы таққа жасы алпыстан асқан, тәжірибелі әмір [[Қансух әл-Ғұри]] отырды.Оның билігі Мәмлүк сұлтандығының құлдырау алдындағы соңғы жанталасымен және ауыр геосаяси дағдарыстармен сипатталды. Тарихи дереккөздерде, әсіресе Ибн Иястың еңбектерінде, әл-Ғұри өзінің қатал фискалдық саясаты үшін жиі сыналады. Ол қаржылық дағдарысқа ұшыраған мемлекетті мұраға алды. Демографиялық және экономикалық өзгерістермен қатар, мәмлүк әскерінің ұйымдастырылуындағы ішкі қайшылықтар да ушыға түсті; сарбаздардың көп бөлігі өздерін биліктен шеттетілгендей сезініп, қосымша төлемдер талап етіп, үнемі бүлік шығарумен сескендірді.{{sfn|Petry|2022|p=49}} Қазынадағы жетіспеушілікті жою үшін әл-Ғұри жаппай салық салу мен бопсалаудың қатал әдістеріне көшті, бұл халықтың, кейде қарулы қақтығыстарға ұласқан наразылығын тудырды. Ол жиналған қаражатты империя бойындағы бекіністерді жөндеуге, Каирдегі жаңа құрылыс жобаларына және әскер қатарын толтыру үшін жаңа мәмлүктер сатып алуға жұмсады.{{sfn|Clot|2009|pp=232–234}}

Әл-Ғұри мәмлүк әскерін реформалауға да талпыныс жасады. Ол бұған дейін мәмлүктер менсінбей келген, бірақ Османдар мен еуропалықтар тиімді қолданып жүрген [[Оқ-дәрілер|оқ-дәрі]] технологиясының маңыздылығын түсінді. 1507 жылы ол зеңбірек құю шеберханасын ашып, оларды қолдануға машықтанған «Бесінші корпус» (әл-Табақа әл-Хамиса) деп аталатын жаңа полк құрды. Бұл полк дәстүрлі мәмлүк жүйесінен тыс адамдардан, соның ішінде түрікмендерден, парсылардан, «аулад ән-настардан» және қолөнершілерден құралды. Алайда, мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері отты қаруға менсінбей қарап, оны соғыс өнеріне енгізуге барынша қарсылық көрсетті. Бұл әл-Ғұридің өз билігінің соңына дейін жаңа технологияны тиімді пайдалануына кедергі болды.{{sfn|Petry|2022|p=49}}{{sfn|Clot|2009|pp=235–236}}

Осы уақытта 1501 жылы Иранда [[I Ысмайыл]] бастаған [[Сефевид әулеті|Сефевид]] империясы құрылды. Сефевидтер өздерін [[шиизм]]нің «он екі имам» тармағының қорғаушысы ретінде көрсетіп, мәмлүктер мен османдардың сүнниттік ұстанымына ашық қарсы шықты. Шекарадағы шиеленістер әл-Ғұриді Османдардың көмегіне көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Бұл саясатты Венеция да қолдады, өйткені олар ортақ жау — [[Португалдар]]ға қарсы тұруды көздеді.{{sfn|Fuess|2022|pp=145–147}}{{sfn|Brummett|1994|pp=42–44}}{{sfn|Paine|2015|p=415}}

Португалияның Үнді мұхитына қарай кеңеюі әл-Ғұри заманының басты мәселелерінің бірі болды. 1498 жылы португал саяхатшысы [[Васко да Гама]] Африканы айналып өтіп, Үндістанға жетті. Бұл Еуропаның [[Таяу Шығыс]]ты айналып өтіп, Шығыспен сауда жасауына жаңа жол ашты. Мұндай өзгеріс аймақтағы мұсылман саудасына, сондай-ақ Үнді мұхитынан Мәмлүк жерлері арқылы Жерорта теңізіне өтетін саудаға тәуелді Венецияның әл-ауқатына үлкен қауіп төндірді.

Он жылдан астам уақыт бойы Үнді мұхитында португал күштері мен оларға қарсы жіберілген мұсылман экспедициялары арасында бірнеше қақтығыс орын алды. 1506 жылы Жиддадан Гуджарат сұлтандығының қолдауымен 50 кемеден тұратын мәмлүк флоты шықты. Олар 1507 жылы португалдықтарды жеңгенімен, 1509 жылы Диу шайқасында жеңіліс тапты.{{sfn|Clot|2009|p=239}} 1515 жылы Салман Раис бастаған бірлескен Осман-Мәмлүк флоты жорыққа шыққанымен, ол айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмады.{{sfn|Streusand|2018|pp=44–45}}

==== Османдардан жеңілуі және мемлекеттің құлауы ====
[[Сурет:Kansu Gavri Ölü.png|thumb|Мәмлүк сұлтаны әл-Ғұридің басын [[I Сәлім]]-ге тапсырып жатқан сәтті бейнелейтін Осман миниатюрасы.]]
Османның жаңа сұлтаны [[I Сәлім]] 1514 жылы Чалдыран шайқасында Сефевидтерді ойсырата жеңді. Көп ұзамай ол Сефевидтерге қарсы соғыста көмек беруден бас тартқаны үшін мәмлүктердің вассалы — Зұлқадыр бейлігіне шабуыл жасап, оларды бағындырды. [[I Ысмайыл]] тарапынан келетін қауіпті сейілткен I Сәлім 1516 жылы Мысырды жаулап алу мақсатында үлкен қол жинады. Алайда өз жоспарын жасыру үшін бұл дайындықты Сефевидтерге қарсы соғыстың жалғасы ретінде көрсетті.

1516 жылы басталған бұл соғыс Мысыр мен оған тәуелді аймақтардың Осман империясының құрамына өтуіне әкелді. Шайқастар барысында мәмлүктердің дәстүрлі атты әскері Османдардың қуатты [[артиллерия]]сы мен [[янычарлар]]ына  қарсы тұра алмады. 1516 жылы 24 тамызда Мәржі-Дабиқ шайқасында Османдар сұлтан әл-Ғұридің өзі бастап келген мәмлүк әскерін тас-талқан етті. Халеб губернаторы Хайыр-бек Сәліммен астыртын уағдаласып, шайқас қызып жатқанда өз әскерімен шегініп кетіп, әл-Ғұриге сатқындық жасады. Содан басталған бейберекетсіздік кезінде сұлтан әл-Ғұри қаза тапты. Аман қалған мәмлүк күштері Халебке оралғанымен, қалаға жіберілмеді. Олар Мысырға қарай шегінуге мәжбүр болып, жол бойы тоқтаусыз шабуылдарға ұшырады. Нәтижесінде Сирия толығымен Османдардың иелігіне өтті.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jenkins|first1=Everett Jr.|title=The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500–1799): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0889-1|url=https://books.google.com/books?id=kSYkCQAAQBAJ&amp;q=Battle+of+Marj+Dabiq&amp;pg=PA33|access-date=22 August 2016|language=en|date=2015-05-07}}&lt;/ref&gt; Көптеген аймақтарда жергілікті халық Османдарды мәмлүктердің қатал билігінен құтқарушы ретінде қуана қарсы алды.{{sfn|McCarthy|2014|p=85}}{{sfn|Brummett|1994|p=82}}{{sfn|Grainger|2016|p=}}

Мәмлүк сұлтандығының өмір сүруі 1517 жылға дейін ғана созылды. Әл-Ғұри Каирде орынбасар етіп қалдырған Тұманбай 1516 жылы 10 қазанда бірауыздан сұлтан болып жарияланды.{{sfn|Petry|2022|pp=50–52}}{{sfn|Clot|2009|p=251}} Әмірлер оның Османдарды Газада тосу туралы жоспарын қабылдамай тастаған соң, ол Каирдің солтүстігіндегі Әл-Райдания аймағында соңғы қорғаныс шебін құрды. 1517 жылдың басында мәмлүк әскерінің [[Газа]]да жеңілгені туралы хабар жетті. 1517 жылы 22 қаңтарда Райдания шайқасында осман әскері мәмлүктердің қорғанысын бұзып өтіп, Каирге жетті.{{sfn|Petry|2022|p=52}} Одан кейінгі күндері мәмлүктер, жергілікті халық және осман әскері арасындағы кескілескен ұрыстар қаланың қатты қирауына және үш күн бойы тоналуына әкелді. 31 қаңтарда Селім рақымшылық жариялағаннан кейін ғана мәмлүктердің көп бөлігі берілді,{{sfn|Clot|2009|p=254}} ал Тұманбай қалған күштерімен Орта Мысырдағы Бахнасаға қарай қашты.{{sfn|Petry|2022|p=52}}

Селім бастапқыда Тұманбайға өзінің [[Вассалдық|вассал]]ы болу шартымен бейбітшілік ұсынған еді, бірақ оның елшілерін мәмлүктер ұстап алып, өлтіріп тастады. Тұманбай 4000 атты әскерімен және 8000-дай жаяу сарбазымен 1517 жылы 2 сәуірде Гиза маңындағы соңғы қанды шайқаста Османдармен бетпе-бет келіп, жеңіліс тауып, тұтқынға түсті.{{sfn|Clot|2009|p=256}}{{sfn|Petry|2022|p=52}} Сәлім оның өмірін сақтап қалғысы келгенімен, Хайыр-бек пен тағы бір бұрынғы мәмлүк қолбасшысы Жанберді әл-Ғазали Тұманбайдың тірі қалуы қауіпті екеніне осман сұлтанын сендірді. Нәтижесінде 1517 жылы 13 сәуірде соңғы мәмлүк сұлтаны Каирдегі Баб Зувейла қақпасында асып өлтірілді.{{sfn|Clot|2009|p=258}} Мәржі-Дабиқтағы сатқындығы үшін Сәлім Хайыр-бекті Мысырдың, ал Жанбердіні Дамаскінің османдық губернаторы етіп тағайындады.{{sfn|Clot|2009|p=263}}

=== Мәмлүктер Осман империясының құрамында ===
[[Сурет:A Mamluk from Aleppo.jpg|thumb|right|1816–1824 жылдары Уильям Пейдж салған соңғы мәмлүктердің бірінің портреті]]
Мәмлүк сұлтандығы [[Осман империясы]]ның жаулап алуымен өз өмір сүруін тоқтатып, «сұльандық мәмлүктерді» іріктеу үдерісі аяқталғанымен, мәмлүктер әскери-әлеуметтік тап ретінде жойылып кеткен жоқ.{{sfn|Holt|1991|p=325}}{{sfn|Clot|2009|p=410}} Олар Осман билігі тұсында да саясатқа ықпал етуін жалғастырған, «өзін-өзі жаңғыртып отыратын, негізінен түркітілдес жауынгерлер табы» ретінде қала берді.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=113}} Мәмлүктер османдықтардың төл полктері — янычарлар және азаптармен қатар әскери бөлімшелер ретінде қызмет етті. Уақыт өте келе бұл османдық полктер мен мысырлық мәмлүк полктерінің арасындағы айырмашылықтар бұлдырап, өзара некелесу жиіледі. Соның нәтижесінде қоғамның екі қабатының басын біріктірген аралас әлеуметтік тап қалыптасты.{{sfn|Clot|2009|p=410}}

Осы кезеңде мәмлүктердің бірнеше «үйлері» қалыптасты. Олардың құрамы нағыз мәмлүктерден және жоғары лауазымдарға көтеріле алған «аулад ән-настардан» тұратын күрделі құрылымға ие болды. Әр үйді османдық офицер немесе жергілікті азаматтық тұлға болуы мүмкін «ұстаз» басқарды. Олардың ықпалы өзге осман провинцияларынан тартылған қызметшілерді, сондай-ақ жергілікті қала халқы мен тайпалар арасындағы одақтастарды қамтыды.{{sfn|Holt|1991|p=325}} XVII ғасырдың басына дейін мысырлық мәмлүктердің басым көпшілігі әлі де кавказдық немесе черкес тектілер еді. Ал XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырда Мысырда Босния мен Грузия сияқты Осман империясының өзге аймақтары мен шекаралық шептерінен келген мәмлүктер көріне бастады.{{sfn|Hathaway|2019|pp=126–127}}

Осман билігі орнаған бүкіл кезең бойы қуатты мәмлүк үйлері мен фракциялары маңызды саяси лауазымдар мен Мысырдың кіріс көздерін бақылау үшін өзара күресті.{{sfn|Holt|1991|p=325}} 1688–1755 жылдар аралығында бәдәуилермен және осман гарнизонындағы топтармен одақтасқан мәмлүк бейлері кем дегенде отыз төрт губернаторды тақтан тайдырды.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=114}} Мәмлүктер 1811 жылы [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]]дің қолынан түпкілікті жойылғанға дейін Мысыр саясатындағы үстем күш болып қала берді.{{sfn|Clot|2009|pp=421–422}}

== Мемлекеттік басқару ==
=== Сұлтан билігі ===
{{multiple image|
| width             = 200
| image1            = Frontispiece of &quot;Al-Kawakib al-duriyya&quot; by Al-Busiri (CBL Ar 4168, f.2a).jpg
| alt1              = Yellow cartouche
| image2            = Frontispiece of Al-Kawakib al-duriyya by Al-Busiri (CBL Ar 4168, f.1b).jpg
| alt2              = Red cartouche
| footer            = Әл-Бусиридің «әл-Кәуәкиб әд-дуррия» қолжазбасының сұлтан Қайтбай үшін жасалған алтынмен апталған беті. Ортадағы ірі доғалы медальондарда сұлтанның есімі (оң жақта) және оған арналған береке-тілектер (сол жақта) жазылған. Оң жақ беттің жоғарғы және төменгі бөлігінде қолжазбаның сұлтанның жеке кітапханасы үшін арнайы дайындалғанын растайтын куәлік мәтіні орналасса, қарама-қарсы беттегі жоғарғы және төменгі панельдерде шығарманың атауы жазылған. {{sfn|James|1983|p=26}} Честер Битти кітапханасы.
}}
Мәмлүк сұлтаны мемлекеттегі жоғарғы билік иесі болды. Ол өз өкілеттігін провинцияларды басқару үшін нәйіб ас-салтана (сұлтанның орынбасары) деп аталатын әкімдерге берді.
Мысырдың вице-регенті мемлекеттегі ең жоғарғы нәйіб болып саналды. Одан кейінгі кезекте Дамаск, кейін Халеб, сондай-ақ әл-Карак, Сафед, Триполи, Хомс және Хама нәйібтері тұрды. Хама қаласында мәмлүктер [[Айюб әулеті|Әйюбидтер]] әулетіне 1341 жылға дейін билік жүргізуге рұқсат берген болатын. Соның ішінде 1320 жылы Хаманың танымал әкімі Әбу-л-Фидаға сұлтан ән-Насыр Мұхаммед тарапынан құрметті «сұлтан» лауазымы берілді. Дегенмен, басқа аймақтарда нәйіб қызметін тек мәмлүк әмірлері ғана атқарды.{{sfn|Holt|2005|p=237}}

Мәмлүк сұлтандығында жаңа билеушінің таққа отыруы қалыптасқан дәстүрлі рәсімдер арқылы жүзеге асты. Бұл үдеріс, ең алдымен, әмірлер мен мәмлүктер кеңесінің сайлауынан басталатын. Сайлау барысында олар жаңа сұлтанға [[Байа|адалдық анты]]н беріп, билеуші ресми түрде «әл-мәлік» лауазымын иеленетін. Содан кейін Каир көшелерінде сұлтан бастаған салтанатты шеру өтіп, [[жұма намаз]]ында оқылатын [[хұтба]]да жаңа билеушінің есімі жарияланатын.{{sfn|Holt|2005|p=238}}

Дегенмен, бұл үдеріс заң жүзінде нақты бекітілмегендіктен, сайлаушылар алқасының құрамы да тұрақсыз болды. Әдетте тағдыршешті шешімді сол сәтте саяси салмағы басым болған мәмлүк топтары қабылдайтын. Осы себепті, билік үшін таласқан бәсекелес топтардың [[Узурпация|тақты тартып алуы]] жиі қайталанып тұрды.

Билікке келудің сайлау сипатына қарамастан, кей кезеңдерде династиялық мұрагерлік те көрініс тапты. Бұл үрдіс әсіресе Бахри кезеңінде белең алды: [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыс]] сұлтаннан кейін оның ұлдары Барака мен Соламыш билік құрса, кейін тақты иеленген Қалауынның тікелей ұрпақтары төрт буын бойы мемлекетті басқарды.{{sfn|Holt|2005|p=239}} Ал Буржилер дәуірінде мұрагерлік билік сирек кездескенімен, сұлтандардың көбі осы әулеттің негізін қалаушы  Барқұқпен қандас немесе мәмлүктік байланыста болды.{{sfn|Holt|2005|p=240}} 

Көбіне сұлтанның туыстарының таққа отыруы алдыңғы билеушінің өсиетімен немесе ықпалды әмірлердің өзара келісімімен жүзеге асатын. Бейбарыс, Қалауын, ән-Насыр Мұхаммед және  Барқұқ секілді сұлтандар өз ұлдарын мұрагер ретінде ресми түрде дайындаған. Алайда, аға әмірлер сұлтанның ұлдарын көбінесе өздерінің олигархиялық мүдделерін қорғайтын «қуыршақ» билеуші ретінде пайдалану үшін ғана таққа отырғызатын.{{sfn|Holt|2005|p=240}}

Төменгі шенді әмірлер сұлтанды өздеріне тең тұлға ретінде көрді, бірақ оған жоғарғы билікті сеніп тапсырды. Олар сұлтанды өздерінің жалақылары мен әскери саладағы монополиясын қамтамасыз ететін қамқоршы деп есептеді. Егер әмірлер сұлтан өз міндеттерін орындамай жатыр деп есептесе, бұл жағдай толқуларға, [[мемлекеттік төңкеріс]] әрекеттеріне немесе әскери қызметтен бас тартуға әкеліп соқтыратын.{{sfn|Petry|1998|p=468}}

Сұлтан билігіне негізгі шектеу қоюшы күш оның өз хушдашиясы болды. Тарихшы Амалия Леванонидің анықтамасы бойынша, «хушдашия» — бір қожайынға тиесілі мәмлүктердің арасындағы ортақ байланыс пен оған деген адалдығы.{{sfn|Levanoni|1995|p=14}} Бұл ұстаным мәмлүктердің ұйымдасуы мен топтық бірлігінің негізі, сонымен қатар сұлтан билігінің шешуші құрамдас бөлігі болды.{{sfn|Levanoni|1995|p=14}}

Сұлтан мен оның хушдашиясына кірмейтін әмірлер арасында, әсіресе бейбіт уақытта, үнемі бәсекелестік пен шиеленіс орын алды. Тарихшы П. М. Холттың айтуынша, бұл әмірлердің басты адалдығы сұлтанға емес, өздерінің жеке қожайындарына (ұстаздарына) тиесілі болған. Тіпті сұлтанның өз хушдашиясына кіретін әмірлер де, әсіресе Сирия провинцияларындағы өз билік орталықтары бар нәйібтер, кейде бүлік шығарып тұрды.

Әдетте сұлтанға ең адал топ — «сұлтандық мәмлүктер» (сұлтанның өзі сатып алып, азат еткендері) болды. Ал оның алдындағы билеушілерден қалған мәмлүктер — «қаранилер» — кейде дұшпандық ниеттегі топтарға айналатын.

Сұлтан немесе ол тағайындаған өкілдер [[Әмір әл-Қажы]] (қажылық керуенінің басшысы) ретінде Каир мен Дамаскіден Меккеге баратын керуендерді бастап баратын. Сұлтан Қалауынның тұсынан бастап билеушілер жыл сайын Қағбаға жабылатын Кисва матасын дайындауды өз монополиясына алды, сондай-ақ [[Иерусалим]]дегі [[Жартастағы Күмбез|Құббат әс-Сахра]] храмына қамқорлық жасады.{{sfn|Stilt|2011|p=31}}

Бахрилік сұлтандардың тағы бір басты мақсаты — мүмкіндігінше көп мәмлүк импорттау болды, әсіресе моңғолдар бақылайтын аймақтардан алдыруға басымдық берілді. Мәмлүктердің жаулары, атап айтқанда моңғол мемлекеттері мен олардың мұсылман вассалдары, армяндар және крестшілер сұлтанатқа мәмлүктердің келу ағынына кедергі келтіріп отырды. Әскердің жаңа мәмлүктерге деген қажеттілігін өтей алмағандықтан, сұлтандар жиі уафидийяларды ([[Елхан мемлекеті|Елхан]]дық дезертирлерді немесе соғыс тұтқындарын) қатарға қосуға мәжбүр болды.{{sfn|Levanoni|1995|pp=31–32}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
*{{cite book |last=Amitai |first=Reuven |editor-last=Pryor |editor-first=John H. |title=Logistics of Warfare in the Age of the Crusades |year=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5197-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ntMeWddadwAC&amp;pg=PA35 |chapter=The Logistics of the Mamluk-Mongol War, with Special Reference to the Battle of Wadi'l-Khaznadar, 1299 C.E.}}
*{{cite book |last=Asbridge |first=Thomas |title=The Crusades: The War for the Holy Land |year=2010 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-84983-770-5 |url=https://books.google.com/books?id=rK8nA9U0OE4C}}
*{{cite book |last=Barker |first=Hannah |title=Slavery in the Black Sea Region, C.900–1900: Forms of Unfreedom at the Intersection Between Christianity and Islam |year=2021 |location=Leiden |publisher=Brill |chapter=What Caused the 14th-Century Tatar–Circassian Shift? |pages=339–363 |isbn=978-90-04-47071-2}}
*{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |year=2007 |title=Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture |location=Cairo |publisher=American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-077-6}}
*{{cite book |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |title=Practising Diplomacy in the Mamluk Sultanate: Gifts and Material Culture in the Medieval Islamic World |year=2014 |publisher=I. B. Tauris |isbn=978-0-85773-541-6 |url=https://books.google.com/books?id=5hqDBAAAQBAJ |chapter=Africa}}
*{{cite book |last=Brummett |first=Palmira Johnson |title=Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1994 |isbn=978-0-7914-1701-0 |url=https://books.google.com/books?id=bTnK1csz0swC}}
*{{cite book |last1=Blair |first1=Sheila S. |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |title=The Art and Architecture of Islam, 1250–1800 |year=1995 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05888-8 |url=https://books.google.com/books?id=FWuozgEACAAJ}}
*{{cite book |last=Clifford |first=Winslow William |editor-last=Conermann |editor-first=Stephan |title=State Formation and the Structure of Politics in Mamluk Syro-Egypt, 648–741 A.H./1250–1340 C.E. |year=2013 |publisher=Bonn University Press |isbn=978-3-8471-0091-1 |url=https://books.google.com/books?id=lu9IHN5VZj4C}}
*{{cite book |last=Clot |first=André |title=L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves, 1250–1517 |publisher=Perrin |year=2009 |isbn=978-2-262-03045-2 |language=fr |orig-year=1996}}
*{{cite book |last=Cummins |first=Joseph |title=History's Greatest Wars: The Epic Conflicts that Shaped the Modern World |year=2011 |publisher=Fair Winds Press |isbn=978-1-61058-055-7 |url=https://books.google.com/books?id=CYfTZiQPD5cC}}
*{{cite book |last=Drory |first=Joseph |editor1-last=Wasserstein |editor1-first=David J. |editor2-last=Ayalon |editor2-first=Ami |title=Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SMGSTgfU7CQC&amp;pg=PA19 |chapter=The Prince who Favored the Desert: Fragmentary Biography of al-Nasir Ahmad (d. 745/1344) |year=2006 |isbn=9-78-0-415-37278-7}}
*{{cite book |last=Fischel |first=Walter Joseph |title=Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406, a Study in Islamic Historiography |year=1967 |publisher=University of California Press |url=https://archive.org/details/ibnkhalduninegyp0000fisc |url-access=registration}}
*{{cite book |last=Fuess |first=Albrecht |editor1-last=Conermann |editor1-first=Stephan |editor-last2=Şen |editor-first2=Gül |title=The Mamluk-Ottoman Transition: Continuity and Change in Egypt and Bilād al-Shām in the Sixteenth Century, 2 |publisher=Bonn University Press |year=2022 |isbn=978-3-8470-1152-1 |chapter=Why Domenico Had to Die and Black Slaves Wore Red Uniforms: Military Technology and Its Decisive Role in the 1517 Ottoman Conquest of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SCp9EAAAQBAJ&amp;dq=mamluks+venetians+safavids+portuguese&amp;pg=PA146}}
*{{cite book |last=Garcin |first=Jean-Claude |title=The Cambridge History of Egypt, Volume 1 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Regime of the Circassian Mamluks}}
*{{cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Syria: An Outline History |publisher=Pen and Sword |year=2016 |isbn=978-1-4738-6083-4 |url=https://books.google.com/books?id=OFSqCwAAQBAJ&amp;dq=ottomans+welcomed+syria+selim&amp;pg=PT315}}
*{{cite book |last=Al-Harithy |first=Howyda N. |editor-last=Necıpoğlu |editor-first=Gülru |title=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, Volume 13 |chapter=The Complex of Sultan Hasan in Cairo: Reading Between the Lines |year=1996 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10633-2 |pages=68–79 |url=https://books.google.com/books?id=NdCTI5FqayAC}}
*{{cite book |last=Levanoni |first=Amalia |title=A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310–1341) |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10182-1 |url=https://books.google.com/books?id=YT_pUKZFdt4C}}
*{{cite book |last=Hathaway |first=Jane |article=Mamlūks, Ottoman period |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-16165-8 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett |pages=124–129}}
*{{cite book |last1=Holt |first1=Peter Malcolm |author-link1=Peter Holt (historian) |last2=Daly |first2=M. W. |title=A History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day |year=1961 |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-1-317-86366-3 |url=https://books.google.com/books?id=BXB_BAAAQBAJ}}
*{{cite encyclopedia |last1=Holt |first1=Peter M. |last2=Baker |first2=Raymond William |last3=Smith |first3=Charles Gordon |last4=Hopwood |first4=Derek |last5=Little |first5=Donald P. |last6=Goldschmidt |first6=Arthur Eduard |article=Egypt: History: The Mamluk and Ottoman periods (1250–1800) |date=2025 |title= |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Egypt/The-Mamluk-and-Ottoman-periods-1250-1800}}
*{{cite book |last=McCarthy |first=Justin |url=https://books.google.com/books?id=aHXJAwAAQBAJ |title=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923 |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-89048-5}}
*{{cite book |last=Muslu |first=Cihan Yüksel |title=The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World |publisher=I.B. Tauris |year=2014 |isbn=978-0-85773-580-5 |url=https://books.google.com/books?id=b7iKDwAAQBAJ&amp;dq=qaytbay+shah+suwar&amp;pg=PT106}}
*{{cite book |last=Nicolle |first=David |title=Mamluk 'Askari 1250–1517 |year=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-78200-929-0 |url=https://books.google.com/books?id=TLZ-BAAAQBAJ}}
*{{cite book |last=Northrup |first=Linda |title=From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678–689 A.H./1279–1290 A.D.) |year=1998a |publisher=Franz Steiner |isbn=978-3-515-06861-1 |url=https://books.google.com/books?id=DivRsJGJaKwC}}
*{{cite book |last=Northrup |first=Linda S. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt 640–1517 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Bahri Mamluk Sultanate}}
*{{cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |publisher=Knopf Doubleday Publishing |year=2015 |isbn=978-1-101-97035-5 |url=https://books.google.com/books?id=QITaCwAAQBAJ}}
*{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages |year=1981 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-5641-1 |url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ}}
*{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |editor-last=Petry |editor-first=Carl F. |title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt, 640–1517 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06885-7 |chapter=The Military Institution and Innovation in the Late Mamluk Period |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&amp;pg=PA452}}
*{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Mamluk Sultanate: A History |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=978-1-108-47104-6}}
*{{cite book |last=Petry |first=Carl F. |title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=978-1-4008-5641-1 |url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ}}
*{{cite book |last=Powell |first=Eve M. Trout |title=Tell This in My Memory: Stories of Enslavement from Egypt, Sudan, and the Ottoman Empire |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8375-0 |url=https://books.google.com/books?id=HR1Kb-Tl7hcC}}
*{{cite book |last=Rabbat |first=Nasser |editor-last=Kennedy |editor-first=Hugh N. |editor-link=Hugh N. Kennedy |title=The Historiography of Islamic Egypt: (c. 950–1800) |year=2001 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-11794-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y-iu6u8GkvkC&amp;q=kuttab&amp;pg=PA60 |chapter=Representing the Mamluks in Mamluk Historical Writing}}
*{{cite journal |last1=Sharon |first1=M. |title=A New Fâṭimid Inscription from Ascalon and Its Historical Setting |journal='Atiqot |date=1995 |volume=26 |pages=61–86 |jstor=23457057 |url=https://www.jstor.org/stable/23457057}}
*{{cite book |last=Streusand |first=Douglas E. |title=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-0-429-96813-6 |url=https://books.google.com/books?id=ux-yDwAAQBAJ}}
*{{cite book |last=Stilt |first=Kristen |title=Islamic Law in Action: Authority, Discretion, and Everyday Experiences in Mamluk Egypt |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-960243-8 |url=https://books.google.com/books?id=hVaebZA94d4C}}
*{{cite book |last=Rabbat |first=Nasser O. |title=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mameluk Architecture |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10124-1 |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC}}
*{{cite book |last=Rodenbeck |first=Max |title=Cairo: The City Victorious |year=1999 |publisher=American University in Cairo Press |location=Cairo |isbn=0-679-44651-6 |url=https://books.google.com/books?id=16vtAAAAMAAJ}}
*{{cite journal |last=Yosef |first=Koby |title=The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate |journal=Al-Qanṭara |doi=10.3989/alqantara.2013.001 |volume=34 |issue=1 |publisher=Consejo Superior de Investigaciones Científicas |pages=7–34 |year=2013 |doi-access=free}}
*{{cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Medieval Kingdoms of Nubia: Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile |year=2002 |publisher=British Museum |isbn=978-0-7141-1947-2}}
*{{cite book |last1=Winter |first1=Michael |editor1-last=Philipp |editor1-first=Thomas |editor2-last=Haarmann |editor2-first=Ulrich |title=The Mamluks in Egyptian Politics and Society |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59115-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WoPF9T4ZiWsC&amp;pg=PA96 |chapter=The Re-Emergence of the Mamluks Following the Ottoman Conquest}}
*{{cite book |last=Williams |first=Caroline |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |year=2018 |publisher=American University in Cairo Press |edition=7th |isbn=978-977-416-855-0}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мәмлүк сұлтандығы]]
[[Санат:Таяу Шығыстың тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Африканың тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Бұрынғы империялар]]
[[Санат:Мысыр тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Сирия тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Палестина тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:1250 жылдары құрылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:1798 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]]</text>
      <sha1>n4b3h5rg2vot8bp1izz41sj3zyq5rig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойкүйезділік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774606</id>
    <revision>
      <id>3587023</id>
      <parentid>3552946</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <origin>3587023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="r212zjwonjz5guzx90s4sancp6g63tc" xml:space="preserve">{{біріктірілсін|Бойкүйездік}}

'''Бойкүйезділік''' — адам бойындағы енжарлықты, мақсатсыздықты және қоршаған ортадағы болып жатқан құбылыстарға немқұрайлы қарауды білдіретін [[Психология|психологиялық]] және әлеуметтік күй.

== Сипаттамасы ==
Бойкүйезділікке шалдыққан [[адам]] қоршаған ортадағы оқиғаларға, өз жұмысына, тіпті жақындарының жағдайына да бейжай қарайды. Бұл күй көбінесе ерік-жігердің әлсіреуімен ([[абулия]]) және эмоцияның таусылуымен қатар жүреді. Психологияда бойкүйезділікті көбінесе ұзаққа созылған күйзелістің, психикалық шаршаудың немесе соматикалық аурулардың салдары ретінде қарастырады.
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Абай іліміндегі бойкүйезділік ==
Қазақ мәдениеті мен [[Философия|философиясында]] бойкүйезділік ұғымы Абай Құнанбайұлының шығармаларында кеңінен талданады. Абай бойкүйезділікті &quot;еріншектік&quot; және &quot;салғырттық&quot; ұғымдарымен байланыстыра отырып, оны адамның рухани өсуіне кедергі болатын басты кеселдердің бірі ретінде сынайды.&lt;ref&gt;1. Қазақ энциклопедиясы, 2-том. Алматы, 2005 ж.

&quot;Тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрсемен оздым ғой демектің бәрі де — ақымақтық.&quot; — Абай.

2. Психология: Энциклопедиялық сөздік. –

Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2011.

3. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының толық жинағы.

Алматы: Жазушы, 2005.

4. Kaplan &amp; Sadock's Synopsis of Psychiatry.

11th Edition, 2015. (Апатия және абулия бөлімдері).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}</text>
      <sha1>r212zjwonjz5guzx90s4sancp6g63tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587030</id>
      <parentid>3587023</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3552567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2370" sha1="pz7umtrq7kg0j43mj53u5ft09615v1x" xml:space="preserve">{{біріктірілсін|Бойкүйездік}}

'''Бойкүйезділік''' — адам бойындағы енжарлықты, мақсатсыздықты және қоршаған ортадағы болып жатқан құбылыстарға немқұрайлы қарауды білдіретін [[Психология|психологиялық]] және әлеуметтік күй.

== Сипаттамасы ==
Бойкүйезділікке шалдыққан [[адам]] қоршаған ортадағы оқиғаларға, өз жұмысына, тіпті жақындарының жағдайына да бейжай қарайды. Бұл күй көбінесе ерік-жігердің әлсіреуімен ([[абулия]]) және эмоцияның таусылуымен қатар жүреді. Психологияда бойкүйезділікті көбінесе ұзаққа созылған күйзелістің, психикалық шаршаудың немесе соматикалық аурулардың салдары ретінде қарастырады.
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Абай іліміндегі бойкүйезділік ==
Қазақ мәдениеті мен [[Философия|философиясында]] бойкүйезділік ұғымы Абай Құнанбайұлының шығармаларында кеңінен талданады. Абай бойкүйезділікті &quot;еріншектік&quot; және &quot;салғырттық&quot; ұғымдарымен байланыстыра отырып, оны адамның рухани өсуіне кедергі болатын басты кеселдердің бірі ретінде сынайды.&lt;ref&gt;1. Қазақ энциклопедиясы, 2-том. Алматы, 2005 ж.

2. Психология: Энциклопедиялық сөздік. –

Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2011.

3. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының толық жинағы.

Алматы: Жазушы, 2005.

4. Kaplan &amp; Sadock's Synopsis of Psychiatry.

11th Edition, 2015. (Апатия және абулия бөлімдері).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}</text>
      <sha1>pz7umtrq7kg0j43mj53u5ft09615v1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еріншектік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775201</id>
    <revision>
      <id>3587032</id>
      <parentid>3558240</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <origin>3587032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="4zwrv4tj76tk8ih3b30ruxpak1oyms6" xml:space="preserve">'''Еріншектік''' —  адамның іске, еңбекке, міндетке мойынсұнбауы, мойығушылығы, [[Кешірімсіздік|кешірімсіз]] [[жалқаулық]] тәрізді жаман қасиет. Бұл мінез мойны жар бермейтін кешір, кежір адамға тән болып есептеледі. Еріншектіктің бір мінезі – еміншек (мақал), яғни еріншек адам еңбекқорлықтан қашады, іске деген ынтасы жоқ. Абайдың сөзімен, еңбек қылудан, қызметтен қашып еріншек атанған адам дүниеде өзіне дұшпан болады.  Абайдың толық жинағында еріншектік жалқаулықпен теңестіріліп, өмірдің алдында қайғысыз қалатыны айтылады. Шәкәрім Құдайбердиев өлеңінде еріншек таза жүре алмайды, ғылымға құмар болмайды деп сынаған.&lt;ref&gt;Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы редакциясын басқарған – Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 6. ISBN 9965-752-16-5&lt;/ref&gt;
== Еріншектікпен күресу жолдары ==

# &quot;2 минут ережесі&quot;: Егер іс екі минуттан аз уақыт алатын болса, оны дереу істеңіз. Ал үлкен іс болса, оны бастауға тек 2 минут бөліңіз — көбінесе бастаған соң жалғастырып кету оңайырақ болады.

# Мақсатты бөлшектеу: Үлкен жұмысты кішкентай қадамдарға бөліңіз.

# Тәртіп (Дисциплина): Мотивация — бұл уақытша сезім, ал тәртіп — бұл нәтижеге жеткізетін тұрақтылық.

# Өзіңді марапаттау: Белгілі бір жұмысты бітіргеннен кейін өзіңізге ұнайтын нәрсемен (демалыс, дәмді ас, серуен) марапат жасаңыз.

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]]
[[Санат:Мінез-құлық]]</text>
      <sha1>4zwrv4tj76tk8ih3b30ruxpak1oyms6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587034</id>
      <parentid>3587032</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еріншектікпен күресу жолдары */</comment>
      <origin>3587034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2588" sha1="blefmsipjf5rqv1fi2uao2ju4v3p6r3" xml:space="preserve">'''Еріншектік''' —  адамның іске, еңбекке, міндетке мойынсұнбауы, мойығушылығы, [[Кешірімсіздік|кешірімсіз]] [[жалқаулық]] тәрізді жаман қасиет. Бұл мінез мойны жар бермейтін кешір, кежір адамға тән болып есептеледі. Еріншектіктің бір мінезі – еміншек (мақал), яғни еріншек адам еңбекқорлықтан қашады, іске деген ынтасы жоқ. Абайдың сөзімен, еңбек қылудан, қызметтен қашып еріншек атанған адам дүниеде өзіне дұшпан болады.  Абайдың толық жинағында еріншектік жалқаулықпен теңестіріліп, өмірдің алдында қайғысыз қалатыны айтылады. Шәкәрім Құдайбердиев өлеңінде еріншек таза жүре алмайды, ғылымға құмар болмайды деп сынаған.&lt;ref&gt;Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы редакциясын басқарған – Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 6. ISBN 9965-752-16-5&lt;/ref&gt;
== Еріншектікпен күресу жолдары ==

* &quot;2 минут ережесі&quot;: Егер іс екі минуттан аз уақыт алатын болса, оны дереу істеңіз. Ал үлкен іс болса, оны бастауға тек 2 минут бөліңіз — көбінесе бастаған соң жалғастырып кету оңайырақ болады.

* Мақсатты бөлшектеу: Үлкен жұмысты кішкентай қадамдарға бөліңіз.

* Тәртіп (Дисциплина): Мотивация — бұл уақытша сезім, ал тәртіп — бұл нәтижеге жеткізетін тұрақтылық.

 
* Өзіңді марапаттау: Белгілі бір жұмысты бітіргеннен кейін өзіңізге ұнайтын нәрсемен (демалыс, дәмді ас, серуен) марапат жасаңыз.

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]]
[[Санат:Мінез-құлық]]</text>
      <sha1>blefmsipjf5rqv1fi2uao2ju4v3p6r3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587035</id>
      <parentid>3587034</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3555850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="nccbrsit1l93x72uj7ewieuzartq46n" xml:space="preserve">'''Еріншектік''' —  адамның іске, еңбекке, міндетке мойынсұнбауы, мойығушылығы, [[Кешірімсіздік|кешірімсіз]] [[жалқаулық]] тәрізді жаман қасиет. Бұл мінез мойны жар бермейтін кешір, кежір адамға тән болып есептеледі. Еріншектіктің бір мінезі – еміншек (мақал), яғни еріншек адам еңбекқорлықтан қашады, іске деген ынтасы жоқ. Абайдың сөзімен, еңбек қылудан, қызметтен қашып еріншек атанған адам дүниеде өзіне дұшпан болады.  Абайдың толық жинағында еріншектік жалқаулықпен теңестіріліп, өмірдің алдында қайғысыз қалатыны айтылады. Шәкәрім Құдайбердиев өлеңінде еріншек таза жүре алмайды, ғылымға құмар болмайды деп сынаған.&lt;ref&gt;Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы редакциясын басқарған – Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 6. ISBN 9965-752-16-5&lt;/ref&gt;

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]]
[[Санат:Мінез-құлық]]</text>
      <sha1>nccbrsit1l93x72uj7ewieuzartq46n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баға айырмасы келісімшарты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775441</id>
    <revision>
      <id>3587018</id>
      <parentid>3556902</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <origin>3587018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9030" sha1="1qirckc3jhqknhqejxtp5e0k78el9qd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Баға айырмасы келісімшарты''' ({{lang-en|contract for difference}}, '''CFD''') — екі тарап (сатып алушы және сатушы) арасында жасалатын [[туынды қаржы құралдары|туынды қаржы құралы]] болып табылатын қаржылық келісім. Келісімшарт бойынша тараптар белгілі бір [[актив]]тің келісімшарт ашылған сәттегі бағасы мен жабылған сәттегі бағасы арасындағы айырманы есеп айырысады. Егер актив бағасы өссе, сатушы айырманы сатып алушыға төлейді (сатып алушы пайда алады); ал баға төмендесе, сатып алушы сатушыға төлейді. CFD бойынша инвестор базалық активтің тікелей иесі болмайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://corporatefinanceinstitute.com/resources/derivatives/contract-for-difference-cfd/ Contract for Difference (CFD)]. ''corporatefinanceinstitute.com''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903124330/https://corporatefinanceinstitute.com/resources/derivatives/contract-for-difference-cfd/|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;

CFD келісімшарттары әдетте биржадан тыс нарықта ({{lang-en|over-the-counter}}, OTC) жасалады және стандартталмаған болып келеді. Сауда барысында қаржылық левередж (қарыз қаражатын пайдалану) қолданылады, бұл ықтимал пайданы да, тәуекелді де арттырады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://zdrestructuras.com/what-are-cfds-shares-details/ What Are Cfds, Shares Details]. ''zdrestructuras.com''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cmcmarkets.com/pl-pl/edukacja-forex/depozyt-zabezpieczajacy-forex Transakcje CFD z wykorzystaniem dźwigni finansowej]. ''cmcmarkets.com''&lt;/ref&gt;

CFD Австралия, Жаңа Зеландия, Сингапур, Оңтүстік Африка Республикасы және Еуропа одағы елдерінің көпшілігінде қолжетімді. [[АҚШ]]-та мұндай құралдарға қатаң шектеулер қойылған.

Еуропада бөлшек инвесторларды қорғау мақсатында левередж деңгейіне шектеулер енгізілген (көбіне 30:1 дейін), сондай-ақ теріс қалдықтан қорғау ({{lang-en|negative balance protection}}) талабы қолданылады.&lt;ref&gt;[https://www.fca.org.uk/news/press-releases/fca-confirms-permanent-restrictions-sale-cfds-and-cfd-options-retail-consumers FCA confirms permanent restrictions on the sale of CFDs and CFD-like options to retail consumers]. ''Financial Conduct Authority.'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903195241/https://www.fca.org.uk/news/press-releases/fca-confirms-permanent-restrictions-sale-cfds-and-cfd-options-retail-consumers|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.esma.europa.eu/press-news/esma-news/esma-issues-warning-sale-speculative-products-retail-investors ESMA issues warning on sale of speculative products to retail investors]. ''ESMA''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.financemagnates.com/forex/brokers/cysec-mandates-default-leverage-150-forex-cfds-kills-bonuses/ CySEC Mandates Default Leverage 1:50 for Forex and CFDs, Kills Bonuses]. ''[https://www.xchief.kz/kz Xchief News]''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903194648/https://www.financemagnates.com/forex/brokers/cysec-mandates-default-leverage-150-forex-cfds-kills-bonuses/|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.financemagnates.com/forex/cmc-ig-and-more-7-cfds-brokers-violated-aussie-leverage-rules-returns-au43m/ CMC, IG and More: 7 CFDs Brokers Violated Aussie Leverage Rules, Returns AU$4.3M]. ''financemagnates.com''&lt;/ref&gt;

Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі органның (ESMA) деректеріне сәйкес, бөлшек инвестор шоттарының 74%-дан 89%-ға дейінгі бөлігі CFD саудасында шығынға ұшырайды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.esma.europa.eu/sites/default/files/library/esma35-43-1912_cfd_renewal_3_-_notice_pl_0.pdf | title=ESMA хабарламасы}} ''ESMA Europa''&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
CFD 1970-жылдары Ұлыбританияда алтын нарығында левередж қолдану тәсілі ретінде дамыды. Қазіргі заманғы CFD саудасы 1990-жылдардың басынан бастап кең таралды.&lt;ref&gt;[https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2019/06/Contracts-for-Difference-and-the-Evolution-of-the-Brent-Complex.pdf Contracts for Difference and the Evolution of the Brent Complex]. ''The Oxford Institute for Energy Studies''. {{Webarchive|date=2024-09-03|url=https://web.archive.org/web/20240903124533/https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2019/06/Contracts-for-Difference-and-the-Evolution-of-the-Brent-Complex.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.smh.com.au/business/its-a-gamble-either-way-20090902-gdtpge.html?page=fullpage#contentSwap5 It's a gamble either way]. ''The Sydney Morning Herald''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903191009/https://www.smh.com.au/business/its-a-gamble-either-way-20090902-gdtpge.html?page=fullpage#contentSwap5|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt; Бұл құрал бастапқыда маржалық сауда нысанындағы акция свопы ретінде пайдаланылды және оның дамуы UBS Warburg компаниясымен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{Кітап|isbn=9781906096038|тақырыбы=Business knowledge for IT in prime brokerage : a complete handbook for IT professionals|жыл=2008|seite=89}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thetimes.com/article/gadget-shop-deal-unmasks-the-citys-silent-trader-bjpf6tqg0kf Gadget Shop deal unmasks the City's silent trader]. ''[[The Times]].'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903191721/https://www.thetimes.com/article/gadget-shop-deal-unmasks-the-citys-silent-trader-bjpf6tqg0kf|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кітап|isbn=9781118443927|тақырыбы=The new trading for a living: psychology, discipline, trading tools and systems and risk control, trade management|жыл=2014|авторы=Alexander Elder|seite=186}}&lt;/ref&gt;

Алғашында CFD-лерді хедж-қорлар мен институционалдық инвесторлар Лондон қор биржасында тіркелген акцияларға жанама түрде инвестициялау және тәуекелді хеджирлеу үшін пайдаланды.&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/hmrc-internal-manuals/stamp-taxes-shares-manual/stsm118040 Derivatives: introduction to contracts for difference]. ''GOV.UK''&lt;/ref&gt;

1990-жылдардың соңында CFD бөлшек инвесторларға ұсыныла бастады. Онлайн-сауда платформаларының дамуы олардың кең таралуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2016 жылы Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі орган (ESMA) бөлшек инвесторларға арналған алыпсатарлық өнімдер, соның ішінде CFD бойынша ескерту жариялады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Осыдан кейін бірқатар елдерде левереджге шектеулер енгізілді.

Кейбір юрисдикцияларда CFD-ге толық тыйым салынған немесе олар қатаң реттеледі.
=== Бұл қалай жұмыс істейді? ===

CFD саудасында сіз активтің иесі болмайсыз. Сіз тек брокермен келісімшартқа отырасыз:

* Егер баға өседі деп болжасаңыз — сатып аласыз (Buy/Long).

* Егер баға түседі деп болжасаңыз — сатасыз (Sell/Short).

Келісімшарт жабылған кезде, ашылу бағасы мен жабылу бағасы арасындағы айырмашылық есептеледі. Егер болжамыңыз дұрыс болса — пайда табасыз, қате болса — шығынға ұшырайсыз.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Құнды қағаздар нарығы]]</text>
      <sha1>1qirckc3jhqknhqejxtp5e0k78el9qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587020</id>
      <parentid>3587018</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] ([[User talk:Хулкар Абдимоминова|т]]) өңдемелерінен [[User:Vistulax|Vistulax]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3556902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8307" sha1="l9mcq4imq34kpl0a1bss6uco3mm0eho" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Баға айырмасы келісімшарты''' ({{lang-en|contract for difference}}, '''CFD''') — екі тарап (сатып алушы және сатушы) арасында жасалатын [[туынды қаржы құралдары|туынды қаржы құралы]] болып табылатын қаржылық келісім. Келісімшарт бойынша тараптар белгілі бір [[актив]]тің келісімшарт ашылған сәттегі бағасы мен жабылған сәттегі бағасы арасындағы айырманы есеп айырысады. Егер актив бағасы өссе, сатушы айырманы сатып алушыға төлейді (сатып алушы пайда алады); ал баға төмендесе, сатып алушы сатушыға төлейді. CFD бойынша инвестор базалық активтің тікелей иесі болмайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://corporatefinanceinstitute.com/resources/derivatives/contract-for-difference-cfd/ Contract for Difference (CFD)]. ''corporatefinanceinstitute.com''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903124330/https://corporatefinanceinstitute.com/resources/derivatives/contract-for-difference-cfd/|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;

CFD келісімшарттары әдетте биржадан тыс нарықта ({{lang-en|over-the-counter}}, OTC) жасалады және стандартталмаған болып келеді. Сауда барысында қаржылық левередж (қарыз қаражатын пайдалану) қолданылады, бұл ықтимал пайданы да, тәуекелді де арттырады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://zdrestructuras.com/what-are-cfds-shares-details/ What Are Cfds, Shares Details]. ''zdrestructuras.com''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cmcmarkets.com/pl-pl/edukacja-forex/depozyt-zabezpieczajacy-forex Transakcje CFD z wykorzystaniem dźwigni finansowej]. ''cmcmarkets.com''&lt;/ref&gt;

CFD Австралия, Жаңа Зеландия, Сингапур, Оңтүстік Африка Республикасы және Еуропа одағы елдерінің көпшілігінде қолжетімді. [[АҚШ]]-та мұндай құралдарға қатаң шектеулер қойылған.

Еуропада бөлшек инвесторларды қорғау мақсатында левередж деңгейіне шектеулер енгізілген (көбіне 30:1 дейін), сондай-ақ теріс қалдықтан қорғау ({{lang-en|negative balance protection}}) талабы қолданылады.&lt;ref&gt;[https://www.fca.org.uk/news/press-releases/fca-confirms-permanent-restrictions-sale-cfds-and-cfd-options-retail-consumers FCA confirms permanent restrictions on the sale of CFDs and CFD-like options to retail consumers]. ''Financial Conduct Authority.'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903195241/https://www.fca.org.uk/news/press-releases/fca-confirms-permanent-restrictions-sale-cfds-and-cfd-options-retail-consumers|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.esma.europa.eu/press-news/esma-news/esma-issues-warning-sale-speculative-products-retail-investors ESMA issues warning on sale of speculative products to retail investors]. ''ESMA''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.financemagnates.com/forex/brokers/cysec-mandates-default-leverage-150-forex-cfds-kills-bonuses/ CySEC Mandates Default Leverage 1:50 for Forex and CFDs, Kills Bonuses]. ''[https://www.xchief.kz/kz Xchief News]''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903194648/https://www.financemagnates.com/forex/brokers/cysec-mandates-default-leverage-150-forex-cfds-kills-bonuses/|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.financemagnates.com/forex/cmc-ig-and-more-7-cfds-brokers-violated-aussie-leverage-rules-returns-au43m/ CMC, IG and More: 7 CFDs Brokers Violated Aussie Leverage Rules, Returns AU$4.3M]. ''financemagnates.com''&lt;/ref&gt;

Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі органның (ESMA) деректеріне сәйкес, бөлшек инвестор шоттарының 74%-дан 89%-ға дейінгі бөлігі CFD саудасында шығынға ұшырайды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.esma.europa.eu/sites/default/files/library/esma35-43-1912_cfd_renewal_3_-_notice_pl_0.pdf | title=ESMA хабарламасы}} ''ESMA Europa''&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
CFD 1970-жылдары Ұлыбританияда алтын нарығында левередж қолдану тәсілі ретінде дамыды. Қазіргі заманғы CFD саудасы 1990-жылдардың басынан бастап кең таралды.&lt;ref&gt;[https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2019/06/Contracts-for-Difference-and-the-Evolution-of-the-Brent-Complex.pdf Contracts for Difference and the Evolution of the Brent Complex]. ''The Oxford Institute for Energy Studies''. {{Webarchive|date=2024-09-03|url=https://web.archive.org/web/20240903124533/https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2019/06/Contracts-for-Difference-and-the-Evolution-of-the-Brent-Complex.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.smh.com.au/business/its-a-gamble-either-way-20090902-gdtpge.html?page=fullpage#contentSwap5 It's a gamble either way]. ''The Sydney Morning Herald''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903191009/https://www.smh.com.au/business/its-a-gamble-either-way-20090902-gdtpge.html?page=fullpage#contentSwap5|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt; Бұл құрал бастапқыда маржалық сауда нысанындағы акция свопы ретінде пайдаланылды және оның дамуы UBS Warburg компаниясымен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{Кітап|isbn=9781906096038|тақырыбы=Business knowledge for IT in prime brokerage : a complete handbook for IT professionals|жыл=2008|seite=89}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thetimes.com/article/gadget-shop-deal-unmasks-the-citys-silent-trader-bjpf6tqg0kf Gadget Shop deal unmasks the City's silent trader]. ''[[The Times]].'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240903191721/https://www.thetimes.com/article/gadget-shop-deal-unmasks-the-citys-silent-trader-bjpf6tqg0kf|date=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кітап|isbn=9781118443927|тақырыбы=The new trading for a living: psychology, discipline, trading tools and systems and risk control, trade management|жыл=2014|авторы=Alexander Elder|seite=186}}&lt;/ref&gt;

Алғашында CFD-лерді хедж-қорлар мен институционалдық инвесторлар Лондон қор биржасында тіркелген акцияларға жанама түрде инвестициялау және тәуекелді хеджирлеу үшін пайдаланды.&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/hmrc-internal-manuals/stamp-taxes-shares-manual/stsm118040 Derivatives: introduction to contracts for difference]. ''GOV.UK''&lt;/ref&gt;

1990-жылдардың соңында CFD бөлшек инвесторларға ұсыныла бастады. Онлайн-сауда платформаларының дамуы олардың кең таралуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2016 жылы Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі орган (ESMA) бөлшек инвесторларға арналған алыпсатарлық өнімдер, соның ішінде CFD бойынша ескерту жариялады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Осыдан кейін бірқатар елдерде левереджге шектеулер енгізілді.

Кейбір юрисдикцияларда CFD-ге толық тыйым салынған немесе олар қатаң реттеледі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Құнды қағаздар нарығы]]</text>
      <sha1>l9mcq4imq34kpl0a1bss6uco3mm0eho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3586766</id>
      <parentid>3586253</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3586766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732689" sha1="qxl85kdh3vxum7kwyfw9en03m454kwu" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 43210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 107657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 358601]
|-
|2
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 7695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 61761]
|-
|3
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 15159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 43563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 287361]
|-
|4
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 8153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30868]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 65679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 299487]
|-
|6
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 39316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 72875]
|-
|7
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129406]
|-
|8
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61742]
|-
|9
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 120657]
|-
|10
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 13015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 13051]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 134292]
|-
|12
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16972]
|-
|13
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42612]
|-
|14
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 88035]
|-
|15
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21914]
|-
|16
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105592]
|-
|17
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 87162]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 94298]
|-
|19
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 142436]
|-
|20
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 3637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8675]
|-
|21
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23499]
|-
|22
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 133700]
|-
|23
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 21313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 70643]
|-
|24
|[[Қадір түні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5765]
|-
|25
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22715]
|-
|26
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80344]
|-
|27
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28978]
|-
|28
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42483]
|-
|29
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6608]
|-
|30
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29730]
|-
|31
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63925]
|-
|32
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64041]
|-
|33
|[[Көрісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5041]
|-
|34
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53588]
|-
|35
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5780]
|-
|36
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70813]
|-
|37
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27473]
|-
|38
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17239]
|-
|39
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 12606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 86622]
|-
|40
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51410]
|-
|41
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26669]
|-
|42
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29815]
|-
|43
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8925]
|-
|44
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47923]
|-
|45
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 44642]
|-
|46
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7709]
|-
|47
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42073]
|-
|48
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20564]
|-
|49
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6379]
|-
|50
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31702]
|-
|51
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62054]
|-
|52
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 68174]
|-
|53
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21220]
|-
|54
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34782]
|-
|55
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22735]
|-
|56
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37458]
|-
|57
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35461]
|-
|58
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40514]
|-
|59
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58443]
|-
|60
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 15728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 51154]
|-
|61
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34960]
|-
|62
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 30079]
|-
|63
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43515]
|-
|64
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43434]
|-
|65
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34485]
|-
|66
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26886]
|-
|67
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7710]
|-
|68
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10220]
|-
|69
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20586]
|-
|70
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 36830]
|-
|71
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27509]
|-
|72
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12269]
|-
|73
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 52233]
|-
|74
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 34519]
|-
|75
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26704]
|-
|76
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 52067]
|-
|77
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37789]
|-
|78
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 37860]
|-
|79
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 3675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 36187]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 61857]
|-
|81
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 47894]
|-
|82
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23837]
|-
|83
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8935]
|-
|84
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 66632]
|-
|85
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21755]
|-
|86
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10848]
|-
|87
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14931]
|-
|88
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15827]
|-
|89
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56848]
|-
|90
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27427]
|-
|91
|[[Жарапазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6917]
|-
|92
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 44808]
|-
|93
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31488]
|-
|94
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37603]
|-
|95
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27330]
|-
|96
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29649]
|-
|97
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34050]
|-
|98
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 6456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25061]
|-
|99
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30767]
|-
|100
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22215]
|-
|101
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 26919]
|-
|102
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38510]
|-
|103
|[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6737]
|-
|104
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24141]
|-
|105
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8773]
|-
|106
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39966]
|-
|107
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 9343]
|-
|108
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34489]
|-
|109
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24480]
|-
|110
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8652]
|-
|111
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31169]
|-
|112
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29877]
|-
|113
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47465]
|-
|114
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30515]
|-
|115
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24726]
|-
|116
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16962]
|-
|117
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17632]
|-
|118
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26557]
|-
|119
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29332]
|-
|120
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6863]
|-
|121
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34176]
|-
|122
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32470]
|-
|123
|[[Түйе мұрындық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4951]
|-
|124
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33771]
|-
|125
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20780]
|-
|126
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 26723]
|-
|127
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17362]
|-
|128
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26758]
|-
|129
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29368]
|-
|130
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28888]
|-
|131
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24415]
|-
|132
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25084]
|-
|133
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 20164]
|-
|134
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35219]
|-
|135
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32868]
|-
|136
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17292]
|-
|137
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31743]
|-
|138
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 32865]
|-
|139
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33343]
|-
|140
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18697]
|-
|141
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30096]
|-
|142
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33258]
|-
|143
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24770]
|-
|144
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23643]
|-
|145
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17993]
|-
|146
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 71451]
|-
|147
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30448]
|-
|148
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26227]
|-
|149
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13991]
|-
|150
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44351]
|-
|151
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 27900]
|-
|152
|[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4480]
|-
|153
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23951]
|-
|154
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27732]
|-
|155
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27592]
|-
|156
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17159]
|-
|157
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6515]
|-
|158
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6893]
|-
|159
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24557]
|-
|160
|[[Тасбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6939]
|-
|161
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15636]
|-
|162
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18227]
|-
|163
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21644]
|-
|164
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 6324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27218]
|-
|165
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22400]
|-
|166
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20927]
|-
|167
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11834]
|-
|168
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15997]
|-
|169
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6923]
|-
|170
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17423]
|-
|171
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16473]
|-
|172
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19043]
|-
|173
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11654]
|-
|174
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10592]
|-
|175
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28384]
|-
|176
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27703]
|-
|177
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 25584]
|-
|178
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18531]
|-
|179
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24956]
|-
|180
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9454]
|-
|181
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18684]
|-
|182
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34068]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27859]
|-
|184
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21875]
|-
|185
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23168]
|-
|186
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27058]
|-
|187
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21266]
|-
|188
|[[Алатау таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5798]
|-
|189
|[[Дуадақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3466]
|-
|190
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 30051]
|-
|191
|[[Әли Хаменеи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2336]
|-
|192
|[[Кіндік шеше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5618]
|-
|193
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25660]
|-
|194
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20263]
|-
|195
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30499]
|-
|196
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17607]
|-
|197
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24848]
|-
|198
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19284]
|-
|199
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28660]
|-
|200
|[[Табалдырық аттау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 3987]
|-
|201
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 33618]
|-
|202
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6766]
|-
|203
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28520]
|-
|204
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7901]
|-
|205
|[[Жарыс қазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4650]
|-
|206
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10556]
|-
|207
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18062]
|-
|208
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19856]
|-
|209
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 41552]
|-
|210
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31716]
|-
|211
|[[Қыз айттыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4396]
|-
|212
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16039]
|-
|213
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29282]
|-
|214
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26527]
|-
|215
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 5986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17888]
|-
|216
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22009]
|-
|217
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20306]
|-
|218
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19778]
|-
|219
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16359]
|-
|220
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4239]
|-
|221
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12887]
|-
|222
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17200]
|-
|223
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8138]
|-
|224
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12850]
|-
|225
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 41261]
|-
|226
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 8655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27379]
|-
|227
|[[Әт-Тариқ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2653]
|-
|228
|[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7608]
|-
|229
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14844]
|-
|230
|[[Қыдыр ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4794]
|-
|231
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7743]
|-
|232
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16822]
|-
|233
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 19405]
|-
|234
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17967]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18412]
|-
|236
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12026]
|-
|237
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18323]
|-
|238
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13621]
|-
|239
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20997]
|-
|240
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13329]
|-
|241
|[[Сансызбай Сарғасқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3984]
|-
|242
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12583]
|-
|243
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13111]
|-
|244
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20184]
|-
|245
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18055]
|-
|246
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8669]
|-
|247
|[[Өңір салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3035]
|-
|248
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28345]
|-
|249
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23350]
|-
|250
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20595]
|-
|251
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18066]
|-
|252
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 21372]
|-
|253
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18606]
|-
|254
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15621]
|-
|255
|[[Референдум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2650]
|-
|256
|[[Ауызашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2876]
|-
|257
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8760]
|-
|258
|[[Оразақын Асқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8142]
|-
|259
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33325]
|-
|260
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20201]
|-
|261
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37482]
|-
|262
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13820]
|-
|263
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12647]
|-
|264
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18786]
|-
|265
|[[Пітір садақа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2428]
|-
|266
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19084]
|-
|267
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20493]
|-
|268
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18762]
|-
|269
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14972]
|-
|270
|[[Есік ашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4052]
|-
|271
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 5429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 34805]
|-
|272
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28301]
|-
|273
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 3797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 18519]
|-
|274
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 27018]
|-
|275
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23337]
|-
|276
|[[Сәлем салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4867]
|-
|277
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22324]
|-
|278
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13640]
|-
|279
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18646]
|-
|280
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12707]
|-
|281
|[[Құрсақ той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 4903]
|-
|282
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14820]
|-
|283
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11759]
|-
|284
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39145]
|-
|285
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26628]
|-
|286
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6099]
|-
|287
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13013]
|-
|288
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21476]
|-
|289
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15208]
|-
|290
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21034]
|-
|291
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15876]
|-
|292
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16088]
|-
|293
|[[Израиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5969]
|-
|294
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18042]
|-
|295
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18506]
|-
|296
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20215]
|-
|297
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 10209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 60904]
|-
|298
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12983]
|-
|299
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6813]
|-
|300
|[[Шашбау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2375]
|-
|301
|[[Мұзафар Әлімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5273]
|-
|302
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19314]
|-
|303
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 6333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25661]
|-
|304
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15229]
|-
|305
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19309]
|-
|306
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18193]
|-
|307
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 6329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31513]
|-
|308
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15670]
|-
|309
|[[Шілдехана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7552]
|-
|310
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16617]
|-
|311
|[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5075]
|-
|312
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18615]
|-
|313
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18560]
|-
|314
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16416]
|-
|315
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19057]
|-
|316
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38512]
|-
|317
|[[Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3481]
|-
|318
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9084]
|-
|319
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20303]
|-
|320
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7171]
|-
|321
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13806]
|-
|322
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9577]
|-
|323
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19098]
|-
|324
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32804]
|-
|325
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13413]
|-
|326
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25107]
|-
|327
|[[Израиль-Иран соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2450]
|-
|328
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20280]
|-
|329
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13006]
|-
|330
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42852]
|-
|331
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 32107]
|-
|332
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30252]
|-
|333
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15789]
|-
|334
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9145]
|-
|335
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16094]
|-
|336
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15068]
|-
|337
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15800]
|-
|338
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9267]
|-
|339
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14591]
|-
|340
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25768]
|-
|341
|[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4898]
|-
|342
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12974]
|-
|343
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13895]
|-
|344
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10597]
|-
|345
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 16302]
|-
|346
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15865]
|-
|347
|[[Қалмақан Әбдіқадыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3506]
|-
|348
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15268]
|-
|349
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17450]
|-
|350
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15384]
|-
|351
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11902]
|-
|352
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12057]
|-
|353
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14385]
|-
|354
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13187]
|-
|355
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26126]
|-
|356
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14924]
|-
|357
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13207]
|-
|358
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10381]
|-
|359
|[[Құда түсу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4099]
|-
|360
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31240]
|-
|361
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7067]
|-
|362
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16565]
|-
|363
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15135]
|-
|364
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15610]
|-
|365
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18484]
|-
|366
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26931]
|-
|367
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14047]
|-
|368
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17940]
|-
|369
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10971]
|-
|370
|[[Эндокриңді бездер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6183]
|-
|371
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3387]
|-
|372
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14278]
|-
|373
|[[Аққулар ұйықтағанда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7294]
|-
|374
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13836]
|-
|375
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12564]
|-
|376
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14337]
|-
|377
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21126]
|-
|378
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16290]
|-
|379
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 29268]
|-
|380
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15021]
|-
|381
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17290]
|-
|382
|[[Қарқаралы петициясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5070]
|-
|383
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13465]
|-
|384
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8585]
|-
|385
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25130]
|-
|386
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12289]
|-
|387
|[[Геосаясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4975]
|-
|388
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9245]
|-
|389
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5370]
|-
|390
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 4439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 24135]
|-
|391
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19211]
|-
|392
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6742]
|-
|393
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 45387]
|-
|394
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17402]
|-
|395
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8503]
|-
|396
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12957]
|-
|397
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10319]
|-
|398
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19302]
|-
|399
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19271]
|-
|400
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8000]
|-
|401
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13092]
|-
|402
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13064]
|-
|403
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11984]
|-
|404
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8669]
|-
|405
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11370]
|-
|406
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12954]
|-
|407
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9379]
|-
|408
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14057]
|-
|409
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8609]
|-
|410
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10888]
|-
|411
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22236]
|-
|412
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18798]
|-
|413
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19800]
|-
|414
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11791]
|-
|415
|[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4115]
|-
|416
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15072]
|-
|417
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12156]
|-
|418
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2001]
|-
|419
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17307]
|-
|420
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8205]
|-
|421
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13929]
|-
|422
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11651]
|-
|423
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 13157]
|-
|424
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17091]
|-
|425
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14091]
|-
|426
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14553]
|-
|427
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17471]
|-
|428
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4630]
|-
|429
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27444]
|-
|430
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24998]
|-
|431
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9130]
|-
|432
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10010]
|-
|433
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7932]
|-
|434
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9829]
|-
|435
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24153]
|-
|436
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5578]
|-
|437
|[[Пайдалы қазбалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7365]
|-
|438
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13585]
|-
|439
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12874]
|-
|440
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9937]
|-
|441
|[[Арқан тартыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4287]
|-
|442
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6331]
|-
|443
|[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5838]
|-
|444
|[[Джеффри Эпштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2383]
|-
|445
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8667]
|-
|446
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14972]
|-
|447
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9645]
|-
|448
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25025]
|-
|449
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5506]
|-
|450
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9339]
|-
|451
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23260]
|-
|452
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21981]
|-
|453
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11422]
|-
|454
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24892]
|-
|455
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10053]
|-
|456
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15762]
|-
|457
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6106]
|-
|458
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15193]
|-
|459
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19921]
|-
|460
|[[Пәкістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4824]
|-
|461
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16572]
|-
|462
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12886]
|-
|463
|[[Таяу Шығыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 4799]
|-
|464
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15022]
|-
|465
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12436]
|-
|466
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11255]
|-
|467
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10632]
|-
|468
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9168]
|-
|469
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13269]
|-
|470
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16549]
|-
|471
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8915]
|-
|472
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22337]
|-
|473
|[[Бұқаралық ақпарат құралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7190]
|-
|474
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 3254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9875]
|-
|475
|[[Шииттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3046]
|-
|476
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15799]
|-
|477
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8977]
|-
|478
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11593]
|-
|479
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16977]
|-
|480
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7617]
|-
|481
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12656]
|-
|482
|[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7447]
|-
|483
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10340]
|-
|484
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5912]
|-
|485
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9561]
|-
|486
|[[&quot;Шақан шері&quot; романы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|-
|487
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9124]
|-
|488
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9927]
|-
|489
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10687]
|-
|490
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14547]
|-
|491
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5412]
|-
|492
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 16745]
|-
|493
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4244]
|-
|494
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13588]
|-
|495
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9415]
|-
|496
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8618]
|-
|497
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12698]
|-
|498
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 20709]
|-
|499
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15876]
|-
|500
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12770]
|-
|501
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6259]
|-
|502
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12029]
|-
|503
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10011]
|-
|504
|[[Асық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8327]
|-
|505
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14017]
|-
|506
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10727]
|-
|507
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 25263]
|-
|508
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9280]
|-
|509
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15683]
|-
|510
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8459]
|-
|511
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7797]
|-
|512
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10514]
|-
|513
|[[Марат Қабанбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3805]
|-
|514
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61943]
|-
|515
|[[Ұлы географиялық ашылулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6933]
|-
|516
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16943]
|-
|517
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4860]
|-
|518
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16070]
|-
|519
|[[Киіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3297]
|-
|520
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12679]
|-
|521
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5521]
|-
|522
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9949]
|-
|523
|[[Селт еткізер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1296]
|-
|524
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8339]
|-
|525
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10462]
|-
|526
|[[Жасау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2842]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12398]
|-
|528
|[[Төркіндеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2898]
|-
|529
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25978]
|-
|530
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7681]
|-
|531
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7412]
|-
|532
|[[Алтыбақан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3559]
|-
|533
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7963]
|-
|534
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13310]
|-
|535
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1885]
|-
|536
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7029]
|-
|537
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12829]
|-
|538
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 3026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14374]
|-
|539
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9512]
|-
|540
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1090]
|-
|541
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14537]
|-
|542
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 21152]
|-
|543
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 3696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 13866]
|-
|544
|[[Қазақ ұлттық ырымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6438]
|-
|545
|[[Хан талапай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 1990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5394]
|-
|546
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15625]
|-
|547
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18374]
|-
|548
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23672]
|-
|549
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12862]
|-
|550
|[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7339]
|-
|551
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8234]
|-
|552
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 9562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 11562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24518]
|-
|553
|[[Жәдидшілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5227]
|-
|554
|[[Дельфин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2801]
|-
|555
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11634]
|-
|556
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11118]
|-
|557
|[[Арша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3529]
|-
|558
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7267]
|-
|559
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9734]
|-
|560
|[[Беташар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6275]
|-
|561
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15890]
|-
|562
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12432]
|-
|563
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10879]
|-
|564
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7210]
|-
|565
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11870]
|-
|566
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16498]
|-
|567
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3737]
|-
|568
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9166]
|-
|569
|[[Марғасқа жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3115]
|-
|570
|[[Бастаңғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1815]
|-
|571
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11351]
|-
|572
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9493]
|-
|573
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11711]
|-
|574
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9269]
|-
|575
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 3027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13980]
|-
|576
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5949]
|-
|577
|[[Төрт түлік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8347]
|-
|578
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 15071]
|-
|579
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5917]
|-
|580
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12305]
|-
|581
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10571]
|-
|582
|[[Танакөз Ілиясова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 835]
|-
|583
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10602]
|-
|584
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11522]
|-
|585
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10792]
|-
|586
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8953]
|-
|587
|[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4811]
|-
|588
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8833]
|-
|589
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6696]
|-
|590
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4337]
|-
|591
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13089]
|-
|592
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11431]
|-
|593
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12457]
|-
|594
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15041]
|-
|595
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10828]
|-
|596
|[[Адам қаңқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9575]
|-
|597
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20519]
|-
|598
|[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7887]
|-
|599
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14253]
|-
|600
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 16159]
|-
|601
|[[Наурыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2497]
|-
|602
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14291]
|-
|603
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6833]
|-
|604
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19581]
|-
|605
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15078]
|-
|606
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5536]
|-
|607
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7515]
|-
|608
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7267]
|-
|609
|[[Айт намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1463]
|-
|610
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6886]
|-
|611
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12419]
|-
|612
|[[Табақ тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4729]
|-
|613
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7721]
|-
|614
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10490]
|-
|615
|[[Акула]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2678]
|-
|616
|[[Күрделі зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2676]
|-
|617
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11017]
|-
|618
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8316]
|-
|619
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8963]
|-
|620
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7549]
|-
|621
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8421]
|-
|622
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10734]
|-
|623
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14142]
|-
|624
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9581]
|-
|625
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5165]
|-
|626
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6944]
|-
|627
|[[Біріккен Араб Әмірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6236]
|-
|628
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6834]
|-
|629
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22295]
|-
|630
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7409]
|-
|631
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14455]
|-
|632
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5316]
|-
|633
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18075]
|-
|634
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16379]
|-
|635
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10356]
|-
|636
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12913]
|-
|637
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11889]
|-
|638
|[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9124]
|-
|639
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8185]
|-
|640
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6676]
|-
|641
|[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7268]
|-
|642
|[[Арқан тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3283]
|-
|643
|[[Еврейлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3894]
|-
|644
|[[Ғұсыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 7916]
|-
|645
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12106]
|-
|646
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9156]
|-
|647
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7368]
|-
|648
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9363]
|-
|649
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6473]
|-
|650
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 18510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 20685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 44372]
|-
|651
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8670]
|-
|652
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15455]
|-
|653
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4466]
|-
|654
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8899]
|-
|655
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11160]
|-
|656
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6148]
|-
|657
|[[Қоянды жәрмеңкесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4176]
|-
|658
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8285]
|-
|659
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16628]
|-
|660
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7900]
|-
|661
|[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1850]
|-
|662
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9074]
|-
|663
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 2926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9338]
|-
|664
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21462]
|-
|665
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 14535]
|-
|666
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8780]
|-
|667
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6695]
|-
|668
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9735]
|-
|669
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9169]
|-
|670
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11548]
|-
|671
|[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7004]
|-
|672
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10568]
|-
|673
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12143]
|-
|674
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 12965]
|-
|675
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12279]
|-
|676
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7510]
|-
|677
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13588]
|-
|678
|[[Аюлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 6704]
|-
|679
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5139]
|-
|680
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9865]
|-
|681
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8312]
|-
|682
|[[Қазақ халқының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5284]
|-
|683
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10284]
|-
|684
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13377]
|-
|685
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8259]
|-
|686
|[[Ою-өрнек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6639]
|-
|687
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11307]
|-
|688
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5038]
|-
|689
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7287]
|-
|690
|[[Баққожа Мұқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5977]
|-
|691
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7654]
|-
|692
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16495]
|-
|693
|[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 682]
|-
|694
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 10558]
|-
|695
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4703]
|-
|696
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8269]
|-
|697
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13004]
|-
|698
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6289]
|-
|699
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5467]
|-
|700
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13362]
|-
|701
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1156]
|-
|702
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12534]
|-
|703
|[[:Санат:Тағамдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26678]
|-
|704
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7143]
|-
|705
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6504]
|-
|706
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5231]
|-
|707
|[[Бестас (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4625]
|-
|708
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 11453]
|-
|709
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7749]
|-
|710
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17226]
|-
|711
|[[Бала құқықтары туралы конвенция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7186]
|-
|712
|[[Ормуз бұғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1189]
|-
|713
|[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3647]
|-
|714
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7883]
|-
|715
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11296]
|-
|716
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6052]
|-
|717
|[[Гормондар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6762]
|-
|718
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21956]
|-
|719
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9673]
|-
|720
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12788]
|-
|721
|[[Ораза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3296]
|-
|722
|[[Сүйек жаңғырту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3335]
|-
|723
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8703]
|-
|724
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7254]
|-
|725
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3654]
|-
|726
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10126]
|-
|727
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10946]
|-
|728
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9948]
|-
|729
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13282]
|-
|730
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5655]
|-
|731
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9291]
|-
|732
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11369]
|-
|733
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10031]
|-
|734
|[[Ораза айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1080]
|-
|735
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11690]
|-
|736
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8706]
|-
|737
|[[Жәрмеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3670]
|-
|738
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12168]
|-
|739
|[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7907]
|-
|740
|[[Қыз алып қашу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2827]
|-
|741
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 5349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 13601]
|-
|742
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8636]
|-
|743
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3954]
|-
|744
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8610]
|-
|745
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6538]
|-
|746
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8413]
|-
|747
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6473]
|-
|748
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5292]
|-
|749
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15212]
|-
|750
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14790]
|-
|751
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6388]
|-
|752
|[[Бүйрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10729]
|-
|753
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17749]
|-
|754
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5555]
|-
|755
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11468]
|-
|756
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15223]
|-
|757
|[[Ерулік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2662]
|-
|758
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5639]
|-
|759
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7754]
|-
|760
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5876]
|-
|761
|[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4505]
|-
|762
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 3635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 13813]
|-
|763
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2948]
|-
|764
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14405]
|-
|765
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9040]
|-
|766
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10584]
|-
|767
|[[Наурызбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7488]
|-
|768
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10583]
|-
|769
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14435]
|-
|770
|[[Отпантау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1401]
|-
|771
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6701]
|-
|772
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8431]
|-
|773
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6326]
|-
|774
|[[Махатма Ганди]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4276]
|-
|775
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6876]
|-
|776
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 7981]
|-
|777
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10934]
|-
|778
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9548]
|-
|779
|[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2002]
|-
|780
|[[Автомобиль маркаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10079]
|-
|781
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15922]
|-
|782
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5246]
|-
|783
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11572]
|-
|784
|[[Тәтіқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4314]
|-
|785
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4100]
|-
|786
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9111]
|-
|787
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6145]
|-
|788
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9645]
|-
|789
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10523]
|-
|790
|[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8940]
|-
|791
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8104]
|-
|792
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13946]
|-
|793
|[[Инфрақызыл сәуле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2000]
|-
|794
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11231]
|-
|795
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4619]
|-
|796
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12163]
|-
|797
|[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9156]
|-
|798
|[[Ақ сүйек (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 2892]
|-
|799
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5900]
|-
|800
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3991]
|-
|801
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7095]
|-
|802
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12404]
|-
|803
|[[Неке қияр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3281]
|-
|804
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 5221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11233]
|-
|805
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6692]
|-
|806
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10206]
|-
|807
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9933]
|-
|808
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17374]
|-
|809
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11889]
|-
|810
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13547]
|-
|811
|[[Зекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3083]
|-
|812
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8517]
|-
|813
|[[Ауыз бекіту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 2969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3678]
|-
|814
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7523]
|-
|815
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16893]
|-
|816
|[[Оразкелді (Қоңырат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3425]
|-
|817
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10102]
|-
|818
|[[Ислам пайғамбарлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5746]
|-
|819
|[[Мендель заңдылықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7963]
|-
|820
|[[Еуропа одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8513]
|-
|821
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11089]
|-
|822
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12931]
|-
|823
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3448]
|-
|824
|[[Крест жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13970]
|-
|825
|[[Асқар Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6833]
|-
|826
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7387]
|-
|827
|[[Әбілқайыр Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7514]
|-
|828
|[[Солтүстік Корея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4436]
|-
|829
|[[Екінті намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7672]
|-
|830
|[[Оразаның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2499]
|-
|831
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5899]
|-
|832
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6963]
|-
|833
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6724]
|-
|834
|[[Христофор Колумб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8196]
|-
|835
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2843]
|-
|836
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5761]
|-
|837
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12481]
|-
|838
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4709]
|-
|839
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6913]
|-
|840
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4578]
|-
|841
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11886]
|-
|842
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9314]
|-
|843
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6801]
|-
|844
|[[Әл-Фалақ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4712]
|-
|845
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4879]
|-
|846
|[[Сахабалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4659]
|-
|847
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10775]
|-
|848
|[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9184]
|-
|849
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 8563]
|-
|850
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7952]
|-
|851
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7111]
|-
|852
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12575]
|-
|853
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5599]
|-
|854
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9096]
|-
|855
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15478]
|-
|856
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10508]
|-
|857
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16000]
|-
|858
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13138]
|-
|859
|[[Тоқымқағар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2120]
|-
|860
|[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7677]
|-
|861
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3298]
|-
|862
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19348]
|-
|863
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9364]
|-
|864
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17047]
|-
|865
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15344]
|-
|866
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8047]
|-
|867
|[[Қазақ күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6726]
|-
|868
|[[Когурё]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3243]
|-
|869
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9940]
|-
|870
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18883]
|-
|871
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11222]
|-
|872
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7175]
|-
|873
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10157]
|-
|874
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3786]
|-
|875
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6189]
|-
|876
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8788]
|-
|877
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6040]
|-
|878
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10994]
|-
|879
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9051]
|-
|880
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12444]
|-
|881
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14449]
|-
|882
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 7778]
|-
|883
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6939]
|-
|884
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20411]
|-
|885
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6537]
|-
|886
|[[Қатерлі ісік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6945]
|-
|887
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6314]
|-
|888
|[[Сібір хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7817]
|-
|889
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5934]
|-
|890
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 6599]
|-
|891
|[[Әл-Қадр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1486]
|-
|892
|[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5091]
|-
|893
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10098]
|-
|894
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13483]
|-
|895
|[[Қырымның қырық батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3062]
|-
|896
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 8278]
|-
|897
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4758]
|-
|898
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5309]
|-
|899
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11109]
|-
|900
|[[Онлайн Мектеп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 1865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7291]
|-
|901
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6780]
|-
|902
|[[Шаңырақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 3885]
|-
|903
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7071]
|-
|904
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2449]
|-
|905
|[[Бесік жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7246]
|-
|906
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6501]
|-
|907
|[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3981]
|-
|908
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8130]
|-
|909
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7075]
|-
|910
|[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4655]
|-
|911
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5933]
|-
|912
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7020]
|-
|913
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4569]
|-
|914
|[[Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1186]
|-
|915
|[[Ашамайға мінгізу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1364]
|-
|916
|[[Жер сағаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 814]
|-
|917
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13524]
|-
|918
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5605]
|-
|919
|[[Адольф Гитлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3436]
|-
|920
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9958]
|-
|921
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7629]
|-
|922
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10149]
|-
|923
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6263]
|-
|924
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3225]
|-
|925
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5655]
|-
|926
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5850]
|-
|927
|[[Биосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9173]
|-
|928
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 25266]
|-
|929
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7424]
|-
|930
|[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6049]
|-
|931
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10802]
|-
|932
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17708]
|-
|933
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7811]
|-
|934
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7434]
|-
|935
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8619]
|-
|936
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7733]
|-
|937
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5190]
|-
|938
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18095]
|-
|939
|[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2163]
|-
|940
|[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8178]
|-
|941
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9452]
|-
|942
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10361]
|-
|943
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7356]
|-
|944
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8570]
|-
|945
|[[Қосмекенділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6269]
|-
|946
|[[Қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10172]
|-
|947
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4356]
|-
|948
|[[Теңге ілу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2317]
|-
|949
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8482]
|-
|950
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6021]
|-
|951
|[[Бесік тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4579]
|-
|952
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10873]
|-
|953
|[[Жаңа білім беру жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6688]
|-
|954
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7237]
|-
|955
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8427]
|-
|956
|[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2958]
|-
|957
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 6917]
|-
|958
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5520]
|-
|959
|[[Етіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12890]
|-
|960
|[[Жарасқан Әбдірашев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5578]
|-
|961
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8284]
|-
|962
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5574]
|-
|963
|[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5896]
|-
|964
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9631]
|-
|965
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12374]
|-
|966
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10043]
|-
|967
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10393]
|-
|968
|[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9089]
|-
|969
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5746]
|-
|970
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4874]
|-
|971
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9386]
|-
|972
|[[Тыштырма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2034]
|-
|973
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5423]
|-
|974
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8833]
|-
|975
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4326]
|-
|976
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4843]
|-
|977
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13294]
|-
|978
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8315]
|-
|979
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11177]
|-
|980
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11605]
|-
|981
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6236]
|-
|982
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11553]
|-
|983
|[[Ұйқыашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 947]
|-
|984
|[[Бала құқығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8064]
|-
|985
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12285]
|-
|986
|[[Байғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3034]
|-
|987
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7569]
|-
|988
|[[ВКонтакте]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2459]
|-
|989
|[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3728]
|-
|990
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6258]
|-
|991
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3181]
|-
|992
|[[Асық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5180]
|-
|993
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5693]
|-
|994
|[[Теңеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7527]
|-
|995
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5366]
|-
|996
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6153]
|-
|997
|[[Ресей империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6103]
|-
|998
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9227]
|-
|999
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13758]
|-
|1000
|[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6045]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>qxl85kdh3vxum7kwyfw9en03m454kwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>776056</id>
    <revision>
      <id>3586549</id>
      <parentid>3586371</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Рахметова Улбосын 2026|Рахметова Улбосын 2026]] ([[User talk:Рахметова Улбосын 2026|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3581369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="f26axh20cx6kw1vs49420d6shw0k5zt" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]]
|15
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>f26axh20cx6kw1vs49420d6shw0k5zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филарет (Денисенко)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776780</id>
    <revision>
      <id>3586734</id>
      <parentid>3574007</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3586734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17211" sha1="fmxg8jeuo09msu9m2hzrngihdrau278" xml:space="preserve">{{Иерарх
 |жүгіну             = [[Украина батыры]]&lt;br&gt;Әзірет{{efn|Киев митрополиясында; {{lang-uk|Святійший}}, {{lang-ru|Святейший}}}}
 |есімі              = Филарет
 |шынайы есімі       = Філарет
 |туған кездегі есімі         = Михаил Антонович Денисенко
 |туған кездегі шынайы есімі  = Михайло Антонович Денисенко
 |сурет              = Patriarh Filaret.JPG
 |ені                = 250px
 |сурет анықтамасы   = Филарет, 2008 жыл

 |титул              = [[Киев және бүкіл Русь-Украина патриархы]]
 |реті               = 
 |ту                 = Эмблема Украинской Православной Церкви Емблема Української Православної Церкви.svg
 |шіркеуі            = [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі]]
 |қауым              = 
 |таңдалуы           = 
 |интронизация       = 
 |басқара бастады    = 
 |басқаруын аяқтады  = 
 |басқару кезеңі     = {{Unbulleted list
  |14 мамыр 2019 — 20 наурыз 2026{{efn|Филареттің екінші патриархтығын еш ірі шіркеу мойындамады.|name=recognition2}}
  |22 қазан 1995 — 15 желтоқсан 2018
}}
 |ізашары              = [[Владимир (Романюк)]]
 |ізбасары             = 
 |биліктен бас тартуы  = 
 |комментарий          = 

 |титул_2               = [[Киев және бүкіл Украина митрополиті (Мәскеу патриархаты)|Киев және бүкіл Украина митрополиті]]
 |реті_2                = 
 |ту_2                  = Sabodan 2000 (seal cropped).JPG
 |шіркеуі_2             = [[Украин православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)]]
 |қауым_2               = 
 |таңдалуы_2            = 
 |интронизация_2        = 
 |басқара бастады_2     = 26 қазан 1990
 |басқаруын аяқтады_2   = 27 мамыр 1992
 |басқару кезеңі_2      = 
 |ізашары_2             = лауазымы құрылды;&lt;br&gt;өзі (Киев және Галиция митрополиті, патриархтың бүкіл Украина экзархы ретінде)
 |ізбасары_2            = [[Владимир (Сабодан)]]

 |титул_3               = Киев және Галиция митрополиті, патриархтың бүкіл Украина экзархы (25 ақпан 1968 жылға дейін — [[архиепископ]])
 |реті_3                = 
 |ту_3                  = 
 |шіркеуі_3             = [[Орыс православие шіркеуі]]
 |қауым_3               = 
 |таңдалуы_3            = 
 |интронизация_3        = 
 |басқара бастады_3     = 16 мамыр 1966
 |басқаруын аяқтады_3   = 26 қазан 1990
 |басқару кезеңі_3      = 
 |ізашары_3             = [[Иоасаф (Лелюхин)]]
 |ізбасары_3            = лауазымы ыдырады;&lt;br&gt;өзі ([[Киев және бүкіл Украина митрополиті (Мәскеу патриархаты)|Киев және бүкіл Украина митрополиті]] ретінде)

 |туған күні       = 23.1.1929
 |туған жері       = [[Благодатное (Амвросиевка ауданы)|Благодатное]], [[Амвросиевка ауданы]], [[Сталино округі]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |қайтыс болған күні    = 20.3.2026
 |қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Киев|Киевте}}, [[Украина]]
 |жерленді        = 
 |әулеті          = 
 |әкесі           = Антон Дмитриевич Денисенко
 |анасы           = Мелания Кирилловна Денисенко
 |білімі          = 
 |ғылыми дәрежесі       = 
 |монахтықты қабылдауы  = 1 қаңтар 1950
 |атақ              = 
 |хиротония         = {{Unbulleted list
  |диакондық (15 қаңтар 1950)
  |пресвитерлік (18 маусым 1951)
  |епископтық (4 ақпан 1962)
}}
 |кардинал          = 
 |жұбайы            = 
 |балалары          = 
 |заңдастырылған    = 
 |қатары            = 
 |әулиелік қатары   = 
 |еске алу күні     = 
 |құрметі           = 
 |жебеуші           = 
 |қолтаңбасы        = Philaret (Denisenko) Signature 2014.png
 |қолтаңба ені      = 
 |монограмма        = 
 |елтаңба           = 
 |елтаңба ені       = 
 |марапаттары       = {{Қатар
  |{{Держава ордені (Украина)}}
}}
{{Қатар
  |{{Азаттық ордені (Украина)}}
}}
{{Қатар
  |{{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
  |{{2 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
  |{{3 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{4 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
  |{{5 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
  |{{1 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}}
}}
{{Қатар
  |{{Иван Мазепа кресті}}
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
  |{{Халықтар Достығы ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Киев қаласының құрметті азаматы}}
  |{{Украина Министрлер кабинеті құрметті грамотасы}}
}}
 |commons           = Philaret (Denysenko)
}}
'''Филарет''' ({{lang-uk|Філарет}}, туғанында '''Михаил Антонович Денисенко''', {{lang-uk|Михайло Антонович Денисенко}}; [[23 қаңтар]] [[1929 жыл]], [[Амвросиевка ауданы]], [[Донецк облысы]] – [[20 наурыз]] [[2026 жыл]], [[Киев]]) — кеңестік және украиналық діни қайраткер,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/uk/pomer-patriarh-filaret/a-76448901 |title=Помер патріарх Філарет |language=uk |publisher=[[Неміс толқыны]] |last=Худякова |first=Олександра |date=2026-03-20 |accessdate=2026-03-20}}&lt;/ref&gt; [[Украина батыры]] (2019).&lt;ref name=&quot;rbc.ua&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/pomer-patriarh-filaret-kim-buv-yogo-shlyah-1773066547.html |title=Помер патріарх Філарет: яким був його шлях від семінариста до Героя України |language=uk |work=rbc.ua |author=Левицький, Дмитро; Кучерявець, Марія |date=2026-03-20 |accessdate=2026-03-20}}&lt;/ref&gt;

1995 жылғы 20 қазаннан 2018 жылғы 15 желтоқсанға және 2019 жылғы 14 мамырдан{{efn|name=recognition2}}&lt;ref name=&quot;Устав&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cerkva.info/ru/ustav.html |title=Статут Української Православної Церкви Київський Патріархат |language=uk}} {{Wayback|url=http://www.cerkva.info/ru/ustav.html |date=20150512210858 }}, IV. Патріарх, пункт 1: «Предстоятелем Української Православної Церкви Київського Патріархату є Патріарх, який носить титул: &quot;Святійший Патріарх Київський і всієї Руси-України&quot;.»&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 20 наурыздағы өліміне дейін{{efn|name=recognition2}}&lt;ref name=&quot;rbc.ua&quot; /&gt; ол — [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Киев патриархаты Украин православие шіркеуі]]нің басшысы, «[[Киев және бүкіл Русь-Украина патриархы]]».&lt;ref name=&quot;Устав&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://interfax.com.ua/news/general/587330.html Киевский |title=Патриархат существует, так как Киевскую епархию возглавляет действующий патриарх |accessdate=2019-07-05 |language=ru}} {{Wayback|date=2019-07-05 |url=https://web.archive.org/web/20190705142326/https://interfax.com.ua/news/general/587330.html}}&lt;/ref&gt;

Филарет бұрын [[Орыс православие шіркеуі]]нің [[архиерей]]і еді, 1966 жылдан 1990 жылға дейін Киев және Галиция митрополиті, әрі патриархтың бүкіл Украина экзархы, кейін [[Украин православие шіркеуі (Орыс православие шіркеуі)|Орыс православие шіркеуіндегі Украин православие шіркеуі]]нің басшысы. 1990 жылғы мамырдан маусымға дейін ол — Мәскеу патриархы міндетін атқарушысы. Сол жылы орыс патриархтығына үміткер болды. 1991 жылдан бастап Филарет Украинадағы тәуелсіз православие шіркеуінің болғанын қалады. 1992 жылы Орыс шіркеуінен кетіп, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі]]н құрды. Патриархатты [[иелікті шіркеу]]дің ешбірі де мойындамады.&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Амвросий |last=(Ермаков), архим. |url=http://www.pravoslavie.ru/answers/6560.htm |title=Что представляет собой УПЦ КП и почему она так ненавидит Русскую Православную Церковь? |language=ru |work=[[Православие.Ru]]}} {{Wayback|url=http://www.pravoslavie.ru/answers/6560.htm |date=20111215135227 }}&lt;/ref&gt;

1992 жылы дін қызметінен қуылды, 1997 жылы Орыс православие шіркеуі оны [[анафема]]лады. 2018 жылғы 11 қазанда [[Константинополь православие шіркеуі]]нің синоды Филарет берген «апелляцияны қарастырып», оны кафедрасыз епископ ретінде («бұрынғы Киев және Галиция митрополиті») шіркеулік қарым-қатынасқа қайта қосты. Бұл шешімді Орыс православие шіркеуі де, Филареттің өзі де мойындамады.&lt;ref name=&quot;rbc.ua&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
Михаил Денисенко&lt;ref name=&quot;tserkva-pomer&quot; /&gt; 1929 жылғы 23 қаңтарда қазіргі [[Донецк облысы]]ндағы [[Благодатное (Амвросиевка ауданы)|Благодатное]] ауылында туған. Бастапқыда [[Одесса діни семинариясы]]нда, кейін [[Мәскеу діни академиясы]]нда білім алып, дін ілімі кандидаты атанды.&lt;ref name=&quot;pravda-pomer&quot;&gt;{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/pomer-patriarh-ukrajinskoji-pravoslavnoji-cerkvi-kp-filaret-313933/ |title=На 98-му році життя помер патріарх Філарет |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |last=Маркова |first=Дар'я |date=2026-03-20 |accessdate=2026-03-20}}&lt;/ref&gt;

Анасы — Мелания Денисенко. Әкесі Антон Денисенко 1943 жылы [[Ұлы Отан соғысы|Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданы]]нда қайтыс болды. Бұл оқиға Филаретті христиандыққа әкелді.&lt;ref name=&quot;tserkva-pomer&quot; /&gt;

21 жасында ол [[монах]] атанып, Филарет ({{lang-uk|Філарет}}) есімін алды. 1953 жылдан ол Мәскеу діни академиясында білім берді.&lt;ref name=&quot;tserkva-pomer&quot; /&gt; 1962 жылы епископ атанды. 1966 жылғы 14 мамырда ол Украина экзархы, әрі Киев пен Галиция митрополиті болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;pravda-pomer&quot; /&gt;

[[КСРО ыдырауы|КСРО ыдыраған]] салысымен Филарет Украинадағы православие шіркеуінің [[Орыс православие шіркеуі|Мәскеу патриархаты]]нан тәуелсіздігін қалады. Ол осылайша [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі]]н (УПШ–КП) құрғандар қатарында болады.

2018 жылғы 15 желтоқсанда үш шіркеу бас қосқан Бірлестіруші соборда біріккен [[Украина православие шіркеуі]] (УПШ) құрылды. УПШ құрамына, соның ішінде де, УПШ–КП болды. Келер жылғы 6 қаңтарда УПШ-ға [[автокефалия]] [[томос]]ы берілді.&lt;ref name=&quot;pravda-pomer&quot; /&gt;

Патриарх Филарет бастапқыда УПШ құрылғанын және [[Епифаний (Киев митрополиті)|Епифаний]]дің оның басшысы болғанын қолдаған еді. Томосты сынаған Филарет көп ұзамай УПШ-дан кетіп, УПШ–КП-ны қайта құрады.&lt;ref name=&quot;pravda-pomer&quot; /&gt; УПШ оның патриархтығын танымай, зейнеттегі иерарх деп көрді.&lt;ref name=&quot;tserkva-pomer&quot; /&gt;

Филарет 2026 жылғы 20 наурызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;tserkva-pomer&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pomisna.info/uk/vsi-novyny/upokoyivsya-u-bozi-svyatijshyj-patriarh-filaret/ |title=Упокоївся у Бозі Святійший Патріарх Філарет |language=uk |publisher=[[Украина православие шіркеуі]] |date=2026-03-20 |accessdate=2026-03-20}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
Филарет — Мәскеу және Ленинград діни академияларының құрметті мүшесі, әрі бірнеше басқа да халықаралық университеттерде құрметтеледі.&lt;ref name=&quot;rbc.ua&quot; /&gt;

Филарет марапаттарының қатарында УПШ мен басқа да православие шіркеулерінің марапаттары, әрі [[Халықтар Достығы ордені]], [[Еңбек Қызыл Туы ордені]], [[Азаттық ордені (Украина)|Азаттық ордені]] мен [[Иван Мазепа кресті]] сияқты мемлекеттік те марапаттар бар. Ол, оған қоса, — [[Украина батыры]] және [[кінәз Дана Ярослав ордені]]нің толық кавалері.&lt;ref name=&quot;rbc.ua&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Денисенко, Филарет}}
[[Санат:Дін ілімі докторлары]]
[[Санат:Мәскеу діни академиясы түлектері]]
[[Санат:Мәскеу діни академиясы ректорлары]]
[[Санат:Украина діни қайраткерлері]]
[[Санат:Киев митрополиттері]]
[[Санат:Киев патриархатының Украин православие шіркеуі епископтары]]
[[Санат:Мажарстан университеттері құрметті докторлары]]
[[Санат:Кінәз Дана Ярослав орденінің толық кавалерлері]]
[[Санат:Украина жоғарғы оқу орындары құрметті докторлары]]
[[Санат:Прешов университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Украина православие шіркеуі митрополиттері]]
[[Санат:Львов құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>fmxg8jeuo09msu9m2hzrngihdrau278</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара хандығы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>777017</id>
    <revision>
      <id>3586898</id>
      <parentid>3571025</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="4vn3s7iof09xv1wkv1ig1bfssapdveo" xml:space="preserve">[[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Бұхара хандығы]]
​[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
​[[Санат:Тұлғалар:Өзбекстан тарихы]]</text>
      <sha1>4vn3s7iof09xv1wkv1ig1bfssapdveo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>777018</id>
    <revision>
      <id>3586895</id>
      <parentid>3568825</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Санат:Тұлғалар:Бұхара]] бетін [[Санат:Бұхара тұлғалары]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3568825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="sz25gws7nzimjwfpi6lu91ricmreka0" xml:space="preserve">​[[Санат:Өзбекстан қалалары бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Бұхара облысы тұлғалары]]
[[Санат:Бұхара]]</text>
      <sha1>sz25gws7nzimjwfpi6lu91ricmreka0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Уики-көктем 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>777916</id>
    <revision>
      <id>3586688</id>
      <parentid>3586425</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nniverse</username>
        <id>179989</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11102" sha1="l1zltovtsnnm6hu5hj19a8cx1nhgnum" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]]
|18
|
|-
|}
|-
|| [[Қатысушы:Nurai_Abzalbekqyzy|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>l1zltovtsnnm6hu5hj19a8cx1nhgnum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586689</id>
      <parentid>3586688</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nniverse</username>
        <id>179989</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11102" sha1="hasf1box6qbk4trjh6etu9ruk9qvqjk" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]]
|18
|
|-
[[Қатысушы:Nurai_Abzalbekqyzy|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0
|}
|-
||

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>hasf1box6qbk4trjh6etu9ruk9qvqjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586690</id>
      <parentid>3586689</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nniverse</username>
        <id>179989</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11097" sha1="03v5h9zl4y9hrmwk6i9v03bbvxa6vf2" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]]
|18
|
|-
[[Қатысушы:Nurai_Abzalbekqyzy|
Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>03v5h9zl4y9hrmwk6i9v03bbvxa6vf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586692</id>
      <parentid>3586690</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nniverse</username>
        <id>179989</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11093" sha1="bqmx4vva9gxnk9kg6jijiot5orhvosk" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]]
|18
|
|-
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>bqmx4vva9gxnk9kg6jijiot5orhvosk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586706</id>
      <parentid>3586692</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11144" sha1="e9504zuwgdo64dxcjlyd2pnfc40ja15" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]]
|19
|
|-
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>e9504zuwgdo64dxcjlyd2pnfc40ja15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586807</id>
      <parentid>3586706</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11198" sha1="nxz89446k4hhf03bq99q56tv7tc4jgp" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Тәжікстан Ұлттық Мұражайы]]
|9
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]]
|19
|
|-
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>nxz89446k4hhf03bq99q56tv7tc4jgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586808</id>
      <parentid>3586807</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11144" sha1="e9504zuwgdo64dxcjlyd2pnfc40ja15" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]]
|8
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]]
|19
|
|-
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>e9504zuwgdo64dxcjlyd2pnfc40ja15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586893</id>
      <parentid>3586808</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3586893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11179" sha1="fsmxmf5goe8ysdp3f4kpiwmf3772jvf" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]]
|9
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]], {{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]] {{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]]
|19
|
|-
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>fsmxmf5goe8ysdp3f4kpiwmf3772jvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхарада қайтыс болғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778015</id>
    <revision>
      <id>3586899</id>
      <parentid>3575225</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="mf2hkrfzxpn8bpnc1fgiqj064g0ctkm" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара облысында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]</text>
      <sha1>mf2hkrfzxpn8bpnc1fgiqj064g0ctkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдалазим Сами</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778031</id>
    <revision>
      <id>3586900</id>
      <parentid>3575422</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6683" sha1="9q5fsyltghfex24qwip1uo1t8kpzw8j" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Абдалазим Сами
 |Шынайы есімі        = {{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1839
 |Туған жері          = {{туғанжері|Бостан|Бостанда}}
 |Қайтыс болған күні  = 1908
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[тарих]]
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами''' ({{lang-uz|Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy}}; 1839–1908) — [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің парсы тілді [[тарихшы]]сы және [[ақын]]ы.

== Өмірбаяны ==
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.

Сами бастауыш білімін туған жерінде алып, кейін Бұхарада оқуын жалғастырған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] ұлы, тарихшы Мир Мұхаммед-Сиддиқтың көрсетуі бойынша, болашақ тарихшы кейінгі білімін қази Са’даддин Махирден алған. Оған «Сами» («Асқақ» немесе «Жоғары») деген бүркеншік есімді де сол кісі берген. Өзінің өмірбаяндық жазбаларында Сами білімге, әсіресе тарих ғылымына деген ерекше құштарлығы туралы айтады.

Орталық Азияның барлық тарихи еңбектерінде Сами көрнекті тарихшы, әдебиетші, ақын және каллиграф ретінде атап өтіледі. Ол түрлі хәкімдердің қол астында хатшы болып қызмет еткен, кейін мүнши (әмір хатшысы) ретінде ордаға қызметке алынды. Ресми тарихи жазбаларында Сами бұл оқиғаның әмір Мұзаффар билігінің басында болғанын жазады. Ресейдің Бұхарамен соғысы кезінде Сами әмір әскерінің жанында «уақаианагар» (оқиғаларды бақылаушы) ретінде болды. Ол бұл қызметін Мұзаффардың мұрагері әмір Әбділахадтың тұсында да жалғастырды. ​1881 жылы император [[III Александр]]дің таққа отыру салтанатына байланысты Бұхара елшілігі құрамында Петербургке барған болашақ әмірге (ол кезде тақ мұрагері) ілесіп барды. Сами [[Әбділахад]] ордасында он-он бір жылдай қызмет етті. Өмірінің соңында Сами өзі куә болған Бұхара тарихындағы оқиғаларды билеушілердің ықыласына ие болуды көздемей, шынайы әрі бейтарап баяндаған «Маңғыт билеушілерінің тарихы» еңбегін жазды. «Тухфа-и шаһи» және «Тарих-и салатин-и мангитийа» еңбектерінен бөлек, Самидің маңғыт әулетінің тарихын өлеңмен өрнектеген «Дахма-и шаһан» («Патшалар мазары») атты үшінші тарихи шығармасы бар.

== Қайтыс болуы ==
Абдалазим Самидің әмір ордасынан қуылуының нақты себебі белгісіз. Ол өзін қоршаған сарай ортасына деген оппозициялық көзқарасын жасырмағандықтан, ордадан кетуге мәжбүр болған көрінеді. Ордадан кеткеннен кейін оның тауқыметке толы қарттық кезеңі басталды. Өмірінің соңғы жылдарында Сами жоқшылық пен тән ауруларының зардабын тартып, ауыр рухани күйзелісте болды. Самидің «Рисала-и инша» («Іс қағаздарын жүргізу туралы трактат») атты еңбегінің автограф (түпнұсқа қолжазба) деп есептелетін бір тізімі табылды, онда шығарманың жазылған уақыты — 1914 жылдың қазан айы деп көрсетілген. Осыған қарағанда, Сами 1914 жылдан кейін қайтыс болған деп жорамалдауға болады.

​Дегенмен, [[Өзбекстанның Ұлттық энциклопедиясы]]нда оның қайтыс болған жылы ретінде 1908 жыл көрсетілген.

== Әдебиет ==
* Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>9q5fsyltghfex24qwip1uo1t8kpzw8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жылы қайтыс болғандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778146</id>
    <revision>
      <id>3586732</id>
      <parentid>3581352</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3586732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="jjw1swrzfronvii3s93k8sz1z957qfx" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Сәуір ==
=== 16 ===
*[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== 9 ===
*[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
*[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>jjw1swrzfronvii3s93k8sz1z957qfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селена (әнші)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778244</id>
    <revision>
      <id>3586801</id>
      <parentid>3584469</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5848" sha1="g71f4nnmk3x3uu6gijfn2pdry12jsuu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – мексикалық ұлттан шыққан америкалық әнші, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Техас патшайымы» және «Техас музыкасының Мадоннасы» деп атаған.&lt;ref&gt;[https://timenote.info/ru/Selena-&amp;#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]&lt;/ref&gt;

== Балалық шағы ==
Селена Техаста Марсела және Авраам Кинтанильяның отбасында дүниеге келген. Селенаның анасы чероки ұлтынан болса, әкесі мексикалық. Селенаның ата-анасы Иегова куәгерлері ұйымынан еді.

Селена ән айтуды 6 жасынан бастады. Оның 9 жасында әкесі Selena y los Dinos атты отбасылық музыкалық топ құрып, Селена онда ән шырқаса, әпкесі Сюзетт барабандарда ойнап, ағасы Эбби гитарада ойнай бастады. 

1980 жылы Авраам &quot;Papa Gayo’s&quot; атты ресторан ашып, отбасылық топ сонда ән шырқап жүрді. Бір жылдан соң ресторан банкротқа үшырап, Селена отбасымен Корпус-Кристиге көшіп кетеді. Әкесі Selena y los Dinos тобының менеджеріне айналып, топ әртүрлі шараларда ән шырқап, өнер жолын бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YrLAyZV3WwuRBMLk?utm_referrer=www.google.com|title=Дзен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-27|lang=}}&lt;/ref&gt; {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас){{!}}Лейк-Джексон|Лейк-Джексонда}}, [[Техас]], [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}}

== Мансабы ==
Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын.

1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді.

1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.&lt;ref&gt;[https://timenote.info/ru/Selena-&amp;#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]&lt;/ref&gt;

1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады.

1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&amp;#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&amp;#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&amp;#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==

* Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады

* Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі

* Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты 

* Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді.

* Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана)

== Өлімі ==
1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
[[Санат:АҚШ әншілері]]</text>
      <sha1>g71f4nnmk3x3uu6gijfn2pdry12jsuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586846</id>
      <parentid>3586801</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5855" sha1="3xl811rqcwxezwpmiy2tj969di7l8dm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – мексикалық ұлттан шыққан америкалық әнші, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Техас патшайымы» және «Техас музыкасының Мадоннасы» деп атаған.&lt;ref&gt;[https://timenote.info/ru/Selena-&amp;#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]&lt;/ref&gt;

== Балалық шағы ==
Селена Техаста Марсела және Авраам Кинтанильяның отбасында дүниеге келген. Селенаның анасы чероки ұлтынан болса, әкесі мексикалық. Селенаның ата-анасы Иегова куәгерлері ұйымынан еді.

Селена ән айтуды 6 жасынан бастады. Оның 9 жасында әкесі Selena y los Dinos атты отбасылық музыкалық топ құрып, Селена онда ән шырқаса, әпкесі Сюзетт барабандарда ойнап, ағасы Эбби гитарада ойнай бастады. 

1980 жылы Авраам &quot;Papa Gayo’s&quot; атты ресторан ашып, отбасылық топ сонда ән шырқап жүрді. Бір жылдан соң ресторан банкротқа үшырап, Селена отбасымен Корпус-Кристиге көшіп кетеді. Әкесі Selena y los Dinos тобының менеджеріне айналып, топ әртүрлі шараларда ән шырқап, өнер жолын бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YrLAyZV3WwuRBMLk?utm_referrer=www.google.com|title=Дзен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-27|lang=}}&lt;/ref&gt; {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас){{!}}Лейк-Джексон|Лейк-Джексонда}}, [[Техас]], [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}}

== Мансабы ==
Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын.

1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді.

1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.&lt;ref&gt;[https://timenote.info/ru/Selena-&amp;#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]&lt;/ref&gt;

1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады.

1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&amp;#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&amp;#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&amp;#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==
* Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады
* Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі
* Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты 
* Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді.
* Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана)

== Өлімі ==
1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ әншілері]]</text>
      <sha1>3xl811rqcwxezwpmiy2tj969di7l8dm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Юрьевна Нетребко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778457</id>
    <revision>
      <id>3586984</id>
      <parentid>3578489</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3586984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7744" sha1="giu5v5bmrq2cea9i1oxbu29uoee5elh" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Анна Нетребко|Толық есімі=Анна Юрьевна Нетребко|Туған күні=18.09.1971|Туған жері=[[Краснодар]], [[Ресей]]|Ұлты=[[Орыс]]|Не үшін белгілі=|Әкесі=Юрий Нетребко|Анасы=Лариса Ивановна|Балалары=Тьяго Аруа|Марапаттары=* Әзірбайжан «Достық» ордені
* Ресей федерациясының халық әртісі
* Краснодар өлкесінің еңбек сіңірген қайраткері|Серігі=Эрвин Шротт, Жүсіп Эйвазов|Сурет=Anna Netrebko - Romy 2013 b.jpg|Белсенді жылдары=[[1993]]–қ.к.|Азаматтығы={{байрақ|Ресей}}, {{байрақ|Аустрия}}|Мамандығы=Опера әншісі}}
'''Анна Юрьевна Нетребко''' ([[18 қыркүйек]] [[1971 жыл|1971]], [[Краснодар|Краснодарда]] туған) — ресейлік және аустриялық опера әншісі, Ресей Федерациясының халық әртісі (2008). Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004). Вена мемлекеттік операсының каммерзенгерині (2017).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://m.colta.ru/articles/music_classic/15669-a-luchshe-by-s-verblyudami АННА НЕТРЕБКО]&lt;/ref&gt;

Ол [[Цюрих]] опера театры, Вена мемлекеттік операсы, Бавария мемлекеттік операсы, Ковент-Гарден және Метрополитен-опера сахналарында өнер көрсеткен. Сондай-ақ Мариин театры труппасымен бірге түрлі елдерде гастрольдік сапарларда болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==

Анна Нетребко [[Краснодар]] қаласында кубань казактарынан шыққан отбасында дүниеге келген. Анасы — инженер, әкесі — геолог. Бала кезінен музыка мен әнге қызығып, «Кубанская пионерия» хорында ән айтқан.

Ол [[Санкт-Петербург]] консерваториясында профессор Тамара Новиченконың класында білім алған.

1993 жылы М.И. Глинка атындағы байқауда жеңіске жетіп, Мариин театрына шақырылды. Мұнда дирижёр Валерий Гергиевпен бірге жұмыс істеді.

1995 жылы [[Сан-Франциско|Сан-Францискода]] (Людмила, «Руслан и Людмила») дебют жасады. Танымалдық оған «Сиқырлы флейтадағы» Памина және «Севиль шаштаразы» операсындағы Розина рөлдері арқылы келді. Сонымен қатар ол Михаил Глинка, Сергей Прокофьев және Николай Римский-Корсаков шығармаларындағы партияларды орындады.

2002 жылы Метрополитен-опера сахнасында дебют жасады («Соғыс және бейбітшілік» операсындағы Наташа рөлі).

2003 жылы Джузеппе Вердидің «Травиата» операсындағы Виолетта рөлін орындады. Сол жылы оның алғашқы Opera Arias альбомы жарық көріп, үлкен табысқа жетті. 2004 жылы Sempre Libera альбомы шықты.

2004 жылы «The Princess Diaries 2: Royal Engagement» фильмінде өзін-өзі сомдады.

2006 жылы [[Аустрия]] азаматтығын алып, Ресей азаматтығын сақтап қалды.

2010 жылы [[Филипп Киркоров|Филипп Киркоровпен]] бірге «Жаңа толқын» байқауында өнер көрсетіп, кроссовер жанрында да жұмыс істей бастады.

2015 жылы Елена Образцованы еске алуға арналған еуропалық турға қатысты.

2022 жылғы 3 наурызда Метрополитен-опера әншіні саяси себептерге байланысты сахнадан шеттетті, оның партиялары украин әншісі Людмила Монастырскаяға берілді.

== Қоғамдық пікір ==

Әншінің жанкүйерлері көп болғанымен, сын айтушылар да бар. Кейбір сыншылар оның дауысының бұрынғыдай күшті емес екенін атап өтеді. Ал әншінің өзі уақыт өте келе дауысын өзгертіп, жаңа репертуарға бейімделгенін айтады.

== Жеке өмірі ==
Анна Нетребко уругвайлық баритон Эрвин Шроттпен некеге тұруға сөз байласқан. Алайда 2013 жылдың қарашасында, алты жылдық қарым-қатынастан кейін, олар ажырасу туралы шешім қабылдады.

Оның ұлы — Тьяго Аруа (2008 жылғы 5 қыркүйекте туған).

2015 жылғы 29 желтоқсанда Венада Нетребко әзербайжандық тенор Жүсіп Эйвазовқа тұрмысқа шықты. Олар бір жыл бұрын сөз байласқан болатын.

2024 жылғы 27 маусымда Анна мен Жүсіп ажырасқандарын жариялады. Олар достық қарым-қатынасты сақтайтындарын және бірге ән айтуды жалғастыратынын атап өтті. Ажырасудың басты себебі — қашықтықтағы өмір. Анна [[Вена|Венада]] тұрып, жұмыс істеді, ал Жүсіп — [[Баку]]де.

2017 жылғы мәлімет бойынша, ол Вена мен [[Нью-Йорк]] қалаларында тұрған.

== Санкциялар ==
2022 жылғы қазанда Ермак — Макфол санкциялар жөніндегі халықаралық жұмыс тобы Анна Юрьевна Нетребконы «Кремль саясатына сәйкес жалған нарративтер қалыптастырады» деп сипатталған соғыс насихатшылары мен идеологтары тізіміне енгізіп, оған қарсы санкциялар енгізуді ұсынды. 2023 жылғы 7 қаңтарда ол Украина санкциялар тізіміне енгізілді. Бұған оның басып алынған аумақтарға баруы, насихаттық концерттерге қатысуы, сондай-ақ соғыс пен [[Владимир Путин]] режимін ашық қолдауы себеп болған.&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2014/08/25/festival-site.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F АННА ЖӘНЕ САНКЦИЯЛАР ТУРАЛЫ]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:Ресей халық әртістері]]</text>
      <sha1>giu5v5bmrq2cea9i1oxbu29uoee5elh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұрақұл би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779128</id>
    <revision>
      <id>3586954</id>
      <parentid>3585061</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8824" sha1="esia13pxj77d3qu8ubdz9ksgu2tasq9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Тұрақұл би
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = War flag of Khanate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1710/1711
 | Басқаруын аяқтады    = 1711
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Абдулла би]]
 | Ізбасары             = [[Жаушан]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1670
 | Туған жері           = {{туғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара хандығы]]
 | Қайтыс болған күні   = 1711
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара хандығы]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Тұрақұл би''' ({{lang-uz|Turaqulibiy}}; [[1670 жыл|1670]], Бұхара – [[1711 жыл|1711]], Бұхара, Бұхара хандығы) — мемлекет және әскери қайраткері, инақ,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} [[Бұхара хандығы]]ның жоғарғы құшбегі (1710/1711–1711).

== Шығу тегі ==
​Жаушан шығу тегі жағынан жоңғар-қалмақтарынан шыққан, [[Бұхара]]да дүниеге келген.

== Саяси және әскери қызметі ==
[[Аштархан әулеті]]нен шыққан Бұхара ханы [[II Ұбайдулла хан]]ның (1702–1711) билігі тұсында жоғарғы құшбегі Тұрақұл би үлкен ықпалға ие болды.

​II Ұбайдулла хан жоғарғы құшбегі лауазымын ұлы инаққа беріп, Тұрақұл бидің тұлғасында екі қызметті біріктірді. Шамасы, сол кезде алғаш рет құшбегі лауазымы мен атағына арабтың «кулл» — «барлығы» деген сөзі қосылған (құшбегийи кулл — барлығының құшбегісі, яғни барлығы бағынышты болатын құшбегі). ​Көп ұзамай, ханның қалауымен аталған тұлғаның маңызын арттыру үшін «кулл» сөзін соңынан алдына ауыстырып, «кулли құшбегі» деп атай бастады. Бұл лауазым атауы Бұхара әмірлігіндегі өзбектердің маңғыт әулеті билік еткен тұста да сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-16 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

II Ұбайдулла хан тұсында Тұрақұл би Бұхара сарайында қалмақтардың ықпалының артуына жағдай жасады, бұл мемлекет ішіндегі аласапыран мен өзара қырқыстың күшеюіне алып келді.

[[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] оған мынадай сипаттама берген:
{{Дәйексөз|​«Ол сарайдағы жас қызметшілердің қатарынан еді, бойында титтей де ақыл мен парасат болмағандықтан, үнемі әртүрлі сайқымазақтар мен әзілкештерді жанына жинайтын. Ол бос сөйлейтін пасық адамдармен, төмен деңгейлі өлеңшілермен, апиыншылармен және мылжыңдармен араласатын, мемлекетті басқару ісінен мүлдем хабары жоқ еді».&lt;ref&gt;Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957, с.238–239&lt;/ref&gt;}}
​Ал басқа бір тұста ол мүлдем қарама-қайшы пікір білдіреді:
{{Дәйексөз|​«Тұрақұл би құшбегінің жақсы адами қасиеттеріне оның қарапайымдылығы мен ғалымдарға және талантты адамдарға деген үлкен құрметін жатқызуға болады. Ол олар үшін лайықтының бәрін жасады».&lt;ref name=frametext7&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Ubajdulla/frametext7.htm |title=О ВОЗВЫШЕНИИ ЗНАМЕНИ СЧАСТЬЯ ТУРАКУЛИ КУШБЕГИ ИНАКА, О ДОСТИЖЕНИИ ИМ ПОЛНОГО БЛАГОПОЛУЧИЯ И ОБ ОЦЕНКЕ ЕГО ЗАСЛУГ О ПОВЫШЕНИИ ЕГО В ДОЛЖНОСТЬ ВЕРХОВНОГО КУШБЕГИ ПО ВОЛЕ АБСОЛЮТНОГО ГОСУДАРЯ В ЭТИХ СТРАНАХ МИРА. Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957., с.238-239 |access-date=2018-09-16 |archive-date=2018-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009125705/http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Ubajdulla/frametext7.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
​Сондай-ақ, [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] Тұрақұл бидің дәрменсіздігін сипаттай отырып, бұл қасиетін [[II Ұбайдулла хан]]ның өліміне себеп болған жағдайлардың бірі ретінде байланыстырады және ханның қазасын мемлекеттің күйреуімен теңестіреді.

== Қазасы ==
​Тұрақұл би Бұхарадағы қастандықтың салдарынан өлтірілді. Одан кейін Бұхараның жоғарғы құшбегісі лауазымына [[Жаушан]] тағайындалды.

== Әдебиет ==
* Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957
* Абдуррахман-и Тали'. История Абулфейз-хана. Ташкент. Изд. АН УзССР. 1959
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Бұхара құшбегілері]]</text>
      <sha1>esia13pxj77d3qu8ubdz9ksgu2tasq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзиз би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779130</id>
    <revision>
      <id>3586957</id>
      <parentid>3585080</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="rwny36ihadb6tzjablgha07pnqfrazn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Әзиз би
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Aziz}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1837
 | Басқаруын аяқтады    = 1860
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Мұхаммед Хәкім би
 | Ізбасары             = Мұхаммед Жақып би
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1860
 | Қайтыс болған жері   = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Равшанкұл бек&lt;ref name=Sami&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2. Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа]. — {{М.}}, 1962.&lt;/ref&gt;
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Әзиз би''' (Әзизқұл, Мырза Әзиз) ({{lang-uz|Aziz}}; [[Бұхара әмірлігі]] — [[1860 жыл|1860]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткері, дипломат. Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі (қаржы министрі) және құшбегі — бас уәзірі (1837—1860).&lt;ref name=Ignatiev&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-1860/Ignatiev/text5.htm Миссия в Хиву и Бухару в 1858 г. флигель-адъютанта полковника Н. Игнатьева] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-1860/Ignatiev/text5.htm |date=20180823104440 }}. — {{СПб.}}, 1897.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Donish&gt;''Ахмад Дониш''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext2.htm История мангитской династии] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext2.htm |date=20180823094635 }}. — Душанбе: Дониш, 1967.&lt;/ref&gt;

Әзиз би өзбектің маңғыт руынан шыққан&lt;ref name=Sami/&gt; және әскери бөлімше бастығы — тоқсаба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Termezi/primtext3.phtml |title=Туксаба — должностное лицо, в обязанность которого первоначально входило отведать пищу, предназначенную для хана, и поставить её перед ним, в более позднее время — начальник войскового подразделения |access-date=2018-08-10 |archive-date=2017-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606050713/http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Termezi/primtext3.phtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; шенін иеленген.

== Саяси қызметі ==
​Әзиз би Насрулла әмірдің тұсында ресми түрде бас зекетші — қаржы министрі қызметін атқарды. Сонымен қатар, оған әмірліктің барлық сауда және дипломатиялық істері сеніп тапсырылды.&lt;ref name=Ignatiev /&gt;

Әмір астанада болмаған кездерде, ол құшбегі — бас уәзірдің міндетін атқарып, іс жүзінде әмірліктің барлық істерін басқарды.&lt;ref name=Ignatiev /&gt;

== Қызықты деректер ==
​1858 жылы [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жіберілген әскери-дипломатиялық миссияның басшысы Н.П. Игнатьев Әзиз бимен тығыз байланыста жұмыс істеді.

Әскери-дипломатиялық миссия мүшелері Бұхараға келген сапарында оларды [[Қаракөл (қала, Өзбекстан)|Қаракөлде]] Әзиз бидің туыстары қарсы алды.

​Кейіннен Н.П. Игнатьев Насрулла әмірмен сауда шартын сәтті жасасып, әмірдің тұтқынында болған барлық Ресей азаматтарын босатты.&lt;ref name=Ignatiev /&gt;

== Отбасы ==
​Әзиз бидің ұлы Равшанкұл бек [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қызмет етті. Сейіт Әбдімәлік өз әкесі — Бұхара әміріне қарсы көтеріліс бастаған кезде, Равшанкұл бек Мұзаффардың жағына өтіп, мирахұр шенін иеленді.

== Қазасы ==
​Әзиз би Мұзаффар әмірдің тұсында өлтірілді.&lt;ref name=Donish /&gt;

== Әдебиет ==
* Миссия в Хиву и Бухару в 1858 г. флигель-адъютанта полковника Н. Игнатьева. СПб. 1897
* Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* [[Абдалазим Сами]]. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]</text>
      <sha1>rwny36ihadb6tzjablgha07pnqfrazn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өткір би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779134</id>
    <revision>
      <id>3586958</id>
      <parentid>3585096</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Қаршы бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6167" sha1="0beqjp9x5aebq97avm3sg63ofaytktc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Өткір би
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Utkurbiy}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1790
 | Басқаруын аяқтады    = 1812
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = Мұхаммед Хәкім би
 | Титулы_2             = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1790
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1800
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1742
 | Туған жері           = {{туғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара хандығы]]
 | Қайтыс болған күні   = 1812
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Мұхаммед Хәкім би&lt;br&gt;Әбдірасул бек&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Abdul_Kerim/text.phtml?id=1602 Материалы по истории туркмен и Туркмении, Том II. XVI-XIX вв. Иранские, бухарские и хивинские источники] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Abdul_Kerim/text.phtml?id=1602 |date=20160304115451 }}. — {{М.}}—{{Л.}}: АН СССР, 1938.&lt;/ref&gt;
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Өткір би''' ('''Өткір сопы''', {{lang-uz|Utkurbiy}}; [[1743 жыл|1743]], [[Бұхара]], [[Бұхара хандығы]] – [[1812 жыл|1812]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткері, Бұхара әмірлігінің жоғарғы құшбегісі — бас уәзірі (1790—1812).

== Шығу тегі ==
​Өткір би шығу тегі жағынан өзбектің маңғыт руынан болған, [[Бұхара]] қаласында дүниеге келген.

== Саяси және әскери қызметі ==
[[​Шахмұрат әмір]]дің билігі кезінде (1785–1800) жоғарғы құшбегі Өткір би үлкен ықпалға ие болды. Шахмұрат әмір науқастанған уақытта, тақты оның көптеген ұлдарының бірі — Хайдарға (1800–1826) тапсыруды дәл осы Өткір би ұсынған болатын.&lt;ref&gt;''Анке фон Кюгельген''. Легитимизация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). — Алматы: Дайк пресс, 2004. — С. 279.&lt;/ref&gt;

[[​Хайдар әмір]]дің тұсында Өткір құшбегі өз лауазымын сақтап қана қоймай, бұл қызметке өзінің ұлы [[Мұхаммед Хәкім би]]ді тағайындатуға қол жеткізді.

Бұхараның Равгангарон орамында (басқа деректер бойынша, Мусурмон-энага орамында) Өткір құшбегі медресесі деген атпен танымал болған үлкен екі қабатты медресе болды.{{sfn|Сухарёва|1976|p=177–178}}

​Өткір құшбегі Бұхарада қайтыс болды.

== Әдебиет ==
* Анке фон Кюгельген. Легитимизация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). — Алматы: Дайк пресс, 2004.
* Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967.
* {{кітап|авторы=Сухарёва О.А.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Квартальная община позднефеодального города Бухары (в связи с историей кварталов)|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Наука|жыл=1976|томы=|беттері=|барлық беті=360|сериясы=|isbn=|тиражы=}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Қаршы бектері]]</text>
      <sha1>0beqjp9x5aebq97avm3sg63ofaytktc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Низамаддин Урганжи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779150</id>
    <revision>
      <id>3586959</id>
      <parentid>3585195</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Шаржүй бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6134" sha1="tet3gat13k1iuht3ef2z1kzo26gx1tt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Низамаддин Урганжи
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Nizomiddin Urganji}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 1920
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Насрулла би]]
 | Ізбасары             = ''Лауазым жойылды''
 | Титулы_2             = Бұхараның бас зекетшісі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1911
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1917
 | Ізашары_2            = [[Насрулла би]]
 | Ізбасары_2           = [[Мырза Сәлімбек]]
 | Титулы_3             = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 1902
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1911 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1871
 | Туған жері           = {{туғанжері|Бұхара|Бұхарада}} 
 | Қайтыс болған күні   = 1921
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Ғиссар|Ғиссарда}}, [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Низамаддин Урганжи''' ({{lang-uz|Nizomiddin Urganji}}; [[1871 жыл|1871]], [[Бұхара]] — [[1921 жыл|1921]], [[Хисар]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегісі — премьер-министрі (1917–1920).

== Шығу тегі ==
​Низамаддин Урганжи шығу тегі бойынша [[өзбектер]]дің үргенжі тобынан шыққан, [[Бұхара]]да дүниеге келген. Үргенжі тобының түп-тамыры Хорезмнен бастау алады, оның астанасы XVII ғасырға дейін [[Үргеніш]] қаласы болған. «Үргенжі» атауы да осыған байланысты шыққан. Орыс тілінде — Ургенч, ал өзбек тілінде — Урганч, Урганж.

== Саяси және әскери қызметі ==
​[[Сейіт-Әлімхан әмірші|Әмір Сейіт Әлім хан]] билік еткен кезеңде Шаржүй бегі лауазымын атқарды, кейіннен диуанбегі болып тағайындалды. 1917 жылдың сәуірінде Бұхарадағы Ресей саяси агенттігінің басшысы А.Я. Миллердің талап етуімен Бұхара коменданты болып тағайындалды. Ал [[Насрулла би]] құшбегі лауазымынан шеттетілгеннен кейін, ол [[Бұхара әмірлігі]]нің жоғарғы құшбегісі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Перевод Н.Норкулова. Ташкент: Akademiya. 2009&lt;/ref&gt; Оның есімі Бұхарадағы реформатор-жәдиттерге қарсы жүргізілген қатал қуғын-сүргінмен (репрессиялармен) тығыз байланысты. 1920 жылы әмірмен бірге Бұхарадан қашып кетті.

== Қайтыс болуы ==
​Низамаддин Урганжи құшбегі 1921 жылы [[Бұхара]]дан қашқан кезде [[Ғиссар]]да қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext2.phtml |title=Комментарии к тексту  Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-09-24 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029202623/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext2.phtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Перевод Н.Норкулова. Ташкент: Akademiya. 2009

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]</text>
      <sha1>tet3gat13k1iuht3ef2z1kzo26gx1tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мырза Сәлімбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779163</id>
    <revision>
      <id>3586961</id>
      <parentid>3585793</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Байсын бектері]],[[Санат:Шаржүй бектері]],[[Санат:Шаһрисабз бектері]],[[Санат:Яккабаг бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7992" sha1="kdk5oqmmqmrzolwv20e0d71kftq52g5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Мырза Сәлімбек
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Mirza Salimbek ibn Muhammad Rahim}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Бұхара Халық Кеңес Республикасы|БХКР]] Уақып істері жөніндегі басқарма меңгерушісінің орынбасары
 | Ту                   = Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1922
 | Басқаруын аяқтады    = 1924
 | Президент            = 
 | Ізашары              = ''Лауазым пайда болды''
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Бұхараның бас зекетшісі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1917
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1920
 | Ізашары_2            = [[Низамаддин Урганжи]]
 | Ізбасары_2           = ''Лауазым жойылды''
 | Титулы_3             = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі
 | Ту_3                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 1920
 | Басқаруын аяқтады_3  = 29 тамыз 1920
 | Ізашары_3            = [[Хұсайын Әли би]]
 | Ізбасары_3           = ''Лауазым жойылды''
 | Титулы_4             = [[Шаһрисабз]] бегі
 | Ту_4                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1910
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1913
 | Ізашары_4            = [[Мырза Насрулла|Насрулла би]]
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1850
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1930
 | Қайтыс болған жері   = [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = Мұхаммед Рахым 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Қылыш бек
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Мырза Сәлімбек ибн Мұхаммед Рахым''' ({{lang-uz|Mirza Salimbek ibn Muhammad Rahim}};&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbek_tilining_izohli_lugati/O%27zbek%20tilining%20izohli%20lug%27ati%20-%20O.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «М» стр.593 на узбекском языке. |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223155451/https://n.ziyouz.com/books/uzbek_tilining_izohli_lugati/O%27zbek%20tilining%20izohli%20lug%27ati%20-%20O.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[1850 жыл|1850]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1930 жыл|1930]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, көптеген бектіктердің бегі — губернаторы,{{efn|Бектік — Бұхара әмірлігінің әкімшілік-аумақтық бірлігі.}} диуанбегі,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-30 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; бас зекетші — қаржы министрі (1917–1920), [[Бұхара әмірлігі]] дәуірінің тарихшысы және ақыны.

== Саяси қызметі ==
​Мырза Сәлімбек еңбек жолын [[Зиадин]] бегінің қасында хатшы болып бастаған.

​Бұхара әмірлігінің көптеген әмләкдарлықтары мен бектіктерінде әкім (наменгер) қызметін атқарды. Оған тоқсаба{{efn|Тұқсаба — полк командирі, подполковник немесе полковник шеніне сәйкес келетін әскери лауазым.}} әскери шені берілді.

1873–1885 жылдары [[Ташкент]]те және 1885 жылы [[Санкт-Петербург]]те әмірдің дипломатиялық тапсырмаларын орындады.

​[[Колесов жорығы]] кезінде [[Бұхара әскері]]н басқарды.

​1918–1919 жылдары Түркістанның революциялық билігімен болған келіссөздерде негізгі тұлға болды, сондай-ақ ағылшындармен жүргізілген келіссөздерге қатысты.

РКФСР әскерлерінің Бұхара операциясынан кейін тұтқындалып, Сібірге жер аударылды, бір жылдан соң босатылды.

​[[Бұхара Халық Кеңес Республикасы]] (БХКР) тұсында әкімшілік қызметкер болып жұмыс істеді, тарихи зерттеулерге қатысты және көне кітаптар кітапханасын басқарды.

== Шығармашылығы ==
​Мырза Сәлімбек тарихи шығармалар мен өлеңдер жазған.

​Мырза Сәлімбектің «Тарих-и Салими» атты қолжазбасы, негізінен, Маңғыт әулетінің соңғы өкілдері билік еткен кезеңдегі Бұхара әмірлігі тарихының оқиғаларын баяндайды.

== Қайтыс болуы ==
​Мырза Сәлімбек 1930 жылы қайтыс болды.

== Әдебиет ==
* [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf Өзбекстан Ұлттық Энциклопедиясы]
* Мирза Салимбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]]
[[Санат:Өзбек хандықтарының мәдениет және өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Байсын бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]
[[Санат:Яккабаг бектері]]</text>
      <sha1>kdk5oqmmqmrzolwv20e0d71kftq52g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мырза Насрулла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779165</id>
    <revision>
      <id>3586962</id>
      <parentid>3585238</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Шаһрисабз бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12407" sha1="f4i6s1nbmbf786hr6ivo6uxcsl6rp62" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Мырза Насрулла
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Mirzo Nasrullo / Мирзо Насрулло}}&lt;br&gt;{{lang-fa|میرزا نصرالله}}
 | Суреті               = Министр внутренних дел (Куш-Беги) Бухарского ханства.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = С.М. Прокудин-Горскийдің 1915 жылғы фотосуреті&lt;ref&gt;[https://howlingpixel.com/i-ru/%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 Мирза Насрулла]&lt;/ref&gt;
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = Coat of arms of the Emirate of Bukhara.jpg
 | Басқара бастады      = қаңтар 1910
 | Басқаруын аяқтады    = 15 сәуір 1917
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Астанқұл би]]
 | Ізбасары             = [[Низамаддин Урганжи]]
 | Титулы_2             = [[Шаһрисабз]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = Coat of arms of the Emirate of Bukhara.jpg
 | Басқара бастады_2    = Белгісіз
 | Басқаруын аяқтады_2  = қаңтар 1910
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = [[Мырза Сәлімбек]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Мырза Насрулла
 | Туған күні           = [[XIX ғасыр]]дың ортасы
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1918
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Қарман|Қарманда}}, [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Медресе]]
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''​Мырза Насрулла'''​, сондай-ақ '''​Мырза Насрулла би'''​ және '''​Насрулла құшбегі'''​ есімдерімен танымал — мемлекеттік қайраткер, 1910–1917 жылдары [[Бұхара әмірлігі]]нің жоғарғы құшбегісі (мемлекеттегі екінші адам). 1910 жылға дейін [[Шаһрисабз]] бен оған іргелес аумақтардың бегі (билеушісі) болған.

== Өмірбаяны ==
XIX ғасырдың ортасында [[Бұхара әмірлігі]]нде дүниеге келген. Мырза Насрулланың нақты туған жері туралы дәл деректер жоқ. Кейбір мәліметтер бойынша ол [[Шаһрисабз]]да, басқа деректер бойынша [[Қарман]]да немесе [[Бұхара]]ның өзінде туған. Білімді медреседе алған. Әмір Сейіт Әбдулахад хан билік еткен тұста Шаһрисабз бен оған іргелес аумақтардың бегі (билеушісі немесе наменгері) болды. 1910 жылдың басында Бұхараға ауыстырылып, Әмір Сейіт Әбдулахад ханның сарай маңындағы тұлғаларының біріне айналды. Көп ұзамай, 1910 жылдың қаңтарында Бұхарада [[сүнниттер мен шииттер арасында тәртіпсіздіктер мен қақтығыстар]] орын алды. Осы тәртіпсіздіктердің басты кінәлілерінің бірі ретінде сол кездегі құшбегі — [[Астанқұл құшбегі]] жарияланды. Ол лауазымынан босатылып, орнына құшбегі атағы мен өкілеттігін алған Мырза Насрулла тағайындалды.

Мырза Насрулла құшбегі әмірліктегі (әмірден кейінгі) екінші тұлға болды және мемлекеттің ішкі, сондай-ақ сыртқы саясатымен айналысты. [[Өзбек тілі|Өзбек]] және [[парсы тілі|парсы тілдерінен]] бөлек, [[орыс тілі]]н де жетік меңгерген. Осының арқасында, Әмір Сейіт Әлім ханның өзі орыс тілін жақсы білгеніне қарамастан, Ресей империясының билігімен тікелей келіссөздер жүргізуді жиі Мырза Насруллаға сеніп тапсыратын. Сондай-ақ оған әмірліктің [[Ресей империясы]]ндағы орыстілді саяси агенттеріне қадағалау жасау міндеті де жүктелді. Осылайша, Мырза Насрулла іс жүзінде премьер-министр, сыртқы істер министрі, ішкі істер министрі және сыртқы барлау министрінің қызметтерін атқарды.

Мырза Насрулла әмірліктің және Орталық Азияның басқа бөліктеріндегі зиялы қауым арасында кеңінен таралған жәдитшілдік қозғалысына жанашырлықпен қарады. Бұхара жәдиттері әмірлікте түбегейлі ұлттық-демократиялық реформалардың жүргізілуіне қол жеткізуге тырысты. Бұл реформаларға әмірліктің өте ықпалды ислам дінбасылары, Әмір Сейіт Әлім ханның өзі, сондай-ақ Ресей империясының билігі қарсылық көрсетті. Әмір Сейіт Әлім хан бір жағынан консервативті дінбасылар мен Ресей билігінің, екінші жағынан жәдиттердің қысымында қалды. 1917 жылғы 7 сәуірде ұзаққа созылған пікірталастар мен текетірестерден кейін, жәдиттер Мырза Насрулланың дәнекерлігімен әмірлікте саяси және әлеуметтік реформалар туралы жарлықтың қабылдануына қол жеткізді. Бұл жаңалықты консервативті дінбасылар кескілескен ашу-ызамен және наразылықпен қарсы алды. Әмір Сейіт Әлім хан дінбасылар мен Ресей билігінің қатты қысымында қалып, жарлық іс жүзінде жүзеге аспай, қағаз жүзінде қалып қойды. Мырза Насрулла құшбегі дінбасылардың көз алдында жәдиттерге тілектес тұлға ретінде бейнеленді. Сол жылдың 15 сәуірінде Әмір Сейіт Әлім хан дінбасылар мен Ресей билігінің қысымымен Мырза Насрулланы құшбегі лауазымынан босатты, ал оның орнына [[Низамаддин Урганжи]] тағайындалды. Сонымен қатар, Мырза Насрулла Бұхарадағы әмір сарайының құрметті лауазымынан айырылып, [[Қаршы (қала)|Насафқа (қазіргі Қаршы)]] жер аударылды, ал оның жиған-терген барлық мүлкі әмірліктің пайдасына тәркіленді. Көп ұзамай ол Насафтан [[Қарман]]ға ауыстырылды.

Арада бір жылға жуық уақыт өткенде, 1918 жылдың наурызында әмірлікте большевиктер мен жасбұхаралықтардың «[[Колесов жорығы]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі мемлекеттік төңкеріс жасаудың сәтсіз әрекеті орын алды. Әмір Сейіт Әлім хан әмірлікте қалып қойған өз режиміне қарсы шыққандарға қарсы ауқымды қуғын-сүргін бастады (оппозиционерлердің басым бөлігі Ресей империясының Түркістан өлкесіне қашып үлгерген болатын). Әмір төңкеріс жасау әрекетіне Мырза Насрулланы да күдікті деп санады. Ол отбасының 17 мүшесімен бірге Қарманда өлім жазасына кесілді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы қуғын-сүргін кезінде әмірліктен шығып үлгере алмаған әмір режиміне қарсы 8 мыңға жуық адам өлтірілген.

== Марапаттары ==
* Бұхара мемлекеті Тәжі ордені
* Асыл Бұхара ордені
* ​1-дәрежелі Әулие Анна ордені
* ​1-дәрежелі Әулие Станислав ордені

== Әдебиет ==
* Насрулло Қушбеги — Ўзбекистон миллий энциклопедияси (узб.). — Тошкент: Давлат илмий нашриёти, 2000—2006.
* Садриддин Айний / Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, Москва, 1926.
* Абдурауф Фитрат / Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври, Тошкент, 1992.
* Файзулла Хўжаев / Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Тошкент, 1997.
* Муҳаммад Али Балжувоний, Тарихи нофеъий (Фойдали тарих), Тошкент, 2001.
* Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. 
* К истории двух последних десятилетий Бухарского ханства // Известия Академии наук Таджикской ССР. Отделение общественных наук, 1962.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm Сәлім тарихы]

[[Санат:I дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]</text>
      <sha1>f4i6s1nbmbf786hr6ivo6uxcsl6rp62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тиса (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779179</id>
    <revision>
      <id>3586723</id>
      <parentid>3585379</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gergocs74</username>
        <id>162322</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>seats+colour</comment>
      <origin>3586723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7288" sha1="napmaf3709yuh0q22m6iuqvlfdw3ocm" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = «Тиса» партиясы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Tisza Párt}}
| аббревиатура   = TISZA
| логотипі       = TISZA 2024.svg
| логотип ені    = 
| сурет атауы    = 
| партия түсі    = #8DE8FE
| басшысы        = [[Петер Мадияр]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Атилла Сабо]]
| құрылуы        = 23 қазан 2020
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Dobó István utca 16, 3300 [[Егер]]
| идеологиясы    = [[Христиандық демократия]], [[Либеральный консерватизм|либералды консерватизм]], [[антиэтатизм]], [[проеуропеизм]], [[еуроатлантизм]]
| интернационалы    = {{ту|Еуропа одағы}} [[Еуропалық халық партиясы (Еуропалық парламент фракциясы)|Еуропалық халық партиясы]]
| одақтастар        = 
| жастар ұйымы      = 
| мүшелер саны      = 
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|140|199|#02163a}} 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|7|21|#02163a}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = {{URL|https://magyartisza.hu/}}
}}
'''«Тиса» партиясы''' ({{Lang-hu|Tisza Párt}}; толық ресми атауы — '''«Құрмет пен еркіндік» партиясы''' (''Tisztelet és Szabadság Párt'')) — мажарстандық [[Либералды консерватизм|либералды-консервативті]] [[Оңшыл центризм|оңшыл]] [[Оңшыл центризм|центристтік]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hvg.hu/itthon/20240410_magyar-peter-partja-tisztelet-es-szabadsag-part-valasztas-egri|title=Választásszűz, „ideológiamentes, jobbközép” alvópártot vett át Magyar Péter, hogy a sajátjaként használja|lang=hu|first=HVG Kiadó|last=Zrt|website=hvg.hu|date=2024-04-10|access-date=|accessdate=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; демократиялық-популистік&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verfassungsblog.de/beating-populism-with-populism/|title=Beating (Authoritarian) Populism with (Democratic) Populism|lang=en|author=Zoltán Ádám|website={{iw|Verfassungsblog||de}}|date=2026-04-09|url-status=live|subtitle=Orbán’s Anticipated Defeat and the Danger of Unlimited Single Party-Rule|access-date=|accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt; [[саяси партия]]. Партия 2020 жылы 23 қазанда құрылған. 2024 жылдан бастап партияның көшбасшысы — [[Петер Мадияр]].

== Тарихы ==
Партия [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2022)|2022 жылғы парламенттік сайлау]] алдында құрылды, бірақ оған қатысқан жоқ.
[[Сурет:Tisza Party EPP.jpg|нобай|солға|мини|Еуропалық парламенттегі партия делегациясы: [[Дора Давид]], [[Эстер Лакош]], {{iw|Золтан Тарр|Золтан Тарр||Zoltán Tarr}}, [[Габриэлла Герженьи]], {{iw|Андраш Куля|Андраш Куля||András Kulja}}, [[Кинга Коллар]]]]
2024 жылы партияға «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]&lt;nowiki/&gt;» басқарушы партиясының бұрынғы мүшесі және [[Юдит Варги]]дың («Фидес») бұрынғы күйеуі [[Петер Мадияр]] қосылды. Бұл президент [[Каталин Новак]]тың («Фидес») балалар үйіндегі жыныстық зорлық-зомбылық дел бойынша сотталған адамға кешірім жасау туралы шешіміне және Каталин Новактың және Еуропалық парламенттің депутаты, бұрынғы Әділет министрі Юдит Варгидың отставкаға кетуіне байланысты жанжал аясында болды.

{{iw|Будапешт қалалық кеңесіне сайлау (2024)|2024 жылғы 9 маусымда|en|2024 Budapest Assembly election}} {{iw|Будапешт Бас ассамблеясы|Будапешт Бас ассамблеясына өткен сайлауда|en|General Assembly of Budapest}} Петер Мадияр тізімді бастап шықты, оның партиясы 33 мандаттың 10-ына ие болды. Кейіннен Петер Мадияр мандаттан бас тартты.

{{iw|Мажарстандағы Еуропалық парламентке сайлау (2024)|2024 жылғы 9 маусымдағы сайлауда|en|2024 European Parliament election in Hungary}} Петер Мадияр тізімнің басында болды, партия Еуропалық парламенттегі Мажарстандың 21 мандатының 7-ін алды. Еуропалық парламентке сайланған депутаттар тобы [[Еуропалық халық партиясы (Еуропалық парламент фракциясы)|Еуропалық халық партиясы]] фракциясына кірді.

2024 жылдың 22 шілдесінде Петер Мадияр партия төрағасы болып сайланды.

[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылы 12 сәуір]]де Петер Мадияр бастаған Тиса Мажарстандың билеуші партиясы болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/oppozicionnaa-partia-tisa-lidiruet-na-parlamentskih-vyborah-v-vengrii/a-76756572|title=Оппозиционная партия &quot;Тиса&quot; лидирует на выборах в Венгрии|lang=ru|website=dw.com|date=2026-04-12|publisher=DW}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл орталық партиялар]]
[[Санат:Либералды-консервативті партиялар]]
[[Санат:Популизм]]
[[Санат:Мажарстандың либералды партиялары]]</text>
      <sha1>napmaf3709yuh0q22m6iuqvlfdw3ocm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586724</id>
      <parentid>3586723</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gergocs74</username>
        <id>162322</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7288" sha1="h8g8tko9qylrh3lemjpjufgjvfgocyt" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = «Тиса» партиясы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Tisza Párt}}
| аббревиатура   = TISZA
| логотипі       = TISZA 2024.svg
| логотип ені    = 
| сурет атауы    = 
| партия түсі    = #02163a
| басшысы        = [[Петер Мадияр]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Атилла Сабо]]
| құрылуы        = 23 қазан 2020
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Dobó István utca 16, 3300 [[Егер]]
| идеологиясы    = [[Христиандық демократия]], [[Либеральный консерватизм|либералды консерватизм]], [[антиэтатизм]], [[проеуропеизм]], [[еуроатлантизм]]
| интернационалы    = {{ту|Еуропа одағы}} [[Еуропалық халық партиясы (Еуропалық парламент фракциясы)|Еуропалық халық партиясы]]
| одақтастар        = 
| жастар ұйымы      = 
| мүшелер саны      = 
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|140|199|#02163a}} 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|7|21|#02163a}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = {{URL|https://magyartisza.hu/}}
}}
'''«Тиса» партиясы''' ({{Lang-hu|Tisza Párt}}; толық ресми атауы — '''«Құрмет пен еркіндік» партиясы''' (''Tisztelet és Szabadság Párt'')) — мажарстандық [[Либералды консерватизм|либералды-консервативті]] [[Оңшыл центризм|оңшыл]] [[Оңшыл центризм|центристтік]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hvg.hu/itthon/20240410_magyar-peter-partja-tisztelet-es-szabadsag-part-valasztas-egri|title=Választásszűz, „ideológiamentes, jobbközép” alvópártot vett át Magyar Péter, hogy a sajátjaként használja|lang=hu|first=HVG Kiadó|last=Zrt|website=hvg.hu|date=2024-04-10|access-date=|accessdate=2025-03-15}}&lt;/ref&gt; демократиялық-популистік&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verfassungsblog.de/beating-populism-with-populism/|title=Beating (Authoritarian) Populism with (Democratic) Populism|lang=en|author=Zoltán Ádám|website={{iw|Verfassungsblog||de}}|date=2026-04-09|url-status=live|subtitle=Orbán’s Anticipated Defeat and the Danger of Unlimited Single Party-Rule|access-date=|accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt; [[саяси партия]]. Партия 2020 жылы 23 қазанда құрылған. 2024 жылдан бастап партияның көшбасшысы — [[Петер Мадияр]].

== Тарихы ==
Партия [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2022)|2022 жылғы парламенттік сайлау]] алдында құрылды, бірақ оған қатысқан жоқ.
[[Сурет:Tisza Party EPP.jpg|нобай|солға|мини|Еуропалық парламенттегі партия делегациясы: [[Дора Давид]], [[Эстер Лакош]], {{iw|Золтан Тарр|Золтан Тарр||Zoltán Tarr}}, [[Габриэлла Герженьи]], {{iw|Андраш Куля|Андраш Куля||András Kulja}}, [[Кинга Коллар]]]]
2024 жылы партияға «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]&lt;nowiki/&gt;» басқарушы партиясының бұрынғы мүшесі және [[Юдит Варги]]дың («Фидес») бұрынғы күйеуі [[Петер Мадияр]] қосылды. Бұл президент [[Каталин Новак]]тың («Фидес») балалар үйіндегі жыныстық зорлық-зомбылық дел бойынша сотталған адамға кешірім жасау туралы шешіміне және Каталин Новактың және Еуропалық парламенттің депутаты, бұрынғы Әділет министрі Юдит Варгидың отставкаға кетуіне байланысты жанжал аясында болды.

{{iw|Будапешт қалалық кеңесіне сайлау (2024)|2024 жылғы 9 маусымда|en|2024 Budapest Assembly election}} {{iw|Будапешт Бас ассамблеясы|Будапешт Бас ассамблеясына өткен сайлауда|en|General Assembly of Budapest}} Петер Мадияр тізімді бастап шықты, оның партиясы 33 мандаттың 10-ына ие болды. Кейіннен Петер Мадияр мандаттан бас тартты.

{{iw|Мажарстандағы Еуропалық парламентке сайлау (2024)|2024 жылғы 9 маусымдағы сайлауда|en|2024 European Parliament election in Hungary}} Петер Мадияр тізімнің басында болды, партия Еуропалық парламенттегі Мажарстандың 21 мандатының 7-ін алды. Еуропалық парламентке сайланған депутаттар тобы [[Еуропалық халық партиясы (Еуропалық парламент фракциясы)|Еуропалық халық партиясы]] фракциясына кірді.

2024 жылдың 22 шілдесінде Петер Мадияр партия төрағасы болып сайланды.

[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылы 12 сәуір]]де Петер Мадияр бастаған Тиса Мажарстандың билеуші партиясы болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/oppozicionnaa-partia-tisa-lidiruet-na-parlamentskih-vyborah-v-vengrii/a-76756572|title=Оппозиционная партия &quot;Тиса&quot; лидирует на выборах в Венгрии|lang=ru|website=dw.com|date=2026-04-12|publisher=DW}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл орталық партиялар]]
[[Санат:Либералды-консервативті партиялар]]
[[Санат:Популизм]]
[[Санат:Мажарстандың либералды партиялары]]</text>
      <sha1>h8g8tko9qylrh3lemjpjufgjvfgocyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Мұз бен от жыры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>779180</id>
    <revision>
      <id>3586601</id>
      <parentid>3585377</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>ҚАЗАҚША үлгіге ауыстырылды</comment>
      <origin>3586601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="nhs8hkxvq9cqvaji5x2bp642af4ahm3" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты =  Мұз бен От жыры
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Джордж Р. Р. Мартиннің «Мұз бен От жыры»

|бөлім1 = Романдар
|тізім1 =
* [[Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]]
* [[Патшалар шайқасы]]
* [[Қылыштар дауылы]]
* [[Құзғындар думаны]]
* [[Айдаһарлармен би]]
* [[Қысқы желдер]]
* [[Көктем арманы]]

|бөлім2 = Басқа кітаптар
|тізім2 =
* [[Мұз бен От әлемі]]
* [[От пен Қан]]
* [[Жеті патшалықтың рыцарі]]

|бөлім3 = Телехикаялар
|тізім3 =
* [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]
* [[Айдаһар үйі]]
* Жеті патшалық рыцарі

|бөлім4 = Әулеттер
|тізім4 =
* [[Старк әулеті]]
* [[Ланнистер әулеті]]
* [[Таргариен әулеті]]
* [[Баратеон әулеті]]
* [[Грейджой әулеті]]
* [[Болтон әулеті]]

|бөлім5 = Кейіпкерлер
|тізім5 =
* [[Эддард Старк]] • [[Кейтелин Старк]] • [[Робб Старк]] • [[Санса Старк]] • [[Арья Старк]] • [[Бран Старк]] • [[Рикон Старк]]
* [[Джон Сноу]] • [[Сэмвелл Тарли]]
* [[Тирион Ланнистер]] • [[Джейме Ланнистер]] • [[Серсея Ланнистер]] • [[Тайвин Ланнистер]]
* [[Дейенерис Таргариен]] • [[Визерис Таргариен]]
* [[Станнис Баратеон]] • [[Ренли Баратеон]] • [[Роберт Баратеон]]
* [[Теон Грейджой]] • [[Аша Грейджой]] • [[Бейлон Грейджой]]
* [[Петир Бейлиш]] • [[Варис]]
* [[Сандор Клиган]] • [[Грегор Клиган]]
* [[Бриенна Тарт]] • [[Давос Сиворт]]

|бөлім6 = География
|тізім6 =
* [[Вестерос]]
* [[Эссос]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Әдебиет:Фэнтези]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nhs8hkxvq9cqvaji5x2bp642af4ahm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586603</id>
      <parentid>3586601</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="sqyq4v1ekw80oykprivzncg5qp0940j" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты =  Мұз бен От жыры
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Джордж Р. Р. Мартиннің «Мұз бен От жыры»

|бөлім1 = Романдар
|тізім1 = [[Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Патшалар шайқасы]]{{•}} [[Қылыштар дауылы]]{{•}} [[Құзғындар думаны]]{{•}} [[Айдаһарлармен би]]{{•}} [[Қысқы желдер]]{{•}} [[Көктем арманы]]

|бөлім2 = Басқа кітаптар
|тізім2 = [[Мұз бен От әлемі]]{{•}} [[От пен Қан]]{{•}} [[Жеті патшалықтың рыцарі]]

|бөлім3 = Телехикаялар
|тізім3 = [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Айдаһар үйі]]{{•}} Жеті патшалық рыцарі

|бөлім4 = Әулеттер
|тізім4 = [[Старк әулеті]]{{•}} [[Ланнистер әулеті]]{{•}} [[Таргариен әулеті]]{{•}} [[Баратеон әулеті]]{{•}} [[Грейджой әулеті]]{{•}} [[Болтон әулеті]]

|бөлім5 = Кейіпкерлер
|тізім5 =[[Эддард Старк]]{{•}} [[Кейтелин Старк]]{{•}} [[Робб Старк]]{{•}} [[Санса Старк]]{{•}} [[Арья Старк]]{{•}} [[Бран Старк]]{{•}} [[Рикон Старк]]{{•}} [[Джон Сноу]]{{•}} [[Сэмвелл Тарли]]{{•}} [[Тирион Ланнистер]]{{•}} [[Джейме Ланнистер]]{{•}} [[Серсея Ланнистер]]{{•}} [[Тайвин Ланнистер]]{{•}} [[Дейенерис Таргариен]]{{•}} [[Визерис Таргариен]]{{•}} [[Станнис Баратеон]]{{•}} [[Ренли Баратеон]]{{•}} [[Роберт Баратеон]]{{•}} [[Теон Грейджой]]{{•}} [[Аша Грейджой]]{{•}} [[Бейлон Грейджой]]{{•}} [[Петир Бейлиш]]{{•}} [[Варис]]{{•}} [[Сандор Клиган]]{{•}} [[Грегор Клиган]]{{•}} [[Бриенна Тарт]]{{•}} [[Давос Сиворт]]

|бөлім6 = География
|тізім6 = [[Вестерос]]{{•}} [[Эссос]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Әдебиет:Фэнтези]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sqyq4v1ekw80oykprivzncg5qp0940j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586605</id>
      <parentid>3586603</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="ansnddt1oes0nfkqzjsh2wbzhcqmbbj" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты =  Мұз бен От жыры
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен От жыры]]»

|бөлім1 = Романдар
|тізім1 = [[Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Патшалар шайқасы]]{{•}} [[Қылыштар дауылы]]{{•}} [[Құзғындар думаны]]{{•}} [[Айдаһарлармен би]]{{•}} [[Қысқы желдер]]{{•}} [[Көктем арманы]]

|бөлім2 = Басқа кітаптар
|тізім2 = [[Мұз бен От әлемі]]{{•}} [[От пен Қан]]{{•}} [[Жеті патшалықтың рыцарі]]

|бөлім3 = Телехикаялар
|тізім3 = [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Айдаһар үйі]]{{•}} Жеті патшалық рыцарі

|бөлім4 = Әулеттер
|тізім4 = [[Старк әулеті]]{{•}} [[Ланнистер әулеті]]{{•}} [[Таргариен әулеті]]{{•}} [[Баратеон әулеті]]{{•}} [[Грейджой әулеті]]{{•}} [[Болтон әулеті]]

|бөлім5 = Кейіпкерлер
|тізім5 =[[Эддард Старк]]{{•}} [[Кейтелин Старк]]{{•}} [[Робб Старк]]{{•}} [[Санса Старк]]{{•}} [[Арья Старк]]{{•}} [[Бран Старк]]{{•}} [[Рикон Старк]]{{•}} [[Джон Сноу]]{{•}} [[Сэмвелл Тарли]]{{•}} [[Тирион Ланнистер]]{{•}} [[Джейме Ланнистер]]{{•}} [[Серсея Ланнистер]]{{•}} [[Тайвин Ланнистер]]{{•}} [[Дейенерис Таргариен]]{{•}} [[Визерис Таргариен]]{{•}} [[Станнис Баратеон]]{{•}} [[Ренли Баратеон]]{{•}} [[Роберт Баратеон]]{{•}} [[Теон Грейджой]]{{•}} [[Аша Грейджой]]{{•}} [[Бейлон Грейджой]]{{•}} [[Петир Бейлиш]]{{•}} [[Варис]]{{•}} [[Сандор Клиган]]{{•}} [[Грегор Клиган]]{{•}} [[Бриенна Тарт]]{{•}} [[Давос Сиворт]]

|бөлім6 = География
|тізім6 = [[Вестерос]]{{•}} [[Эссос]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Әдебиет:Фэнтези]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ansnddt1oes0nfkqzjsh2wbzhcqmbbj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586606</id>
      <parentid>3586605</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2493" sha1="er6o1jbcgvhkuuzhvdyon51s1ssdaji" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Мұз бен от жыры
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Джордж Р. Р. Мартин]]нің «[[Мұз бен От жыры]]»

|бөлім1 = Романдар
|тізім1 = [[Тақтар таласы (роман)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Патшалар шайқасы]]{{•}} [[Қылыштар дауылы]]{{•}} [[Құзғындар думаны]]{{•}} [[Айдаһарлармен би]]{{•}} [[Қысқы желдер]]{{•}} [[Көктем арманы]]

|бөлім2 = Басқа кітаптар
|тізім2 = [[Мұз бен От әлемі]]{{•}} [[От пен Қан]]{{•}} [[Жеті патшалықтың рыцарі]]

|бөлім3 = Телехикаялар
|тізім3 = [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]{{•}} [[Айдаһар үйі]]{{•}} Жеті патшалық рыцарі

|бөлім4 = Әулеттер
|тізім4 = [[Старк әулеті]]{{•}} [[Ланнистер әулеті]]{{•}} [[Таргариен әулеті]]{{•}} [[Баратеон әулеті]]{{•}} [[Грейджой әулеті]]{{•}} [[Болтон әулеті]]

|бөлім5 = Кейіпкерлер
|тізім5 =[[Эддард Старк]]{{•}} [[Кейтелин Старк]]{{•}} [[Робб Старк]]{{•}} [[Санса Старк]]{{•}} [[Арья Старк]]{{•}} [[Бран Старк]]{{•}} [[Рикон Старк]]{{•}} [[Джон Сноу]]{{•}} [[Сэмвелл Тарли]]{{•}} [[Тирион Ланнистер]]{{•}} [[Джейме Ланнистер]]{{•}} [[Серсея Ланнистер]]{{•}} [[Тайвин Ланнистер]]{{•}} [[Дейенерис Таргариен]]{{•}} [[Визерис Таргариен]]{{•}} [[Станнис Баратеон]]{{•}} [[Ренли Баратеон]]{{•}} [[Роберт Баратеон]]{{•}} [[Теон Грейджой]]{{•}} [[Аша Грейджой]]{{•}} [[Бейлон Грейджой]]{{•}} [[Петир Бейлиш]]{{•}} [[Варис]]{{•}} [[Сандор Клиган]]{{•}} [[Грегор Клиган]]{{•}} [[Бриенна Тарт]]{{•}} [[Давос Сиворт]]

|бөлім6 = География
|тізім6 = [[Вестерос]]{{•}} [[Эссос]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Әдебиет:Фэнтези]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er6o1jbcgvhkuuzhvdyon51s1ssdaji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астанқұл би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779187</id>
    <revision>
      <id>3586963</id>
      <parentid>3585525</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Қаршы бектері]],[[Санат:Шаржүй бектері]],[[Санат:Зиадин бектері]],[[Санат:Хатыршы бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13456" sha1="97b1ewcrl1thmouuey061v78493vwbo" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Астанқұл би
 | Шынайы есімі         = {{lang-chg|آستانه قولى بك}} 
 | Суреті               = Астанкул-бий.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = БХКР Уақып істері жөніндегі басқарма төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = ''Лауазым пайда болды''
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Қатыршы бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1910
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1918
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = Мырза Әбдірауф
 | Титулы_3             = [[Зиадин]] бегі
 | Ту_3                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 1910
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1918
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = Бұхара құшбегісі
 | Ту_4                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1889
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1910
 | Ізашары_4            = [[Мұхаммед би]]
 | Ізбасары_4           = [[Мырза Насрулла|Насрулла би]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1860
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1923
 | Қайтыс болған жері   = Бұхара Халық Кеңес Республикасы
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = Мұхаммед Шәріп
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Астанқұл би''' ('''Астанқұл би''', '''Астанқұл құшбегі''') ({{lang-chg|آستانه قولى بك}} [[1860 жыл|1860]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1923 жыл|1923]], [[Бұхара Халық Кеңес Республикасы]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, көптеген бектіктердің бегі — губернаторы,{{efn|Бектік — Бұхара әмірлігінің әкімшілік-аумақтық бірлігі.}} диуанбегі,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-07-30 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; бас зекетші — қаржы министрі, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1889–1910).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре. Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-07-30 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Әмірлік аумағында кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Астанқұл би [[Бұхара Халық Кеңес Республикасы]]ның Уақып істері жөніндегі басқарма төрағасы болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;moluch.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=https://moluch.ru/archive/95/19507/ |title=К генеалогии Астанакула кошбеги — премьер-министра Бухарского эмирата |access-date=2018-07-30 |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102749/https://moluch.ru/archive/95/19507/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі ==
​Астанқұл би ирандықтардан шыққан. Бұл әулеттің негізін қалаушы әрі атасы — [[Молда Мұхаммед би]] Парсы елінің Мәшһәд қаласына жақын орналасқан Қарай деген жерінен болатын. Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны Бұхараға сатуға алып келеді. Мұнда оны әйгілі [[Хәкім құшбегі]] бірнеше алтынға (червонец) сатып алады. Нәтижесінде ол құлдан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өтіп, Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының біріне айналды және Бұхара құшбегісі лауазымын иеленді. Оның әкесі Мұхаммед Шариф әмірлікте мемлекеттік және әскери қайраткер, дипломат, бас зекетші, Бұхара уәлаятының билеушісі болған және инақ шенін иеленген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак-воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-07-30 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Саяси қызметі ==
​Әмір Мұзаффар билік еткен кезеңде Астанқұл би жас кезінен бастап ретімен [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Шаржүй]] бектіктерінің билеушісі болып тағайындалды.
[[Сурет:Астанакул-бий парваначи.jpg||thumb|Астанқұл би парванашы]]
1888 жылы әкесі Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, Астанқұл би [[Әмір Сейіт Әбдулахад хан]]нан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. Ол да әкесі сияқты Бұхара үкіметі мен Ресейдің саяси агенттігі арасындағы байланысты жүзеге асырып, әмірдің тапсырмасы бойынша түрлі ресми хаттамаларға, келісімдерге және т.б. құжаттарға қол қойды, әртүрлі мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Кейіннен ол бір мезгілде бас зекетші және құшбегі лауазымдарын қатар атқарды.
[[Сурет:Бухарский эмир и его свита в Москве в 1896 г.jpg|thumb|Бұхара әмірі және оның нөкерлері 1896 жылы Мәскеуде]]
[[Сурет:Сеид Абдулахад-хан, наследник престола Сеид Алим-хан и свита эмира в Зимнем дворце в Ст.Петербурге.png|thumb|Сейіт Әбдулахад хан мен тақ мұрагері Сейіт Әлім хан және әмірдің нөкерлері Санкт-Петербургтегі Қысқы сарайда.
Сол жақтан үшінші — Астанқұл би.]]
1893 және 1903 жылдары Астанқұл би Әмір Сейіт Әбдулахад ханның Ресейге жасаған сапарларында оның жанында болды (еріп барды). Ол көптеген Бұхара және Ресей ордендерімен марапатталған.

1910 жылдың қаңтарында [[Бұхара]]да шииттер мен сүнниттер арасында ірі толқулар орын алды. Астанқұл би Бұхара әмірлігі үкіметінің басшысы ретінде шииттерге өздерінің қасиетті Ашура мерекесін мемлекет астанасында ашық тойлауға рұқсат берді (бұған дейін бұл мереке тек ирандықтар орамының шеңберінде ғана тойланатын). Алайда, шииттер Бұхараның басты көшелерімен өтіп бара жатқанда, сүнниттер олардың жоралғыларын мазақ етіп, келекеге айналдырды. Бұл ашуланған ирандықтардың топқа шабуыл жасауына алып келіп, нәтижесінде бір бұхаралық қаза тапты. Осыдан кейін шииттерді қудалау (погром) басталып, олар орыс әскерлерінің қорғауына өту үшін Жаңа Бұхараға қашуға мәжбүр болды. Патша әскерлерінің көмегімен қырғынды тоқтату мүмкін болғанымен, сүнниттер мен шииттер арасындағы қақтығыстар қала сыртында біраз уақытқа дейін жалғасты. Осы сүнниттік-шииттік қырғынның салдарынан 500-ге жуық бұхаралық пен ирандық қаза тапты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=История народов Узбекистана|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Ташкент|баспасы=Изд-во АН УзССР|жыл=1947|томы=2|беттері=413—414|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғалардан кейін Әмір Сейіт Әлім хан Астанқұл биді жоғары лауазымдарынан босатты.

Биліктен шеттетілген Астанқұл би алдымен [[Зиадин]]ге, содан кейін [[Қатыршы]] бектігіне бек болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Әмір Сейіт Әлім ханның бұйрығымен [[Қарман]] қаласының түрмесіне қамалды.

Әмірлік аумағында кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Астанқұл би Бұхара Халық Кеңес Республикасының Уақып істері жөніндегі басқармасында қызмет етті.&lt;ref name=&quot;moluch.ru&quot;/&gt;

== Әдебиет ==
* Холикова Р.Э. К генеалогии Астанакула кошбеги — премьер-министра Бухарского эмирата (1888–1910 гг.) (со слов его родственников) // Молодой ученый. — 2015. — № 15. — С.519-524
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Айни, Садриддин, Воспоминания, (пер. с таджикского А.Розенфельд). — М.-Л., 1960.
* Абдалазим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пред., пер. и прим. Л.М. Епифановой. — Москва, 1962.

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:II дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Қаршы бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]
[[Санат:Зиадин бектері]]
[[Санат:Хатыршы бектері]]</text>
      <sha1>97b1ewcrl1thmouuey061v78493vwbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рид Уайсмен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779193</id>
    <revision>
      <id>3586608</id>
      <parentid>3585562</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ ғарышкерлері|АҚШ ғарышкерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="tftxfy3z0j2hrnmrzt73iswhqcxai2q" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
 |Есімі          = Грегори Рид Уайзман
 |Шынайы есімі   = Gregory Reid Wiseman
 |Суреті         = Jsc2023e0016434 alt.jpg
 |Суреттің аты   = Уайзман 2023 жылы
 |Мемлекеті      = {{USA}}
 |Туған кездегі есімі = Грегори Рид Уайзман
 |Мансабы        = NASA ғарышкері, теңіз авиаторы, сынақшы-ұшқыш
 |Әскери атағы   = Капитан (АҚШ Әскери-теңіз күштері)
 |Экспедициялары = [[Союз TMA-13M]] ([[ХҒС-40]] / [[ХҒС-41]]), [[Артемида II]]
 |Ғарышта болған уақыты = 174 күн, 9 сағат, 33 минут (тек ХҒС миссиясы)
 |Туған күні      = 11.11.1975
 |Туған жері      = [[Балтимор]], Мэриленд, АҚШ
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері      = 
 |Сыйлықтары      = [[Әуе медалі (АҚШ)|Әуе медалі]], Әскери-теңіз күштерінің мақтау медалі
 |Commons         = Gregory R. Wiseman
}}

'''Грегори Рид Уайзман''' ({{lang-en|Gregory Reid Wiseman}}; 11 қараша 1975 жылы туған, [[Балтимор]], [[Мэриленд]]) — америкалық әскери ұшқыш және NASA ғарышкері. 2026 жылы 1 сәуірде ұшырылған, 1972 жылдан бергі [[Айға сапар|Айға]] бағытталған алғашқы басқарылатын «[[Артемида II|Artemis II»]] миссиясының командирі.

==Өмірбаяны==

=== Білімі ===
Уайзман 1997 жылы Ренсселер политехникалық институтында компьютерлік және жүйелік инженерия бакалавры дәрежесін алды. Кейін 2006 жылы Джонс Хопкинс университетінде жүйелік инженерия магистрі атанды.

=== NASA мансабы ===
2009 жылы NASA-ның 20-шы ғарышкерлер тобына таңдалды. 

2014 жылы мамырдан қарашаға дейін Халықаралық ғарыш станциясында борт-инженер қызметін атқарды.

2020-2022 жылдар аралығында NASA Ғарышкерлер кеңсесінің 17-ші басшысы болды.

2023 жылы Айды айналып ұшу миссиясының командирі болып бекітілді. 2026 жылдың 6 сәуірінде оның экипажы Аполлон-13 орнатқан рекордты жаңартып, Жерден ең алыс қашықтыққа (248 655 мильден астам) ұшқан адамдар атанды.

== Жеке өмірі ==
Кэрролл Тейлор Уайзманмен некеде болған (2020 жылы жұбайы қатерлі ісіктен қайтыс болды). Екі қызы бар. 2026 жылғы миссия кезінде Айдың жаңадан ашылған кратеріне оның марқұм жұбайының құрметіне «Кэрролл» есімі берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғарышкерлер]]
[[Санат:АҚШ ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>tftxfy3z0j2hrnmrzt73iswhqcxai2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристина Кук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779194</id>
    <revision>
      <id>3586609</id>
      <parentid>3585569</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ ғарышкерлері|АҚШ ғарышкерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2875" sha1="1ua966p59dng4i1rm2ftwu12geyins6" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
 |Есімі          = Кристина Кох
 |Шынайы есімі   = Christina Hammock Koch
 |Суреті         = Jsc2023e0016435 alt.jpg
 |Суреттің аты   = Кристина Кохтың ресми портреті, 2023 жыл
 |Мемлекеті      = {{USA}}
 |Туған кездегі есімі = Кристина Хэммок
 |Мансабы        = NASA ғарышкері, инженер
 |Әскери атағы      = —
 |Экспедициялары    = [[Союз МС-12]] / [[Союз МС-13]] ([[ХҒС-59]]/[[ХҒС-60|60]]/[[ХҒС-61|61]]), [[Artemis II]]
 |Ғарышта болған уақыты   = 338 күн 15 сағат 30 минут
 |Туған күні      = 29.01.1979
 |Туған жері      = [[Гранд-Рапидс]], Мичиган, АҚШ
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері      = 
 |Сыйлықтары              = NASA Group Achievement Award, Antarctica Service Medal
 |Commons          = Christina Koch
}}
'''Кристина Хэммок Кох''' ({{lang-en|Christina Hammock Koch}}; 29 қаңтар 1979 жылы туған, [[Гранд Рапидс (Мичиган)|Гранд-Рапидс]], [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық инженер және [[NASA]] ғарышкері.

2019–2020 жылдардағы [[Халықаралық ғарыш станциясына]] жасаған ұзақ мерзімді миссиясы барысында ол әйелдер арасындағы алғашқы толықтай әйелдерден құралған ашық ғарышқа шығуды жүзеге асырды және әйел адамның ғарышта бір рет болу ұзақтығы бойынша рекорд орнатты. 2026 жылдың сәуірінде ол «[[Артемида II|Artemis II»]] миссиясының құрамында төменгі жер орбитасынан шығып, Айды айналып ұшқан алғашқы әйел атанды.

== Қызметі ==
Ғарыштағы ең ұзақ уақыт (әйелдер арасында). Ол ХҒС бортында үздіксіз 328 күн өткізді.

2019 жылдың 18 қазанында Джессика Меирмен бірге тек әйелдерден тұратын алғашқы топ ретінде ашық ғарышқа шықты.

Айдың арғы бетінен 6 400 миль қашықтықта ұшып өтіп, адамзат тарихындағы жерден ең алыс қашықтыққа ұшу рекордын жаңартқан экипаждың мүшесі болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>1ua966p59dng4i1rm2ftwu12geyins6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джереми Хансен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779195</id>
    <revision>
      <id>3586611</id>
      <parentid>3585582</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13275" sha1="2gygrnd3ibqbyukzcgnaaddwrh3tkrj" xml:space="preserve">{{Ғарышкер|Есімі=Джереми Хансен|Шынайы есімі=Jeremy Hansen|Суреті=|Суреттің аты=|Мемлекеті={{Байрақ|Канада}}|Туған кездегі есімі=Джереми Ричард Хансен|Мансабы=CSA ғарышкері, полковник, ұшқыш|Әскери атағы=Полковник|Экспедициялары=[[Артемида II]]|Ғарышта болған уақыты=10 күн|Туған күні=27.01.1976|Туған жері=Лондон, Онтарио,{{Ту|Канада}}|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Сыйлықтары=Canadian Forces' Decoration (CD)|Commons=Jeremy Hansen}}
'''Джереми Роджер Хансен''' (1976 жылы 27 қаңтарда туған) — Канада Корольдік Әскери-әуе күштерінің полковнигі және CSA ғарышкері . 2026 жылдың сәуірінде [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының маманы ретінде ол Жердің төменгі орбитасынан тыс ұшқан алғашқы [[АҚШ азаматы емес және [[Ай (серік)|Айға]] жақын жерге сапар шеккен алғашқы адам болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who is Jeremy Hansen, the Canadian tapped by NASA to fly around the moon?|url=https://canadiangeographic.ca/articles/who-is-jeremy-hansen-the-canadian-tapped-by-nasa-to-fly-around-the-moon/|accessdate=2026-04-09|work=canadiangeographic.ca|lang=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Артемида II экипажының қалған мүшелерімен бірге қашықтық рекордын жаңартып, [[Жер|Жерден]] ең алысқа ұшқан адамдардың бірі.

Хансенді Канада ғарыш агенттігі 2009 жылы Дэвид Сен-Жакпен бірге ғарышкерлерді іріктеуде таңдады. Ғарышкерлер корпусына қосылмас бұрын, Хансен Канада Корольдік әуе күштерінің капитаны қызметін атқарды, [[Альберта|Альбертадағы]] CFB Cold Lake әуежайында CF-18 жойғыш ұшағын басқарды және кейінірек полковник шеніне көтерілді.

== Өмірбаяны ==
Джереми Роджер Хансен 1976 жылы 27 қаңтарда Лондонда, Онтарио штатында, Гари Хансен мен Нэнси Гудтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі жағынан атасы Магнус Хансен 1929 жылы Даниядан Канадаға қоныс аударған. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bt.dk/navne/rummissionen-er-gaaet-verden-rundt-astronaut-ombord-har-danske-roedder|title=Rummissionen er gået verden rundt: Astronaut ombord har danske rødder|lang=Danish|work=bt.dk|accessdate=8 April 2025}}&lt;/ref&gt; Ол орта мектепте білім алу үшін Ингерсоллға көшпес бұрын Айлса Крейг маңындағы фермада өскен.

=== Білімі ===
12 жасында ол Лондондағы (Онтарио) 614-ші Канада Корольдік әуе кадет эскадрильясына қосылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Stallone|first=Lauren|date=2026-04-02|title=Local air cadets cheer on former member Jeremy Hansen during Artemis II launch|url=https://www.ctvnews.ca/london/article/local-air-cadets-cheer-on-former-member-jeremy-hansen-during-artemis-ii-launch/|accessdate=2026-04-09|work=CTVNews|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artemis II: The Canadian astronauts getting NASA back to the moon {{!}} Globalnews.ca|url=https://globalnews.ca/news/11751220/artemis-ii-jeremy-hansen-jenni-gibbons-canada/|accessdate=2026-04-09|work=Global News|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ингерсолл аудандық колледж институтын бітіргеннен кейін, Хансен Онтарио штатының Кингстон қаласындағы Корольдік әскери колледжде оқып, 1999 жылы ғарыш ғылымы бойынша ғылым бакалавры (үздік) дәрежесін бірінші дәрежелі құрметпен аяқтады.

Кейінірек ол 2000 жылы Корольдік әскери колледжде [[физика]] мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды, зерттеулері кең көру аймағындағы спутниктерді бақылауға бағытталған.

== Қызметі ==
2013 жылы Хансен Еуропалық ғарыш агенттігінің [[Сардиния|Сардиниядағы]] CAVES оқу бағдарламасында Сатоши Фурукава, Майкл Барратт, Джек Фишер, Алексей Овчинин және Паоло Несполимен бірге ғарышкер ретінде қызмет етті. &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Sauro|first=Francesco|title=Speleology as an analogue to space exploration: The ESA CAVES training programme|journal=Acta Astronautica|date=July 2021|volume=184|pages=150–166|doi=10.1016/j.actaastro.2021.04.003|bibcode=2021AcAau.184..150S}}&lt;/ref&gt;

2014 жылдың 10 маусымында NASA Хансеннің NEEMO 19 су асты барлау миссиясына Aquarius су асты зертханасында [[Гидронавт|акванавт]] ретінде қатысатынын жариялады. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Chung|first=Emily|date=September 8, 2014|title=Jeremy Hansen leads undersea 'spacewalks' on NEEMO 19 mission|url=https://www.cbc.ca/news/science/jeremy-hansen-leads-undersea-spacewalks-on-neemo-19-mission-1.2759488|work=[[CBC News]]}}&lt;/ref&gt; Миссия 2014 жылдың 7 қыркүйегінде басталып, жеті күнге созылды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2014/06/neemo-returns-two-new-underwater-missions/|title=NEEMO returns with two new underwater missions|author=Bergin|first=Chris|date=June 11, 2014|publisher=[[NASAspaceflight.com|NASASpaceflight]]|accessdate=June 24, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Артемида II ===
[[Сурет:Framing_the_Shot_(art002e009292).jpg|нобай|Хансеннің [[Артемида II|Artemis II]] айға ұшып бара жатқанда Orion ғарыш кемесінің терезесінен суретке түсіріп жатқаны көрініп тұр.]]
2023 жылдың 3 сәуірінде Джереми Хансен '''Артемида II''' миссиясының мүшесі ретінде таңдалып, Айға сапар шегетін алғашқы Канада азаматы болып жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title='It is glorious,' says astronaut Jeremy Hansen, announced as 1st Canadian to go to the Moon|url=https://www.cbc.ca/news/science/artemisii-astronauts-1.6796246|date=April 3, 2023}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылдың 1 сәуірінде ол аталған миссияның маманы ретінде ғарышқа аттанды. 6 сәуірде Айды айналып өтіп, 10 сәуір күні Тынық мұхитына сәтті қонды&lt;ref&gt;{{Cite news|date=April 10, 2026|title=SPECIAL COVERAGE {{!}} Artemis II crew return to Earth|url=https://www.cbc.ca/player/play/video/9.7159060}}&lt;/ref&gt;.

Осы сапары арқылы Хансен Жердің төменгі орбитасынан шыққан алғашқы шетелдік (АҚШ азаматы емес) ғарышкер және Ай маңына барған алғашқы канадалық ретінде тарихқа енді. Сондай-ақ ол Artemis II экипажының басқа мүшелерімен бірге адамзат тарихында Жерден ең алыс қашықтыққа ұшқан тұлғалардың бірі атанды.

=== Жеке өмірі ===
Джереми Хансен дәрігер және әйелдер денсаулығы саласындағы сарапшы Кэтрин Хансенмен некеде тұр, ерлі-зайыптылардың үш баласы бар.&lt;ref name=&quot;CSA Profile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp|title=Astronaut Jeremy Hansen's biography|date=February 2, 2023|publisher=[[Canadian Space Agency]]|accessdate=April 3, 2023}}&lt;/ref&gt; Хансен байырғы халықтардың білім-танымына ерекше қызығушылық танытады. Оның Artemis II миссиясына арналған жеке эмблемасын (патч) Сагкинг байырғы халқынан шыққан Анишинаабе суретшісі Генри Гуймонд жасап шыққан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2026-04-02|title=Who is Jeremy Hansen, the Canadian astronaut in the Artemis crew?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81n289739o|accessdate=2026-04-06|work=BBC|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;. Бұл эмблемада байырғы халықтардың «Жеті ата іліміне» (Seven Grandfather Teachings) негізделген нышандар бейнеленген&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|first=|date=2023-04-03|title=A look at Jeremy Hansen, astronaut destined to be first Canadian beyond the moon|url=https://www.richmond-news.com/national-news/a-look-at-jeremy-hansen-astronaut-destined-to-be-first-canadian-beyond-the-moon-6803468|accessdate=2026-04-06|work=Richmond News|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Канада Қарулы Күштерінің марапаты – 12 жылдық қызмет (2006 жылғы қазан) 
* Канада Корольдік Әскери-әуе күштерінің ұшқыш қанаттары (2002 жылғы мамыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-04-01|title='Be in that moment': Astronaut Jeremy Hansen's wife prepares for his lunar mission|url=https://montreal.citynews.ca/2026/04/01/be-in-that-moment-astronaut-jeremy-hansens-wife-prepares-for-his-lunar-mission/|accessdate=2026-04-09|work=CityNews Montreal|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Клэнси Шелдруп мемориалдық кубогы – негізгі ұшу курсының үздік түлегі (2001) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-07-21|title=Meet the NEEMO 18 and 19 Crews - NASA|url=https://www.nasa.gov/missions/analog-field-testing/meet-the-neemo-18-and-19-crews/|accessdate=2026-04-09|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Канада Әуе кадеттері лигасының сыйлығы – Канада Корольдік әскери колледжінің әуе күштерінің үздік түлегі (1999 жылғы мамыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-04-03|title=Meet the 4 astronauts who will circle the moon on NASA's Artemis II mission|url=https://www.click2houston.com/news/space-news/2023/04/03/meet-the-4-astronauts-who-will-circle-the-moon-on-nasas-artemis-ii-mission/|accessdate=2026-04-09|work=KPRC|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Канада Корольдік Географиялық Қоғамының (FRCGS) мүшесі
* Канада Корольдік Географиялық Қоғамының Алтын Медалі (2014) &lt;ref name=&quot;CSA Profile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp|title=Astronaut Jeremy Hansen's biography|date=February 2, 2023|publisher=[[Canadian Space Agency]]|accessdate=April 3, 2023}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp &quot;Astronaut Jeremy Hansen's biography&quot;]. [[Canadian Space Agency]]. February 2, 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 3,&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* II Елизавета патшайымның гауһар мерейтойлық медалі (2012) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Major Jeremy Roger Hansen|url=https://www.gg.ca/en/honours/recipients/126-237864|accessdate=2026-01-16|work=The Governor General of Canada|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Король Чарльз III тәж кигізу медалі – тәж кигізуге қосқан үлесі үшін британдық нұсқасы (мамыр 2023 ж.)
* Чарльз III мен Камилланың тәж кию рәсіміндегі Канаданың ту ұстаушысы &lt;ref name=&quot;canadadel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pm.gc.ca/en/news/news-releases/2023/05/03/prime-minister-announces-canadian-delegation-coronation-his-majesty|title=Prime Minister announces Canadian delegation to the Coronation of His Majesty King Charles III|publisher=Office of the Prime Minister of Canada|accessdate=3 May 2023|date=3 May 2023}}&lt;/ref&gt;
* Калгари Стэмпед Парад Маршалы (2023) &lt;ref name=&quot;calgarystampede&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.calgarystampede.com/stampede/parade/marshal|title=CALGARY STAMPEDE PARADE MARSHAL|publisher=Calgary Stampede|accessdate=14 June 2023|date=14 June 2023}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Канада ғарыштануы]]</text>
      <sha1>2gygrnd3ibqbyukzcgnaaddwrh3tkrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586612</id>
      <parentid>3586611</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Канада ғарыштануы|Канада ғарыштануы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Канада ғарышкерлері|Канада ғарышкерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13279" sha1="nkk12ixamkw4ful7i1kphmoivh85t2x" xml:space="preserve">{{Ғарышкер|Есімі=Джереми Хансен|Шынайы есімі=Jeremy Hansen|Суреті=|Суреттің аты=|Мемлекеті={{Байрақ|Канада}}|Туған кездегі есімі=Джереми Ричард Хансен|Мансабы=CSA ғарышкері, полковник, ұшқыш|Әскери атағы=Полковник|Экспедициялары=[[Артемида II]]|Ғарышта болған уақыты=10 күн|Туған күні=27.01.1976|Туған жері=Лондон, Онтарио,{{Ту|Канада}}|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Сыйлықтары=Canadian Forces' Decoration (CD)|Commons=Jeremy Hansen}}
'''Джереми Роджер Хансен''' (1976 жылы 27 қаңтарда туған) — Канада Корольдік Әскери-әуе күштерінің полковнигі және CSA ғарышкері . 2026 жылдың сәуірінде [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының маманы ретінде ол Жердің төменгі орбитасынан тыс ұшқан алғашқы [[АҚШ азаматы емес және [[Ай (серік)|Айға]] жақын жерге сапар шеккен алғашқы адам болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who is Jeremy Hansen, the Canadian tapped by NASA to fly around the moon?|url=https://canadiangeographic.ca/articles/who-is-jeremy-hansen-the-canadian-tapped-by-nasa-to-fly-around-the-moon/|accessdate=2026-04-09|work=canadiangeographic.ca|lang=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Артемида II экипажының қалған мүшелерімен бірге қашықтық рекордын жаңартып, [[Жер|Жерден]] ең алысқа ұшқан адамдардың бірі.

Хансенді Канада ғарыш агенттігі 2009 жылы Дэвид Сен-Жакпен бірге ғарышкерлерді іріктеуде таңдады. Ғарышкерлер корпусына қосылмас бұрын, Хансен Канада Корольдік әуе күштерінің капитаны қызметін атқарды, [[Альберта|Альбертадағы]] CFB Cold Lake әуежайында CF-18 жойғыш ұшағын басқарды және кейінірек полковник шеніне көтерілді.

== Өмірбаяны ==
Джереми Роджер Хансен 1976 жылы 27 қаңтарда Лондонда, Онтарио штатында, Гари Хансен мен Нэнси Гудтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі жағынан атасы Магнус Хансен 1929 жылы Даниядан Канадаға қоныс аударған. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bt.dk/navne/rummissionen-er-gaaet-verden-rundt-astronaut-ombord-har-danske-roedder|title=Rummissionen er gået verden rundt: Astronaut ombord har danske rødder|lang=Danish|work=bt.dk|accessdate=8 April 2025}}&lt;/ref&gt; Ол орта мектепте білім алу үшін Ингерсоллға көшпес бұрын Айлса Крейг маңындағы фермада өскен.

=== Білімі ===
12 жасында ол Лондондағы (Онтарио) 614-ші Канада Корольдік әуе кадет эскадрильясына қосылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Stallone|first=Lauren|date=2026-04-02|title=Local air cadets cheer on former member Jeremy Hansen during Artemis II launch|url=https://www.ctvnews.ca/london/article/local-air-cadets-cheer-on-former-member-jeremy-hansen-during-artemis-ii-launch/|accessdate=2026-04-09|work=CTVNews|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artemis II: The Canadian astronauts getting NASA back to the moon {{!}} Globalnews.ca|url=https://globalnews.ca/news/11751220/artemis-ii-jeremy-hansen-jenni-gibbons-canada/|accessdate=2026-04-09|work=Global News|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ингерсолл аудандық колледж институтын бітіргеннен кейін, Хансен Онтарио штатының Кингстон қаласындағы Корольдік әскери колледжде оқып, 1999 жылы ғарыш ғылымы бойынша ғылым бакалавры (үздік) дәрежесін бірінші дәрежелі құрметпен аяқтады.

Кейінірек ол 2000 жылы Корольдік әскери колледжде [[физика]] мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды, зерттеулері кең көру аймағындағы спутниктерді бақылауға бағытталған.

== Қызметі ==
2013 жылы Хансен Еуропалық ғарыш агенттігінің [[Сардиния|Сардиниядағы]] CAVES оқу бағдарламасында Сатоши Фурукава, Майкл Барратт, Джек Фишер, Алексей Овчинин және Паоло Несполимен бірге ғарышкер ретінде қызмет етті. &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Sauro|first=Francesco|title=Speleology as an analogue to space exploration: The ESA CAVES training programme|journal=Acta Astronautica|date=July 2021|volume=184|pages=150–166|doi=10.1016/j.actaastro.2021.04.003|bibcode=2021AcAau.184..150S}}&lt;/ref&gt;

2014 жылдың 10 маусымында NASA Хансеннің NEEMO 19 су асты барлау миссиясына Aquarius су асты зертханасында [[Гидронавт|акванавт]] ретінде қатысатынын жариялады. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Chung|first=Emily|date=September 8, 2014|title=Jeremy Hansen leads undersea 'spacewalks' on NEEMO 19 mission|url=https://www.cbc.ca/news/science/jeremy-hansen-leads-undersea-spacewalks-on-neemo-19-mission-1.2759488|work=[[CBC News]]}}&lt;/ref&gt; Миссия 2014 жылдың 7 қыркүйегінде басталып, жеті күнге созылды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2014/06/neemo-returns-two-new-underwater-missions/|title=NEEMO returns with two new underwater missions|author=Bergin|first=Chris|date=June 11, 2014|publisher=[[NASAspaceflight.com|NASASpaceflight]]|accessdate=June 24, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Артемида II ===
[[Сурет:Framing_the_Shot_(art002e009292).jpg|нобай|Хансеннің [[Артемида II|Artemis II]] айға ұшып бара жатқанда Orion ғарыш кемесінің терезесінен суретке түсіріп жатқаны көрініп тұр.]]
2023 жылдың 3 сәуірінде Джереми Хансен '''Артемида II''' миссиясының мүшесі ретінде таңдалып, Айға сапар шегетін алғашқы Канада азаматы болып жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title='It is glorious,' says astronaut Jeremy Hansen, announced as 1st Canadian to go to the Moon|url=https://www.cbc.ca/news/science/artemisii-astronauts-1.6796246|date=April 3, 2023}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылдың 1 сәуірінде ол аталған миссияның маманы ретінде ғарышқа аттанды. 6 сәуірде Айды айналып өтіп, 10 сәуір күні Тынық мұхитына сәтті қонды&lt;ref&gt;{{Cite news|date=April 10, 2026|title=SPECIAL COVERAGE {{!}} Artemis II crew return to Earth|url=https://www.cbc.ca/player/play/video/9.7159060}}&lt;/ref&gt;.

Осы сапары арқылы Хансен Жердің төменгі орбитасынан шыққан алғашқы шетелдік (АҚШ азаматы емес) ғарышкер және Ай маңына барған алғашқы канадалық ретінде тарихқа енді. Сондай-ақ ол Artemis II экипажының басқа мүшелерімен бірге адамзат тарихында Жерден ең алыс қашықтыққа ұшқан тұлғалардың бірі атанды.

=== Жеке өмірі ===
Джереми Хансен дәрігер және әйелдер денсаулығы саласындағы сарапшы Кэтрин Хансенмен некеде тұр, ерлі-зайыптылардың үш баласы бар.&lt;ref name=&quot;CSA Profile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp|title=Astronaut Jeremy Hansen's biography|date=February 2, 2023|publisher=[[Canadian Space Agency]]|accessdate=April 3, 2023}}&lt;/ref&gt; Хансен байырғы халықтардың білім-танымына ерекше қызығушылық танытады. Оның Artemis II миссиясына арналған жеке эмблемасын (патч) Сагкинг байырғы халқынан шыққан Анишинаабе суретшісі Генри Гуймонд жасап шыққан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2026-04-02|title=Who is Jeremy Hansen, the Canadian astronaut in the Artemis crew?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81n289739o|accessdate=2026-04-06|work=BBC|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;. Бұл эмблемада байырғы халықтардың «Жеті ата іліміне» (Seven Grandfather Teachings) негізделген нышандар бейнеленген&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|first=|date=2023-04-03|title=A look at Jeremy Hansen, astronaut destined to be first Canadian beyond the moon|url=https://www.richmond-news.com/national-news/a-look-at-jeremy-hansen-astronaut-destined-to-be-first-canadian-beyond-the-moon-6803468|accessdate=2026-04-06|work=Richmond News|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Канада Қарулы Күштерінің марапаты – 12 жылдық қызмет (2006 жылғы қазан) 
* Канада Корольдік Әскери-әуе күштерінің ұшқыш қанаттары (2002 жылғы мамыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-04-01|title='Be in that moment': Astronaut Jeremy Hansen's wife prepares for his lunar mission|url=https://montreal.citynews.ca/2026/04/01/be-in-that-moment-astronaut-jeremy-hansens-wife-prepares-for-his-lunar-mission/|accessdate=2026-04-09|work=CityNews Montreal|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Клэнси Шелдруп мемориалдық кубогы – негізгі ұшу курсының үздік түлегі (2001) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-07-21|title=Meet the NEEMO 18 and 19 Crews - NASA|url=https://www.nasa.gov/missions/analog-field-testing/meet-the-neemo-18-and-19-crews/|accessdate=2026-04-09|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Канада Әуе кадеттері лигасының сыйлығы – Канада Корольдік әскери колледжінің әуе күштерінің үздік түлегі (1999 жылғы мамыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-04-03|title=Meet the 4 astronauts who will circle the moon on NASA's Artemis II mission|url=https://www.click2houston.com/news/space-news/2023/04/03/meet-the-4-astronauts-who-will-circle-the-moon-on-nasas-artemis-ii-mission/|accessdate=2026-04-09|work=KPRC|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Канада Корольдік Географиялық Қоғамының (FRCGS) мүшесі
* Канада Корольдік Географиялық Қоғамының Алтын Медалі (2014) &lt;ref name=&quot;CSA Profile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp|title=Astronaut Jeremy Hansen's biography|date=February 2, 2023|publisher=[[Canadian Space Agency]]|accessdate=April 3, 2023}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biohansen.asp &quot;Astronaut Jeremy Hansen's biography&quot;]. [[Canadian Space Agency]]. February 2, 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 3,&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* II Елизавета патшайымның гауһар мерейтойлық медалі (2012) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Major Jeremy Roger Hansen|url=https://www.gg.ca/en/honours/recipients/126-237864|accessdate=2026-01-16|work=The Governor General of Canada|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Король Чарльз III тәж кигізу медалі – тәж кигізуге қосқан үлесі үшін британдық нұсқасы (мамыр 2023 ж.)
* Чарльз III мен Камилланың тәж кию рәсіміндегі Канаданың ту ұстаушысы &lt;ref name=&quot;canadadel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pm.gc.ca/en/news/news-releases/2023/05/03/prime-minister-announces-canadian-delegation-coronation-his-majesty|title=Prime Minister announces Canadian delegation to the Coronation of His Majesty King Charles III|publisher=Office of the Prime Minister of Canada|accessdate=3 May 2023|date=3 May 2023}}&lt;/ref&gt;
* Калгари Стэмпед Парад Маршалы (2023) &lt;ref name=&quot;calgarystampede&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.calgarystampede.com/stampede/parade/marshal|title=CALGARY STAMPEDE PARADE MARSHAL|publisher=Calgary Stampede|accessdate=14 June 2023|date=14 June 2023}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Канада ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>nkk12ixamkw4ful7i1kphmoivh85t2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Гловер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779196</id>
    <revision>
      <id>3586613</id>
      <parentid>3585588</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1976 жылы туғандар|1976 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23108" sha1="pubjb8bw7jgvdu4m76zk0qgl8365bnf" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
|Есімі = Виктор Гловер
|Шынайы есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Суреті = Jsc2023e0016433 alt.jpg
|Суреттің аты = Гловер, 2023 жыл
|Мемлекеті = {{USA}}
|Туған кездегі есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Мансабы = NASA [[ғарышкер]]і, [[сынақшы-ұшқыш]], Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері офицері
|Әскери атағы = {{!}}Капитан, Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері
|Экспедициялары = [[SpaceX Crew-1]] ([[Expedition 64]]/[[Expedition 65|65]]), [[Артемида II]]
|Ғарышта болған уақыты = 176{{nbsp}}күн, 8{{nbsp}}сағат, 1{{nbsp}}минут
|Туған күні = {{birth date and age|1976|4|30}}
|Туған жері = [[Помона]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні = 
|Қайтыс болған жері = 
|Сыйлықтары = NASA Distinguished Service Medal (2021)
|Commons = Victor Glover
}}

'''Виктор Джером Гловер кіші''' ({{lang-en|Victor Jerome Glover Jr.}}; 1976 жылғы 30 сәуірде туған) — америкалық [[Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері|әскери-теңіз офицері]], [[сынақшы-ұшқыш]] және NASA ғарышкері, 2013 жылғы топтың мүшесі. Бұрынғы [[F/A-18|F/A-18]] ұшқышы және АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебінің түлегі ретінде, ол 2020 жылы [[SpaceX Crew Dragon|SpaceX-тің Crew Dragon]] кемесінің Халықаралық ғарыш станциясына жасаған алғашқы операциялық ұшуында пилот болды. Гловер [[Expedition 64]] экспедициясында бортинженер болып қызмет атқарып, ХҒС-та ұзақ мерзім тұрған алғашқы қара нәсілді америкалық ғарышкер атанды. 2026 жылғы сәуірде Гловер [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының пилоты болды, осы сапар барысында ол Ай маңына жеткен алғашқы түрлі түсті нәсіл өкілі әрі Жерден ең алыс қашықтыққа барған төрт адамның бірі болды.

== Өмірбаяны ==
Виктор Джером Гловер кіші 1976 жылғы 30 сәуірде Помона, Калифорния қаласында дүниеге келген. Анасы Синтия Максвелл бухгалтер болған, ал әкесі Виктор Джером Гловер — зейнетке шыққан полиция қызметкері; екеуі де афроамерикалықтар.&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=A SoCal native is set to pilot NASA’s lunar mission — and become the first Black person to reach the moon |url=https://www.latimes.com/science/story/2026-03-30/socal-native-set-to-be-first-black-person-to-reach-moon |access-date=2026-04-06 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Оның атасы АҚШ Әуе күштерінде [[Корей соғысы|Корея соғысы]] кезеңінде қызмет еткен және авиация саласында мансап құруына кедергі болған қиындықтарға тап болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Victor Jerome Glover Biography: First Black NASA Pilot {{!}} BroadBiography |url=https://broadbiography.com/biography/people/victor-jerome-glover-biography/ |access-date=2023-11-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловердің ғылым мен инженерияға қызығушылығын әкесі қолдаған. Ол 1994 жылы Онтарио жоғары мектебін бітірген, сол жерде Jaguars [[америкалық футбол]] командасында квотербек және раннингбек болып ойнаған және мектептің 1994 жылғы «Жыл спортшысы» атағын алған.&lt;ref name=&quot;dailybulletin&quot;&gt;{{cite web |title=Astronaut candidate from Pomona hopes to someday man space station |url=https://www.dailybulletin.com/2013/06/28/astronaut-candidate-from-pomona-hopes-to-someday-man-space-station/ |website=dailybulletin.com |date=June 29, 2013 |publisher=[[Inland Valley Daily Bulletin]] |access-date=November 17, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasabio&quot;&gt;{{cite web |title=Victor J. Glover, Jr. (Commander, U.S. Navy) NASA Astronaut |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/victor-j-glover/biography |website=nasa.gov |date=February 4, 2016 |publisher=[[NASA]] |access-date=December 24, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол сырықпен секірумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cortese |first=Samantha |last2=DuBose |first2=Josh |date=2023-04-04 |title=Southern California native to pilot NASA’s next mission to the moon |url=https://ktla.com/news/local-news/southern-california-native-to-pilot-nasas-next-mission-to-the-moon/ |access-date=2026-04-06 |website=KTLA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловер California Polytechnic State University университетінің Сан-Луис-Обисподағы кампусында оқыған&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot; /&gt; және 1999 жылы жалпы инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алған. Cal Poly-де оқып жүргенде ол Phi Beta Sigma бауырластығының мүшесі болды,&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Mustangs күрес командасына қосылды, өйткені ол CIF штат біріншілігінде алтыншы орын алған еді,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 29, 1994 |title=Poly wrestling program brings in 11 newcomers |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=C-2}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 1996 жылғы Cal Poly футбол командасында 23-нөмірмен дефенсив-бэк ретінде ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 2, 1996 |title=Rosters |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=7 |edition=Goal Post}}&lt;/ref&gt;

2007 жылдан 2010 жылға дейін Гловер үш түрлі оқу орнынан үш магистр дәрежесін алды. Ол Калифорниядағы Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әуе күштерінің Air University оқу орнынан ұшу сынағы инженериясы бойынша [[Магистратура|магистр]], Монтерейдегі Әскери-теңіз жоғары мектебінен жүйелік инженерия бойынша магистр дәрежесін алды;&lt;ref name=&quot;space2021&quot;&gt;{{Cite web |author1=Vicky Stein |date=2021-04-27 |title=Victor Glover: NASA astronaut and SpaceX Crew Dragon pilot |url=https://www.space.com/victor-glover.html |access-date=2023-11-05 |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Алабама штатындағы Монтгомеридегі Air University оқу орнынан әскери операциялық өнер және ғылым магистрі дәрежесін иеленді.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;space2021&quot; /&gt;

Сонымен қатар, ол Naval Postgraduate School оқу орнынан ғарыштық жүйелер бойынша сертификат және Georgetown University университетінен заңнамалық зерттеулер бойынша сертификат алған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

=== Әскери мансабы ===
Гловер 1999 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне энсин шенімен қабылданды. Ол Флоридадағы Naval Air Station Pensacola базасында бастапқы ұшу даярлығынан өтіп, 2001 жылы әскери-теңіз ұшқышы қанат белгісін алды. Кейін Сан-Диегодағы Marine Corps Air Station Miramar базасында VMFAT-101 құрамында F/A-18C Hornet ұшағына даярлықтан өтті. 2003 жылы ол Вирджиниядағы Naval Air Station Oceana базасында орналасқан [[VFA-34]] құрамына тағайындалды. VFA-34 құрамында ол USS ''John F. Kennedy'' кемесінің соңғы жорығына қатысып, Operation Iraqi Freedom операциясын қолдау миссиясына атсалысты.

2006 жылғы маусымда Гловер АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебіне қабылданды. 2007 жылғы маусымда оқуын бітірген соң, ол сынақшы-ұшқыш болып тағайындалып, Калифорниядағы Naval Air Weapons Station China Lake базасындағы [[VX-31]] бөлімінде даму сынақтары турын бастады. 2011 жылы ол бөлім басшысы ретіндегі қызметке [[VFA-195]] құрамына тағайындалды. Жапониядағы [[Naval Air Facility Atsugi]] базасында орналасқан VFA-195 құрамы USS ''George Washington'' кемесінде Батыс Тынық мұхитындағы теңіз операцияларын қолдау мақсатында қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;AFJL2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Glover |first1=Victor J. |title=Talking Back-Weapons, Warfare, and Feedback |journal=Air Force Journal of Logistics |date=2011 |volume=35 |issue=1–2 |pages=134–142 |url=https://www.proquest.com/openview/bda1457fc1c773106366bb7826406d73/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=33909 |access-date=October 1, 2020}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы ғарышкер кандидат болып таңдалған сәтте, Гловер Washington, D.C. қаласында сенатор John McCainнің жеке штабында заңнамалық мәселелер бойынша тағылымдамадан өтуші ретінде қызмет атқарып жүрген еді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/college/2017/05/18/how-i-became-an-astronaut-victor-glover/37431155/|title=How I became an astronaut: Victor Glover|last=Hutcheson|first=Susannah|newspaper=USA Today|date=May 18, 2017|access-date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

Қызмет жолында Гловер 40-тан астам әуе кемесінде 3000 ұшу сағатын жинақтап, әуе тасымалдаушы кемеге 400-ден астам қону және 24 жауынгерлік миссия орындаған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Оның шақыру аты — «Ike», бұл атты оған алғашқы командирлерінің бірі берген, мағынасы — «I know everything» («Мен бәрін білемін»).&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot;&gt;{{cite web |last1=Campbell |first1=Carolyn |title=VISIT HOUSTON CONVERSATION WITH ASTRONAUTS GLOVER &amp; HOPKINS |url=https://www.visithoustontexas.com/blog/post/visit-houston-conversation-with-astronauts-glover-hopkins/ |website=Visit Houston |access-date=October 1, 2020 |language=en-us |date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== NASA мансабы ===
[[File:NASA astronauts work aboard the SpaceX Crew Dragon (iss064e004754).jpg|thumb|Гловер және оның экипаждастары [[SpaceX Crew-1]] кемесінің [[Crew Dragon Resilience|Resilience]] капсуласының ішінде, ХҒС-қа жақындау кезінде, 2020 жыл]]
[[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|Artemis II экипажының ресми суреті, сол жақтан сағат тілімен: [[Christina Koch]], Гловер, [[Jeremy Hansen]] және [[Reid Wiseman]]]]

Гловер 2013 жылғы маусымда NASA-ның 21-тобындағы ғарышкерлер құрамының мүшесі ретінде таныстырылып, 2015 жылы даярлығын аяқтады.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

==== Expedition 64/65 ====
2018 жылғы тамызда Гловер NASA-ның Commercial Crew бағдарламасының астронавты ретінде таныстырылып, SpaceX-тің [[Crew Dragon]] кемесінің алғашқы операциялық ұшуына — сондай-ақ жалпы алғанда екінші пилотталған ұшуына — тағайындалды.&lt;ref name=&quot;nasacc_crew&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft |title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft |date=August 3, 2018 |access-date=August 4, 2018 |website=NASA}}&lt;/ref&gt; Осы миссия аясында ол алты айдан астам уақыт бойы [[Expedition 64|64]] және [[Expedition 65|65]] экспедицияларында станция жүйелері бойынша бортинженер қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64 |title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making |last=Gohd |first=Chelsea |work=Space.com |date=February 1, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Гловер — International Space Station станциясында қысқа мерзімді сапармен емес, толыққанды ұзақ экспедиция мүшесі ретінде өмір сүрген алғашқы қара нәсілді америкалық астронавт. ''The New York Times'' басылымының жазуынша:&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html |title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station. |last=Waller |first=Allyson |work=The New York Times |date=2020-11-15 |access-date=2020-11-17 }}&lt;/ref&gt;

SpaceX Crew Dragon кемесінің ''Resilience'' капсуласы 2020 жылғы 15 қарашада ұшырылып, Гловермен бірге NASA астронавттары Michael S. Hopkins, Shannon Walker және JAXA астронавты Soichi Noguchiнi алып ұшты. Олар 17 қарашада Халықаралық ғарыш станциясына жетті.&lt;ref name=&quot;SpaceVG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station |title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay |last=Wall |first=Mike |work=Space.com |date=November 17, 2020 |access-date=November 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Станцияда болған кезінде, 2020 жылғы 9 желтоқсанда ол NASA-ның [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis бағдарламасы]] бойынша Айға ерте миссияларға қатыса алатын 18 астронавттың бірі болып таңдалды.&lt;ref name=&quot;ArtemisSelection&quot;&gt;{{Cite press release |title=NASA Names Artemis Team of Astronauts Eligible for Early Moon Missions |date=2020-12-09 |publisher=NASA |location=Washington, D.C. |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-artemis-team-of-astronauts-eligible-for-early-moon-missions |last1=Warner |first1=Cheryl |last2=Dean |first2=Brandi |last3=Sumner |first3=Megan |access-date=2022-11-22}}&lt;/ref&gt;

Гловер өзінің алғашқы ашық ғарышқа шығуын 2021 жылғы 27 қаңтарда жасап, Хопкинспен бірге ''Columbus'' модулін жаңарту жұмыстарын алты сағаттан астам уақыт орындады.&lt;ref name=&quot;Spacewalk1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/01/27/us/iss-january-spacewalk-glover-hopkins-scn-trnd/index.html |title=NASA astronauts Victor Glover, Mike Hopkins conduct spacewalk Wednesday |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=January 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Екінші ашық ғарышқа шығу кезінде, тағы да Хопкинспен бірге, ол сыртқы сынған камераны ауыстырды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot; /&gt; Үшінші ғарышқа шығуында ол Kate Rubinsпен бірге станцияның қуат жүйесін жаңартуды бастады, бұл жаңа күн панельдерін орнатуға дайындық болатын.&lt;ref name=&quot;Spacewalk3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/02/28/world/nasa-spacewalk-rubins-glover-scn/index.html |title=Astronauts Kate Rubins and Victor Glover conducted a Sunday spacewalk |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=February 28, 2021 |access-date=February 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 24 ақпанда NASA вице-президент Kamala Harris пен Гловер арасындағы ХҒС-тағы бейнеқоңырауды жариялады. NASA мәліметінше, «әңгіме адамзаттың ғарышқа ұшу мұрасынан бастап, Жерді ғарыш станциясынан бақылау, Гловердің орбиталық зертханада жасаған тарихи миссиясы және Айдан Марсқа дейінгі сапарларға дайындық тақырыптарын қамтыды».&lt;ref name=&quot;KHarris&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/vice-president-kamala-harris-calls-nasa-astronaut-victor-glover |title=Vice President Kamala Harris Calls NASA Astronaut Victor Glover |last=Etkind |first=Mark |publisher=NASA |date=February 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Artemis II ====
2023 жылғы 8 сәуірде Гловер Artemis II миссиясының пилоты болып жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CaPcWrZqVEo |website=YouTube |publisher=CBS News |access-date=3 April 2023 |title=Watch Live: NASA announces astronauts for Artemis II moon flyby mission}}&lt;/ref&gt; Бұл миссия 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылып, 2026 жылғы 6 сәуірде Ай маңынан ұшып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |last=Low |first=Lauren E. |publisher=NASA |date=2026-04-01 |access-date=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasa20241205&quot;&gt;{{Cite web |last=Donaldson |first=Abbey A. |date=2024-12-05 |title=NASA Shares Orion Heat Shield Findings, Updates Artemis Moon Missions |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-shares-orion-heat-shield-findings-updates-artemis-moon-missions/ |access-date=2024-12-05 |website=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Eric |date=2025-09-23 |title=NASA targeting early February for Artemis II mission to the Moon |url=https://arstechnica.com/space/2025/09/nasa-targeting-early-february-for-artemis-ii-mission-to-the-moon/ |access-date=2025-12-16 |website=Ars Technica |language=en}}&lt;/ref&gt; Миссия барысында Гловер NASA астронавттары Reid Wiseman және Christina Koch, сондай-ақ Canadian Space Agency астронавты Jeremy Hansenмен бірге Жерден адамзат тарихындағы ең алыс қашықтыққа жеткен экипаж құрамында болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasas-artemis-ii-crew-eclipses-record-for-farthest-human-spaceflight/ |title=NASA’s Artemis II Crew Eclipses Record for Farthest Human Spaceflight |publisher=NASA |date=2026-04-06 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-welcomes-record-setting-artemis-ii-moonfarers-back-to-earth/ |title=NASA Welcomes Record-Setting Artemis II Moonfarers Back to Earth |publisher=NASA |date=2026-04-10 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Гловер Дионна Одом Гловерге үйленген, олардың төрт қызы бар.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ashton|first1=Jennifer|title=ABC News' Dr. Ashton interviews NASA astronauts Kate Rubins and Victor Glover on the ISS|url=https://www.youtube.com/watch?v=Dlr4AF5zPWA|access-date=December 22, 2020|website=YouTube|publisher=ABC News|time=25:44}}&lt;/ref&gt;

Гловер — [[Христиандық|христиан]], әйелімен бірге Техас штатындағы Friendswood, Texas қаласында Churches of Christ қауымына барады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ross |first1=Bobby Jr. |title=Christian astronaut pilots first moon mission in 53 years |url=https://christianchronicle.org/christian-astronaut-pilots-first-moon-mission-in-53-years/ |website=The Christian Chronicle |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt; Ол сенімін өз мансабындағы басты шабыт көздерінің бірі деп атап өткен және ХҒС-қа Інжіл мен communion cupтарды қоса алғанда бірнеше діни заттарды алып барған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Foust |first1=Michael |title=Meet the Man of Faith Helping Pilot NASA’s Historic Return to the Moon |url=https://www.crosswalk.com/headlines/contributors/michael-foust/meet-the-man-of-faith-helping-pilot-nasas-historic-return-to-the-moon.html |website=Crosswalk |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;

Гловер жұмысқа бара жатқанда аптасына екі рет Whitey on the Moon шығармасын тыңдайтынын айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kramer |first=Miriam |date=2023-04-18 |title=Artemis II pilot Victor Glover wants to talk about &quot;Whitey on the Moon&quot; with his colleagues |url=https://www.axios.com/2023/04/18/nasa-astronaut-victor-glover-whitey-on-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Библиография ==
* {{Cite book|title=Talking Back: Weapons, Warfare, and Feedback|last=Glover|first=Victor J.|publisher=BiblioScholar Dissertations|year=2012|isbn=978-1286863367}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Victor Glover}}
* [https://www.nasa.gov/people/victor-j-glover-jr/ NASA сайтындағы өмірбаяны]
* {{IMDb name|8585541}}
* {{twitter|AstroVicGlover|Victor Glover}}
* {{C-SPAN|126980}}

{{DEFAULTSORT:Гловер, Виктор}}
[[Санат:Америкалық ғарышкерлер]]
[[Санат:NASA ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>pubjb8bw7jgvdu4m76zk0qgl8365bnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586614</id>
      <parentid>3586613</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Америкалық ғарышкерлер|Америкалық ғарышкерлер]]» деген санатты аластады; «[[Санат:АҚШ ғарышкерлері|АҚШ ғарышкерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23096" sha1="gc4ocphth32kpjl4fxw8l4u0b6hgmjp" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
|Есімі = Виктор Гловер
|Шынайы есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Суреті = Jsc2023e0016433 alt.jpg
|Суреттің аты = Гловер, 2023 жыл
|Мемлекеті = {{USA}}
|Туған кездегі есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Мансабы = NASA [[ғарышкер]]і, [[сынақшы-ұшқыш]], Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері офицері
|Әскери атағы = {{!}}Капитан, Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері
|Экспедициялары = [[SpaceX Crew-1]] ([[Expedition 64]]/[[Expedition 65|65]]), [[Артемида II]]
|Ғарышта болған уақыты = 176{{nbsp}}күн, 8{{nbsp}}сағат, 1{{nbsp}}минут
|Туған күні = {{birth date and age|1976|4|30}}
|Туған жері = [[Помона]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні = 
|Қайтыс болған жері = 
|Сыйлықтары = NASA Distinguished Service Medal (2021)
|Commons = Victor Glover
}}

'''Виктор Джером Гловер кіші''' ({{lang-en|Victor Jerome Glover Jr.}}; 1976 жылғы 30 сәуірде туған) — америкалық [[Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері|әскери-теңіз офицері]], [[сынақшы-ұшқыш]] және NASA ғарышкері, 2013 жылғы топтың мүшесі. Бұрынғы [[F/A-18|F/A-18]] ұшқышы және АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебінің түлегі ретінде, ол 2020 жылы [[SpaceX Crew Dragon|SpaceX-тің Crew Dragon]] кемесінің Халықаралық ғарыш станциясына жасаған алғашқы операциялық ұшуында пилот болды. Гловер [[Expedition 64]] экспедициясында бортинженер болып қызмет атқарып, ХҒС-та ұзақ мерзім тұрған алғашқы қара нәсілді америкалық ғарышкер атанды. 2026 жылғы сәуірде Гловер [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының пилоты болды, осы сапар барысында ол Ай маңына жеткен алғашқы түрлі түсті нәсіл өкілі әрі Жерден ең алыс қашықтыққа барған төрт адамның бірі болды.

== Өмірбаяны ==
Виктор Джером Гловер кіші 1976 жылғы 30 сәуірде Помона, Калифорния қаласында дүниеге келген. Анасы Синтия Максвелл бухгалтер болған, ал әкесі Виктор Джером Гловер — зейнетке шыққан полиция қызметкері; екеуі де афроамерикалықтар.&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=A SoCal native is set to pilot NASA’s lunar mission — and become the first Black person to reach the moon |url=https://www.latimes.com/science/story/2026-03-30/socal-native-set-to-be-first-black-person-to-reach-moon |access-date=2026-04-06 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Оның атасы АҚШ Әуе күштерінде [[Корей соғысы|Корея соғысы]] кезеңінде қызмет еткен және авиация саласында мансап құруына кедергі болған қиындықтарға тап болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Victor Jerome Glover Biography: First Black NASA Pilot {{!}} BroadBiography |url=https://broadbiography.com/biography/people/victor-jerome-glover-biography/ |access-date=2023-11-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловердің ғылым мен инженерияға қызығушылығын әкесі қолдаған. Ол 1994 жылы Онтарио жоғары мектебін бітірген, сол жерде Jaguars [[америкалық футбол]] командасында квотербек және раннингбек болып ойнаған және мектептің 1994 жылғы «Жыл спортшысы» атағын алған.&lt;ref name=&quot;dailybulletin&quot;&gt;{{cite web |title=Astronaut candidate from Pomona hopes to someday man space station |url=https://www.dailybulletin.com/2013/06/28/astronaut-candidate-from-pomona-hopes-to-someday-man-space-station/ |website=dailybulletin.com |date=June 29, 2013 |publisher=[[Inland Valley Daily Bulletin]] |access-date=November 17, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasabio&quot;&gt;{{cite web |title=Victor J. Glover, Jr. (Commander, U.S. Navy) NASA Astronaut |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/victor-j-glover/biography |website=nasa.gov |date=February 4, 2016 |publisher=[[NASA]] |access-date=December 24, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол сырықпен секірумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cortese |first=Samantha |last2=DuBose |first2=Josh |date=2023-04-04 |title=Southern California native to pilot NASA’s next mission to the moon |url=https://ktla.com/news/local-news/southern-california-native-to-pilot-nasas-next-mission-to-the-moon/ |access-date=2026-04-06 |website=KTLA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловер California Polytechnic State University университетінің Сан-Луис-Обисподағы кампусында оқыған&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot; /&gt; және 1999 жылы жалпы инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алған. Cal Poly-де оқып жүргенде ол Phi Beta Sigma бауырластығының мүшесі болды,&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Mustangs күрес командасына қосылды, өйткені ол CIF штат біріншілігінде алтыншы орын алған еді,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 29, 1994 |title=Poly wrestling program brings in 11 newcomers |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=C-2}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 1996 жылғы Cal Poly футбол командасында 23-нөмірмен дефенсив-бэк ретінде ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 2, 1996 |title=Rosters |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=7 |edition=Goal Post}}&lt;/ref&gt;

2007 жылдан 2010 жылға дейін Гловер үш түрлі оқу орнынан үш магистр дәрежесін алды. Ол Калифорниядағы Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әуе күштерінің Air University оқу орнынан ұшу сынағы инженериясы бойынша [[Магистратура|магистр]], Монтерейдегі Әскери-теңіз жоғары мектебінен жүйелік инженерия бойынша магистр дәрежесін алды;&lt;ref name=&quot;space2021&quot;&gt;{{Cite web |author1=Vicky Stein |date=2021-04-27 |title=Victor Glover: NASA astronaut and SpaceX Crew Dragon pilot |url=https://www.space.com/victor-glover.html |access-date=2023-11-05 |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Алабама штатындағы Монтгомеридегі Air University оқу орнынан әскери операциялық өнер және ғылым магистрі дәрежесін иеленді.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;space2021&quot; /&gt;

Сонымен қатар, ол Naval Postgraduate School оқу орнынан ғарыштық жүйелер бойынша сертификат және Georgetown University университетінен заңнамалық зерттеулер бойынша сертификат алған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

=== Әскери мансабы ===
Гловер 1999 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне энсин шенімен қабылданды. Ол Флоридадағы Naval Air Station Pensacola базасында бастапқы ұшу даярлығынан өтіп, 2001 жылы әскери-теңіз ұшқышы қанат белгісін алды. Кейін Сан-Диегодағы Marine Corps Air Station Miramar базасында VMFAT-101 құрамында F/A-18C Hornet ұшағына даярлықтан өтті. 2003 жылы ол Вирджиниядағы Naval Air Station Oceana базасында орналасқан [[VFA-34]] құрамына тағайындалды. VFA-34 құрамында ол USS ''John F. Kennedy'' кемесінің соңғы жорығына қатысып, Operation Iraqi Freedom операциясын қолдау миссиясына атсалысты.

2006 жылғы маусымда Гловер АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебіне қабылданды. 2007 жылғы маусымда оқуын бітірген соң, ол сынақшы-ұшқыш болып тағайындалып, Калифорниядағы Naval Air Weapons Station China Lake базасындағы [[VX-31]] бөлімінде даму сынақтары турын бастады. 2011 жылы ол бөлім басшысы ретіндегі қызметке [[VFA-195]] құрамына тағайындалды. Жапониядағы [[Naval Air Facility Atsugi]] базасында орналасқан VFA-195 құрамы USS ''George Washington'' кемесінде Батыс Тынық мұхитындағы теңіз операцияларын қолдау мақсатында қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;AFJL2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Glover |first1=Victor J. |title=Talking Back-Weapons, Warfare, and Feedback |journal=Air Force Journal of Logistics |date=2011 |volume=35 |issue=1–2 |pages=134–142 |url=https://www.proquest.com/openview/bda1457fc1c773106366bb7826406d73/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=33909 |access-date=October 1, 2020}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы ғарышкер кандидат болып таңдалған сәтте, Гловер Washington, D.C. қаласында сенатор John McCainнің жеке штабында заңнамалық мәселелер бойынша тағылымдамадан өтуші ретінде қызмет атқарып жүрген еді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/college/2017/05/18/how-i-became-an-astronaut-victor-glover/37431155/|title=How I became an astronaut: Victor Glover|last=Hutcheson|first=Susannah|newspaper=USA Today|date=May 18, 2017|access-date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

Қызмет жолында Гловер 40-тан астам әуе кемесінде 3000 ұшу сағатын жинақтап, әуе тасымалдаушы кемеге 400-ден астам қону және 24 жауынгерлік миссия орындаған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Оның шақыру аты — «Ike», бұл атты оған алғашқы командирлерінің бірі берген, мағынасы — «I know everything» («Мен бәрін білемін»).&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot;&gt;{{cite web |last1=Campbell |first1=Carolyn |title=VISIT HOUSTON CONVERSATION WITH ASTRONAUTS GLOVER &amp; HOPKINS |url=https://www.visithoustontexas.com/blog/post/visit-houston-conversation-with-astronauts-glover-hopkins/ |website=Visit Houston |access-date=October 1, 2020 |language=en-us |date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== NASA мансабы ===
[[File:NASA astronauts work aboard the SpaceX Crew Dragon (iss064e004754).jpg|thumb|Гловер және оның экипаждастары [[SpaceX Crew-1]] кемесінің [[Crew Dragon Resilience|Resilience]] капсуласының ішінде, ХҒС-қа жақындау кезінде, 2020 жыл]]
[[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|Artemis II экипажының ресми суреті, сол жақтан сағат тілімен: [[Christina Koch]], Гловер, [[Jeremy Hansen]] және [[Reid Wiseman]]]]

Гловер 2013 жылғы маусымда NASA-ның 21-тобындағы ғарышкерлер құрамының мүшесі ретінде таныстырылып, 2015 жылы даярлығын аяқтады.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

==== Expedition 64/65 ====
2018 жылғы тамызда Гловер NASA-ның Commercial Crew бағдарламасының астронавты ретінде таныстырылып, SpaceX-тің [[Crew Dragon]] кемесінің алғашқы операциялық ұшуына — сондай-ақ жалпы алғанда екінші пилотталған ұшуына — тағайындалды.&lt;ref name=&quot;nasacc_crew&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft |title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft |date=August 3, 2018 |access-date=August 4, 2018 |website=NASA}}&lt;/ref&gt; Осы миссия аясында ол алты айдан астам уақыт бойы [[Expedition 64|64]] және [[Expedition 65|65]] экспедицияларында станция жүйелері бойынша бортинженер қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64 |title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making |last=Gohd |first=Chelsea |work=Space.com |date=February 1, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Гловер — International Space Station станциясында қысқа мерзімді сапармен емес, толыққанды ұзақ экспедиция мүшесі ретінде өмір сүрген алғашқы қара нәсілді америкалық астронавт. ''The New York Times'' басылымының жазуынша:&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html |title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station. |last=Waller |first=Allyson |work=The New York Times |date=2020-11-15 |access-date=2020-11-17 }}&lt;/ref&gt;

SpaceX Crew Dragon кемесінің ''Resilience'' капсуласы 2020 жылғы 15 қарашада ұшырылып, Гловермен бірге NASA астронавттары Michael S. Hopkins, Shannon Walker және JAXA астронавты Soichi Noguchiнi алып ұшты. Олар 17 қарашада Халықаралық ғарыш станциясына жетті.&lt;ref name=&quot;SpaceVG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station |title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay |last=Wall |first=Mike |work=Space.com |date=November 17, 2020 |access-date=November 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Станцияда болған кезінде, 2020 жылғы 9 желтоқсанда ол NASA-ның [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis бағдарламасы]] бойынша Айға ерте миссияларға қатыса алатын 18 астронавттың бірі болып таңдалды.&lt;ref name=&quot;ArtemisSelection&quot;&gt;{{Cite press release |title=NASA Names Artemis Team of Astronauts Eligible for Early Moon Missions |date=2020-12-09 |publisher=NASA |location=Washington, D.C. |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-artemis-team-of-astronauts-eligible-for-early-moon-missions |last1=Warner |first1=Cheryl |last2=Dean |first2=Brandi |last3=Sumner |first3=Megan |access-date=2022-11-22}}&lt;/ref&gt;

Гловер өзінің алғашқы ашық ғарышқа шығуын 2021 жылғы 27 қаңтарда жасап, Хопкинспен бірге ''Columbus'' модулін жаңарту жұмыстарын алты сағаттан астам уақыт орындады.&lt;ref name=&quot;Spacewalk1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/01/27/us/iss-january-spacewalk-glover-hopkins-scn-trnd/index.html |title=NASA astronauts Victor Glover, Mike Hopkins conduct spacewalk Wednesday |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=January 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Екінші ашық ғарышқа шығу кезінде, тағы да Хопкинспен бірге, ол сыртқы сынған камераны ауыстырды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot; /&gt; Үшінші ғарышқа шығуында ол Kate Rubinsпен бірге станцияның қуат жүйесін жаңартуды бастады, бұл жаңа күн панельдерін орнатуға дайындық болатын.&lt;ref name=&quot;Spacewalk3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/02/28/world/nasa-spacewalk-rubins-glover-scn/index.html |title=Astronauts Kate Rubins and Victor Glover conducted a Sunday spacewalk |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=February 28, 2021 |access-date=February 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 24 ақпанда NASA вице-президент Kamala Harris пен Гловер арасындағы ХҒС-тағы бейнеқоңырауды жариялады. NASA мәліметінше, «әңгіме адамзаттың ғарышқа ұшу мұрасынан бастап, Жерді ғарыш станциясынан бақылау, Гловердің орбиталық зертханада жасаған тарихи миссиясы және Айдан Марсқа дейінгі сапарларға дайындық тақырыптарын қамтыды».&lt;ref name=&quot;KHarris&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/vice-president-kamala-harris-calls-nasa-astronaut-victor-glover |title=Vice President Kamala Harris Calls NASA Astronaut Victor Glover |last=Etkind |first=Mark |publisher=NASA |date=February 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Artemis II ====
2023 жылғы 8 сәуірде Гловер Artemis II миссиясының пилоты болып жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CaPcWrZqVEo |website=YouTube |publisher=CBS News |access-date=3 April 2023 |title=Watch Live: NASA announces astronauts for Artemis II moon flyby mission}}&lt;/ref&gt; Бұл миссия 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылып, 2026 жылғы 6 сәуірде Ай маңынан ұшып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |last=Low |first=Lauren E. |publisher=NASA |date=2026-04-01 |access-date=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasa20241205&quot;&gt;{{Cite web |last=Donaldson |first=Abbey A. |date=2024-12-05 |title=NASA Shares Orion Heat Shield Findings, Updates Artemis Moon Missions |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-shares-orion-heat-shield-findings-updates-artemis-moon-missions/ |access-date=2024-12-05 |website=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Eric |date=2025-09-23 |title=NASA targeting early February for Artemis II mission to the Moon |url=https://arstechnica.com/space/2025/09/nasa-targeting-early-february-for-artemis-ii-mission-to-the-moon/ |access-date=2025-12-16 |website=Ars Technica |language=en}}&lt;/ref&gt; Миссия барысында Гловер NASA астронавттары Reid Wiseman және Christina Koch, сондай-ақ Canadian Space Agency астронавты Jeremy Hansenмен бірге Жерден адамзат тарихындағы ең алыс қашықтыққа жеткен экипаж құрамында болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasas-artemis-ii-crew-eclipses-record-for-farthest-human-spaceflight/ |title=NASA’s Artemis II Crew Eclipses Record for Farthest Human Spaceflight |publisher=NASA |date=2026-04-06 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-welcomes-record-setting-artemis-ii-moonfarers-back-to-earth/ |title=NASA Welcomes Record-Setting Artemis II Moonfarers Back to Earth |publisher=NASA |date=2026-04-10 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Гловер Дионна Одом Гловерге үйленген, олардың төрт қызы бар.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ashton|first1=Jennifer|title=ABC News' Dr. Ashton interviews NASA astronauts Kate Rubins and Victor Glover on the ISS|url=https://www.youtube.com/watch?v=Dlr4AF5zPWA|access-date=December 22, 2020|website=YouTube|publisher=ABC News|time=25:44}}&lt;/ref&gt;

Гловер — [[Христиандық|христиан]], әйелімен бірге Техас штатындағы Friendswood, Texas қаласында Churches of Christ қауымына барады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ross |first1=Bobby Jr. |title=Christian astronaut pilots first moon mission in 53 years |url=https://christianchronicle.org/christian-astronaut-pilots-first-moon-mission-in-53-years/ |website=The Christian Chronicle |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt; Ол сенімін өз мансабындағы басты шабыт көздерінің бірі деп атап өткен және ХҒС-қа Інжіл мен communion cupтарды қоса алғанда бірнеше діни заттарды алып барған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Foust |first1=Michael |title=Meet the Man of Faith Helping Pilot NASA’s Historic Return to the Moon |url=https://www.crosswalk.com/headlines/contributors/michael-foust/meet-the-man-of-faith-helping-pilot-nasas-historic-return-to-the-moon.html |website=Crosswalk |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;

Гловер жұмысқа бара жатқанда аптасына екі рет Whitey on the Moon шығармасын тыңдайтынын айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kramer |first=Miriam |date=2023-04-18 |title=Artemis II pilot Victor Glover wants to talk about &quot;Whitey on the Moon&quot; with his colleagues |url=https://www.axios.com/2023/04/18/nasa-astronaut-victor-glover-whitey-on-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Библиография ==
* {{Cite book|title=Talking Back: Weapons, Warfare, and Feedback|last=Glover|first=Victor J.|publisher=BiblioScholar Dissertations|year=2012|isbn=978-1286863367}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Victor Glover}}
* [https://www.nasa.gov/people/victor-j-glover-jr/ NASA сайтындағы өмірбаяны]
* {{IMDb name|8585541}}
* {{twitter|AstroVicGlover|Victor Glover}}
* {{C-SPAN|126980}}

{{DEFAULTSORT:Гловер, Виктор}}
[[Санат:АҚШ ғарышкерлері]]
[[Санат:NASA ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>gc4ocphth32kpjl4fxw8l4u0b6hgmjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586616</id>
      <parentid>3586614</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:NASA ғарышкерлері|NASA ғарышкерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23051" sha1="ikpdt1bcu4synh909v272zs6fg7avnf" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
|Есімі = Виктор Гловер
|Шынайы есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Суреті = Jsc2023e0016433 alt.jpg
|Суреттің аты = Гловер, 2023 жыл
|Мемлекеті = {{USA}}
|Туған кездегі есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Мансабы = NASA [[ғарышкер]]і, [[сынақшы-ұшқыш]], Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері офицері
|Әскери атағы = {{!}}Капитан, Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері
|Экспедициялары = [[SpaceX Crew-1]] ([[Expedition 64]]/[[Expedition 65|65]]), [[Артемида II]]
|Ғарышта болған уақыты = 176{{nbsp}}күн, 8{{nbsp}}сағат, 1{{nbsp}}минут
|Туған күні = {{birth date and age|1976|4|30}}
|Туған жері = [[Помона]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні = 
|Қайтыс болған жері = 
|Сыйлықтары = NASA Distinguished Service Medal (2021)
|Commons = Victor Glover
}}

'''Виктор Джером Гловер кіші''' ({{lang-en|Victor Jerome Glover Jr.}}; 1976 жылғы 30 сәуірде туған) — америкалық [[Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері|әскери-теңіз офицері]], [[сынақшы-ұшқыш]] және NASA ғарышкері, 2013 жылғы топтың мүшесі. Бұрынғы [[F/A-18|F/A-18]] ұшқышы және АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебінің түлегі ретінде, ол 2020 жылы [[SpaceX Crew Dragon|SpaceX-тің Crew Dragon]] кемесінің Халықаралық ғарыш станциясына жасаған алғашқы операциялық ұшуында пилот болды. Гловер [[Expedition 64]] экспедициясында бортинженер болып қызмет атқарып, ХҒС-та ұзақ мерзім тұрған алғашқы қара нәсілді америкалық ғарышкер атанды. 2026 жылғы сәуірде Гловер [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының пилоты болды, осы сапар барысында ол Ай маңына жеткен алғашқы түрлі түсті нәсіл өкілі әрі Жерден ең алыс қашықтыққа барған төрт адамның бірі болды.

== Өмірбаяны ==
Виктор Джером Гловер кіші 1976 жылғы 30 сәуірде Помона, Калифорния қаласында дүниеге келген. Анасы Синтия Максвелл бухгалтер болған, ал әкесі Виктор Джером Гловер — зейнетке шыққан полиция қызметкері; екеуі де афроамерикалықтар.&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=A SoCal native is set to pilot NASA’s lunar mission — and become the first Black person to reach the moon |url=https://www.latimes.com/science/story/2026-03-30/socal-native-set-to-be-first-black-person-to-reach-moon |access-date=2026-04-06 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Оның атасы АҚШ Әуе күштерінде [[Корей соғысы|Корея соғысы]] кезеңінде қызмет еткен және авиация саласында мансап құруына кедергі болған қиындықтарға тап болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Victor Jerome Glover Biography: First Black NASA Pilot {{!}} BroadBiography |url=https://broadbiography.com/biography/people/victor-jerome-glover-biography/ |access-date=2023-11-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловердің ғылым мен инженерияға қызығушылығын әкесі қолдаған. Ол 1994 жылы Онтарио жоғары мектебін бітірген, сол жерде Jaguars [[америкалық футбол]] командасында квотербек және раннингбек болып ойнаған және мектептің 1994 жылғы «Жыл спортшысы» атағын алған.&lt;ref name=&quot;dailybulletin&quot;&gt;{{cite web |title=Astronaut candidate from Pomona hopes to someday man space station |url=https://www.dailybulletin.com/2013/06/28/astronaut-candidate-from-pomona-hopes-to-someday-man-space-station/ |website=dailybulletin.com |date=June 29, 2013 |publisher=[[Inland Valley Daily Bulletin]] |access-date=November 17, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasabio&quot;&gt;{{cite web |title=Victor J. Glover, Jr. (Commander, U.S. Navy) NASA Astronaut |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/victor-j-glover/biography |website=nasa.gov |date=February 4, 2016 |publisher=[[NASA]] |access-date=December 24, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол сырықпен секірумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cortese |first=Samantha |last2=DuBose |first2=Josh |date=2023-04-04 |title=Southern California native to pilot NASA’s next mission to the moon |url=https://ktla.com/news/local-news/southern-california-native-to-pilot-nasas-next-mission-to-the-moon/ |access-date=2026-04-06 |website=KTLA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловер California Polytechnic State University университетінің Сан-Луис-Обисподағы кампусында оқыған&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot; /&gt; және 1999 жылы жалпы инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алған. Cal Poly-де оқып жүргенде ол Phi Beta Sigma бауырластығының мүшесі болды,&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Mustangs күрес командасына қосылды, өйткені ол CIF штат біріншілігінде алтыншы орын алған еді,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 29, 1994 |title=Poly wrestling program brings in 11 newcomers |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=C-2}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 1996 жылғы Cal Poly футбол командасында 23-нөмірмен дефенсив-бэк ретінде ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 2, 1996 |title=Rosters |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=7 |edition=Goal Post}}&lt;/ref&gt;

2007 жылдан 2010 жылға дейін Гловер үш түрлі оқу орнынан үш магистр дәрежесін алды. Ол Калифорниядағы Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әуе күштерінің Air University оқу орнынан ұшу сынағы инженериясы бойынша [[Магистратура|магистр]], Монтерейдегі Әскери-теңіз жоғары мектебінен жүйелік инженерия бойынша магистр дәрежесін алды;&lt;ref name=&quot;space2021&quot;&gt;{{Cite web |author1=Vicky Stein |date=2021-04-27 |title=Victor Glover: NASA astronaut and SpaceX Crew Dragon pilot |url=https://www.space.com/victor-glover.html |access-date=2023-11-05 |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Алабама штатындағы Монтгомеридегі Air University оқу орнынан әскери операциялық өнер және ғылым магистрі дәрежесін иеленді.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;space2021&quot; /&gt;

Сонымен қатар, ол Naval Postgraduate School оқу орнынан ғарыштық жүйелер бойынша сертификат және Georgetown University университетінен заңнамалық зерттеулер бойынша сертификат алған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

=== Әскери мансабы ===
Гловер 1999 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне энсин шенімен қабылданды. Ол Флоридадағы Naval Air Station Pensacola базасында бастапқы ұшу даярлығынан өтіп, 2001 жылы әскери-теңіз ұшқышы қанат белгісін алды. Кейін Сан-Диегодағы Marine Corps Air Station Miramar базасында VMFAT-101 құрамында F/A-18C Hornet ұшағына даярлықтан өтті. 2003 жылы ол Вирджиниядағы Naval Air Station Oceana базасында орналасқан [[VFA-34]] құрамына тағайындалды. VFA-34 құрамында ол USS ''John F. Kennedy'' кемесінің соңғы жорығына қатысып, Operation Iraqi Freedom операциясын қолдау миссиясына атсалысты.

2006 жылғы маусымда Гловер АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебіне қабылданды. 2007 жылғы маусымда оқуын бітірген соң, ол сынақшы-ұшқыш болып тағайындалып, Калифорниядағы Naval Air Weapons Station China Lake базасындағы [[VX-31]] бөлімінде даму сынақтары турын бастады. 2011 жылы ол бөлім басшысы ретіндегі қызметке [[VFA-195]] құрамына тағайындалды. Жапониядағы [[Naval Air Facility Atsugi]] базасында орналасқан VFA-195 құрамы USS ''George Washington'' кемесінде Батыс Тынық мұхитындағы теңіз операцияларын қолдау мақсатында қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;AFJL2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Glover |first1=Victor J. |title=Talking Back-Weapons, Warfare, and Feedback |journal=Air Force Journal of Logistics |date=2011 |volume=35 |issue=1–2 |pages=134–142 |url=https://www.proquest.com/openview/bda1457fc1c773106366bb7826406d73/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=33909 |access-date=October 1, 2020}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы ғарышкер кандидат болып таңдалған сәтте, Гловер Washington, D.C. қаласында сенатор John McCainнің жеке штабында заңнамалық мәселелер бойынша тағылымдамадан өтуші ретінде қызмет атқарып жүрген еді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/college/2017/05/18/how-i-became-an-astronaut-victor-glover/37431155/|title=How I became an astronaut: Victor Glover|last=Hutcheson|first=Susannah|newspaper=USA Today|date=May 18, 2017|access-date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

Қызмет жолында Гловер 40-тан астам әуе кемесінде 3000 ұшу сағатын жинақтап, әуе тасымалдаушы кемеге 400-ден астам қону және 24 жауынгерлік миссия орындаған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Оның шақыру аты — «Ike», бұл атты оған алғашқы командирлерінің бірі берген, мағынасы — «I know everything» («Мен бәрін білемін»).&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot;&gt;{{cite web |last1=Campbell |first1=Carolyn |title=VISIT HOUSTON CONVERSATION WITH ASTRONAUTS GLOVER &amp; HOPKINS |url=https://www.visithoustontexas.com/blog/post/visit-houston-conversation-with-astronauts-glover-hopkins/ |website=Visit Houston |access-date=October 1, 2020 |language=en-us |date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== NASA мансабы ===
[[File:NASA astronauts work aboard the SpaceX Crew Dragon (iss064e004754).jpg|thumb|Гловер және оның экипаждастары [[SpaceX Crew-1]] кемесінің [[Crew Dragon Resilience|Resilience]] капсуласының ішінде, ХҒС-қа жақындау кезінде, 2020 жыл]]
[[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|Artemis II экипажының ресми суреті, сол жақтан сағат тілімен: [[Christina Koch]], Гловер, [[Jeremy Hansen]] және [[Reid Wiseman]]]]

Гловер 2013 жылғы маусымда NASA-ның 21-тобындағы ғарышкерлер құрамының мүшесі ретінде таныстырылып, 2015 жылы даярлығын аяқтады.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

==== Expedition 64/65 ====
2018 жылғы тамызда Гловер NASA-ның Commercial Crew бағдарламасының астронавты ретінде таныстырылып, SpaceX-тің [[Crew Dragon]] кемесінің алғашқы операциялық ұшуына — сондай-ақ жалпы алғанда екінші пилотталған ұшуына — тағайындалды.&lt;ref name=&quot;nasacc_crew&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft |title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft |date=August 3, 2018 |access-date=August 4, 2018 |website=NASA}}&lt;/ref&gt; Осы миссия аясында ол алты айдан астам уақыт бойы [[Expedition 64|64]] және [[Expedition 65|65]] экспедицияларында станция жүйелері бойынша бортинженер қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64 |title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making |last=Gohd |first=Chelsea |work=Space.com |date=February 1, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Гловер — International Space Station станциясында қысқа мерзімді сапармен емес, толыққанды ұзақ экспедиция мүшесі ретінде өмір сүрген алғашқы қара нәсілді америкалық астронавт. ''The New York Times'' басылымының жазуынша:&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html |title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station. |last=Waller |first=Allyson |work=The New York Times |date=2020-11-15 |access-date=2020-11-17 }}&lt;/ref&gt;

SpaceX Crew Dragon кемесінің ''Resilience'' капсуласы 2020 жылғы 15 қарашада ұшырылып, Гловермен бірге NASA астронавттары Michael S. Hopkins, Shannon Walker және JAXA астронавты Soichi Noguchiнi алып ұшты. Олар 17 қарашада Халықаралық ғарыш станциясына жетті.&lt;ref name=&quot;SpaceVG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station |title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay |last=Wall |first=Mike |work=Space.com |date=November 17, 2020 |access-date=November 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Станцияда болған кезінде, 2020 жылғы 9 желтоқсанда ол NASA-ның [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis бағдарламасы]] бойынша Айға ерте миссияларға қатыса алатын 18 астронавттың бірі болып таңдалды.&lt;ref name=&quot;ArtemisSelection&quot;&gt;{{Cite press release |title=NASA Names Artemis Team of Astronauts Eligible for Early Moon Missions |date=2020-12-09 |publisher=NASA |location=Washington, D.C. |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-artemis-team-of-astronauts-eligible-for-early-moon-missions |last1=Warner |first1=Cheryl |last2=Dean |first2=Brandi |last3=Sumner |first3=Megan |access-date=2022-11-22}}&lt;/ref&gt;

Гловер өзінің алғашқы ашық ғарышқа шығуын 2021 жылғы 27 қаңтарда жасап, Хопкинспен бірге ''Columbus'' модулін жаңарту жұмыстарын алты сағаттан астам уақыт орындады.&lt;ref name=&quot;Spacewalk1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/01/27/us/iss-january-spacewalk-glover-hopkins-scn-trnd/index.html |title=NASA astronauts Victor Glover, Mike Hopkins conduct spacewalk Wednesday |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=January 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Екінші ашық ғарышқа шығу кезінде, тағы да Хопкинспен бірге, ол сыртқы сынған камераны ауыстырды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot; /&gt; Үшінші ғарышқа шығуында ол Kate Rubinsпен бірге станцияның қуат жүйесін жаңартуды бастады, бұл жаңа күн панельдерін орнатуға дайындық болатын.&lt;ref name=&quot;Spacewalk3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/02/28/world/nasa-spacewalk-rubins-glover-scn/index.html |title=Astronauts Kate Rubins and Victor Glover conducted a Sunday spacewalk |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=February 28, 2021 |access-date=February 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 24 ақпанда NASA вице-президент Kamala Harris пен Гловер арасындағы ХҒС-тағы бейнеқоңырауды жариялады. NASA мәліметінше, «әңгіме адамзаттың ғарышқа ұшу мұрасынан бастап, Жерді ғарыш станциясынан бақылау, Гловердің орбиталық зертханада жасаған тарихи миссиясы және Айдан Марсқа дейінгі сапарларға дайындық тақырыптарын қамтыды».&lt;ref name=&quot;KHarris&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/vice-president-kamala-harris-calls-nasa-astronaut-victor-glover |title=Vice President Kamala Harris Calls NASA Astronaut Victor Glover |last=Etkind |first=Mark |publisher=NASA |date=February 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Artemis II ====
2023 жылғы 8 сәуірде Гловер Artemis II миссиясының пилоты болып жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CaPcWrZqVEo |website=YouTube |publisher=CBS News |access-date=3 April 2023 |title=Watch Live: NASA announces astronauts for Artemis II moon flyby mission}}&lt;/ref&gt; Бұл миссия 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылып, 2026 жылғы 6 сәуірде Ай маңынан ұшып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |last=Low |first=Lauren E. |publisher=NASA |date=2026-04-01 |access-date=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasa20241205&quot;&gt;{{Cite web |last=Donaldson |first=Abbey A. |date=2024-12-05 |title=NASA Shares Orion Heat Shield Findings, Updates Artemis Moon Missions |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-shares-orion-heat-shield-findings-updates-artemis-moon-missions/ |access-date=2024-12-05 |website=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Eric |date=2025-09-23 |title=NASA targeting early February for Artemis II mission to the Moon |url=https://arstechnica.com/space/2025/09/nasa-targeting-early-february-for-artemis-ii-mission-to-the-moon/ |access-date=2025-12-16 |website=Ars Technica |language=en}}&lt;/ref&gt; Миссия барысында Гловер NASA астронавттары Reid Wiseman және Christina Koch, сондай-ақ Canadian Space Agency астронавты Jeremy Hansenмен бірге Жерден адамзат тарихындағы ең алыс қашықтыққа жеткен экипаж құрамында болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasas-artemis-ii-crew-eclipses-record-for-farthest-human-spaceflight/ |title=NASA’s Artemis II Crew Eclipses Record for Farthest Human Spaceflight |publisher=NASA |date=2026-04-06 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-welcomes-record-setting-artemis-ii-moonfarers-back-to-earth/ |title=NASA Welcomes Record-Setting Artemis II Moonfarers Back to Earth |publisher=NASA |date=2026-04-10 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Гловер Дионна Одом Гловерге үйленген, олардың төрт қызы бар.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ashton|first1=Jennifer|title=ABC News' Dr. Ashton interviews NASA astronauts Kate Rubins and Victor Glover on the ISS|url=https://www.youtube.com/watch?v=Dlr4AF5zPWA|access-date=December 22, 2020|website=YouTube|publisher=ABC News|time=25:44}}&lt;/ref&gt;

Гловер — [[Христиандық|христиан]], әйелімен бірге Техас штатындағы Friendswood, Texas қаласында Churches of Christ қауымына барады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ross |first1=Bobby Jr. |title=Christian astronaut pilots first moon mission in 53 years |url=https://christianchronicle.org/christian-astronaut-pilots-first-moon-mission-in-53-years/ |website=The Christian Chronicle |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt; Ол сенімін өз мансабындағы басты шабыт көздерінің бірі деп атап өткен және ХҒС-қа Інжіл мен communion cupтарды қоса алғанда бірнеше діни заттарды алып барған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Foust |first1=Michael |title=Meet the Man of Faith Helping Pilot NASA’s Historic Return to the Moon |url=https://www.crosswalk.com/headlines/contributors/michael-foust/meet-the-man-of-faith-helping-pilot-nasas-historic-return-to-the-moon.html |website=Crosswalk |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;

Гловер жұмысқа бара жатқанда аптасына екі рет Whitey on the Moon шығармасын тыңдайтынын айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kramer |first=Miriam |date=2023-04-18 |title=Artemis II pilot Victor Glover wants to talk about &quot;Whitey on the Moon&quot; with his colleagues |url=https://www.axios.com/2023/04/18/nasa-astronaut-victor-glover-whitey-on-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Библиография ==
* {{Cite book|title=Talking Back: Weapons, Warfare, and Feedback|last=Glover|first=Victor J.|publisher=BiblioScholar Dissertations|year=2012|isbn=978-1286863367}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Victor Glover}}
* [https://www.nasa.gov/people/victor-j-glover-jr/ NASA сайтындағы өмірбаяны]
* {{IMDb name|8585541}}
* {{twitter|AstroVicGlover|Victor Glover}}
* {{C-SPAN|126980}}

{{DEFAULTSORT:Гловер, Виктор}}
[[Санат:АҚШ ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>ikpdt1bcu4synh909v272zs6fg7avnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586617</id>
      <parentid>3586616</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23022" sha1="cddmg205nstyxiokm5r4vyrz5qpfa86" xml:space="preserve">{{Ғарышкер
|Есімі = Виктор Гловер
|Шынайы есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Суреті = Jsc2023e0016433 alt.jpg
|Суреттің аты = Гловер, 2023 жыл
|Мемлекеті = {{USA}}
|Туған кездегі есімі = Victor Jerome Glover Jr.
|Мансабы = NASA [[ғарышкер]]і, [[сынақшы-ұшқыш]], Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері офицері
|Әскери атағы = {{!}}Капитан, Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері
|Экспедициялары = [[SpaceX Crew-1]] ([[Expedition 64]]/[[Expedition 65|65]]), [[Артемида II]]
|Ғарышта болған уақыты = 176{{nbsp}}күн, 8{{nbsp}}сағат, 1{{nbsp}}минут
|Туған күні = {{birth date and age|1976|4|30}}
|Туған жері = [[Помона]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні = 
|Қайтыс болған жері = 
|Сыйлықтары = NASA Distinguished Service Medal (2021)
|Commons = Victor Glover
}}
'''Виктор Джером Гловер кіші''' ({{lang-en|Victor Jerome Glover Jr.}}; 1976 жылғы 30 сәуірде туған) — америкалық [[Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері|әскери-теңіз офицері]], [[сынақшы-ұшқыш]] және NASA ғарышкері, 2013 жылғы топтың мүшесі. Бұрынғы [[F/A-18|F/A-18]] ұшқышы және АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебінің түлегі ретінде, ол 2020 жылы [[SpaceX Crew Dragon|SpaceX-тің Crew Dragon]] кемесінің Халықаралық ғарыш станциясына жасаған алғашқы операциялық ұшуында пилот болды. Гловер [[Expedition 64]] экспедициясында бортинженер болып қызмет атқарып, ХҒС-та ұзақ мерзім тұрған алғашқы қара нәсілді америкалық ғарышкер атанды. 2026 жылғы сәуірде Гловер [[Артемида II|Artemis II]] миссиясының пилоты болды, осы сапар барысында ол Ай маңына жеткен алғашқы түрлі түсті нәсіл өкілі әрі Жерден ең алыс қашықтыққа барған төрт адамның бірі болды.

== Өмірбаяны ==
Виктор Джером Гловер кіші 1976 жылғы 30 сәуірде Помона, Калифорния қаласында дүниеге келген. Анасы Синтия Максвелл бухгалтер болған, ал әкесі Виктор Джером Гловер — зейнетке шыққан полиция қызметкері; екеуі де афроамерикалықтар.&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=A SoCal native is set to pilot NASA’s lunar mission — and become the first Black person to reach the moon |url=https://www.latimes.com/science/story/2026-03-30/socal-native-set-to-be-first-black-person-to-reach-moon |access-date=2026-04-06 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Оның атасы АҚШ Әуе күштерінде [[Корей соғысы|Корея соғысы]] кезеңінде қызмет еткен және авиация саласында мансап құруына кедергі болған қиындықтарға тап болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Victor Jerome Glover Biography: First Black NASA Pilot {{!}} BroadBiography |url=https://broadbiography.com/biography/people/victor-jerome-glover-biography/ |access-date=2023-11-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловердің ғылым мен инженерияға қызығушылығын әкесі қолдаған. Ол 1994 жылы Онтарио жоғары мектебін бітірген, сол жерде Jaguars [[америкалық футбол]] командасында квотербек және раннингбек болып ойнаған және мектептің 1994 жылғы «Жыл спортшысы» атағын алған.&lt;ref name=&quot;dailybulletin&quot;&gt;{{cite web |title=Astronaut candidate from Pomona hopes to someday man space station |url=https://www.dailybulletin.com/2013/06/28/astronaut-candidate-from-pomona-hopes-to-someday-man-space-station/ |website=dailybulletin.com |date=June 29, 2013 |publisher=[[Inland Valley Daily Bulletin]] |access-date=November 17, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasabio&quot;&gt;{{cite web |title=Victor J. Glover, Jr. (Commander, U.S. Navy) NASA Astronaut |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/victor-j-glover/biography |website=nasa.gov |date=February 4, 2016 |publisher=[[NASA]] |access-date=December 24, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол сырықпен секірумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;latimes2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cortese |first=Samantha |last2=DuBose |first2=Josh |date=2023-04-04 |title=Southern California native to pilot NASA’s next mission to the moon |url=https://ktla.com/news/local-news/southern-california-native-to-pilot-nasas-next-mission-to-the-moon/ |access-date=2026-04-06 |website=KTLA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Гловер California Polytechnic State University университетінің Сан-Луис-Обисподағы кампусында оқыған&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot; /&gt; және 1999 жылы жалпы инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алған. Cal Poly-де оқып жүргенде ол Phi Beta Sigma бауырластығының мүшесі болды,&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Mustangs күрес командасына қосылды, өйткені ол CIF штат біріншілігінде алтыншы орын алған еді,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 29, 1994 |title=Poly wrestling program brings in 11 newcomers |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=C-2}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 1996 жылғы Cal Poly футбол командасында 23-нөмірмен дефенсив-бэк ретінде ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 2, 1996 |title=Rosters |work=San Luis Obispo Telegram-Tribune |pages=7 |edition=Goal Post}}&lt;/ref&gt;

2007 жылдан 2010 жылға дейін Гловер үш түрлі оқу орнынан үш магистр дәрежесін алды. Ол Калифорниядағы Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әуе күштерінің Air University оқу орнынан ұшу сынағы инженериясы бойынша [[Магистратура|магистр]], Монтерейдегі Әскери-теңіз жоғары мектебінен жүйелік инженерия бойынша магистр дәрежесін алды;&lt;ref name=&quot;space2021&quot;&gt;{{Cite web |author1=Vicky Stein |date=2021-04-27 |title=Victor Glover: NASA astronaut and SpaceX Crew Dragon pilot |url=https://www.space.com/victor-glover.html |access-date=2023-11-05 |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Алабама штатындағы Монтгомеридегі Air University оқу орнынан әскери операциялық өнер және ғылым магистрі дәрежесін иеленді.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;space2021&quot; /&gt;

Сонымен қатар, ол Naval Postgraduate School оқу орнынан ғарыштық жүйелер бойынша сертификат және Georgetown University университетінен заңнамалық зерттеулер бойынша сертификат алған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

=== Әскери мансабы ===
Гловер 1999 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне энсин шенімен қабылданды. Ол Флоридадағы Naval Air Station Pensacola базасында бастапқы ұшу даярлығынан өтіп, 2001 жылы әскери-теңіз ұшқышы қанат белгісін алды. Кейін Сан-Диегодағы Marine Corps Air Station Miramar базасында VMFAT-101 құрамында F/A-18C Hornet ұшағына даярлықтан өтті. 2003 жылы ол Вирджиниядағы Naval Air Station Oceana базасында орналасқан [[VFA-34]] құрамына тағайындалды. VFA-34 құрамында ол USS ''John F. Kennedy'' кемесінің соңғы жорығына қатысып, Operation Iraqi Freedom операциясын қолдау миссиясына атсалысты.

2006 жылғы маусымда Гловер АҚШ Әуе күштерінің сынақшы-ұшқыштар мектебіне қабылданды. 2007 жылғы маусымда оқуын бітірген соң, ол сынақшы-ұшқыш болып тағайындалып, Калифорниядағы Naval Air Weapons Station China Lake базасындағы [[VX-31]] бөлімінде даму сынақтары турын бастады. 2011 жылы ол бөлім басшысы ретіндегі қызметке [[VFA-195]] құрамына тағайындалды. Жапониядағы [[Naval Air Facility Atsugi]] базасында орналасқан VFA-195 құрамы USS ''George Washington'' кемесінде Батыс Тынық мұхитындағы теңіз операцияларын қолдау мақсатында қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;AFJL2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Glover |first1=Victor J. |title=Talking Back-Weapons, Warfare, and Feedback |journal=Air Force Journal of Logistics |date=2011 |volume=35 |issue=1–2 |pages=134–142 |url=https://www.proquest.com/openview/bda1457fc1c773106366bb7826406d73/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=33909 |access-date=October 1, 2020}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы ғарышкер кандидат болып таңдалған сәтте, Гловер Washington, D.C. қаласында сенатор John McCainнің жеке штабында заңнамалық мәселелер бойынша тағылымдамадан өтуші ретінде қызмет атқарып жүрген еді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/college/2017/05/18/how-i-became-an-astronaut-victor-glover/37431155/|title=How I became an astronaut: Victor Glover|last=Hutcheson|first=Susannah|newspaper=USA Today|date=May 18, 2017|access-date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

Қызмет жолында Гловер 40-тан астам әуе кемесінде 3000 ұшу сағатын жинақтап, әуе тасымалдаушы кемеге 400-ден астам қону және 24 жауынгерлік миссия орындаған.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt; Оның шақыру аты — «Ike», бұл атты оған алғашқы командирлерінің бірі берген, мағынасы — «I know everything» («Мен бәрін білемін»).&lt;ref name=&quot;VH_convo&quot;&gt;{{cite web |last1=Campbell |first1=Carolyn |title=VISIT HOUSTON CONVERSATION WITH ASTRONAUTS GLOVER &amp; HOPKINS |url=https://www.visithoustontexas.com/blog/post/visit-houston-conversation-with-astronauts-glover-hopkins/ |website=Visit Houston |access-date=October 1, 2020 |language=en-us |date=July 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== NASA мансабы ===
[[File:NASA astronauts work aboard the SpaceX Crew Dragon (iss064e004754).jpg|thumb|Гловер және оның экипаждастары [[SpaceX Crew-1]] кемесінің [[Crew Dragon Resilience|Resilience]] капсуласының ішінде, ХҒС-қа жақындау кезінде, 2020 жыл]]
[[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|Artemis II экипажының ресми суреті, сол жақтан сағат тілімен: [[Christina Koch]], Гловер, [[Jeremy Hansen]] және [[Reid Wiseman]]]]

Гловер 2013 жылғы маусымда NASA-ның 21-тобындағы ғарышкерлер құрамының мүшесі ретінде таныстырылып, 2015 жылы даярлығын аяқтады.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;

==== Expedition 64/65 ====
2018 жылғы тамызда Гловер NASA-ның Commercial Crew бағдарламасының астронавты ретінде таныстырылып, SpaceX-тің [[Crew Dragon]] кемесінің алғашқы операциялық ұшуына — сондай-ақ жалпы алғанда екінші пилотталған ұшуына — тағайындалды.&lt;ref name=&quot;nasacc_crew&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft |title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft |date=August 3, 2018 |access-date=August 4, 2018 |website=NASA}}&lt;/ref&gt; Осы миссия аясында ол алты айдан астам уақыт бойы [[Expedition 64|64]] және [[Expedition 65|65]] экспедицияларында станция жүйелері бойынша бортинженер қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64 |title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making |last=Gohd |first=Chelsea |work=Space.com |date=February 1, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Гловер — International Space Station станциясында қысқа мерзімді сапармен емес, толыққанды ұзақ экспедиция мүшесі ретінде өмір сүрген алғашқы қара нәсілді америкалық астронавт. ''The New York Times'' басылымының жазуынша:&lt;ref name=&quot;NYT_First&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html |title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station. |last=Waller |first=Allyson |work=The New York Times |date=2020-11-15 |access-date=2020-11-17 }}&lt;/ref&gt;

SpaceX Crew Dragon кемесінің ''Resilience'' капсуласы 2020 жылғы 15 қарашада ұшырылып, Гловермен бірге NASA астронавттары Michael S. Hopkins, Shannon Walker және JAXA астронавты Soichi Noguchiнi алып ұшты. Олар 17 қарашада Халықаралық ғарыш станциясына жетті.&lt;ref name=&quot;SpaceVG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station |title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay |last=Wall |first=Mike |work=Space.com |date=November 17, 2020 |access-date=November 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Станцияда болған кезінде, 2020 жылғы 9 желтоқсанда ол NASA-ның [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis бағдарламасы]] бойынша Айға ерте миссияларға қатыса алатын 18 астронавттың бірі болып таңдалды.&lt;ref name=&quot;ArtemisSelection&quot;&gt;{{Cite press release |title=NASA Names Artemis Team of Astronauts Eligible for Early Moon Missions |date=2020-12-09 |publisher=NASA |location=Washington, D.C. |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-artemis-team-of-astronauts-eligible-for-early-moon-missions |last1=Warner |first1=Cheryl |last2=Dean |first2=Brandi |last3=Sumner |first3=Megan |access-date=2022-11-22}}&lt;/ref&gt;

Гловер өзінің алғашқы ашық ғарышқа шығуын 2021 жылғы 27 қаңтарда жасап, Хопкинспен бірге ''Columbus'' модулін жаңарту жұмыстарын алты сағаттан астам уақыт орындады.&lt;ref name=&quot;Spacewalk1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/01/27/us/iss-january-spacewalk-glover-hopkins-scn-trnd/index.html |title=NASA astronauts Victor Glover, Mike Hopkins conduct spacewalk Wednesday |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=January 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Екінші ашық ғарышқа шығу кезінде, тағы да Хопкинспен бірге, ол сыртқы сынған камераны ауыстырды.&lt;ref name=&quot;Spacewalk2&quot; /&gt; Үшінші ғарышқа шығуында ол Kate Rubinsпен бірге станцияның қуат жүйесін жаңартуды бастады, бұл жаңа күн панельдерін орнатуға дайындық болатын.&lt;ref name=&quot;Spacewalk3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2021/02/28/world/nasa-spacewalk-rubins-glover-scn/index.html |title=Astronauts Kate Rubins and Victor Glover conducted a Sunday spacewalk |last=Strickland |first=Ashley |work=CNN |date=February 28, 2021 |access-date=February 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 24 ақпанда NASA вице-президент Kamala Harris пен Гловер арасындағы ХҒС-тағы бейнеқоңырауды жариялады. NASA мәліметінше, «әңгіме адамзаттың ғарышқа ұшу мұрасынан бастап, Жерді ғарыш станциясынан бақылау, Гловердің орбиталық зертханада жасаған тарихи миссиясы және Айдан Марсқа дейінгі сапарларға дайындық тақырыптарын қамтыды».&lt;ref name=&quot;KHarris&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/vice-president-kamala-harris-calls-nasa-astronaut-victor-glover |title=Vice President Kamala Harris Calls NASA Astronaut Victor Glover |last=Etkind |first=Mark |publisher=NASA |date=February 27, 2021 |access-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Artemis II ====
2023 жылғы 8 сәуірде Гловер Artemis II миссиясының пилоты болып жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CaPcWrZqVEo |website=YouTube |publisher=CBS News |access-date=3 April 2023 |title=Watch Live: NASA announces astronauts for Artemis II moon flyby mission}}&lt;/ref&gt; Бұл миссия 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылып, 2026 жылғы 6 сәуірде Ай маңынан ұшып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |last=Low |first=Lauren E. |publisher=NASA |date=2026-04-01 |access-date=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasa20241205&quot;&gt;{{Cite web |last=Donaldson |first=Abbey A. |date=2024-12-05 |title=NASA Shares Orion Heat Shield Findings, Updates Artemis Moon Missions |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-shares-orion-heat-shield-findings-updates-artemis-moon-missions/ |access-date=2024-12-05 |website=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Eric |date=2025-09-23 |title=NASA targeting early February for Artemis II mission to the Moon |url=https://arstechnica.com/space/2025/09/nasa-targeting-early-february-for-artemis-ii-mission-to-the-moon/ |access-date=2025-12-16 |website=Ars Technica |language=en}}&lt;/ref&gt; Миссия барысында Гловер NASA астронавттары Reid Wiseman және Christina Koch, сондай-ақ Canadian Space Agency астронавты Jeremy Hansenмен бірге Жерден адамзат тарихындағы ең алыс қашықтыққа жеткен экипаж құрамында болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasas-artemis-ii-crew-eclipses-record-for-farthest-human-spaceflight/ |title=NASA’s Artemis II Crew Eclipses Record for Farthest Human Spaceflight |publisher=NASA |date=2026-04-06 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-welcomes-record-setting-artemis-ii-moonfarers-back-to-earth/ |title=NASA Welcomes Record-Setting Artemis II Moonfarers Back to Earth |publisher=NASA |date=2026-04-10 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Гловер Дионна Одом Гловерге үйленген, олардың төрт қызы бар.&lt;ref name=&quot;nasabio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ashton|first1=Jennifer|title=ABC News' Dr. Ashton interviews NASA astronauts Kate Rubins and Victor Glover on the ISS|url=https://www.youtube.com/watch?v=Dlr4AF5zPWA|access-date=December 22, 2020|website=YouTube|publisher=ABC News|time=25:44}}&lt;/ref&gt;

Гловер — [[Христиандық|христиан]], әйелімен бірге Техас штатындағы Friendswood, Texas қаласында Churches of Christ қауымына барады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ross |first1=Bobby Jr. |title=Christian astronaut pilots first moon mission in 53 years |url=https://christianchronicle.org/christian-astronaut-pilots-first-moon-mission-in-53-years/ |website=The Christian Chronicle |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt; Ол сенімін өз мансабындағы басты шабыт көздерінің бірі деп атап өткен және ХҒС-қа Інжіл мен communion cupтарды қоса алғанда бірнеше діни заттарды алып барған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Foust |first1=Michael |title=Meet the Man of Faith Helping Pilot NASA’s Historic Return to the Moon |url=https://www.crosswalk.com/headlines/contributors/michael-foust/meet-the-man-of-faith-helping-pilot-nasas-historic-return-to-the-moon.html |website=Crosswalk |access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;

Гловер жұмысқа бара жатқанда аптасына екі рет Whitey on the Moon шығармасын тыңдайтынын айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kramer |first=Miriam |date=2023-04-18 |title=Artemis II pilot Victor Glover wants to talk about &quot;Whitey on the Moon&quot; with his colleagues |url=https://www.axios.com/2023/04/18/nasa-astronaut-victor-glover-whitey-on-the-moon |access-date=2026-04-06 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Библиография ==
* {{Cite book|title=Talking Back: Weapons, Warfare, and Feedback|last=Glover|first=Victor J.|publisher=BiblioScholar Dissertations|year=2012|isbn=978-1286863367}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Victor Glover}}
* [https://www.nasa.gov/people/victor-j-glover-jr/ NASA сайтындағы өмірбаяны]
* {{IMDb name|8585541}}
* {{twitter|AstroVicGlover|Victor Glover}}
* {{C-SPAN|126980}}

[[Санат:АҚШ ғарышкерлері]]</text>
      <sha1>cddmg205nstyxiokm5r4vyrz5qpfa86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мир Мохсун Навваб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779207</id>
    <revision>
      <id>3586622</id>
      <parentid>3585751</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7520" sha1="bzxf9j0y23scx4wgvw4epsywa4pyvjv" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Мир Мохсун Навваб
 |шынайы есімі     = {{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}
 |суреті           = Mir Mohsun Navvab photo.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 1933
 |туған жері     = {{туғанжері|Шуша{{!}}Шуша|Шушадада}}
 |қайтыс болған күні      = 1918
 |қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Шуша|Шушада}}
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{Байрақ|Әзербайжан}}
 |жанры            = [[портрет]]
 |мектебі          = Аббас Сараджали медресесі
 |өнер ағымы       = суретші, жазушы, каллиграф, музыкатанушы, әдебиеттанушы
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = 
}}
'''Мир Мохсун Навваб'''  ({{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}; [[1833]] ж., [[Шуша]] - [[1918]] ж., [[Шуша]]) — [[Әзербайжан]] суретшісі, музыкатанушысы және [[ақын]]ы. XIX ғасырдағы Әзербайжанның [[қоғам қайраткері]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1slovar.ru/enc/145445-navvab-mir-mohsun/|title=Большая Советская энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Мир Мохсун Навваб әдебиет, музыка, кескіндеме және басқа да көптеген салаларда терең із қалдырды. Оның зерттеулері, идеялары мен ойлары 20-дан астам еңбекте көрініс тапқан. Ол сондай-ақ бірқатар майлы бояулар мен миниатюралардың авторы.

== Өмірі ==
Мир Мохсун Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келген, өмірін сол жерде өткізіп, дамытқан және 85 жасында Шушада қайтыс болған. Навваб бастауыш білімін Шуша теологиялық мектебінде алған, онда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] және [[түрік тілі|түрік тілдерін]] оқыған, кейін [[орыс тілі]]н меңгерген. Ол Молла Аббас Сариджали медресесінде оқып, онда математика, астрономия, химия және басқа да ғылымдардан дәріс алған. Кейінірек ол гуманитарлық білімін жалғастырып, білімін үнемі жетілдіріп, өз заманының танымал зиялыларының бірі болды.

Мир Мохсунның әкесі жібек фабрикасында бухгалтер болып жұмыс істеген, яғни сол жылдардағы стандарттар бойынша ол Шушаның білімділер тобына жататын. Шушада лайықты білім алу қиын болған жоқ. Қалада алғашқы бастауыш мектеп, мектеп, жалпы алты мектеп болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aAzv1WpMZBjqeSSg?ysclid=mo12enxmh9271301656|title=Гений места: Мир Мохсун Навваб из города Шуша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Мир Мохсун Наввабтың кітаптарының ішінде музыкаға арналған «Вузуһул-Эрғам» трактаты, «Тазкирейи-Наввваб», «Насихатнама» - 1905-1906 жылдардағы армян-мұсылман соғысы туралы кітап, «Кашфул Хакай-Маснави», «Кифул-Атфал», «Анвар» және т.б. бар.

Оның «Теймураздың портреті», «Құстар», «Гүлдер» картиналары және «Вузух-ул-ерган» музыкалық туындысы, көркемдік жетістіктерімен қатар, оның кескіндеме мен музыкаға деген құштарлығын дәлелдейді. Навваб өзінің «Вузух-ул-эрган» еңбегінде мугамды талдап, оны бөлімдерге бөлді. «Вузух-ул-эрган» классикалық музыка тарихын зерттеуде құнды жұмыс болды.

Жазушының шығармашылығында «Тазкирей-Навваб» еңбегі ерекше орын алады. Негізінен Шуша әдеби ортасымен байланысты болған тәзкирелердің көпшілігі парсы тілінде жазылған. Шығарма екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 32 ақын, екінші бөлімде шамамен 56 ақын туралы ақпарат бар. Навваб тәзкиреде айтқан кейбір ақындарды жеке білген.

Навваб бейнелеу өнерінде де жұмыс істеді. Ол бірнеше акварель картиналарын, кітап миниатюраларын және бірнеше ғимараттар мен мешіттерге арналған дизайндарды жасады. Оның жұмысы жалпақ, сәндік қабырға суреттерімен, көлемді модельдеу әрекетімен гүлдер мен құстардың суреттерімен және өз қолжазбаларына иллюстрациялармен сипатталады («Бахр-ул Хазан», 1864). Сондай-ақ, оның 1902 жылы аяқтаған және қазір Бакудегі Әзірбайжан өнер мұражайында сақтаулы «Темірдің портреті» атты акварель картинасы танымал.

Ол Шуша қаласының мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Бұрынғы теологиялық мектептері мен медреселерінен айырмашылығы, ол география, тарих, әдебиет және тіл оқытылатын «әдістемелік жадид» мектептерін ашты. 1903 жылы ол Шушада кітапхана мен оқу залын ашты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://novoye-vremya.com/ru/posts/detail/susinec-mir-moxsun-navvab-i-ego-proizvedenie-tazkireii-navvab-1661782700?ysclid=mo128d5w82114445515|title=Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://525.az/?name=xeber&amp;duzelis=0&amp;news_id=108719#gsc.tab=0|title=Энциклопедический учёный XIX века Мир Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bzxf9j0y23scx4wgvw4epsywa4pyvjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586623</id>
      <parentid>3586622</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әзербайжан суретшілері|Әзербайжан суретшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7580" sha1="h9n4g8jjljrgc3ca2rmggarp3qobb2a" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Мир Мохсун Навваб
 |шынайы есімі     = {{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}
 |суреті           = Mir Mohsun Navvab photo.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 1933
 |туған жері     = {{туғанжері|Шуша{{!}}Шуша|Шушадада}}
 |қайтыс болған күні      = 1918
 |қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Шуша|Шушада}}
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{Байрақ|Әзербайжан}}
 |жанры            = [[портрет]]
 |мектебі          = Аббас Сараджали медресесі
 |өнер ағымы       = суретші, жазушы, каллиграф, музыкатанушы, әдебиеттанушы
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = 
}}
'''Мир Мохсун Навваб'''  ({{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}; [[1833]] ж., [[Шуша]] - [[1918]] ж., [[Шуша]]) — [[Әзербайжан]] суретшісі, музыкатанушысы және [[ақын]]ы. XIX ғасырдағы Әзербайжанның [[қоғам қайраткері]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1slovar.ru/enc/145445-navvab-mir-mohsun/|title=Большая Советская энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Мир Мохсун Навваб әдебиет, музыка, кескіндеме және басқа да көптеген салаларда терең із қалдырды. Оның зерттеулері, идеялары мен ойлары 20-дан астам еңбекте көрініс тапқан. Ол сондай-ақ бірқатар майлы бояулар мен миниатюралардың авторы.

== Өмірі ==
Мир Мохсун Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келген, өмірін сол жерде өткізіп, дамытқан және 85 жасында Шушада қайтыс болған. Навваб бастауыш білімін Шуша теологиялық мектебінде алған, онда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] және [[түрік тілі|түрік тілдерін]] оқыған, кейін [[орыс тілі]]н меңгерген. Ол Молла Аббас Сариджали медресесінде оқып, онда математика, астрономия, химия және басқа да ғылымдардан дәріс алған. Кейінірек ол гуманитарлық білімін жалғастырып, білімін үнемі жетілдіріп, өз заманының танымал зиялыларының бірі болды.

Мир Мохсунның әкесі жібек фабрикасында бухгалтер болып жұмыс істеген, яғни сол жылдардағы стандарттар бойынша ол Шушаның білімділер тобына жататын. Шушада лайықты білім алу қиын болған жоқ. Қалада алғашқы бастауыш мектеп, мектеп, жалпы алты мектеп болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aAzv1WpMZBjqeSSg?ysclid=mo12enxmh9271301656|title=Гений места: Мир Мохсун Навваб из города Шуша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Мир Мохсун Наввабтың кітаптарының ішінде музыкаға арналған «Вузуһул-Эрғам» трактаты, «Тазкирейи-Наввваб», «Насихатнама» - 1905-1906 жылдардағы армян-мұсылман соғысы туралы кітап, «Кашфул Хакай-Маснави», «Кифул-Атфал», «Анвар» және т.б. бар.

Оның «Теймураздың портреті», «Құстар», «Гүлдер» картиналары және «Вузух-ул-ерган» музыкалық туындысы, көркемдік жетістіктерімен қатар, оның кескіндеме мен музыкаға деген құштарлығын дәлелдейді. Навваб өзінің «Вузух-ул-эрган» еңбегінде мугамды талдап, оны бөлімдерге бөлді. «Вузух-ул-эрган» классикалық музыка тарихын зерттеуде құнды жұмыс болды.

Жазушының шығармашылығында «Тазкирей-Навваб» еңбегі ерекше орын алады. Негізінен Шуша әдеби ортасымен байланысты болған тәзкирелердің көпшілігі парсы тілінде жазылған. Шығарма екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 32 ақын, екінші бөлімде шамамен 56 ақын туралы ақпарат бар. Навваб тәзкиреде айтқан кейбір ақындарды жеке білген.

Навваб бейнелеу өнерінде де жұмыс істеді. Ол бірнеше акварель картиналарын, кітап миниатюраларын және бірнеше ғимараттар мен мешіттерге арналған дизайндарды жасады. Оның жұмысы жалпақ, сәндік қабырға суреттерімен, көлемді модельдеу әрекетімен гүлдер мен құстардың суреттерімен және өз қолжазбаларына иллюстрациялармен сипатталады («Бахр-ул Хазан», 1864). Сондай-ақ, оның 1902 жылы аяқтаған және қазір Бакудегі Әзірбайжан өнер мұражайында сақтаулы «Темірдің портреті» атты акварель картинасы танымал.

Ол Шуша қаласының мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Бұрынғы теологиялық мектептері мен медреселерінен айырмашылығы, ол география, тарих, әдебиет және тіл оқытылатын «әдістемелік жадид» мектептерін ашты. 1903 жылы ол Шушада кітапхана мен оқу залын ашты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://novoye-vremya.com/ru/posts/detail/susinec-mir-moxsun-navvab-i-ego-proizvedenie-tazkireii-navvab-1661782700?ysclid=mo128d5w82114445515|title=Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://525.az/?name=xeber&amp;duzelis=0&amp;news_id=108719#gsc.tab=0|title=Энциклопедический учёный XIX века Мир Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан суретшілері]]</text>
      <sha1>h9n4g8jjljrgc3ca2rmggarp3qobb2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586624</id>
      <parentid>3586623</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әзербайжан ақындары|Әзербайжан ақындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7633" sha1="pzwq3j5wqy4ddvitce5u9yhgcdxvj6z" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Мир Мохсун Навваб
 |шынайы есімі     = {{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}
 |суреті           = Mir Mohsun Navvab photo.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 1933
 |туған жері     = {{туғанжері|Шуша{{!}}Шуша|Шушадада}}
 |қайтыс болған күні      = 1918
 |қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Шуша|Шушада}}
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{Байрақ|Әзербайжан}}
 |жанры            = [[портрет]]
 |мектебі          = Аббас Сараджали медресесі
 |өнер ағымы       = суретші, жазушы, каллиграф, музыкатанушы, әдебиеттанушы
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = 
}}
'''Мир Мохсун Навваб'''  ({{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}; [[1833]] ж., [[Шуша]] - [[1918]] ж., [[Шуша]]) — [[Әзербайжан]] суретшісі, музыкатанушысы және [[ақын]]ы. XIX ғасырдағы Әзербайжанның [[қоғам қайраткері]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1slovar.ru/enc/145445-navvab-mir-mohsun/|title=Большая Советская энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Мир Мохсун Навваб әдебиет, музыка, кескіндеме және басқа да көптеген салаларда терең із қалдырды. Оның зерттеулері, идеялары мен ойлары 20-дан астам еңбекте көрініс тапқан. Ол сондай-ақ бірқатар майлы бояулар мен миниатюралардың авторы.

== Өмірі ==
Мир Мохсун Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келген, өмірін сол жерде өткізіп, дамытқан және 85 жасында Шушада қайтыс болған. Навваб бастауыш білімін Шуша теологиялық мектебінде алған, онда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] және [[түрік тілі|түрік тілдерін]] оқыған, кейін [[орыс тілі]]н меңгерген. Ол Молла Аббас Сариджали медресесінде оқып, онда математика, астрономия, химия және басқа да ғылымдардан дәріс алған. Кейінірек ол гуманитарлық білімін жалғастырып, білімін үнемі жетілдіріп, өз заманының танымал зиялыларының бірі болды.

Мир Мохсунның әкесі жібек фабрикасында бухгалтер болып жұмыс істеген, яғни сол жылдардағы стандарттар бойынша ол Шушаның білімділер тобына жататын. Шушада лайықты білім алу қиын болған жоқ. Қалада алғашқы бастауыш мектеп, мектеп, жалпы алты мектеп болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aAzv1WpMZBjqeSSg?ysclid=mo12enxmh9271301656|title=Гений места: Мир Мохсун Навваб из города Шуша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Мир Мохсун Наввабтың кітаптарының ішінде музыкаға арналған «Вузуһул-Эрғам» трактаты, «Тазкирейи-Наввваб», «Насихатнама» - 1905-1906 жылдардағы армян-мұсылман соғысы туралы кітап, «Кашфул Хакай-Маснави», «Кифул-Атфал», «Анвар» және т.б. бар.

Оның «Теймураздың портреті», «Құстар», «Гүлдер» картиналары және «Вузух-ул-ерган» музыкалық туындысы, көркемдік жетістіктерімен қатар, оның кескіндеме мен музыкаға деген құштарлығын дәлелдейді. Навваб өзінің «Вузух-ул-эрган» еңбегінде мугамды талдап, оны бөлімдерге бөлді. «Вузух-ул-эрган» классикалық музыка тарихын зерттеуде құнды жұмыс болды.

Жазушының шығармашылығында «Тазкирей-Навваб» еңбегі ерекше орын алады. Негізінен Шуша әдеби ортасымен байланысты болған тәзкирелердің көпшілігі парсы тілінде жазылған. Шығарма екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 32 ақын, екінші бөлімде шамамен 56 ақын туралы ақпарат бар. Навваб тәзкиреде айтқан кейбір ақындарды жеке білген.

Навваб бейнелеу өнерінде де жұмыс істеді. Ол бірнеше акварель картиналарын, кітап миниатюраларын және бірнеше ғимараттар мен мешіттерге арналған дизайндарды жасады. Оның жұмысы жалпақ, сәндік қабырға суреттерімен, көлемді модельдеу әрекетімен гүлдер мен құстардың суреттерімен және өз қолжазбаларына иллюстрациялармен сипатталады («Бахр-ул Хазан», 1864). Сондай-ақ, оның 1902 жылы аяқтаған және қазір Бакудегі Әзірбайжан өнер мұражайында сақтаулы «Темірдің портреті» атты акварель картинасы танымал.

Ол Шуша қаласының мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Бұрынғы теологиялық мектептері мен медреселерінен айырмашылығы, ол география, тарих, әдебиет және тіл оқытылатын «әдістемелік жадид» мектептерін ашты. 1903 жылы ол Шушада кітапхана мен оқу залын ашты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://novoye-vremya.com/ru/posts/detail/susinec-mir-moxsun-navvab-i-ego-proizvedenie-tazkireii-navvab-1661782700?ysclid=mo128d5w82114445515|title=Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://525.az/?name=xeber&amp;duzelis=0&amp;news_id=108719#gsc.tab=0|title=Энциклопедический учёный XIX века Мир Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан суретшілері]]
[[Санат:Әзербайжан ақындары]]</text>
      <sha1>pzwq3j5wqy4ddvitce5u9yhgcdxvj6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586625</id>
      <parentid>3586624</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әзербайжан музыкатанушылары|Әзербайжан музыкатанушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7702" sha1="5wcx9okd10nz0hyvrwq9qn501h0la7g" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Мир Мохсун Навваб
 |шынайы есімі     = {{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}
 |суреті           = Mir Mohsun Navvab photo.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 1933
 |туған жері     = {{туғанжері|Шуша{{!}}Шуша|Шушадада}}
 |қайтыс болған күні      = 1918
 |қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Шуша|Шушада}}
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{Байрақ|Әзербайжан}}
 |жанры            = [[портрет]]
 |мектебі          = Аббас Сараджали медресесі
 |өнер ағымы       = суретші, жазушы, каллиграф, музыкатанушы, әдебиеттанушы
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = 
}}
'''Мир Мохсун Навваб'''  ({{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}; [[1833]] ж., [[Шуша]] - [[1918]] ж., [[Шуша]]) — [[Әзербайжан]] суретшісі, музыкатанушысы және [[ақын]]ы. XIX ғасырдағы Әзербайжанның [[қоғам қайраткері]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1slovar.ru/enc/145445-navvab-mir-mohsun/|title=Большая Советская энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Мир Мохсун Навваб әдебиет, музыка, кескіндеме және басқа да көптеген салаларда терең із қалдырды. Оның зерттеулері, идеялары мен ойлары 20-дан астам еңбекте көрініс тапқан. Ол сондай-ақ бірқатар майлы бояулар мен миниатюралардың авторы.

== Өмірі ==
Мир Мохсун Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келген, өмірін сол жерде өткізіп, дамытқан және 85 жасында Шушада қайтыс болған. Навваб бастауыш білімін Шуша теологиялық мектебінде алған, онда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] және [[түрік тілі|түрік тілдерін]] оқыған, кейін [[орыс тілі]]н меңгерген. Ол Молла Аббас Сариджали медресесінде оқып, онда математика, астрономия, химия және басқа да ғылымдардан дәріс алған. Кейінірек ол гуманитарлық білімін жалғастырып, білімін үнемі жетілдіріп, өз заманының танымал зиялыларының бірі болды.

Мир Мохсунның әкесі жібек фабрикасында бухгалтер болып жұмыс істеген, яғни сол жылдардағы стандарттар бойынша ол Шушаның білімділер тобына жататын. Шушада лайықты білім алу қиын болған жоқ. Қалада алғашқы бастауыш мектеп, мектеп, жалпы алты мектеп болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aAzv1WpMZBjqeSSg?ysclid=mo12enxmh9271301656|title=Гений места: Мир Мохсун Навваб из города Шуша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Мир Мохсун Наввабтың кітаптарының ішінде музыкаға арналған «Вузуһул-Эрғам» трактаты, «Тазкирейи-Наввваб», «Насихатнама» - 1905-1906 жылдардағы армян-мұсылман соғысы туралы кітап, «Кашфул Хакай-Маснави», «Кифул-Атфал», «Анвар» және т.б. бар.

Оның «Теймураздың портреті», «Құстар», «Гүлдер» картиналары және «Вузух-ул-ерган» музыкалық туындысы, көркемдік жетістіктерімен қатар, оның кескіндеме мен музыкаға деген құштарлығын дәлелдейді. Навваб өзінің «Вузух-ул-эрган» еңбегінде мугамды талдап, оны бөлімдерге бөлді. «Вузух-ул-эрган» классикалық музыка тарихын зерттеуде құнды жұмыс болды.

Жазушының шығармашылығында «Тазкирей-Навваб» еңбегі ерекше орын алады. Негізінен Шуша әдеби ортасымен байланысты болған тәзкирелердің көпшілігі парсы тілінде жазылған. Шығарма екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 32 ақын, екінші бөлімде шамамен 56 ақын туралы ақпарат бар. Навваб тәзкиреде айтқан кейбір ақындарды жеке білген.

Навваб бейнелеу өнерінде де жұмыс істеді. Ол бірнеше акварель картиналарын, кітап миниатюраларын және бірнеше ғимараттар мен мешіттерге арналған дизайндарды жасады. Оның жұмысы жалпақ, сәндік қабырға суреттерімен, көлемді модельдеу әрекетімен гүлдер мен құстардың суреттерімен және өз қолжазбаларына иллюстрациялармен сипатталады («Бахр-ул Хазан», 1864). Сондай-ақ, оның 1902 жылы аяқтаған және қазір Бакудегі Әзірбайжан өнер мұражайында сақтаулы «Темірдің портреті» атты акварель картинасы танымал.

Ол Шуша қаласының мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Бұрынғы теологиялық мектептері мен медреселерінен айырмашылығы, ол география, тарих, әдебиет және тіл оқытылатын «әдістемелік жадид» мектептерін ашты. 1903 жылы ол Шушада кітапхана мен оқу залын ашты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://novoye-vremya.com/ru/posts/detail/susinec-mir-moxsun-navvab-i-ego-proizvedenie-tazkireii-navvab-1661782700?ysclid=mo128d5w82114445515|title=Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://525.az/?name=xeber&amp;duzelis=0&amp;news_id=108719#gsc.tab=0|title=Энциклопедический учёный XIX века Мир Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан суретшілері]]
[[Санат:Әзербайжан ақындары]]
[[Санат:Әзербайжан музыкатанушылары]]</text>
      <sha1>5wcx9okd10nz0hyvrwq9qn501h0la7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586633</id>
      <parentid>3586625</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7696" sha1="8zo7iofizc99tmibivvhbcetv9jnhnk" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Мир Мохсун Навваб
 |шынайы есімі     = {{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}
 |суреті           = Mir Mohsun Navvab photo.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 1933
 |туған жері     = {{туғанжері|Шуша{{!}}Шуша|Шушадада}}
 |қайтыс болған күні      = 1918
 |қайтыс болған жері      = {{қайтысболғанжері|Шуша|Шушада}}
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{Байрақ|Әзербайжан}}
 |жанры            = [[портрет]]
 |мектебі          = Аббас Сараджали медресесі
 |өнер ағымы       = суретші, жазушы, каллиграф, музыкатанушы, әдебиеттанушы
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = 
}}
'''Мир Мохсун Навваб'''  ({{lang-az|Mir Möhsün Nəvvab}}; [[1833]], [[Шуша]] – [[1918]], [[Шуша]]) — [[Әзербайжан]] суретшісі, музыкатанушысы және [[ақын]]ы. XIX ғасырдағы Әзербайжанның [[қоғам қайраткері]].&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1slovar.ru/enc/145445-navvab-mir-mohsun/|title=Большая Советская энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

Мир Мохсун Навваб әдебиет, музыка, кескіндеме және басқа да көптеген салаларда терең із қалдырды. Оның зерттеулері, идеялары мен ойлары 20-дан астам еңбекте көрініс тапқан. Ол сондай-ақ бірқатар майлы бояулар мен миниатюралардың авторы.

== Өмірі ==
Мир Мохсун Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келген, өмірін сол жерде өткізіп, дамытқан және 85 жасында Шушада қайтыс болған. Навваб бастауыш білімін Шуша теологиялық мектебінде алған, онда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] және [[түрік тілі|түрік тілдерін]] оқыған, кейін [[орыс тілі]]н меңгерген. Ол Молла Аббас Сариджали медресесінде оқып, онда математика, астрономия, химия және басқа да ғылымдардан дәріс алған. Кейінірек ол гуманитарлық білімін жалғастырып, білімін үнемі жетілдіріп, өз заманының танымал зиялыларының бірі болды.

Мир Мохсунның әкесі жібек фабрикасында бухгалтер болып жұмыс істеген, яғни сол жылдардағы стандарттар бойынша ол Шушаның білімділер тобына жататын. Шушада лайықты білім алу қиын болған жоқ. Қалада алғашқы бастауыш мектеп, мектеп, жалпы алты мектеп болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aAzv1WpMZBjqeSSg?ysclid=mo12enxmh9271301656|title=Гений места: Мир Мохсун Навваб из города Шуша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Мир Мохсун Наввабтың кітаптарының ішінде музыкаға арналған «Вузуһул-Эрғам» трактаты, «Тазкирейи-Наввваб», «Насихатнама» - 1905-1906 жылдардағы армян-мұсылман соғысы туралы кітап, «Кашфул Хакай-Маснави», «Кифул-Атфал», «Анвар» және т.б. бар.

Оның «Теймураздың портреті», «Құстар», «Гүлдер» картиналары және «Вузух-ул-ерган» музыкалық туындысы, көркемдік жетістіктерімен қатар, оның кескіндеме мен музыкаға деген құштарлығын дәлелдейді. Навваб өзінің «Вузух-ул-эрган» еңбегінде мугамды талдап, оны бөлімдерге бөлді. «Вузух-ул-эрган» классикалық музыка тарихын зерттеуде құнды жұмыс болды.

Жазушының шығармашылығында «Тазкирей-Навваб» еңбегі ерекше орын алады. Негізінен Шуша әдеби ортасымен байланысты болған тәзкирелердің көпшілігі парсы тілінде жазылған. Шығарма екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 32 ақын, екінші бөлімде шамамен 56 ақын туралы ақпарат бар. Навваб тәзкиреде айтқан кейбір ақындарды жеке білген.

Навваб бейнелеу өнерінде де жұмыс істеді. Ол бірнеше акварель картиналарын, кітап миниатюраларын және бірнеше ғимараттар мен мешіттерге арналған дизайндарды жасады. Оның жұмысы жалпақ, сәндік қабырға суреттерімен, көлемді модельдеу әрекетімен гүлдер мен құстардың суреттерімен және өз қолжазбаларына иллюстрациялармен сипатталады («Бахр-ул Хазан», 1864). Сондай-ақ, оның 1902 жылы аяқтаған және қазір Бакудегі Әзірбайжан өнер мұражайында сақтаулы «Темірдің портреті» атты акварель картинасы танымал.

Ол Шуша қаласының мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Бұрынғы теологиялық мектептері мен медреселерінен айырмашылығы, ол география, тарих, әдебиет және тіл оқытылатын «әдістемелік жадид» мектептерін ашты. 1903 жылы ол Шушада кітапхана мен оқу залын ашты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://novoye-vremya.com/ru/posts/detail/susinec-mir-moxsun-navvab-i-ego-proizvedenie-tazkireii-navvab-1661782700?ysclid=mo128d5w82114445515|title=Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://525.az/?name=xeber&amp;duzelis=0&amp;news_id=108719#gsc.tab=0|title=Энциклопедический учёный XIX века Мир Мохсун Навваб|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан суретшілері]]
[[Санат:Әзербайжан ақындары]]
[[Санат:Әзербайжан музыкатанушылары]]</text>
      <sha1>8zo7iofizc99tmibivvhbcetv9jnhnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елең-алаң</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779210</id>
    <revision>
      <id>3586627</id>
      <parentid>3585695</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6236" sha1="pmx8qrx4gg1qke020vz9215uq0lhqg6" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Елең-алаң»|Шынайы атауы=Елең-алаң|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Роман]] (тарихи роман)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1980-жылдардың басында|Жариялануы=1984|Жеке басылым=1984 жылы «Жазушы» баспасынан|Баспа=Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы (қазіргі «Жазушы»)|isbn=|Аударма=|Алдыңғысы=[[Үркер (роман)|Үркер]]|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
«'''Елең-алаң'''»  — қазақтың көрнекті жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) тарихи романы. Туынды 1984 жылы [[Жазушы баспасы|«Жазушы» баспасынан]] жарық көрген. Ол жазушының [[Үркер (роман)|«Үркер»]] (1981) романының заңды жалғасы ретінде қарастырылады және екеуі бірге қазақ халқының XVIII ғасырдағы [[Ресей империясы|Ресей империясымен]] қарым-қатынасы, ел тәуелсіздігі үшін күресі тақырыбын кеңінен ашады.

Екі роман да [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын]] алған қазақ әдебиетінің маңызды туындылары болып саналады.

=== Тарихи негізі және тақырыбы ===
Роман XVIII ғасырдың басындағы қазақ даласындағы нақты тарихи оқиғаларға негізделген. Негізгі тақырыбы — қазақ халқының ел тәуелсіздігі үшін жүргізген күресі, ал басты идеясы — ел мен жердің тұтастығы мен тәуелсіздігі.

«Елең-алаң» «Үркер» романындағы орыс елшілігі мен Әбілқайыр хан арасындағы келіссөздерден кейінгі оқиғаларды жалғастырады. Сюжеттік арнада мынадай тарихи эпизодтар бейнеленеді:
* Қазақ өкілдерінің Петербургке сапары;
* Орынбор экспедициясының құрылуы және қазақ жеріне келуі;
* Ор өзені бойында бекініс салу;
* Орынбор комиссиясының Татищевпен Әбілқайыр ханның кездесуі;
* Ханның Ресейге бодандыққа ант беруі сияқты оқиғалар.

Туынды қазақтардың Ресейге «қосылғаннан» кейінгі өмірін, бодандықтың ауыртпалығын, ішкі қайшылықтарды және ұлттық рухтың сақталуын көрсетеді. Жазушы тарихи деректермен қатар халық аңыз-әпсаналарын, фольклорлық элементтерді шебер пайдаланады.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
Әбіш Кекілбайұлы романда [[Тарихи шындық|тарихи шындықты]] көркемдікпен ұштастырады. Кейіпкерлердің ішкі жан дүниесі, психологиялық тереңдігі, монологтар мен авторлық баяндау арқылы ашылады. Негізгі қақтығыс сыртқы оқиғаларда емес, кейіпкерлердің рухани әлемінде дамиды.

Романда [[Бопай ханым Сүйіндікқызы|Бопай ханым]] (Бопай Сүйіндікқызы) бейнесі ерекше орын алады. Жазушы оны адай батыры Қосай Сүйіндіктің қызы ретінде суреттейді және тарихи деректерді негізге ала отырып, ұлт анасының образын сомдайды. Бопай — Әбілқайыр ханмен қатар романның орталық тұлғаларының бірі. Бұл бейне қазақ әдебиетінде тұңғыш рет Әбіш Кекілбайұлы шығармасында кеңінен ашылған.

Жазушының стилі лиро-эпикалық сипатта, мифтік-фольклорлық сарындармен ұштасқан. Туынды адам жанының тереңдігін, мінез-құлықты, тағдырларды суреттеуде шеберліктің үлгісі болып табылады.

=== Маңызы ===
«Елең-алаң» — тек тарихи шежіре емес, ұлттық рух, бостандық идеясы мен өркениеттік құндылықтарды тәрбиелейтін қуатты шығарма. Ол қазақ әдебиетіндегі тарихи роман жанрының классикалық үлгілерінің бірі ретінде бағаланады және мектеп, жоғары оқу орындарының бағдарламасына енгізілген. Роман қазақ халқының өткеніне көз жүгіртіп, бүгіні мен болашағы туралы ой салатын туынды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* '''Автор''': Әбіш Кекілбайұлы
* '''Атауы''': Елең-алаң
* '''Жанры''': Тарихи роман
* '''Басылу жылы''': 1984
* '''Баспасы''': Жазушы (Алматы)
* '''Көлемі''': шамамен 428 бет (алғашқы басылымы)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Романдар]]</text>
      <sha1>pmx8qrx4gg1qke020vz9215uq0lhqg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586628</id>
      <parentid>3586627</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ әдебиеті|Қазақ әдебиеті]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6193" sha1="52uwvkpask9p26z8a3durri9mtlrpzt" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Елең-алаң»|Шынайы атауы=Елең-алаң|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Роман]] (тарихи роман)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1980-жылдардың басында|Жариялануы=1984|Жеке басылым=1984 жылы «Жазушы» баспасынан|Баспа=Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы (қазіргі «Жазушы»)|isbn=|Аударма=|Алдыңғысы=[[Үркер (роман)|Үркер]]|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
«'''Елең-алаң'''»  — қазақтың көрнекті жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) тарихи романы. Туынды 1984 жылы [[Жазушы баспасы|«Жазушы» баспасынан]] жарық көрген. Ол жазушының [[Үркер (роман)|«Үркер»]] (1981) романының заңды жалғасы ретінде қарастырылады және екеуі бірге қазақ халқының XVIII ғасырдағы [[Ресей империясы|Ресей империясымен]] қарым-қатынасы, ел тәуелсіздігі үшін күресі тақырыбын кеңінен ашады.

Екі роман да [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын]] алған қазақ әдебиетінің маңызды туындылары болып саналады.

=== Тарихи негізі және тақырыбы ===
Роман XVIII ғасырдың басындағы қазақ даласындағы нақты тарихи оқиғаларға негізделген. Негізгі тақырыбы — қазақ халқының ел тәуелсіздігі үшін жүргізген күресі, ал басты идеясы — ел мен жердің тұтастығы мен тәуелсіздігі.

«Елең-алаң» «Үркер» романындағы орыс елшілігі мен Әбілқайыр хан арасындағы келіссөздерден кейінгі оқиғаларды жалғастырады. Сюжеттік арнада мынадай тарихи эпизодтар бейнеленеді:
* Қазақ өкілдерінің Петербургке сапары;
* Орынбор экспедициясының құрылуы және қазақ жеріне келуі;
* Ор өзені бойында бекініс салу;
* Орынбор комиссиясының Татищевпен Әбілқайыр ханның кездесуі;
* Ханның Ресейге бодандыққа ант беруі сияқты оқиғалар.

Туынды қазақтардың Ресейге «қосылғаннан» кейінгі өмірін, бодандықтың ауыртпалығын, ішкі қайшылықтарды және ұлттық рухтың сақталуын көрсетеді. Жазушы тарихи деректермен қатар халық аңыз-әпсаналарын, фольклорлық элементтерді шебер пайдаланады.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
Әбіш Кекілбайұлы романда [[Тарихи шындық|тарихи шындықты]] көркемдікпен ұштастырады. Кейіпкерлердің ішкі жан дүниесі, психологиялық тереңдігі, монологтар мен авторлық баяндау арқылы ашылады. Негізгі қақтығыс сыртқы оқиғаларда емес, кейіпкерлердің рухани әлемінде дамиды.

Романда [[Бопай ханым Сүйіндікқызы|Бопай ханым]] (Бопай Сүйіндікқызы) бейнесі ерекше орын алады. Жазушы оны адай батыры Қосай Сүйіндіктің қызы ретінде суреттейді және тарихи деректерді негізге ала отырып, ұлт анасының образын сомдайды. Бопай — Әбілқайыр ханмен қатар романның орталық тұлғаларының бірі. Бұл бейне қазақ әдебиетінде тұңғыш рет Әбіш Кекілбайұлы шығармасында кеңінен ашылған.

Жазушының стилі лиро-эпикалық сипатта, мифтік-фольклорлық сарындармен ұштасқан. Туынды адам жанының тереңдігін, мінез-құлықты, тағдырларды суреттеуде шеберліктің үлгісі болып табылады.

=== Маңызы ===
«Елең-алаң» — тек тарихи шежіре емес, ұлттық рух, бостандық идеясы мен өркениеттік құндылықтарды тәрбиелейтін қуатты шығарма. Ол қазақ әдебиетіндегі тарихи роман жанрының классикалық үлгілерінің бірі ретінде бағаланады және мектеп, жоғары оқу орындарының бағдарламасына енгізілген. Роман қазақ халқының өткеніне көз жүгіртіп, бүгіні мен болашағы туралы ой салатын туынды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* '''Автор''': Әбіш Кекілбайұлы
* '''Атауы''': Елең-алаң
* '''Жанры''': Тарихи роман
* '''Басылу жылы''': 1984
* '''Баспасы''': Жазушы (Алматы)
* '''Көлемі''': шамамен 428 бет (алғашқы басылымы)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Романдар]]</text>
      <sha1>52uwvkpask9p26z8a3durri9mtlrpzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586629</id>
      <parentid>3586628</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Романдар|Романдар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы романдары|Әбіш Кекілбайұлы романдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6227" sha1="rcf6ai1uew61hmxu0hhmvwww19nr411" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Елең-алаң»|Шынайы атауы=Елең-алаң|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Роман]] (тарихи роман)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1980-жылдардың басында|Жариялануы=1984|Жеке басылым=1984 жылы «Жазушы» баспасынан|Баспа=Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы (қазіргі «Жазушы»)|isbn=|Аударма=|Алдыңғысы=[[Үркер (роман)|Үркер]]|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
«'''Елең-алаң'''»  — қазақтың көрнекті жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) тарихи романы. Туынды 1984 жылы [[Жазушы баспасы|«Жазушы» баспасынан]] жарық көрген. Ол жазушының [[Үркер (роман)|«Үркер»]] (1981) романының заңды жалғасы ретінде қарастырылады және екеуі бірге қазақ халқының XVIII ғасырдағы [[Ресей империясы|Ресей империясымен]] қарым-қатынасы, ел тәуелсіздігі үшін күресі тақырыбын кеңінен ашады.

Екі роман да [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын]] алған қазақ әдебиетінің маңызды туындылары болып саналады.

=== Тарихи негізі және тақырыбы ===
Роман XVIII ғасырдың басындағы қазақ даласындағы нақты тарихи оқиғаларға негізделген. Негізгі тақырыбы — қазақ халқының ел тәуелсіздігі үшін жүргізген күресі, ал басты идеясы — ел мен жердің тұтастығы мен тәуелсіздігі.

«Елең-алаң» «Үркер» романындағы орыс елшілігі мен Әбілқайыр хан арасындағы келіссөздерден кейінгі оқиғаларды жалғастырады. Сюжеттік арнада мынадай тарихи эпизодтар бейнеленеді:
* Қазақ өкілдерінің Петербургке сапары;
* Орынбор экспедициясының құрылуы және қазақ жеріне келуі;
* Ор өзені бойында бекініс салу;
* Орынбор комиссиясының Татищевпен Әбілқайыр ханның кездесуі;
* Ханның Ресейге бодандыққа ант беруі сияқты оқиғалар.

Туынды қазақтардың Ресейге «қосылғаннан» кейінгі өмірін, бодандықтың ауыртпалығын, ішкі қайшылықтарды және ұлттық рухтың сақталуын көрсетеді. Жазушы тарихи деректермен қатар халық аңыз-әпсаналарын, фольклорлық элементтерді шебер пайдаланады.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
Әбіш Кекілбайұлы романда [[Тарихи шындық|тарихи шындықты]] көркемдікпен ұштастырады. Кейіпкерлердің ішкі жан дүниесі, психологиялық тереңдігі, монологтар мен авторлық баяндау арқылы ашылады. Негізгі қақтығыс сыртқы оқиғаларда емес, кейіпкерлердің рухани әлемінде дамиды.

Романда [[Бопай ханым Сүйіндікқызы|Бопай ханым]] (Бопай Сүйіндікқызы) бейнесі ерекше орын алады. Жазушы оны адай батыры Қосай Сүйіндіктің қызы ретінде суреттейді және тарихи деректерді негізге ала отырып, ұлт анасының образын сомдайды. Бопай — Әбілқайыр ханмен қатар романның орталық тұлғаларының бірі. Бұл бейне қазақ әдебиетінде тұңғыш рет Әбіш Кекілбайұлы шығармасында кеңінен ашылған.

Жазушының стилі лиро-эпикалық сипатта, мифтік-фольклорлық сарындармен ұштасқан. Туынды адам жанының тереңдігін, мінез-құлықты, тағдырларды суреттеуде шеберліктің үлгісі болып табылады.

=== Маңызы ===
«Елең-алаң» — тек тарихи шежіре емес, ұлттық рух, бостандық идеясы мен өркениеттік құндылықтарды тәрбиелейтін қуатты шығарма. Ол қазақ әдебиетіндегі тарихи роман жанрының классикалық үлгілерінің бірі ретінде бағаланады және мектеп, жоғары оқу орындарының бағдарламасына енгізілген. Роман қазақ халқының өткеніне көз жүгіртіп, бүгіні мен болашағы туралы ой салатын туынды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* '''Автор''': Әбіш Кекілбайұлы
* '''Атауы''': Елең-алаң
* '''Жанры''': Тарихи роман
* '''Басылу жылы''': 1984
* '''Баспасы''': Жазушы (Алматы)
* '''Көлемі''': шамамен 428 бет (алғашқы басылымы)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы романдары]]</text>
      <sha1>rcf6ai1uew61hmxu0hhmvwww19nr411</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәйгеторы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779212</id>
    <revision>
      <id>3586630</id>
      <parentid>3585705</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері|Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8478" sha1="1dtbmkx9odevebgfy2bvoq96n13goab" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Бәйгеторы»|Шынайы атауы=Бәйгеторы|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Әңгіме]] (повесть)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960–1970-жылдар|Жариялануы=1970-жылдар (жинақтарда)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}'''«Бәйгеторы'''» — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) әңгімесі ([[Хикаят|повесі]]). Туынды қазақ әдебиетінде жылқының көзқарасымен баяндалатын сирек туындылардың бірі ретінде танымал. Ол қазақтың атбегілік өнеріне, көшпелі мәдениетке, адам мен жылқы арасындағы байланысқа арналған.

Әңгіме жазушының ауыл өмірі, ұлттық дәстүрлер мен адам жанының психологиялық тереңдігін зерттеген прозалық шығармаларының қатарында тұр. Кейіпкердің (жылқының) ішкі әлемі арқылы қазақ халқының мінез-құлқы, еркіндік пен тәуелділік, өмірдің өткіншілігі сияқты мәселелер көтеріледі.

== Тарихы ==
«Бәйгеторы» Әбіш Кекілбайұлының 1960–1970-жылдардағы прозалық кезеңінде жазылған. Жазушының [[Бір шөкім бұлт|«Бір шөкім бұлт]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Күй (повесть)|Күй]]&lt;nowiki/&gt;», «Шыңырау», «Бәсеке», «[[Ханша дария хикаясы]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты повестерімен бірге ауыл өмірі тақырыбын жалғастырады. Алғашқы басылымы жинақтарда жарық көрген (нақты жылдар әдебиеттану деректерінде толық көрсетілмеген, бірақ 1970-жылдардың ортасына жатады).

Кейін «Бір шоқ жиде» жинағына, 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтарына енген. 1977 жылы [[Мажарстан|Венгрияда]] ''«Бәйгелі сәйгүлік» («Bäygeli säygülük»)'' атауымен мадияр тілінде аударылып, қазақ жазушыларының повестер жинағында жарияланған. 

=== Сюжеті ===
Әңгіме Бәйгеторы атты көк ала [[Дөнен|дөненнің]] көзқарасымен баяндалады. Оқиға бірнеше бөлімнен тұрады:

* '''Басталуы''': Бәйгеторы ауылға келген Сейісті (жылқышыны) бірден таниды. Естеліктер арқылы оның құлын кезінде Сейістің қолға түсіруі, кенеп дорба ілінуі, еркін табыннан айырылуы суреттеледі.
* '''Өмір жолы:''' Жылқы қойшы ауылына түсіп, қатаң тәрбие көреді. [[Қасқыр|Қасқырмен]] күреседі, бәйге жарыстарына дайындалады. Сейістің және оның көмекшісі Тапал сарының қамқорлығымен бәйге тұлпарына айналады.
* '''Шыңы:''' Бәйгеторы бірнеше бәйгеде жеңіске жетеді, даңққа бөленеді. Табындағы айғырлармен (Бурыл [[айғыр]]) қақтығысады, боз дөнежінмен шағылысады. Бірақ адамның қолына түсу еркіндікті шектейді.
* '''Соңы:''' Жылқы жарақаттанып (бір көзінен айырылады), қартаяды, соқыр болады. Сейіспен соңғы кездесуінде ескі достық еске түседі, бірақ өмірдің өткіншілігі сезіледі. Әңгіме үмітсіздікпен аяқталады.

Жылқының иіс сезуі, дыбыс естуі, инстинкті арқылы оқиға баяндалады — бұл жазушының көркемдік шеберлігінің ерекшелігі.

=== Кейіпкерлер ===

* '''Бәйгеторы''' — басты кейіпкер, [[жылқы]]. Еркіндікті сағынатын, сезімтал, бәйге тұлпары. Оның ішкі [[Монолог|монологтары]] арқылы адам психологиясы ашылады.
* '''Сейіс''' — [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], қамқор және қатал. Бәйгеторыны қолға түсіреді, баптайды, бірақ кейін сатады немесе айырады.
* '''Тапал сары''' — Сейістің көмекшісі, жылқыны шын жүректен жақсы көреді.
* '''Бурыл айғыр,''' '''Боз дөнежін''' — табындағы қарсыластар және серіктер.
* Қосалқы кейіпкерлер — ауыл тұрғындары, бала шабандоздар, қойшылар.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===

* Әбіш Кекілбайұлы жылқының психологиялық портретін шебер сомдайды. 
* [[Антропоморфизм]] элементтері бар — жылқы адамша ойлайды, сезінеді.
* [[Сенсорлық баяндау]] ([[иіс]], [[дыбыс]], [[жанасу]]) арқылы қазақ даласының шынайы суреті жасалады.
* Ұлттық колорит: [[Атбегі|атбегілік]] өнері, [[бәйге]] дәстүрі, көшпелі тұрмыс толық ашылады.
* Философиялық сарын: еркіндік пен тұтқындық, даңқ пен ұмытылу, өмір мен өлім мәселелері көтеріледі.
* Жазушының стилі [[Лирикалық проза|лирикалық]], [[Поэтикалық тіл|поэтикалық]], ішкі монологтарға бай. Бұл әңгіме қазақ прозасындағы «жануардың көзқарасы» тәсілінің үлгісі.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Бәйгеторы» — қазақ әдебиетінде атбегілік өнеріне арналған ескерткіш іспетті туынды. Ол ұлттық психологияны, адам мен табиғат байланысын терең ашады. Жазушының «Күй» повесімен қатар қазақтың екі ұлттық өнерін (күйшілік пен атбегілік) толықтырады.

Мектеп бағдарламасына енгізілген, оқушылар мен студенттер арасында зерттеледі. Венгрияда аударылуы арқылы әлемдік оқырманға жеткен. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының психологиялық прозасының үздік үлгілерінің бірі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===

* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Бәйгеторы
* Жанры: Әңгіме (повесть)
* Жариялануы: 1970-жылдар (жинақтарда)
* Жинақтар: «Бір шоқ жиде», екі томдық таңдамалы шығармалар (2001), 12 томдық және 20 томдық жинақтар
* Аудармалар: Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>1dtbmkx9odevebgfy2bvoq96n13goab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586631</id>
      <parentid>3586630</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8473" sha1="ai0u8b4uuf76mhl345f2vt7xntf8bxd" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Бәйгеторы»|Шынайы атауы=Бәйгеторы|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Әңгіме]] (повесть)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960–1970-жылдар|Жариялануы=1970-жылдар (жинақтарда)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Бәйгеторы'''» — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) әңгімесі ([[Хикаят|повесі]]). Туынды қазақ әдебиетінде жылқының көзқарасымен баяндалатын сирек туындылардың бірі ретінде танымал. Ол қазақтың атбегілік өнеріне, көшпелі мәдениетке, адам мен жылқы арасындағы байланысқа арналған.

Әңгіме жазушының ауыл өмірі, ұлттық дәстүрлер мен адам жанының психологиялық тереңдігін зерттеген прозалық шығармаларының қатарында тұр. Кейіпкердің (жылқының) ішкі әлемі арқылы қазақ халқының мінез-құлқы, еркіндік пен тәуелділік, өмірдің өткіншілігі сияқты мәселелер көтеріледі.

== Тарихы ==
«Бәйгеторы» Әбіш Кекілбайұлының 1960–1970-жылдардағы прозалық кезеңінде жазылған. Жазушының [[Бір шөкім бұлт|«Бір шөкім бұлт]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Күй (повесть)|Күй]]&lt;nowiki/&gt;», «Шыңырау», «Бәсеке», «[[Ханша дария хикаясы]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты повестерімен бірге ауыл өмірі тақырыбын жалғастырады. Алғашқы басылымы жинақтарда жарық көрген (нақты жылдар әдебиеттану деректерінде толық көрсетілмеген, бірақ 1970-жылдардың ортасына жатады).

Кейін «Бір шоқ жиде» жинағына, 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтарына енген. 1977 жылы [[Мажарстан|Венгрияда]] ''«Бәйгелі сәйгүлік» («Bäygeli säygülük»)'' атауымен мадияр тілінде аударылып, қазақ жазушыларының повестер жинағында жарияланған. 

=== Сюжеті ===
Әңгіме Бәйгеторы атты көк ала [[Дөнен|дөненнің]] көзқарасымен баяндалады. Оқиға бірнеше бөлімнен тұрады:
* '''Басталуы''': Бәйгеторы ауылға келген Сейісті (жылқышыны) бірден таниды. Естеліктер арқылы оның құлын кезінде Сейістің қолға түсіруі, кенеп дорба ілінуі, еркін табыннан айырылуы суреттеледі.
* '''Өмір жолы:''' Жылқы қойшы ауылына түсіп, қатаң тәрбие көреді. [[Қасқыр|Қасқырмен]] күреседі, бәйге жарыстарына дайындалады. Сейістің және оның көмекшісі Тапал сарының қамқорлығымен бәйге тұлпарына айналады.
* '''Шыңы:''' Бәйгеторы бірнеше бәйгеде жеңіске жетеді, даңққа бөленеді. Табындағы айғырлармен (Бурыл [[айғыр]]) қақтығысады, боз дөнежінмен шағылысады. Бірақ адамның қолына түсу еркіндікті шектейді.
* '''Соңы:''' Жылқы жарақаттанып (бір көзінен айырылады), қартаяды, соқыр болады. Сейіспен соңғы кездесуінде ескі достық еске түседі, бірақ өмірдің өткіншілігі сезіледі. Әңгіме үмітсіздікпен аяқталады.

Жылқының иіс сезуі, дыбыс естуі, инстинкті арқылы оқиға баяндалады — бұл жазушының көркемдік шеберлігінің ерекшелігі.

=== Кейіпкерлер ===
* '''Бәйгеторы''' — басты кейіпкер, [[жылқы]]. Еркіндікті сағынатын, сезімтал, бәйге тұлпары. Оның ішкі [[Монолог|монологтары]] арқылы адам психологиясы ашылады.
* '''Сейіс''' — [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], қамқор және қатал. Бәйгеторыны қолға түсіреді, баптайды, бірақ кейін сатады немесе айырады.
* '''Тапал сары''' — Сейістің көмекшісі, жылқыны шын жүректен жақсы көреді.
* '''Бурыл айғыр,''' '''Боз дөнежін''' — табындағы қарсыластар және серіктер.
* Қосалқы кейіпкерлер — ауыл тұрғындары, бала шабандоздар, қойшылар.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
* Әбіш Кекілбайұлы жылқының психологиялық портретін шебер сомдайды. 
* [[Антропоморфизм]] элементтері бар — жылқы адамша ойлайды, сезінеді.
* [[Сенсорлық баяндау]] ([[иіс]], [[дыбыс]], [[жанасу]]) арқылы қазақ даласының шынайы суреті жасалады.
* Ұлттық колорит: [[Атбегі|атбегілік]] өнері, [[бәйге]] дәстүрі, көшпелі тұрмыс толық ашылады.
* Философиялық сарын: еркіндік пен тұтқындық, даңқ пен ұмытылу, өмір мен өлім мәселелері көтеріледі.
* Жазушының стилі [[Лирикалық проза|лирикалық]], [[Поэтикалық тіл|поэтикалық]], ішкі монологтарға бай. Бұл әңгіме қазақ прозасындағы «жануардың көзқарасы» тәсілінің үлгісі.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Бәйгеторы» — қазақ әдебиетінде атбегілік өнеріне арналған ескерткіш іспетті туынды. Ол ұлттық психологияны, адам мен табиғат байланысын терең ашады. Жазушының «Күй» повесімен қатар қазақтың екі ұлттық өнерін (күйшілік пен атбегілік) толықтырады.

Мектеп бағдарламасына енгізілген, оқушылар мен студенттер арасында зерттеледі. Венгрияда аударылуы арқылы әлемдік оқырманға жеткен. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының психологиялық прозасының үздік үлгілерінің бірі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Бәйгеторы
* Жанры: Әңгіме (повесть)
* Жариялануы: 1970-жылдар (жинақтарда)
* Жинақтар: «Бір шоқ жиде», екі томдық таңдамалы шығармалар (2001), 12 томдық және 20 томдық жинақтар
* Аудармалар: Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>ai0u8b4uuf76mhl345f2vt7xntf8bxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586632</id>
      <parentid>3586631</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8455" sha1="imez7743m0g5b8v0ga5rcxglpjx3svh" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Бәйгеторы»|Шынайы атауы=|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Әңгіме]] (повесть)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960–1970-жылдар|Жариялануы=1970-жылдар (жинақтарда)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Бәйгеторы'''» — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) әңгімесі ([[Хикаят|повесі]]). Туынды қазақ әдебиетінде жылқының көзқарасымен баяндалатын сирек туындылардың бірі ретінде танымал. Ол қазақтың атбегілік өнеріне, көшпелі мәдениетке, адам мен жылқы арасындағы байланысқа арналған.

Әңгіме жазушының ауыл өмірі, ұлттық дәстүрлер мен адам жанының психологиялық тереңдігін зерттеген прозалық шығармаларының қатарында тұр. Кейіпкердің (жылқының) ішкі әлемі арқылы қазақ халқының мінез-құлқы, еркіндік пен тәуелділік, өмірдің өткіншілігі сияқты мәселелер көтеріледі.

== Тарихы ==
«Бәйгеторы» Әбіш Кекілбайұлының 1960–1970-жылдардағы прозалық кезеңінде жазылған. Жазушының [[Бір шөкім бұлт|«Бір шөкім бұлт]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Күй (повесть)|Күй]]&lt;nowiki/&gt;», «Шыңырау», «Бәсеке», «[[Ханша дария хикаясы]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты повестерімен бірге ауыл өмірі тақырыбын жалғастырады. Алғашқы басылымы жинақтарда жарық көрген (нақты жылдар әдебиеттану деректерінде толық көрсетілмеген, бірақ 1970-жылдардың ортасына жатады).

Кейін «Бір шоқ жиде» жинағына, 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтарына енген. 1977 жылы [[Мажарстан|Венгрияда]] ''«Бәйгелі сәйгүлік» («Bäygeli säygülük»)'' атауымен мадияр тілінде аударылып, қазақ жазушыларының повестер жинағында жарияланған. 

=== Сюжеті ===
Әңгіме Бәйгеторы атты көк ала [[Дөнен|дөненнің]] көзқарасымен баяндалады. Оқиға бірнеше бөлімнен тұрады:
* '''Басталуы''': Бәйгеторы ауылға келген Сейісті (жылқышыны) бірден таниды. Естеліктер арқылы оның құлын кезінде Сейістің қолға түсіруі, кенеп дорба ілінуі, еркін табыннан айырылуы суреттеледі.
* '''Өмір жолы:''' Жылқы қойшы ауылына түсіп, қатаң тәрбие көреді. [[Қасқыр|Қасқырмен]] күреседі, бәйге жарыстарына дайындалады. Сейістің және оның көмекшісі Тапал сарының қамқорлығымен бәйге тұлпарына айналады.
* '''Шыңы:''' Бәйгеторы бірнеше бәйгеде жеңіске жетеді, даңққа бөленеді. Табындағы айғырлармен (Бурыл [[айғыр]]) қақтығысады, боз дөнежінмен шағылысады. Бірақ адамның қолына түсу еркіндікті шектейді.
* '''Соңы:''' Жылқы жарақаттанып (бір көзінен айырылады), қартаяды, соқыр болады. Сейіспен соңғы кездесуінде ескі достық еске түседі, бірақ өмірдің өткіншілігі сезіледі. Әңгіме үмітсіздікпен аяқталады.

Жылқының иіс сезуі, дыбыс естуі, инстинкті арқылы оқиға баяндалады — бұл жазушының көркемдік шеберлігінің ерекшелігі.

=== Кейіпкерлер ===
* '''Бәйгеторы''' — басты кейіпкер, [[жылқы]]. Еркіндікті сағынатын, сезімтал, бәйге тұлпары. Оның ішкі [[Монолог|монологтары]] арқылы адам психологиясы ашылады.
* '''Сейіс''' — [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], қамқор және қатал. Бәйгеторыны қолға түсіреді, баптайды, бірақ кейін сатады немесе айырады.
* '''Тапал сары''' — Сейістің көмекшісі, жылқыны шын жүректен жақсы көреді.
* '''Бурыл айғыр,''' '''Боз дөнежін''' — табындағы қарсыластар және серіктер.
* Қосалқы кейіпкерлер — ауыл тұрғындары, бала шабандоздар, қойшылар.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
* Әбіш Кекілбайұлы жылқының психологиялық портретін шебер сомдайды. 
* [[Антропоморфизм]] элементтері бар — жылқы адамша ойлайды, сезінеді.
* [[Сенсорлық баяндау]] ([[иіс]], [[дыбыс]], [[жанасу]]) арқылы қазақ даласының шынайы суреті жасалады.
* Ұлттық колорит: [[Атбегі|атбегілік]] өнері, [[бәйге]] дәстүрі, көшпелі тұрмыс толық ашылады.
* Философиялық сарын: еркіндік пен тұтқындық, даңқ пен ұмытылу, өмір мен өлім мәселелері көтеріледі.
* Жазушының стилі [[Лирикалық проза|лирикалық]], [[Поэтикалық тіл|поэтикалық]], ішкі монологтарға бай. Бұл әңгіме қазақ прозасындағы «жануардың көзқарасы» тәсілінің үлгісі.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Бәйгеторы» — қазақ әдебиетінде атбегілік өнеріне арналған ескерткіш іспетті туынды. Ол ұлттық психологияны, адам мен табиғат байланысын терең ашады. Жазушының «Күй» повесімен қатар қазақтың екі ұлттық өнерін (күйшілік пен атбегілік) толықтырады.

Мектеп бағдарламасына енгізілген, оқушылар мен студенттер арасында зерттеледі. Венгрияда аударылуы арқылы әлемдік оқырманға жеткен. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының психологиялық прозасының үздік үлгілерінің бірі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Бәйгеторы
* Жанры: Әңгіме (повесть)
* Жариялануы: 1970-жылдар (жинақтарда)
* Жинақтар: «Бір шоқ жиде», екі томдық таңдамалы шығармалар (2001), 12 томдық және 20 томдық жинақтар
* Аудармалар: Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>imez7743m0g5b8v0ga5rcxglpjx3svh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586640</id>
      <parentid>3586632</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8514" sha1="qy4dqnveurrhe1k50lizmca1p32jf5f" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Бәйгеторы»|Шынайы атауы=|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Әңгіме]] (повесть)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960–1970-жылдар|Жариялануы=1970-жылдар (жинақтарда)|Жеке басылым=|Баспа=Жазушы|isbn=|Аударма=Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Бәйгеторы'''» — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) әңгімесі ([[Хикаят|повесі]]). Туынды қазақ әдебиетінде жылқының көзқарасымен баяндалатын сирек туындылардың бірі ретінде танымал. Ол қазақтың атбегілік өнеріне, көшпелі мәдениетке, адам мен жылқы арасындағы байланысқа арналған.

Әңгіме жазушының ауыл өмірі, ұлттық дәстүрлер мен адам жанының психологиялық тереңдігін зерттеген прозалық шығармаларының қатарында тұр. Кейіпкердің (жылқының) ішкі әлемі арқылы қазақ халқының мінез-құлқы, еркіндік пен тәуелділік, өмірдің өткіншілігі сияқты мәселелер көтеріледі.

== Тарихы ==
«Бәйгеторы» Әбіш Кекілбайұлының 1960–1970-жылдардағы прозалық кезеңінде жазылған. Жазушының [[Бір шөкім бұлт|«Бір шөкім бұлт]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Күй (повесть)|Күй]]&lt;nowiki/&gt;», «Шыңырау», «Бәсеке», «[[Ханша дария хикаясы]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты повестерімен бірге ауыл өмірі тақырыбын жалғастырады. Алғашқы басылымы жинақтарда жарық көрген (нақты жылдар әдебиеттану деректерінде толық көрсетілмеген, бірақ 1970-жылдардың ортасына жатады).

Кейін «Бір шоқ жиде» жинағына, 12 томдық және 20 томдық шығармалар жинақтарына енген. 1977 жылы [[Мажарстан|Венгрияда]] ''«Бәйгелі сәйгүлік» («Bäygeli säygülük»)'' атауымен мадияр тілінде аударылып, қазақ жазушыларының повестер жинағында жарияланған. 

=== Сюжеті ===
Әңгіме Бәйгеторы атты көк ала [[Дөнен|дөненнің]] көзқарасымен баяндалады. Оқиға бірнеше бөлімнен тұрады:
* '''Басталуы''': Бәйгеторы ауылға келген Сейісті (жылқышыны) бірден таниды. Естеліктер арқылы оның құлын кезінде Сейістің қолға түсіруі, кенеп дорба ілінуі, еркін табыннан айырылуы суреттеледі.
* '''Өмір жолы:''' Жылқы қойшы ауылына түсіп, қатаң тәрбие көреді. [[Қасқыр|Қасқырмен]] күреседі, бәйге жарыстарына дайындалады. Сейістің және оның көмекшісі Тапал сарының қамқорлығымен бәйге тұлпарына айналады.
* '''Шыңы:''' Бәйгеторы бірнеше бәйгеде жеңіске жетеді, даңққа бөленеді. Табындағы айғырлармен (Бурыл [[айғыр]]) қақтығысады, боз дөнежінмен шағылысады. Бірақ адамның қолына түсу еркіндікті шектейді.
* '''Соңы:''' Жылқы жарақаттанып (бір көзінен айырылады), қартаяды, соқыр болады. Сейіспен соңғы кездесуінде ескі достық еске түседі, бірақ өмірдің өткіншілігі сезіледі. Әңгіме үмітсіздікпен аяқталады.

Жылқының иіс сезуі, дыбыс естуі, инстинкті арқылы оқиға баяндалады — бұл жазушының көркемдік шеберлігінің ерекшелігі.

=== Кейіпкерлер ===
* '''Бәйгеторы''' — басты кейіпкер, [[жылқы]]. Еркіндікті сағынатын, сезімтал, бәйге тұлпары. Оның ішкі [[Монолог|монологтары]] арқылы адам психологиясы ашылады.
* '''Сейіс''' — [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], қамқор және қатал. Бәйгеторыны қолға түсіреді, баптайды, бірақ кейін сатады немесе айырады.
* '''Тапал сары''' — Сейістің көмекшісі, жылқыны шын жүректен жақсы көреді.
* '''Бурыл айғыр,''' '''Боз дөнежін''' — табындағы қарсыластар және серіктер.
* Қосалқы кейіпкерлер — ауыл тұрғындары, бала шабандоздар, қойшылар.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
* Әбіш Кекілбайұлы жылқының психологиялық портретін шебер сомдайды. 
* [[Антропоморфизм]] элементтері бар — жылқы адамша ойлайды, сезінеді.
* [[Сенсорлық баяндау]] ([[иіс]], [[дыбыс]], [[жанасу]]) арқылы қазақ даласының шынайы суреті жасалады.
* Ұлттық колорит: [[Атбегі|атбегілік]] өнері, [[бәйге]] дәстүрі, көшпелі тұрмыс толық ашылады.
* Философиялық сарын: еркіндік пен тұтқындық, даңқ пен ұмытылу, өмір мен өлім мәселелері көтеріледі.
* Жазушының стилі [[Лирикалық проза|лирикалық]], [[Поэтикалық тіл|поэтикалық]], ішкі монологтарға бай. Бұл әңгіме қазақ прозасындағы «жануардың көзқарасы» тәсілінің үлгісі.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Бәйгеторы» — қазақ әдебиетінде атбегілік өнеріне арналған ескерткіш іспетті туынды. Ол ұлттық психологияны, адам мен табиғат байланысын терең ашады. Жазушының «Күй» повесімен қатар қазақтың екі ұлттық өнерін (күйшілік пен атбегілік) толықтырады.

Мектеп бағдарламасына енгізілген, оқушылар мен студенттер арасында зерттеледі. Венгрияда аударылуы арқылы әлемдік оқырманға жеткен. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының психологиялық прозасының үздік үлгілерінің бірі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Бәйгеторы
* Жанры: Әңгіме (повесть)
* Жариялануы: 1970-жылдар (жинақтарда)
* Жинақтар: «Бір шоқ жиде», екі томдық таңдамалы шығармалар (2001), 12 томдық және 20 томдық жинақтар
* Аудармалар: Мадияр тіліне («Бәйгелі сәйгүлік», 1977)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әбіш Кекілбайұлы шығармалары}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>qy4dqnveurrhe1k50lizmca1p32jf5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханша-Дария хикаясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779213</id>
    <revision>
      <id>3586634</id>
      <parentid>3585713</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ әдебиеті|Қазақ әдебиеті]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="k7w8jvnoatcu4nh0834vqv5rsnaw92i" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Ханша-дария хикаясы»|Шынайы атауы=Ханша-дария хикаясы **|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]] (хикая)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдардың соңы|Жариялануы=1968 **|Жеке басылым=|Баспа=«Жазушы» (жинақтарда) **|isbn=|Аударма=|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}'''«Ханша-дария хикаясы»''' — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) философиялық-психологиялық повесі ([[Хикаят|хикаясы]]). Туынды 1968 жылы жазылып, сол жылы [[Жас Алаш (газет)|«Лениншіл жас» газетінде]] жарияланған. Ол жазушының алғашқы кезеңдегі ірі туындыларының бірі болып саналады және [[Күй (повесть)|«Күй»]], [[Шыңырау (повесть)|«Шыңырау»]], [[Бәсеке (повесть)|«Бәсеке»]] повестерімен қатар қазақ прозасындағы психологиялық тереңдіктің, тарихи аңызды көркемдікпен ұштастырудың үлгісі ретінде бағаланады.

Хикая [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] өмірінің соңғы кезеңіне, оның [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне жасаған жорығына және өлімі туралы моңғол аңызына негізделген. Туындының негізгі идеясы — сезімнің алдында адам баласының (тіпті ұлы [[Қаған|қағанның]] да) дәрменсіздігі, билік пен қатыгездіктің баянсыздығы, адамдық әлсіздік пен махаббаттың күші. Жазушы тарихи деректер мен аңыздарды пайдалана отырып, Шыңғыс ханның ішкі жан дүниесін, психологиялық арпалысын терең ашады.

== Тарихы ==
«Ханша-дария хикаясы» Әбіш Кекілбайұлының 1960-жылдардың соңында (отыз жас шамасында) жазылған шығармаларының қатарында. Алғашқы басылымы 1968 жылы ақпан айында «Лениншіл жас» газетінде жарық көрген. Кейін «Күй», «Бәсеке», «Ханша-Дария хикаясы» атты жинаққа енген (1968).

Туынды жазушының 2 томдық таңдамалы шығармалар жинағына (2001), 12 томдық және 20 томдық толық жинақтарына кірген. 

=== Сюжеті ===
Хикая [[эпиграф]], [[пролог]], VIII бөлім және [[Эпилог|эпилогтан]] тұрады. Оқиға [[Шығыс Азия|Шығыс Азиядағы]] өзендердің ([[Хуанхэ]] — Сары өзен, [[Мачу-Пикчу|Мачу]] — Қызыл өзен, Хара-Мұрэн — Қара өзен) атауларынан басталады да, «Ханша-дария» (Хатын-Гол) аңызына ұласады.

* '''Басталуы:''' Шыңғыс хан шатырында оянады. Он саусағындағы жүзіктерін (жеңістердің символы: [[Бұхара]], [[Отырар]], [[Самарқан]]) қарап, өткен жорықтарын еске алады. Қарттық, жалғыздық, өлім қорқынышы оны мазалайды.
* '''Негізгі оқиға:''' Хан Таңғұт еліне жорыққа шығады. Қоршау, сел арқылы қаланы су басу, Таңғұт ханы Шидүргенің қарсылығы және өлімі баяндалады. Ханның сұлу Таңғұт ханшасы Гүрбелжін (Гүрбелжің) ханымға ғашық болуы — шығарманың шыңы. Қаған сезімнің алдында дәрменсіз болады.
* '''Соңы:''' Ханның ауруы, өліміне дейінгі өсиеттері (сүйегін жасыру, көйлегін сақтау). Гүрбелжіннің кегі мен махаббаты арқылы биліктің шектеулілігі көрсетіледі.

Кейіпкердің ішкі монологтары, түстері мен ой-толғамдары арқылы оқиға психологиялық деңгейде дамиды.

=== Кейіпкерлер ===

* '''[[Шыңғыс хан]]''' — басты кейіпкер. Қатыгез билеуші, жеңістерге толы, бірақ қарттық пен сезім алдында әлсіз пенде ретінде суреттеледі.
* '''Гүрбелжін ханым''' — Таңғұт ханшасы, сұлулық пен кектің символы.
* '''Шидүрге''' — [[Таңғұт]] ханы.
* '''Касар мерген''' — ханның досы, аңшы (табиғат пен еркіндіктің бейнесі).
* Қосалқы кейіпкерлер: тұтқындар, әскер басшылары, табиғат бейнелері.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===

* Әбіш Кекілбайұлы мифтік-аңыздық сюжетті психологиялық-поэтикалық баяндаумен ұштастырады. 
* [[Антропоморфизм]] және философиялық сарын басым — өмір өзенге, билік тасқынға теңеу.
* [[Ішкі монолог|Ішкі монологтар]] мен түс көру арқылы кейіпкердің жан дүниесі ашылады.
* Тарихи колорит: моңғол аңыздары, жорықтар, дәстүрлер шебер бейнеленеді.
* '''Идея''': Жауыздық, тойымсыздық әшкереленіп, адалдық пен адамдық ардақталады.
* Жазушының стилі лирикалық, философиялық тереңдікке бай.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Ханша-дария хикаясы» — қазақ әдебиетінде Шыңғыс хан бейнесін стереотиптен тыс, психологиялық тұрғыдан ашқан алғашқы туындылардың бірі. Ол жазушының [[Аңыздың ақыры|«Аңыздың ақыры»]] романымен қатар мифо-поэтикалық сарынның үлгісі. Мектеп және жоғары оқу орындары бағдарламасында зерттеледі. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының қазақ прозасына әкелген жаңалығы — [[психологиялық портрет]] жасау шеберлігінің көрінісі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===

* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Ханша-дария хикаясы
* Жанры: [[Хикаят|Повесть]] (хикая)
* Жариялануы: 1968 («Лениншіл жас»)
* Жинақтар: «Күй. Бәсеке. Ханша-дария хикаясы» (1968), 2 томдық таңдамалы (2001), 20 томдық жинақ

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>k7w8jvnoatcu4nh0834vqv5rsnaw92i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586635</id>
      <parentid>3586634</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері|Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="7tmhqowqpqz91almye7g3233tjb0ykw" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Ханша-дария хикаясы»|Шынайы атауы=Ханша-дария хикаясы **|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]] (хикая)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдардың соңы|Жариялануы=1968 **|Жеке басылым=|Баспа=«Жазушы» (жинақтарда) **|isbn=|Аударма=|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}'''«Ханша-дария хикаясы»''' — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) философиялық-психологиялық повесі ([[Хикаят|хикаясы]]). Туынды 1968 жылы жазылып, сол жылы [[Жас Алаш (газет)|«Лениншіл жас» газетінде]] жарияланған. Ол жазушының алғашқы кезеңдегі ірі туындыларының бірі болып саналады және [[Күй (повесть)|«Күй»]], [[Шыңырау (повесть)|«Шыңырау»]], [[Бәсеке (повесть)|«Бәсеке»]] повестерімен қатар қазақ прозасындағы психологиялық тереңдіктің, тарихи аңызды көркемдікпен ұштастырудың үлгісі ретінде бағаланады.

Хикая [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] өмірінің соңғы кезеңіне, оның [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне жасаған жорығына және өлімі туралы моңғол аңызына негізделген. Туындының негізгі идеясы — сезімнің алдында адам баласының (тіпті ұлы [[Қаған|қағанның]] да) дәрменсіздігі, билік пен қатыгездіктің баянсыздығы, адамдық әлсіздік пен махаббаттың күші. Жазушы тарихи деректер мен аңыздарды пайдалана отырып, Шыңғыс ханның ішкі жан дүниесін, психологиялық арпалысын терең ашады.

== Тарихы ==
«Ханша-дария хикаясы» Әбіш Кекілбайұлының 1960-жылдардың соңында (отыз жас шамасында) жазылған шығармаларының қатарында. Алғашқы басылымы 1968 жылы ақпан айында «Лениншіл жас» газетінде жарық көрген. Кейін «Күй», «Бәсеке», «Ханша-Дария хикаясы» атты жинаққа енген (1968).

Туынды жазушының 2 томдық таңдамалы шығармалар жинағына (2001), 12 томдық және 20 томдық толық жинақтарына кірген. 

=== Сюжеті ===
Хикая [[эпиграф]], [[пролог]], VIII бөлім және [[Эпилог|эпилогтан]] тұрады. Оқиға [[Шығыс Азия|Шығыс Азиядағы]] өзендердің ([[Хуанхэ]] — Сары өзен, [[Мачу-Пикчу|Мачу]] — Қызыл өзен, Хара-Мұрэн — Қара өзен) атауларынан басталады да, «Ханша-дария» (Хатын-Гол) аңызына ұласады.

* '''Басталуы:''' Шыңғыс хан шатырында оянады. Он саусағындағы жүзіктерін (жеңістердің символы: [[Бұхара]], [[Отырар]], [[Самарқан]]) қарап, өткен жорықтарын еске алады. Қарттық, жалғыздық, өлім қорқынышы оны мазалайды.
* '''Негізгі оқиға:''' Хан Таңғұт еліне жорыққа шығады. Қоршау, сел арқылы қаланы су басу, Таңғұт ханы Шидүргенің қарсылығы және өлімі баяндалады. Ханның сұлу Таңғұт ханшасы Гүрбелжін (Гүрбелжің) ханымға ғашық болуы — шығарманың шыңы. Қаған сезімнің алдында дәрменсіз болады.
* '''Соңы:''' Ханның ауруы, өліміне дейінгі өсиеттері (сүйегін жасыру, көйлегін сақтау). Гүрбелжіннің кегі мен махаббаты арқылы биліктің шектеулілігі көрсетіледі.

Кейіпкердің ішкі монологтары, түстері мен ой-толғамдары арқылы оқиға психологиялық деңгейде дамиды.

=== Кейіпкерлер ===

* '''[[Шыңғыс хан]]''' — басты кейіпкер. Қатыгез билеуші, жеңістерге толы, бірақ қарттық пен сезім алдында әлсіз пенде ретінде суреттеледі.
* '''Гүрбелжін ханым''' — Таңғұт ханшасы, сұлулық пен кектің символы.
* '''Шидүрге''' — [[Таңғұт]] ханы.
* '''Касар мерген''' — ханның досы, аңшы (табиғат пен еркіндіктің бейнесі).
* Қосалқы кейіпкерлер: тұтқындар, әскер басшылары, табиғат бейнелері.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===

* Әбіш Кекілбайұлы мифтік-аңыздық сюжетті психологиялық-поэтикалық баяндаумен ұштастырады. 
* [[Антропоморфизм]] және философиялық сарын басым — өмір өзенге, билік тасқынға теңеу.
* [[Ішкі монолог|Ішкі монологтар]] мен түс көру арқылы кейіпкердің жан дүниесі ашылады.
* Тарихи колорит: моңғол аңыздары, жорықтар, дәстүрлер шебер бейнеленеді.
* '''Идея''': Жауыздық, тойымсыздық әшкереленіп, адалдық пен адамдық ардақталады.
* Жазушының стилі лирикалық, философиялық тереңдікке бай.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Ханша-дария хикаясы» — қазақ әдебиетінде Шыңғыс хан бейнесін стереотиптен тыс, психологиялық тұрғыдан ашқан алғашқы туындылардың бірі. Ол жазушының [[Аңыздың ақыры|«Аңыздың ақыры»]] романымен қатар мифо-поэтикалық сарынның үлгісі. Мектеп және жоғары оқу орындары бағдарламасында зерттеледі. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының қазақ прозасына әкелген жаңалығы — [[психологиялық портрет]] жасау шеберлігінің көрінісі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===

* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Ханша-дария хикаясы
* Жанры: [[Хикаят|Повесть]] (хикая)
* Жариялануы: 1968 («Лениншіл жас»)
* Жинақтар: «Күй. Бәсеке. Ханша-дария хикаясы» (1968), 2 томдық таңдамалы (2001), 20 томдық жинақ

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>7tmhqowqpqz91almye7g3233tjb0ykw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586637</id>
      <parentid>3586635</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7980" sha1="j06ew41rgg10kdwphf8r8f9weikejqa" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Ханша-дария хикаясы»|Шынайы атауы=|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]] (хикая)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдардың соңы|Жариялануы=1968 |Жеке басылым=|Баспа=«Жазушы» (жинақтарда) |isbn=|Аударма=|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Ханша-дария хикаясы»''' — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) философиялық-психологиялық повесі ([[Хикаят|хикаясы]]). Туынды 1968 жылы жазылып, сол жылы [[Жас Алаш (газет)|«Лениншіл жас» газетінде]] жарияланған. Ол жазушының алғашқы кезеңдегі ірі туындыларының бірі болып саналады және [[Күй (повесть)|«Күй»]], [[Шыңырау (повесть)|«Шыңырау»]], [[Бәсеке (повесть)|«Бәсеке»]] повестерімен қатар қазақ прозасындағы психологиялық тереңдіктің, тарихи аңызды көркемдікпен ұштастырудың үлгісі ретінде бағаланады.

Хикая [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] өмірінің соңғы кезеңіне, оның [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне жасаған жорығына және өлімі туралы моңғол аңызына негізделген. Туындының негізгі идеясы — сезімнің алдында адам баласының (тіпті ұлы [[Қаған|қағанның]] да) дәрменсіздігі, билік пен қатыгездіктің баянсыздығы, адамдық әлсіздік пен махаббаттың күші. Жазушы тарихи деректер мен аңыздарды пайдалана отырып, Шыңғыс ханның ішкі жан дүниесін, психологиялық арпалысын терең ашады.

== Тарихы ==
«Ханша-дария хикаясы» Әбіш Кекілбайұлының 1960-жылдардың соңында (отыз жас шамасында) жазылған шығармаларының қатарында. Алғашқы басылымы 1968 жылы ақпан айында «Лениншіл жас» газетінде жарық көрген. Кейін «Күй», «Бәсеке», «Ханша-Дария хикаясы» атты жинаққа енген (1968).

Туынды жазушының 2 томдық таңдамалы шығармалар жинағына (2001), 12 томдық және 20 томдық толық жинақтарына кірген. 

=== Сюжеті ===
Хикая [[эпиграф]], [[пролог]], VIII бөлім және [[Эпилог|эпилогтан]] тұрады. Оқиға [[Шығыс Азия|Шығыс Азиядағы]] өзендердің ([[Хуанхэ]] — Сары өзен, [[Мачу-Пикчу|Мачу]] — Қызыл өзен, Хара-Мұрэн — Қара өзен) атауларынан басталады да, «Ханша-дария» (Хатын-Гол) аңызына ұласады.

* '''Басталуы:''' Шыңғыс хан шатырында оянады. Он саусағындағы жүзіктерін (жеңістердің символы: [[Бұхара]], [[Отырар]], [[Самарқан]]) қарап, өткен жорықтарын еске алады. Қарттық, жалғыздық, өлім қорқынышы оны мазалайды.
* '''Негізгі оқиға:''' Хан Таңғұт еліне жорыққа шығады. Қоршау, сел арқылы қаланы су басу, Таңғұт ханы Шидүргенің қарсылығы және өлімі баяндалады. Ханның сұлу Таңғұт ханшасы Гүрбелжін (Гүрбелжің) ханымға ғашық болуы — шығарманың шыңы. Қаған сезімнің алдында дәрменсіз болады.
* '''Соңы:''' Ханның ауруы, өліміне дейінгі өсиеттері (сүйегін жасыру, көйлегін сақтау). Гүрбелжіннің кегі мен махаббаты арқылы биліктің шектеулілігі көрсетіледі.

Кейіпкердің ішкі монологтары, түстері мен ой-толғамдары арқылы оқиға психологиялық деңгейде дамиды.

=== Кейіпкерлер ===
* '''[[Шыңғыс хан]]''' — басты кейіпкер. Қатыгез билеуші, жеңістерге толы, бірақ қарттық пен сезім алдында әлсіз пенде ретінде суреттеледі.
* '''Гүрбелжін ханым''' — Таңғұт ханшасы, сұлулық пен кектің символы.
* '''Шидүрге''' — [[Таңғұт]] ханы.
* '''Касар мерген''' — ханның досы, аңшы (табиғат пен еркіндіктің бейнесі).
* Қосалқы кейіпкерлер: тұтқындар, әскер басшылары, табиғат бейнелері.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
* Әбіш Кекілбайұлы мифтік-аңыздық сюжетті психологиялық-поэтикалық баяндаумен ұштастырады. 
* [[Антропоморфизм]] және философиялық сарын басым — өмір өзенге, билік тасқынға теңеу.
* [[Ішкі монолог|Ішкі монологтар]] мен түс көру арқылы кейіпкердің жан дүниесі ашылады.
* Тарихи колорит: моңғол аңыздары, жорықтар, дәстүрлер шебер бейнеленеді.
* '''Идея''': Жауыздық, тойымсыздық әшкереленіп, адалдық пен адамдық ардақталады.
* Жазушының стилі лирикалық, философиялық тереңдікке бай.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Ханша-дария хикаясы» — қазақ әдебиетінде Шыңғыс хан бейнесін стереотиптен тыс, психологиялық тұрғыдан ашқан алғашқы туындылардың бірі. Ол жазушының [[Аңыздың ақыры|«Аңыздың ақыры»]] романымен қатар мифо-поэтикалық сарынның үлгісі. Мектеп және жоғары оқу орындары бағдарламасында зерттеледі. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының қазақ прозасына әкелген жаңалығы — [[психологиялық портрет]] жасау шеберлігінің көрінісі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Ханша-дария хикаясы
* Жанры: [[Хикаят|Повесть]] (хикая)
* Жариялануы: 1968 («Лениншіл жас»)
* Жинақтар: «Күй. Бәсеке. Ханша-дария хикаясы» (1968), 2 томдық таңдамалы (2001), 20 томдық жинақ

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>j06ew41rgg10kdwphf8r8f9weikejqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586641</id>
      <parentid>3586637</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8039" sha1="tkdmmca3osjwba7y3ym04copmda5q0t" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма|Атауы=«Ханша-дария хикаясы»|Шынайы атауы=|Сурет=|Сурет сипаттамасы=|Жанр=[[Повесть]] (хикая)|Авторы=Әбіш Кекілбайұлы|Түпнұсқа тілі=қазақ|Жазылды=1960-жылдардың соңы|Жариялануы=1968 |Жеке басылым=|Баспа=«Жазушы» (жинақтарда) |isbn=|Аударма=|Цикл=|Алдыңғысы=|Келесі=|Lib=|Уикикітап=}}
'''«Ханша-дария хикаясы»''' — қазақтың халық жазушысы [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбайұлының]] (1939–2015) философиялық-психологиялық повесі ([[Хикаят|хикаясы]]). Туынды 1968 жылы жазылып, сол жылы [[Жас Алаш (газет)|«Лениншіл жас» газетінде]] жарияланған. Ол жазушының алғашқы кезеңдегі ірі туындыларының бірі болып саналады және [[Күй (повесть)|«Күй»]], [[Шыңырау (повесть)|«Шыңырау»]], [[Бәсеке (повесть)|«Бәсеке»]] повестерімен қатар қазақ прозасындағы психологиялық тереңдіктің, тарихи аңызды көркемдікпен ұштастырудың үлгісі ретінде бағаланады.

Хикая [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] өмірінің соңғы кезеңіне, оның [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне жасаған жорығына және өлімі туралы моңғол аңызына негізделген. Туындының негізгі идеясы — сезімнің алдында адам баласының (тіпті ұлы [[Қаған|қағанның]] да) дәрменсіздігі, билік пен қатыгездіктің баянсыздығы, адамдық әлсіздік пен махаббаттың күші. Жазушы тарихи деректер мен аңыздарды пайдалана отырып, Шыңғыс ханның ішкі жан дүниесін, психологиялық арпалысын терең ашады.

== Тарихы ==
«Ханша-дария хикаясы» Әбіш Кекілбайұлының 1960-жылдардың соңында (отыз жас шамасында) жазылған шығармаларының қатарында. Алғашқы басылымы 1968 жылы ақпан айында «Лениншіл жас» газетінде жарық көрген. Кейін «Күй», «Бәсеке», «Ханша-Дария хикаясы» атты жинаққа енген (1968).

Туынды жазушының 2 томдық таңдамалы шығармалар жинағына (2001), 12 томдық және 20 томдық толық жинақтарына кірген. 

=== Сюжеті ===
Хикая [[эпиграф]], [[пролог]], VIII бөлім және [[Эпилог|эпилогтан]] тұрады. Оқиға [[Шығыс Азия|Шығыс Азиядағы]] өзендердің ([[Хуанхэ]] — Сары өзен, [[Мачу-Пикчу|Мачу]] — Қызыл өзен, Хара-Мұрэн — Қара өзен) атауларынан басталады да, «Ханша-дария» (Хатын-Гол) аңызына ұласады.

* '''Басталуы:''' Шыңғыс хан шатырында оянады. Он саусағындағы жүзіктерін (жеңістердің символы: [[Бұхара]], [[Отырар]], [[Самарқан]]) қарап, өткен жорықтарын еске алады. Қарттық, жалғыздық, өлім қорқынышы оны мазалайды.
* '''Негізгі оқиға:''' Хан Таңғұт еліне жорыққа шығады. Қоршау, сел арқылы қаланы су басу, Таңғұт ханы Шидүргенің қарсылығы және өлімі баяндалады. Ханның сұлу Таңғұт ханшасы Гүрбелжін (Гүрбелжің) ханымға ғашық болуы — шығарманың шыңы. Қаған сезімнің алдында дәрменсіз болады.
* '''Соңы:''' Ханның ауруы, өліміне дейінгі өсиеттері (сүйегін жасыру, көйлегін сақтау). Гүрбелжіннің кегі мен махаббаты арқылы биліктің шектеулілігі көрсетіледі.

Кейіпкердің ішкі монологтары, түстері мен ой-толғамдары арқылы оқиға психологиялық деңгейде дамиды.

=== Кейіпкерлер ===
* '''[[Шыңғыс хан]]''' — басты кейіпкер. Қатыгез билеуші, жеңістерге толы, бірақ қарттық пен сезім алдында әлсіз пенде ретінде суреттеледі.
* '''Гүрбелжін ханым''' — Таңғұт ханшасы, сұлулық пен кектің символы.
* '''Шидүрге''' — [[Таңғұт]] ханы.
* '''Касар мерген''' — ханның досы, аңшы (табиғат пен еркіндіктің бейнесі).
* Қосалқы кейіпкерлер: тұтқындар, әскер басшылары, табиғат бейнелері.

=== Көркемдік ерекшеліктері ===
* Әбіш Кекілбайұлы мифтік-аңыздық сюжетті психологиялық-поэтикалық баяндаумен ұштастырады. 
* [[Антропоморфизм]] және философиялық сарын басым — өмір өзенге, билік тасқынға теңеу.
* [[Ішкі монолог|Ішкі монологтар]] мен түс көру арқылы кейіпкердің жан дүниесі ашылады.
* Тарихи колорит: моңғол аңыздары, жорықтар, дәстүрлер шебер бейнеленеді.
* '''Идея''': Жауыздық, тойымсыздық әшкереленіп, адалдық пен адамдық ардақталады.
* Жазушының стилі лирикалық, философиялық тереңдікке бай.

=== Маңызы және сын-пікірлер ===
«Ханша-дария хикаясы» — қазақ әдебиетінде Шыңғыс хан бейнесін стереотиптен тыс, психологиялық тұрғыдан ашқан алғашқы туындылардың бірі. Ол жазушының [[Аңыздың ақыры|«Аңыздың ақыры»]] романымен қатар мифо-поэтикалық сарынның үлгісі. Мектеп және жоғары оқу орындары бағдарламасында зерттеледі. Сыншылар оны Әбіш Кекілбайұлының қазақ прозасына әкелген жаңалығы — [[психологиялық портрет]] жасау шеберлігінің көрінісі деп бағалайды.

=== Библиографиялық мәліметтер ===
* Автор: [[Әбіш Кекілбайұлы]]
* Атауы: Ханша-дария хикаясы
* Жанры: [[Хикаят|Повесть]] (хикая)
* Жариялануы: 1968 («Лениншіл жас»)
* Жинақтар: «Күй. Бәсеке. Ханша-дария хикаясы» (1968), 2 томдық таңдамалы (2001), 20 томдық жинақ

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әбіш Кекілбайұлы шығармалары}}

[[Санат:Әбіш Кекілбайұлы әңгімелері]]</text>
      <sha1>tkdmmca3osjwba7y3ym04copmda5q0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>100 кітап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779218</id>
    <revision>
      <id>3586642</id>
      <parentid>3585740</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13112" sha1="tl4tysuw1zrrb4papsgmcvzeyss6ja7" xml:space="preserve">'''«100 кітап»''' — [[Қазақ әдебиеті|Қазақстандағы отандық әдебиеттегі]] таңдаулы 100 кітапты анықтауға арналған жалпыхалықтық ұлттық сауалнама жобасы. Жоба кітап оқу мәдениетін дамытуға, қазақ әдеби мұрасын дәріптеуге және түрлі буын өкілдерінің әдеби талғамын зерделеуге бағытталған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Әр қазақ оқуы тиіс 100 кітап. Тізімді қайдан көруге болады|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/ar-qazaq-oquy-tiis-100-kitap-tizimdi-qaidan-koruge-bolady}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«100 кітап» жобасы 2025 жылы іске қосылды. Ол [[Ұлттық құрылтай]] отырысында көтерілген бастамалар аясында және [[Ұлттық кітап күні]] аясында ұйымдастырылды. Сауалнама 2025 жылғы 23 сәуірде басталып, 23 шілдеге дейін жалғасты. Нәтижелер 10 тамызда, [[Абай күні|Абай күнінде]] жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Таңдаулы 100 кітап анықталды|url=https://qazaq1913.com/2025/08/12/ta-dauly-100-kitap-any-taldy/}}&lt;/ref&gt;.

'''Жобаның негізгі мақсаттары:'''
* Кітап оқу мәдениетін дамыту;
* Әдеби мұраны кеңінен дәріптеу;
* Түрлі буын өкілдерінің кітапқа деген талғамын зерделеу;
* Әдеби құндылықтар жүйесін саралау және әдеби талғам қалыптастыру.

Жобаға Қазақстанның кез келген азаматы қатыса алады. Қатысушылар eGov Mobile қосымшасы арқылы өздері үздік деп санайтын '''10 кітаптың''' атауы мен авторын ұсынады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«100 кітап»: науқан мен талғам арасындағы кітап тағдыры|url=https://zhasalash.kz/news/100-ktap-naukan-men-talgam-arasindagi-ktap-tagdiri-946a48/}}&lt;/ref&gt;.

=== Ұйымдастырылуы ===
Жоба мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылды. Негізгі платформа — '''100kitap.kz''' сайты. Серіктестердің қатарында «[[Меломан-MARWIN]]&lt;nowiki/&gt;» дүкендері бар (символикалық сыйлықтар ұйымдастыру үшін). Жоба [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] және [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы|Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасының]] бірлескен жұмыстарымен байланысты болуы мүмкін&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«100 кітап» ұлттық сауалнамасы: 20 мың адам дауыс берді|url=https://qazaqstan.tv/news/213565}}&lt;/ref&gt;.

# [[eGov Mobile]] қосымшасын жүктеп алып, порталға кіру;
# Басты беттегі «Таңдаулы 100 кітапты бірге анықтайық!» батырмасын басу;
# Ұнаған 10 кітапты енгізіп, «Дайын» батырмасын басу.

Жобаға қатысу үшін [[Электронды үкімет|eGov]] порталында тіркелген болу жеткілікті. Сауалнамаға 100 мыңнан астам адам қатысты.

=== Нәтижелері ===
2025 жылғы сауалнама нәтижесінде Қазақстанның таңдаулы 100 кітабы анықталды. Тізімге Абай шығармалары, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] [[Абай жолы (роман)|«Абай жолы»]], [[Ілияс Есенберлин|Ілияс Есенберлиннің]] [[Көшпенділер (трилогия)|«Көшпенділер»]] трилогиясы және басқа классикалық туындылар енгені белгілі. Жоба әдебиетті насихаттауға, оқырмандық белсенділікті арттыруға және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге үлкен үлес қосты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Әлемнің ең озық 100 шығармасы қазақ тіліне аударылмақ|url=https://kaz.inform.kz/news/alemnin-en-ozyk-100-shygarmasy-kazak-tiline-audarylmak_a2608102/}}&lt;/ref&gt;.

«100 кітап» — Қазақстанда тұңғыш рет өткізілген ауқымды жалпыхалықтық әдеби сауалнама болып саналады. Ол кітап оқуды ынталандырудың, әдебиеттің қоғамдық маңызын күшейтудің және мәдени сана-сезімді қалыптастырудың маңызды құралына айналды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Таңдаулы 100 кітаптың тізімі жарияланды|url=https://aqshamnews.kz/kz/article/oqushylar-qaitadan-diktant-zhazatyn-boldy.html}}&lt;/ref&gt;.

== Таңдалған тізімі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР ТАҢДАҒАН «100 КІТАП»: ҮЗДІК ШЫҒАРМАЛАР ТІЗІМІ ЖАРИЯЛАНДЫ|url=https://ult.kz/post/kazakstandyktar-tandagan-100-kitap-uzdik-shygarmalar-tizimi-zhariyalandy|date=12 тамыз  2025 жыл}}&lt;/ref&gt; ==

* 1. Абай Құнанбайұлы — «Өлеңдері мен қара сөздері»
* 2. Шәкәрім Құдайбердіұлы — «Еңлік-Кебек»
* 3. Міржақып Дулатұлы — «Бақытсыз Жамал»
* 4. Жүсіпбек Аймауытов — «Ақбілек»
* 5. Сұлтанмахмұт Торайғыров — «Қамар сұлу»
* 6. Мағжан Жұмабаев — «Мен жастарға сенемін»
* 7. Бейімбет Майлин — «Шұғаның белгісі»
* 8. Ілияс Жансүгіров — «Құлагер»
* 9. Сәкен Сейфуллин — «Асау тұлпар»
* 10. Мұхтар Әуезов — «Абай жолы»
* 11. Максим Зверев — «Кладовая чудес»
* 12. Сәбит Мұқанов — «Менің мектептерім»
* 13. Ғабит Мүсірепов — «Ұлпан»
* 14. Ғабиден Мұстафин — «Дауылдан кейін»
* 15. Әбу Сәрсенбаев — «Ақша бұлт»
* 16. Әбділдә Тәжібаев — «Аралдар»
* 17. Бауыржан Момышұлы — «Ұшқан ұя»
* 18. Қасым Аманжолов — «Дариға, сол қыз»
* 19. Дмитрий Снегин — «Утро и два шага в полдень»
* 20. Қалижан Бекхожин — «Кешкі жаңғырық»
* 21. Саттар Ерубаев — «Менің құрдастарым»
* 22. Ілияс Есенберлин — «Көшпенділер»
* 23. Хамит Ерғалиев — «Шер толғау»
* 24. Иван Шухов — «Пресновские страницы»
* 25. Тәкен Әлімқұлов — «Қараой»
* 26. Жұбан Молдағалиев — «Кісен ашқан»
* 27. Әзілхан Нұршайықов — «Махаббат қызық мол жылдар»
* 28. Сырбай Мәуленов — «Алыс кетіп барамын»
* 29. Кемел Тоқаев — «Түнде атылған оқ»
* 30. Тахауи Ахтанов — «Шырағың сөнбесін»
* 31. Морис Симашко — «Емшан»
* 32. Әбдіжәміл Нұрпейісов — «Қан мен тер»
* 33. Бердібек Соқпақбаев — «Менің атым Қожа»
* 34. Қуандық Шаңғытбаев — «Ар»
* 35. Ғафу Қайырбеков — «Жұлдызды тағдырлар»
* 36. Қалтай Мұхамеджанов — «Көктөбедегі кездесу»
* 37. Нәсіреддин Сералиев — «Дәукен атаның немерелері»
* 38. Әнуар Әлімжанов — «Возвращение учителя»
* 39. Мұқағали Мақатаев — «Аманат»
* 40. Болат Жандарбеков — «Саки»
* 41. Шерхан Мұртаза — «Ай мен Айша»
* 42. Ақан Нұрманов — «Құланның ажалы»
* 43. Әкім Тарази — «Қорқау жұлдыз»
* 44. Сафуан Шаймерденов — «Инеш»
* 45. Герольд Бельгер — «Дом скитальца»
* 46. Сәкен Жүнісов — «Ақан сері»
* 47. Оспанхан Әубәкіров — «Ымды білесіз бе?»
* 48. Сағи Жиенбаев — «Бақ құсы»
* 49. Жұмекен Нәжімеденов — «Менің Қазақстаным!»
* 50. Қалихан Ысқақ — «Қоңыр күз еді»
* 51. Тұманбай Молдағалиев — «Қош, көктем!»
* 52. Қадыр Мырза Әли — «Ой орман»
* 53. Сайын Мұратбеков — «Жабайы алма»
* 54. Қабдеш Жұмаділов — «Соңғы көш»
* 55. Олжас Сүлейменов — «Аргамак»
* 56. Марфуға Айтхожина — «Аққу жүрек»
* 57. Төлеген Айбергенов — «Бір тойым бар»
* 58. Әнес Сарай — «Ақ тымық күн»
* 59. Асқар Сүлейменов — «Бесатар»
* 60. Өтежан Нұрғалиев — «Соғыстың соңғы жазы»
* 61. Әбіш Кекілбайұлы — «Үркер»
* 62. Фариза Оңғарсынова — «Дауa»
* 63. Мұхтар Мағауин — «Аласапыран»
* 64. Кәдірбек Сегізбаев — «Беласқан»
* 65. Исраил Сапарбай — «Аққу арман»
* 66. Бексұлтан Нұржекеев — «Әй, дүние-ай»
* 67. Софы Сматаев — «Елім-ай»
* 68. Дулат Исабеков — «Қарғын»
* 69. Қажығали Мұханбетқали — «Тар кезең»
* 70. Төлен Әбдік — «Парасат майданы»
* 71. Мұхтар Шаханов — «Танакөз»
* 72. Оралхан Бөкей — «Атау кере»
* 73. Жәркен Бөдеш — «Жұлдызтас»
* 74. Ақұштап Бақтыгереева — «Ана әлдиі»
* 75. Темірхан Медетбек — «Көк түріктер сарыны»
* 76. Жұматай Жақыпбаев — «Ләйлә»
* 77. Кеңшілік Мырзабеков — «Іңкәр дүние»
* 78. Күлаш Ахметова — «Құт»
* 79. Валерий Михайлов — «Хроника великого джута»
* 80. Тынымбай Нұрмағанбетов — «Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс»
* 81. Смағұл Елубай — «Ақ боз үй»
* 82. Иранбек Оразбаев — «Қорқыттың көрі»
* 83. Нұрлан Оразалин — «Жетінші құрлық»
* 84. Жарасқан Әбдірашев — «Дала сенің ұлыңмын»
* 85. Дидахмет Әшімханұлы — «Самырсын сазы»
* 86. Несіпбек Айтұлы — «Дариға, дәурен»
* 87. Серік Ақсұңқарұлы — «Адам ата - Һауа ана»
* 88. Мейірхан Ақдәулетұлы — «Дәруішнама»
* 89. Әлібек Асқаров — «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді»
* 90. Тыныштықбек Әбдікәкімұлы — «Ақшам хаттары»
* 91. Ұлықбек Есдәулет — «Киіз кітап»
* 92. Таласбек Әсемқұлов — «Талтүс»
* 93. Рақымжан Отарбаев — «Біздің ауылдың амазонкалары»
* 94. Есенғали Раушанов — «Бозаңға біткен боз жусан»
* 95. Тұрсынжан Шапай — «Қазақтың жаны»
* 96. Ғалым Жайлыбай — «Жаратқанның жазуы»
* 97. Жүсіпбек Қорғасбек — «Жансебіл»
* 98. Светқали Нұржан — «Ай таралған түн»
* 99. Роза Мұқанова — «Мәңгілік бала бейне» 
* 100. Гүлнар Салықбай — «Жан»

== Сыртқы сілтемелер ==
* '''Ресми сайт''': 100kitap.kz

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстандағы білім]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]</text>
      <sha1>tl4tysuw1zrrb4papsgmcvzeyss6ja7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рухани жаңғыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779219</id>
    <revision>
      <id>3586643</id>
      <parentid>3585758</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7469" sha1="4vtgvjhn2xjlqo2pgd0okk6exjb90m3" xml:space="preserve">'''«Рухани жаңғыру»''' — [[Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бағдарламалар тізмі|Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бағдарлама]]. Ол [[Қоғамдық сана|қоғамдық сананы]] жаңғыртуға, ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтарды сақтау мен дамытуға, жаһандық бәсекеге қабілеттілікті арттыруға бағытталған. Бағдарлама [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстанның Тұңғыш Президенті]] —  [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] 2017 жылғы 12 сәуірде жарияланған ''«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру»'' атты бағдарламалық мақаласы негізінде іске қосылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/press_conferences/memleket-basshysynyn-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru-atty-makalasy}}&lt;/ref&gt;.

Бұл бағдарлама Қазақстанның үшінші жаңғыруының (экономикалық және саяси жаңғырудың) идеологиялық және рухани негізі болып табылады. Оның мақсаты — тәуелсіздік жылдарындағы жетістіктерді сақтай отырып, қоғамдық сананы жаңғырту арқылы «Мәңгілік Ел» идеясын жүзеге асыру және Қазақстанды әлемнің дамыған 30 елінің қатарына қосу.

== Тарихы ==
2017 жылғы 12 сәуірде Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы жарияланды. Мақалада елдің үшінші жаңғыруы аясында қоғамдық сананы жаңғырту қажеттігі атап көрсетілді. Бағдарлама сол жылдың күзінде толық іске қосылды.

2017–2019 жылдары бағдарлама бойынша алғашқы жобалар іске асырылды: «Туған жер», «Қазақстанның қасиетті мекендері», «100 жаңа оқулық» және т.б. 2020 жылдан бастап бағдарлама жаңа кезеңге өтті — ұлттық жаңғыруға көшу. 2022–2024 жылдарға арналған «жол картасы» қабылданды.

Қазіргі уақытта (2026 жыл) бағдарлама ruh.kz ресми порталы арқылы жалғасуда. Ол өңірлік орталықтар мен мемлекеттік органдардың қатысуымен жүзеге асырылады.

=== Мақсаттары мен міндеттері ===
Бағдарламаның негізгі мақсаты — қазақстандықтардың рухани және мәдени құндылықтарын сақтау мен ұлғайту, жаһандану жағдайында ұлттық бірегейлікті сақтай отырып, қоғамдық сананы жаңғырту.

'''Негізгі міндеттері:'''

* Ұлттық патриотизмді күшейту;
* Білім мен ғылымның рөлін арттыру;
* Қоғамдық сананы ашық әрі прагматикалық ету;
* Ұлттық мәдени мұраны жаңғырту;
* Жастардың бәсекеге қабілеттілігін дамыту.

=== Негізгі бағыттары ===
Бағдарламада қоғамдық сананы жаңғыртудың алты негізгі бағыты айқындалған:

# '''Бәсекеге қабілеттілік''' — ұлттың жаһандық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
# '''Прагматизм''' — ұлттық байлықты тиімді пайдалану, ысырапшылдыққа жол бермеу.
# '''Ұлттық бірегейлікті сақтау''' — дәстүр мен мәдениетті сақтай отырып, жаңғыру.
# '''Білімнің салтанат құруы''' — білімді құндылық ретінде насихаттау.
# '''Эволюциялық даму''' — революциялық емес, біртіндеп жаңғыру.
# '''Сананың ашықтығы''' — әлемдік озық тәжірибені қабылдау.

== Арнайы жобалар ==
Бағдарлама аясында бірнеше ірі жобалар іске асырылды:

* '''[[Туған жер (ұлттық жоба)|«Туған жер]]&lt;nowiki/&gt;»''' — туған өлкені дамыту, жергілікті тарих пен мәдениетті зерттеу, меценаттардың қатысуымен инфрақұрылымды жақсарту.
* '''[[«Қазақстанның киелі мекендері|«Қазақстанның қасиетті мекендері»]] (Сакральная география)''' — елдің рухани-мәдени нысандарын зерттеу және насихаттау.
* '''[[100 жаңа оқулық|«100 жаңа оқулық»]]''' — әлемнің үздік 100 оқулығын қазақ тіліне аудару (философия, социология, психология, менеджмент және т.б. пәндер бойынша).
* '''[[100 жаңа есім|«100 жаңа есім»]]''' — қазіргі Қазақстанның мақтанышы боларлық 100 тұлғаны анықтау.
* '''[[Қазақ тілінің латын графикасына көшуі|Қазақ тілінің латын графикасына көшу]]''' — тіл реформасының бір бөлігі ретінде қолдау.
* Басқа жобалар: «Еңбек — елдің мұраты», «Құқықтық мәдениет», «Үнем — қоғам қуаты» және т.б.

== Нәтижелері ==
Бағдарлама республикалық және өңірлік деңгейде жүзеге асырылады. «Рухани жаңғыру» институты (қазіргі — Қазақстандық қоғамдық даму институты) үйлестіруші орган ретінде жұмыс істейді.
* Меценаттардың қатысуымен миллиардтаған теңге жиналды («Туған жер» жобасы бойынша).
* 100-ден астам оқулық аударылды және оқу үдерісіне енгізілді.
* Өңірлік тарихи-мәдени нысандар қалпына келтірілді.
* Халықаралық деңгейде ([[ЮНЕСКО]]-да) ұсынылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мемлекеттік саясат]]</text>
      <sha1>4vtgvjhn2xjlqo2pgd0okk6exjb90m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның Мәдени мұра жобасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779220</id>
    <redirect title="Мәдени мұра жобасы" />
    <revision>
      <id>3586645</id>
      <parentid>3586249</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[«Мәдени мұра» жобасы]] to [[Мәдени мұра жобасы]]</comment>
      <origin>3586645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="ej6iic5zmwt96xv6koj7fdtpqh4bk36" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Мәдени мұра жобасы]]</text>
      <sha1>ej6iic5zmwt96xv6koj7fdtpqh4bk36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EGov Mobile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779224</id>
    <revision>
      <id>3586646</id>
      <parentid>3585785</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6135" sha1="jd9qm3gcufjvld5sfce4xosv07a0q2u" xml:space="preserve">'''eGov Mobile''' — [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|Қазақстан Республикасының электрондық үкіметінің]] ресми мобильді қосымшасы. Ол азаматтарға мемлекеттік қызметтерді [[смартфон]] арқылы ыңғайлы және жылдам алуға мүмкіндік береді. Қосымша eGov.kz порталынан кеңейтілген экожүйе ретінде жұмыс істейді және [[Мемлекеттік қызметтер|мемлекеттік қызметтердің]], [[Цифрлық құжаттар|цифрлық құжаттардың]], [[Әлеуметтік төлемдер|әлеуметтік төлемдердің]] және басқа да сервистердің қолжетімділігін қамтамасыз етеді.

Қосымша Қазақстанның цифрландыру саясатының маңызды бөлігі болып табылады және азаматтардың [[Мемлекеттік органдар|мемлекеттік органдармен]] өзара іс-қимылын жеңілдетеді.

=== Тарихы ===
eGov Mobile-дың алғашқы нұсқасы 2012 жылы mGov атауымен іске қосылды. Сол кезде қосымшада шамамен 70 мемлекеттік қызмет қолжетімді болды ([[мекенжай анықтамасы]], [[Зейнетақы анықтамасы|зейнетақы анықтамас]]&lt;nowiki/&gt;ы, [[Айыппұл|айыппұлдарды]] төлеу және т.б.).

2019 жылы қосымша толық жаңартылып, ребрендингтен өтті және қазіргі eGov Mobile атауын алды. Дизайн мен навигация жақсартылды. COVID-19 пандемиясы кезінде қолданушылар саны күрт өсті, өйткені онлайн қызметтерге сұраныс артты.

2024–2025 жылдары қосымша бірнеше ірі жаңартулардан өтті: интерфейс қайта жасалды, интеллектуалды іздеу және [[жасанды интеллект]] негізіндегі виртуалды көмекші (eGov AI) қосылды, цифрлық құжаттарға жылдам қолжетімділік жақсартылды.

2025 жылдың тамызындағы жаңарту ең ауқымды болды: навигация жақсарды, пайдаланушылар саны 11 миллионнан асты (алдыңғы 5 жылда 6 есе өсті).

=== Функционалдығы ===
eGov Mobile арқылы мына мүмкіндіктер қолжетімді:
* '''Мемлекеттік қызметтер''' — неке қию, [[туу туралы куәлік]] алу, айыппұл төлеу, [[Әлеуметтік көмек|әлеуметтік көмекке]] өтініш беру, [[көлік құралдарын тіркеу]] және т.б. (400-ден астам қызмет).
* '''Цифрлық құжаттар''' — [[жеке куәлік]], [[жүргізуші куәлігі]], студент билеті және басқа 38+ цифрлық құжатты сақтау және көрсету (eGov [[QR код|QR]] арқылы).
* '''Өтініштер''' — мемлекеттік органдарға онлайн өтініш беру ([[e-Otinish]]).
* '''Анықтамалар''' — мекенжай, зейнетақы, [[Мүлік туралы анықтама|мүлік туралы анықтамалар]] алу.
* '''Басқа сервис''' — «Таза Қазақстан», әскери оқу орындарына қабылдау, әлеуметтік көмек, сақтандыру және т.б.

Қосымшада '''интеллектуалды іздеу''', виртуалды көмекші, өмірлік ситуациялар каталогы және хабарламалар бөлімі бар. Авторизация биометрия (Face ID / Touch ID), ЭЦҚ және Digital ID арқылы жүзеге асырылады.

=== Қолжетімділік ===
* '''[[Android]]''': [[Google Play]] және AppGallery (Android 5.0 және одан жоғары).
* '''[[iOS]]''': App Store (iOS 12 және одан жоғары).
* Қолданушылар саны: 2025–2026 жылдары ай сайын 5,8 миллионнан астам белсенді пайдаланушы.
* Барлық уақытта eGov Mobile арқылы 111 миллионнан астам қызмет көрсетілген (жалпы eGov жүйесі бойынша 573 миллионнан астам).

=== Маңызы және нәтижелері ===
eGov Mobile Қазақстанның электрондық үкіметінің мобильді платформасы ретінде әлемдік деңгейде мойындалған (2017 жылы Dubai World Government Summit-те «best one stop shop app» аталған). Ол азаматтардың уақытын үнемдейді, бюрократияны азайтады және мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін арттырады.

Қосымша «'''100 кітап'''» ұлттық сауалнамасы сияқты әлеуметтік жобаларды іске асыру үшін де қолданылады (азаматтар 10 кітапты ұсына алады).

=== Әзірлеуші ===
* '''Әзірлеуші''': [[Ұлттық ақпараттық технологиялар|«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]] (NITEC.KZ).
* '''Қолдау''': egov@nitec.kz және 1414 call-орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстандағы байланыс]]</text>
      <sha1>jd9qm3gcufjvld5sfce4xosv07a0q2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бағдарламалар тізмі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779225</id>
    <revision>
      <id>3586647</id>
      <parentid>3585797</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан бағдарламалары|Қазақстан бағдарламалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="dwmjkxs26xou7gr3c9cxestmuz26r39" xml:space="preserve">'''[[Мемлекеттік бағдарлама]]''' — бұл Қазақстанның экономикасын, әлеуметтік және басқа да салаларын дамытудың басым міндеттерін шешуге бағытталған, тікелей мемлекет реттейтін ұзақ мерзімді құжат.

== Бағыттары ==

=== Білім беру, ғылым және «Балалар» бағдарламалары ===

* Білім беруді дамытудың 2005–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
* Техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008–2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
* [[«Қазақстан балалары» бағдарламасы]] 2007–2011 жылдарға арналған.
* [[«Балапан» бағдарламасы]] (балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен және оқытумен қамтамасыз ету) 2010–2014 жылдарға арналған.
* Білім беруді және ғылымды дамытудың 2016–2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
* Білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.

=== Экономика, инфрақұрылым және даму бағдарламалары ===

* «Нұрлы жол» – Инфрақұрылымды дамытудың 2015–2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
* Қазақстан Республикасын индустриялық‑инновациялық дамыту мемлекеттік бағдарламасы 2015–2019 жылдарға арналған.
* [[«Ақпаратты Қазақстан – 2020»]] бағдарламасы 2013–2019 жылдар аралығында жүзеге асырылды.
* Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту мемлекеттік бағдарламасы 2017–2021 жылдарғаарналған.

=== Денсаулық сақтау және қоғамдық қауіпсіздік ===

* Денсаулық саласын дамытудың «Денсаулық» мемлекеттік бағдарламасы 2016–2019 жылдарға арналған.
* Діни экстремизмге және терроризмге қарсы іс‑қимыл жөніндегі мемлекеттік бағдарлама 2013–2017 жылдарға арналған.

=== Ұлттық стратегияларға арналған бағдарламалар мен жобалар ===

* [[Қазақстан 2030|«Қазақстан–2030»]] және [[Қазақстан 2050|«Қазақстан–2050»]] ел дамуының стратегиялық бағдарламалары (ұзақ мерзімді стратегия, мемлекеттік бағдарлама форматында да жүзеге асырылады).
* Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту және қолданудың мемлекеттік бағдарламасы 2011–2019 жылдарға арналған. 

* Білім беру саласындағы «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы;
* «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы;
* «Қолжетімді интернет» жобасы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бағдарламалары]]</text>
      <sha1>dwmjkxs26xou7gr3c9cxestmuz26r39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед би (құшбегі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779229</id>
    <revision>
      <id>3586964</id>
      <parentid>3585838</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Шаһрисабз бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13366" sha1="o98flllz9le6vpkl082vrneeenr2o31" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Мұхаммед би
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Muhammadbiy}}
 | Суреті               = Muhammadbiy, up to and including 1886.png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1870
 | Басқаруын аяқтады    = 1889
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мұхаммед Жақып би]]
 | Ізбасары             = [[Астанқұл би]]
 | Титулы_2             = [[Шаһрисабз]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1870
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1808
 | Туған жері           = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Парсы елі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1889
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]]
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Мұхаммед би''' ('''Молда Мұхаммед би''') ({{lang-uz|Muhammadbiy}}; [[1808 жыл|1808]], [[Машһад]], [[Парсы елі]] – [[1889 жыл|1889]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, Бұхара әмірлігінің құшбегісі — премьер-министрі (1870–1889).

Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі, құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолды жүріп өткен.&lt;ref name=Nedvetski&gt;''Недвецкий А. Г.'' [http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html Правители Бухары.] {{Wayback|url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |date=20180913164130 }}&lt;/ref&gt;

== ​Шығу тегі ==
​Мұхаммед би шығу тегі бойынша парсы болған,&lt;ref name=Vestnik&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ол [[Машһад]]қа жақын орналасқан Қарай деген жерден шыққан.

Ол он-он екі жасар бала кезінде түрікмендердің қолына тұтқынға түсіп, 1820 жылы олар оны [[Бұхара]]ға сатуға алып келеді. Мұнда оны Бұхара құшбегісі — [[Мұхаммед Хәкім би]] сатып алады.

1840 жылы Әмір [[Мырза Насрулла|Насрулланың]] бұйрығымен Мұхаммед Хәкім би өлім жазасына кесілді. Осыдан кейін Мұхаммед би Мұхаммед Хәкім бидің басқа да құлдарымен бірге тақ мұрагері Мұзаффардың құрамына (штатына) өткізілді.

1886 жылы Мұхаммед би өзінің отбасымен және Бұхара әмірлігіндегі басқа да құлдармен бірге Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның бұйрығымен құлдықтан босатылды.&lt;ref name=Vestnik /&gt; Алайда, бұл ақпарат шындыққа жанаспайды, өйткені ол бұл уақытқа дейін-ақ әмірліктің жоғары мемлекеттік лауазымдарын иеленіп келген болатын.

== Саяси және әскери қызметі ==
​Мұхаммед би 1840 жылдан бастап сол кездегі Әмір Насрулланың ұлы Мұзаффардың қызметшісі болды.

1860 жылы Мұзаффар таққа отырғаннан кейін, Мұхаммед би бірінен соң бірі мыршаб,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Миршаб (мир-и шаб — властитель ночи) — начальник полиции в городах эмирата, которая приступала к исполнению своих обязанностей только ночью, поддержание же порядка днем на улицах и базарах возлагалось на мухтасиба и самих горожан. Миршаб столицы эмирата являлся начальником всех миршабов эмирата. |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мұраб&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |title=Мираб (мир-и об — властитель воды) — лицо, наблюдавшее за распределением воды для орошения среди населения |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821014459/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Aini_Sadriddin/gloss.phtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және серкерде&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Серкерда — батальонный командир |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; лауазымдарына тағайындалды. Соңғы шенінде ол [[Жызақ]], [[Самарқан]] және [[Зияратбұлақ]] түбінде Ресей армиясына қарсы шайқастарға қатысты.

Аса көрнекті Бұхара ойшылы [[Ахмет Дониш]] Мұхаммед биге мынадай сипаттама берген:&lt;ref&gt;''Ахмад Дониш''. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 42—43.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|​«Бұхараны басқару тізгіні Мұхаммедшаһ құшбегінің қолында болды. Ол ақылсыз, сауатсыз және парасатсыз адам еді; сонымен қатар үнемі аурушаң болатын, тіпті кішігірім шындықтың өзін патшаға жеткізуге батылы бармайтын. Басқа ешкімнің де мемлекет пайдасына шешілетін істі баяндауға жүрегі дауаламайтын. Соның салдарынан мемлекеттік істер мен дін істері мүлдем тас-талқан болды. Әскер мен бейшара халық тыныштықтан айырылды. Мәселе мынада: мемлекеттің гүлденуі уәзірдің көрегендігіне, мінезінің нықтығына және пайым-парасатына тікелей байланысты. Егер уәзір ақылсыз болса, онда мұндай мемлекетке аза тұтуға болады».}}
1870 жылы әмір оған бос тұрған [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын берді. Ахмет Дониш Мұхаммед бидің қызметі Бұхараның құлдырауына алып келді деп есептеді: «Мемлекеттің жалпы бағыты мен оның құлдырауына бірден-бір себеп болды, ол — Мұхаммедшаһ құшбегі».&lt;ref&gt;Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 62–63.&lt;/ref&gt;

Мұхаммед би өмірінің соңғы сағатына дейін ажал аузында жатқан Әмір Мұзаффардың қасында болды және жаңа әмір — Сейіт Әбдулахад ханды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсіміне (коронациясына) қатысты.

Мұхаммед би өмірінің соңына дейін Сейіт Әбдулахад ханның тұсында да құшбегі лауазымын атқаруды жалғастырды.&lt;ref name=Nedvetski /&gt; Ол 1889 жылы 10 қарашада, 81 жасында дүниеден өтті.&lt;ref name=Vestnik /&gt;

== Отбасы ==
​Мұхаммед бидің әйелі Әмір Насрулланың бұрынғы күңі (құлы) болған.

​Мұхаммед бидің ұлы [[Мұхаммед Шәріп]] Бұхара әмірлігінің ең жоғары лауазымды тұлғаларының бірі болды. Әмір Мұзаффардың тұсында ол бас зекетші — қаржы министрі және Бұхара губернаторы қызметтерін атқарды.

Мұхаммед бидің немересі [[Астанқұл би]] — 1888 жылы әкесі [[Мұхаммед Шәріп]] өлтірілгеннен кейін Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды. Ол да әкесі сияқты Бұхара үкіметі мен Ресей саяси агенттігі арасындағы байланысты жүзеге асырды, әмірдің тапсырмасы бойынша түрлі ресми хаттамаларға, келісімдерге және т.б. қол қойып, әртүрлі мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Кейіннен ол бір мезгілде бас зекетші және құшбегі лауазымдарын атқарды.

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э. История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Недвецкий А.Г. Правители Бухары.
* Ахмад Дониш. История мангитской династии. — Душанбе: Дониш, 1967.
* Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). — Ташкент: Akademiya, 2009.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]</text>
      <sha1>o98flllz9le6vpkl082vrneeenr2o31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779233</id>
    <revision>
      <id>3586965</id>
      <parentid>3585869</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8119" sha1="e70yuhnrc8hb5vk0pc48761t7ai76hp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Мұхаммед Шәріп
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Muhammad Sharif}}
 | Суреті               = Мухаммад Шериф диванбеги.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 1888
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]
 | Ізбасары             = [[Астанқұл би]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1837
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 22.03.1888
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Бұхара|Бұхарада}}, [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Астанқұл би]]&lt;br&gt;[[Хайдарқұлбек би]]&lt;br&gt;​Латифбек
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Мұхаммед Шәріп''' ({{lang-uz|Muhammad Sharif}}; [[1837 жыл|1837]], [[Бұхара әмірлігі]] – [[1888 жыл|1888]], [[Бұхара]], [[Бұхара әмірлігі]]) — мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, диуанбегі,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Звание диванбеги может быть приравниваемо к званию статс-секретаря |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұхара әмірлігінің бас зекетшісі — қаржы министрі.

Ол Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның ең жақын жеке кеңесшісі болды және инақ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак — военный чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; шенін иеленді. Бүкіл ел мен әмірдің өзі Мұхаммед Шәріпке әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед бидің]] Бұхара құшбегісі лауазымындағы болашақ мұрагері ретінде қарады.&lt;ref name=Vestnik&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm. Недавняя трагедия в Бухаре // Исторический вестник, № 5. 1892]&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі ==
​Мұхаммед Шәріп шығу тегі бойынша парсы болған.

​Оның әкесі [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді. Ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, [[Бұхара құшбегісі]] лауазымын атқарған.

== Саяси қызметі ==
[[Сурет:Мухаммад Шариф инак.jpg|thumb|Оң жақтан төртінші отырған — Мұхаммед Шәріп]]
Мұхаммед Шәріп Әмір Мұзаффардың тұсында бас зекетші және [[Бұхара]] губернаторы лауазымдарын атқарды.

​Бұхарада Ресей империялық саяси агенттігі ашылғаннан кейін, Мұхаммед Шәріп бас зекетші қызметін атқаруды жалғастыра отырып, Бұхара үкіметі мен [[саяси агент]] арасындағы байланысқа жауапты болды.

== Отбасы ==
​Мұхаммед Шәріптің ұлдары әмірлікте, Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]]ның тұсында мемлекеттік лауазымдарды атқарды.

​Мұхаммед Шәріп өлтірілгеннен кейін, оның ұлы [[Астанқұл би]] Әмір Сейіт Әбдулахад ханнан инақ шенін және бұған дейін әкесі атқарған бас зекетші лауазымын алды.

== Қазасы ==
​1888 жылы 21 наурызда Мұхаммед Шәріп әмірдің бұйрығымен [[Қарман]]ға шенеунік Ғайып Назардың қандай да бір теріс қылығы үшін мүлкін тәркілеуге барады, бірақ соңғысы оны револьвермен атып жаралайды. Осыдан кейін ол Бұхараға жеткізілді.

22 наурызда, таңғы сағат 6-да, Бұхара маңында қызмет бабымен жүрген Каспий сырты темір жолының құрылысшысы, генерал-лейтенант М.Н. Анненков оқиға орнына жіберген дәрігер О.Ф. Гейфельдердің медициналық көмегіне қарамастан, Мұхаммед Шәріп қайтыс болды.&lt;ref name=Vestnik /&gt;

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Айни, Садриддин, Воспоминания, (пер. с таджикского А.Розенфельд). — М.-Л., 1960.
* Абдалазим Сами. Тарих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пред., пер. и прим. Л.М. Епифановой. — Москва, 1962.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]</text>
      <sha1>e70yuhnrc8hb5vk0pc48761t7ai76hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайдарқұлбек би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779236</id>
    <revision>
      <id>3586967</id>
      <parentid>3585873</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Шаржүй бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5679" sha1="jl90zjqp84on65x0rcsv70xj47b506x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Хайдарқұлбек би
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Haydarqulbek}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1888
 | Басқаруын аяқтады    = 1902
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Астанқұл би]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Хайдарқұлбек би''' ({{lang-uz|Haydarqulbek}}) — [[Түрікменабат|Шаржүй]] бектігінің әкімі (1888–1920)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |title=Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908 |access-date=2018-08-09 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215744/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1800-1820/Soz_stroj_turkmen/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Бұхара әмірлігі]]нің қазынашысы (мемлекеттік қазына сақтаушысы) қызметтерін атқарған. Датқа​{{efn|Датқа — әскер қолбасшысы}} шенін иеленген.

1893 жылы ағасы [[Астанқұл би]] әмірмен бірге Ресейге кеткен кезде, ол оның орнына бас зекетші лауазымын атқарды.

1902 жылы Хайдарқұлбек би әмірмен бірге [[Санкт-Петербург]]ке барды.

== Шығу тегі ==
​Хайдарқұлбек би шығу тегі бойынша парсы болған. Оның атасы [[Парсы елі]]нен шыққан, оны түрікмендер Бұхарада құлдыққа сатып жіберген. Әкесі [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)|Мұхаммед Шәріп]] әмірлікте мемлекет және әскери қайраткер, дипломат, бас зекетші, Бұхара уәлаятының билеушісі болған және инақ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |title=Инак-воениый чин, приравниваемый к чину полковника |access-date=2018-08-09 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193731/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Traged_Buchara/text.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; шенін иеленген. Хайдарқұлбек бидің атасы [[Мұхаммед би (құшбегі)|Молда Мұхаммед би]] Әмір Мұзаффардың ең сенімді лауазымды тұлғаларының бірі еді, ол құлдықтан Бұхара әкімшілігінің басшысына дейінгі жолдан өтіп, Бұхара құшбегісі лауазымын атқарған.

== Әдебиет ==
* А.Г. Недвецкий. Правители Бухары.
* Такла-Хайманот у Коптов // Записки Восточного отделения императорского русского археологического общества, Том XVIII. СПб. 1908

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]</text>
      <sha1>jl90zjqp84on65x0rcsv70xj47b506x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейіт Әбділмүмін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779238</id>
    <revision>
      <id>3586968</id>
      <parentid>3585887</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Байсын бектері]],[[Санат:Ғиссар бектері]],[[Санат:Қаршы бектері]],[[Санат:Шаржүй бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7558" sha1="ap7ne3j5lspft74cbrqc245ulpde46v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сейіт Әбділмүмін
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Said Abdulmumin}} 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Байсын (қала)|Байсын]] бегі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1886
 | Басқаруын аяқтады    = 1891
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = Әбдәлі би инақ
 | Титулы_2             = [[Ғиссар]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1871
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1886
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = [[Астанқұл бек би]]
 | Титулы_3             = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі
 | Ту_3                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 1869
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1871
 | Ізашары_3            = [[Сейіт Нұраддин]]
 | Ізбасары_3           = [[Сейіт Мір Сыдық]]
 | Титулы_4             = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | Ту_4                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1860
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1868
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = [[Сейіт Нұраддин]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1852
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1894
 | Қайтыс болған жері   = [[Байсын (қала)|Байсын]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сейіт Әбділмүмін хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1852–1894) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] үшінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің билеушісі болған.

Ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, оған қарсы астыртын әрекеттер ұйымдастыра бастады.

== Өмірбаяны ==
Әкесінің тұсында [[Түрікменабат|Шаржүй]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]] және [[Ғиссар]] бектіктерін басқарды. 1886 жылы шілдеде ағасы Әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін, әмірдің арнайы жарлығымен Байсынға бек болып ауыстырылды. Онда ол отбасымен бірге әмір агенттерінің бақылауындағы бекіністе тұрды. Ол тек атаулы түрде ғана бек болды — іс жүзінде бектікті әмір тағайындаған шенеуніктер басқарды, ал оның өзі іс жүзінде әмірдің тұтқыны болды.

1891 жылы Бұхара үкіметінің өкілі [[Астанқұл би]] Ресейдің саяси агенті П.М. Лессарға Сейіт Әбділмүміннің [[Ауғанстан]]ға қашпақшы болғанын, ал келесі бір жолы оның есі ауысқандығын айтқан. Алайда, П.М. Лессардың пікірінше, бұл қауесеттерді інісін ұнатпайтын әмір Сейіт Әбділмүміннің көзін жою үшін (тіпті оны өлім жазасына кесуі мүмкін деген де сөздер болған) әдейі таратқан. Әмір інісінің Ресей иеліктеріне қашып кетуінен қорықты, өйткені ол жақта оған әмірдің қолы жетпейтін еді.

Ақыры, 1891 жылы Сейіт Әбділмүмін [[Бұхара]]ға шақыртылып, [[Арк (Бұхара)|Аркке]] орналастырылды және қайтыс болғанға дейін сонда үй қамауында ұсталды. Сейіт Әбділмүміннің балалары 1920 жылға дейін Арктен ешқайда шықпай өмір сүрді. Оның ұлы Иматулланың жеке мөрлері Бұхара тарихи-өлкетану мұражайының Арктегі қорларында сақтаулы.

[[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Әбділмүмін туралы былай деп жазады:
{{Дәйексөз|​«Бұл ханзаданың балалары көп болды. Марқұм тураның қол астында қызмет еткен Мұхаммеди жыбашының{{efn|​Жыбашы — сөзбе-сөз: сауыт киген жауынгер (латник), «жыба» (сауыт) сөзінен шыққан; әмірліктің қызметтік сатысындағы төртінші шен.}} айтуынша, оның барлығы қырық сегіз ұл-қызы болған. Бірақ «мәліметтің шынайылығына баяндаушы жауапты».}}

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Байсын бектері]]
[[Санат:Ғиссар бектері]]
[[Санат:Қаршы бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]</text>
      <sha1>ap7ne3j5lspft74cbrqc245ulpde46v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейіт Нұраддин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779239</id>
    <revision>
      <id>3586969</id>
      <parentid>3586369</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Қаршы бектері]],[[Санат:Шаржүй бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5311" sha1="kalcbkawkehq5mlv3qizycdvdvbvdn2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сейіт Нұраддин
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Said Nuriddin}} 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1868
 | Басқаруын аяқтады    = 1878
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Сейіт Әбділмүмін]]
 | Ізбасары             = [[Сейіт Мір Сыдық]]
 | Титулы_2             = [[Қаршы (қала)|Қаршы]] бегі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814093113/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1867
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1868
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = [[Сейіт Әбділмүмін]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1851
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 1878
 | Қайтыс болған жері   = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сейіт Нұраддин хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} (1851–1878) — билеуші Бұхара өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірлігінің [[Түрікменабат|Шаржүй]] бегі болған. Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] екінші ұлы.

Мұзаффардың тапсырмасымен Қаршыға әскер жинап, өзінің бүлікші ағасы [[Сейіт Әбдімәлік]]ке қарсы [[Ғұзар]] шайқасына қатысты.

Мұзаффар оны ақылды әрі дарынды деп санап, тақ мұрагері етпек болған,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-12 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; бірақ ол 1878 жылы күтпеген жерден туберкулезден қайтыс болды.

[[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Нұраддин туралы былай деп жазады:
​{{Дәйексөз|Сейіт Мир Нұраддин тура ақылды әрі білімді адам болған. Оның Хая (Хайа) деген лақап атпен жазған тамаша өлеңдері бар. Ол әрқашан әкесінің тілін алып, оған мойынсұнатын».}}
​Сейіт Нұраддин өлеңдерін Хая деген лақап атпен жазған.

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қаршы бектері]]
[[Санат:Шаржүй бектері]]</text>
      <sha1>kalcbkawkehq5mlv3qizycdvdvbvdn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тақтар таласы (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779242</id>
    <revision>
      <id>3586650</id>
      <parentid>3586241</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тақтар таласы|Тақтар таласы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13065" sha1="ge1z2obqi03hj5vieydlku50tlgxtyj" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма
|Атауы         = Тақтар таласы
|Шынайы атауы  = {{lang-en|A Game of Thrones}}
|Сурет         = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Жанр          = фэнтези
|Авторы        = Джордж Р. Р. Мартин
|Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі
|Жазылды       = 1996
|Жариялануы    = 
|Жеке басылым  = 
|Баспа         = Bantam Spectra
|isbn          = 
|Аударма       = 
|Цикл          = [[Мұз бен от жыры]]
|Алдыңғысы     = 
|Келесі        =  [[Патшалар шайқасы]]
|Lib           = 
|Уикикітап     = 
}}
'''«Тақтар таласы»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — америкалық жазушы [[Джордж Р. Р. Мартин]] жазған фэнтези жанрындағы роман, «[[Мұз бен от жыры]]» сериясындағы алғашқы кітап. Шығарма алғаш рет [[1996 жыл]]ы Bantam Spectra баспасынан жарық көрді. Роман оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Шығарманың өзегінде үш негізгі сюжеттік желі жатыр: [[Еуропа]]ның Жоғары орта ғасырлар кезеңіне ұқсас Вестерос құрлығы үшін билікке таласатын әулеттік соғыстардың басталуына дейінгі оқиғалар; жабайылар тайпалары мен Басқалар деп аталатын жын тәрізді нәсілдің қауіп төндіруі; сондай-ақ тақтан құлатылған патшаның қызының Темір тақты қайтару жолындағы сапары. Баяндау үшінші жақтан жүргізіліп, әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасы арқылы кезектесіп беріледі. 

Романмен жұмыс 1991 жылы басталды. Сол кезде цикл трилогия ретінде жоспарланған болатын. Джордж Р. Р. Мартин «Сақиналар әміршісі» рухында кең ауқымды эпикалық фэнтези жасауды көздеп, тарихи еңбектерге сүйеніп, магиядан гөрі реализмге басымдық берді. «Тақтар таласында» геральдика, рыцарлық, той-думан мен киім-кешек сипаттамаларына ерекше мән берілген. Шығарма негізінде нақты тарихи оқиғалар жатыр, ал кейіпкерлердің прототиптері еуропалық ақсүйектер арасынан алынған. Кітаптың негізгі идеяларының бірі — өлім бүкіл өмірдің ажырамас шындығы екенін көрсету.

Роман сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол фэнтези жанрындағы [[Үздік фэнтези роман үшін «Локус» сыйлығы|үздік роман үшін Локус сыйлығы]] марапатына ие болды, сондай-ақ Небьюла сыйлығы мен Дүниежүзілік фэнтези сыйлығы жүлделеріне ұсынылды. Бұдан бөлек, роман құрамына енген «Айдаһар қаны» повесі 1997 жылы Хьюго сыйлығы марапатын жеңіп алды. Жарық көргеннен кейін он бес жыл өткен соң роман [[The New York Times]] бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Сыншылар жанрдың классикалық қағидаларын батыл бұзғанын, әдеби стереотиптерді қиратқанын, кейіпкерлердің терең ашылуын және тартымды сюжетті жоғары бағалады. Кітаптың бір миллионнан астам данасы сатылды. Роман Тақтар таласы телехикаясының бірінші маусымы аясында экранға бейімделді.

== Сюжет. Кітап әлемі ==

Цикл оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтеді. Негізгі оқиғалар экономикасы, мәдениеті және әлеуметтік құрылымы жағынан Жоғары орта ғасырлар дәуіріндегі Еуропаға ұқсайтын Вестерос материгінде, сондай-ақ ішінара этникалық және географиялық әртүрлілігімен ерекшеленетін шығыстағы Эссос құрлығында өрбиді. Вестеростың жоғарғы ақсүйектері әдетте Ұлы Әулеттер деп аталады.
«Тақтар таласы» оқиғаларынан шамамен үш жүз жыл бұрын Таргариендер әулеті үш айдаһардың көмегімен Стенадан бастап Дорнның оңтүстік жағалауларына дейінгі бүкіл Вестеросты бағындырып, біртұтас империя құрды. Таргариендер көне Валириядан шыққан.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Эйегон I өз әпкелеріне үйленген, және бұл дәстүр олардың әулетінде жиі сақталған. Соңғы айдаһарлардың жойылуымен әулет әлсірей бастады. Эйерис II-нің есалаңдығы көтеріліске әкеліп, нәтижесінде әулет құлатылды.

Баратеондар әулеті Таргариендердің жанама бұтағынан тараған деп есептеледі. Дауыл Патшасын тақтан тайдырғаннан кейін олар Дауыл шебінің лордтарына айналды. Қара шашты әрі қайратты Баратеондар ұзақ уақыт бойы билеуші әулетке адал болды. Алайда Роберт Баратеон сүйгені Лианна Старк-ты Рейегар Таргариен ұрлап әкеткеннен кейін олардың арасында қақтығыс туындады. Роберт көтерілісті бастап, жеңіске жеткен соң Жеті Патшалықтың тағына отырды, бірақ әлсіз билеуші болып шықты. Алтын шашты Ланнистерлер әулеті — Ұлы Әулеттердің ішіндегі ең байы. Олар Батыс Жерлерді билейді, ал олардың бекінісі — Кастерли жартасы. Әулет басшысы — лорд Тайвин Ланнистер. Оның үлкен ұлы Джейме Ланнистер, Эйерис II-нің гвардиясында қызмет етіп жүріп, патшаны өлтірген, сол үшін «Патша өлтіруші» деген лақап атқа ие болған.

Старктар әулеті — Солтүстіктің ежелгі әрі өзгермейтін лордтары, олардың әулеті мыңдаған жылдар бойы үзілмей келе жатыр. Аңыз бойынша, олардың арғы атасы Брандон Құрылысшы Қабырғаны тұрғызған. «Фантастика әлемі» журналының шолушысы Дмитрий Злотницкий былай деп жазады: «Олар билік ететін жерлері сияқты суық, Винтерфеллдегі ата-баба қамалының қабырғалары сияқты берік және туларында бейнеленген қасқырлардай қауіпті». Басқа Ұлы Әулеттерден айырмашылығы, Старктар Ескі құдайларға табынады. Дәл осы әулет өкілдері шығарма сюжетіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Сонымен қатар, оларды шартты түрде кітаптағы жағымды кейіпкерлер қатарына жатқызуға болады. Аррендер әулеті — Шығыстың Қорғаушылары, ең көне әулеттердің бірі. Таргариендер келмей тұрып, олар Тау мен Долинаның патшалары болған. Перешеек (мойнақ) аймағынан оңтүстікке қарай, Вестеростың орталық бөлігінде Таллилер әулеті иеліктері орналасқан. Олардың Риверран қамалы Үштіс (Трезубец) өзендерінің тоғысқан жерінде орналасып, аймақтағы сауданы бақылауға мүмкіндік береді. Ұлы Әулеттер қатарына сондай-ақ Хайгарденнен шыққан Тиреллдер әулеті (олар да жерлерін Таргариен жаулап алушыларының арқасында алған), Дорннан шыққан Мартеллдер әулеті (Таргариен мемлекетіне ерікті түрде қосылған) және Темір аралдарынан шыққан жауынгер халық — Грейджойлар әулеті жатады.

== Жеті Патшалық ==

Винтерфелл лорды әрі Солтүстіктің Қорғаушысы Эддард Старк (Нед) Түнгі Қарауылдан қашқан дезертирді өз қолымен өлім жазасына кеседі. Ұлдары Робб Старк пен Бран Старк, сондай-ақ Недтің некесіз туған ұлы ретінде таныстырылатын Джон Сноу және тәрбиесінде жүрген Теон Грейджоймен бірге қайтып келе жатып, олар алты қасқыр күшігін табады — төртеуі еркек, екеуі ұрғашы. Бұл сан мен жыныс лорд Старктың балаларының саны мен жынысына дәл келеді, сондықтан олар күшіктерді өздерімен бірге алып кетуге шешім қабылдайды.

Патша Роберт Баратеон жұбайы және туыстарымен бірге Винтерфеллге келеді. Роберт пен Нед бұрыннан дос болған, олар кезінде Эйерис II Есалаңға қарсы көтеріліс жасап, билеуші Таргариендер әулетін тақтан тайдырған. Патша адалдығы мен парасаттылығымен танымал Недке Қол (патшаның оң қолы) қызметін ұсынады. Недтің алдындағы Қол — Джон Аррен жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Сондай-ақ Роберт өзінің ұлы Джоффри Баратеонды Недтің үлкен қызы Санса Старкқа атастыруға уәде береді.

Аңшылық күні Недтің ұлы Бран ескі мұнараға шығып, патшайым Серсея Ланнистер мен оның ағасы Джейме Ланнистер арасындағы тыйым салынған қатынастың кездейсоқ куәсі болады. Мұны көрген Джейме оны мұнарадан итеріп жібереді. Бран тірі қалады, бірақ сал болып қалады. Сонымен қатар, бала құлағанға дейінгі оқиғаларды есіне түсіре алмайды, сондықтан оның құлауы кездейсоқ жағдай ретінде қабылданады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мұз бен от жыры]]
[[Санат:Тақтар таласы]]</text>
      <sha1>ge1z2obqi03hj5vieydlku50tlgxtyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райнер Вайсс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779245</id>
    <revision>
      <id>3586651</id>
      <parentid>3586093</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3586651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18165" sha1="2ffvta0uvpy5nr0hwb0xeuz60v94pno" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Райнер Вайсс
 |Шынайы есімі       = {{lang-en|Rainer Weiss}}
 |Суреті           = Rainer_Weiss_EM1B8841_(24027015857).jpg
 |Сурет ені  = 
 |Сурет тақырыбы = 
 |Туған күні          = 29.9.1932
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]]
 |Қайтыс болған күні  = 25.8.2025
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде|Кэмбридж (Массачусетс)}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]]
 |Ғылыми аясы        = [[физика]]
 |Жұмыс орны         = [[Массачусетс технологиялық институты]]
 | Ғылыми дәрежесі       = 
 | Ғылыми атағы        = 
 | Альма-матер          = [[Массачусетс технологиялық институты]]
|Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Джеррольд Р. Захариас|Джеррольд Р. Захариас|en|Jerrold R. Zacharias}}
|Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі         = 
 |Марапаттары     = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) 
 | Қолтаңбасы              = 
 |Қолтаңба ені       = 
}}
'''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}};  [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=477}}&lt;/ref&gt;. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді.

== Өмірбаян ==
1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог,  Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}&lt;/ref&gt;. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}&lt;/ref&gt;.

Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды  содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан  зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}&lt;/ref&gt; Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды.

1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды.

Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;McCain&quot;&gt;{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
* Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон  (1937 жылы туған, [[Прага]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}&lt;/ref&gt;.
* Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=480&amp;fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=480&amp;fiveid=231}}&lt;/ref&gt;.
** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}&lt;/ref&gt;.
** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}&lt;/ref&gt;.
* Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс  (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы.

== Марапаттар және мойындау ==
* 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]]
* 2000 — Гуггенхайм стипендиясы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}»)
* 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Грубер сыйлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&amp;twoid=79&amp;threeid=253&amp;fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&amp;twoid=79&amp;threeid=253&amp;fourid=463}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Харви сыйлығы
* 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}&lt;/ref&gt;
* 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы
* 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}&lt;/ref&gt;

'''Академияларға мүшелік''' :
* 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts &amp; Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;
* 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>2ffvta0uvpy5nr0hwb0xeuz60v94pno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586652</id>
      <parentid>3586651</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18067" sha1="ktx276glcoyby18jrsi7zcam8ynhl6y" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Райнер Вайсс
 |Шынайы есімі       = {{lang-en|Rainer Weiss}}
 |Суреті           = Rainer_Weiss_EM1B8841_(24027015857).jpg
 |Сурет ені  = 
 |Сурет тақырыбы = 
 |Туған күні          = 29.9.1932
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]]
 |Қайтыс болған күні  = 25.8.2025
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде|Кэмбридж (Массачусетс)}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]]
 |Ғылыми аясы        = [[физика]]
 |Жұмыс орны         = [[Массачусетс технологиялық институты]]
 | Ғылыми дәрежесі       = 
 | Ғылыми атағы        = 
 | Альма-матер          = [[Массачусетс технологиялық институты]]
|Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Джеррольд Р. Захариас|Джеррольд Р. Захариас|en|Jerrold R. Zacharias}}
|Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі         = 
 |Марапаттары     = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) 
 | Қолтаңбасы              = 
 |Қолтаңба ені       = 
}}
'''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}};  [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=477}}&lt;/ref&gt;. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді.

== Өмірбаян ==
1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог,  Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}&lt;/ref&gt;. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}&lt;/ref&gt;.

Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды  содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан  зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}&lt;/ref&gt; Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды.

1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды.

Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;McCain&quot;&gt;{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
* Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон  (1937 жылы туған, [[Прага]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}&lt;/ref&gt;.
* Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=480&amp;fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=102&amp;threeid=254&amp;fourid=480&amp;fiveid=231}}&lt;/ref&gt;.
** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}&lt;/ref&gt;.
** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}&lt;/ref&gt;.
* Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс  (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы.

== Марапаттар және мойындау ==
* 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]]
* 2000 — Гуггенхайм стипендиясы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}»)
* 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Грубер сыйлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&amp;twoid=79&amp;threeid=253&amp;fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&amp;twoid=79&amp;threeid=253&amp;fourid=463}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Харви сыйлығы
* 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}&lt;/ref&gt;
* 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы
* 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}&lt;/ref&gt;
* 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}&lt;/ref&gt;

'''Академияларға мүшелік''' :
* 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts &amp; Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;
* 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>ktx276glcoyby18jrsi7zcam8ynhl6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барри Бэриш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779246</id>
    <revision>
      <id>3586653</id>
      <parentid>3586092</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3586653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7373" sha1="peob91len6od5uwdq7nlcrnwqmjogim" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Барри Кларк Бариш
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Barry Clark Barish}}
 |Суреті              = 05-0367-92D.hr.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл
 |Туған күні          = 27.1.1936
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Ғылыми аясы         = [[эксперименттік физика]], [[физика]] және [[астрофизика]]
 |Жұмыс орны          = [[Калифорния технологиялық институты]]&lt;br&gt;
[[Массачусетс технологиялық институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Философия докторы]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Джон Маршалл орта мектебі]]&lt;br&gt;
[[Калифорния университеті, Беркли]] (1962)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]&lt;br&gt;{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|[[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін.}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі.

== Өмірбаян ==
Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}&lt;/ref&gt;. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті.

1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді.

1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі.

Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}&lt;/ref&gt;.

== Ерекшеліктері ==
* 2002 — Klopsteg Memorial Award 
* 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы
* 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы
* 2016 — Приз Энрико Ферми 
* 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер)
* 2017 — Генри Дрейпер медалі
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]]
* 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>peob91len6od5uwdq7nlcrnwqmjogim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586654</id>
      <parentid>3586653</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="ewgf0v2nvyliz2cjwavvqyk3euxpakz" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Барри Кларк Бариш
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Barry Clark Barish}}
 |Суреті              = 05-0367-92D.hr.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл
 |Туған күні          = 27.1.1936
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Ғылыми аясы         = [[эксперименттік физика]], [[физика]] және [[астрофизика]]
 |Жұмыс орны          = [[Калифорния технологиялық институты]]&lt;br&gt;
[[Массачусетс технологиялық институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Философия докторы]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Джон Маршалл орта мектебі]]&lt;br&gt;
[[Калифорния университеті, Беркли]] (1962)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]&lt;br&gt;{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|[[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін.}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі.

== Өмірбаян ==
Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}&lt;/ref&gt;. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті.

1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді.

1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі.

Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}&lt;/ref&gt;.

== Ерекшеліктері ==
* 2002 — Klopsteg Memorial Award 
* 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы
* 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы
* 2016 — Приз Энрико Ферми 
* 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер)
* 2017 — Генри Дрейпер медалі
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]]
* 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>ewgf0v2nvyliz2cjwavvqyk3euxpakz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кип Торн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779312</id>
    <revision>
      <id>3586657</id>
      <parentid>3586091</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12488" sha1="1eegsfautu4qzvflkvl7dnegijyc0w1" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Кип Стивен Торн
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}}
 |Суреті              = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.12.1961
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Ғылыми аясы         = [[физика|физик]], [[астрофизика]]
 |Жұмыс орны          = [[Калифорния технологиялық институты]]&lt;br&gt;[[Принстон университеті]]&lt;br&gt;[[Юта университеті]]&lt;br&gt;
[[Лейден университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Профессор]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)&lt;br&gt;
[[Принстон университеті]] (1965)&lt;br&gt;
[[Логан орта мектебі]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Джон Арчибальд Уилер]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)&lt;br&gt;
{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}} 
'''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды.

[[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999).

[[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаян ==
1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды.

[[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды.

1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады&lt;ref name=&quot;tz77&quot;&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;/ref&gt;. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды.

1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті.

1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды.

Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}&lt;/ref&gt;

== Ерекшеліктер ==
{{Div col|50em}}
* 1983 — [[Силлиман дәрісі]]
* 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]]
* 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]]
* 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]]
* 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]]
* 2010 — [[Нильс Бор медалі]]
* 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]]
* 2016 — [[Грубер сыйлығы]]
* 2016 — [[Шао сыйлығы]]
* 2016 — [[Кавли сыйлығы]]
* 2016 — [[Томалла сыйлығы]]
* 2016 — [[Оскар Клейн медалі]]
* 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]]
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі)
* 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті
* 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}&lt;/ref&gt;. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&amp;qseq=102&amp;show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ сценарийшілері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ астрофизиктері]]
[[Санат:АҚШ астрономдары]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Тірі тұлғалар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>1eegsfautu4qzvflkvl7dnegijyc0w1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586658</id>
      <parentid>3586657</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Pages with unreviewed translations|Pages with unreviewed translations]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12438" sha1="9kaxbieu1usoyp10yz0zv8lws95cc0b" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Кип Стивен Торн
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}}
 |Суреті              = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.12.1961
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Ғылыми аясы         = [[физика|физик]], [[астрофизика]]
 |Жұмыс орны          = [[Калифорния технологиялық институты]]&lt;br&gt;[[Принстон университеті]]&lt;br&gt;[[Юта университеті]]&lt;br&gt;
[[Лейден университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Профессор]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)&lt;br&gt;
[[Принстон университеті]] (1965)&lt;br&gt;
[[Логан орта мектебі]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Джон Арчибальд Уилер]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)&lt;br&gt;
{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}} 
'''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды.

[[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999).

[[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаян ==
1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды.

[[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды.

1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады&lt;ref name=&quot;tz77&quot;&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;/ref&gt;. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды.

1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті.

1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды.

Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}&lt;/ref&gt;

== Ерекшеліктер ==
{{Div col|50em}}
* 1983 — [[Силлиман дәрісі]]
* 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]]
* 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]]
* 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]]
* 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]]
* 2010 — [[Нильс Бор медалі]]
* 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]]
* 2016 — [[Грубер сыйлығы]]
* 2016 — [[Шао сыйлығы]]
* 2016 — [[Кавли сыйлығы]]
* 2016 — [[Томалла сыйлығы]]
* 2016 — [[Оскар Клейн медалі]]
* 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]]
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі)
* 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті
* 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}&lt;/ref&gt;. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&amp;qseq=102&amp;show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ сценарийшілері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ астрофизиктері]]
[[Санат:АҚШ астрономдары]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Тірі тұлғалар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>9kaxbieu1usoyp10yz0zv8lws95cc0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586659</id>
      <parentid>3586658</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="29d54tqec5m30oqhqu4tbq1ub1jth6g" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Кип Стивен Торн
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}}
 |Суреті              = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.12.1961
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Ғылыми аясы         = [[физика|физик]], [[астрофизика]]
 |Жұмыс орны          = [[Калифорния технологиялық институты]]&lt;br&gt;[[Принстон университеті]]&lt;br&gt;[[Юта университеті]]&lt;br&gt;
[[Лейден университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Профессор]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)&lt;br&gt;
[[Принстон университеті]] (1965)&lt;br&gt;
[[Логан орта мектебі]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Джон Арчибальд Уилер]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)&lt;br&gt;
{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}} 
'''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды.

[[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999).

[[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаян ==
1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды.

[[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды.

1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады&lt;ref name=&quot;tz77&quot;&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}&lt;/ref&gt;. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды.

1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті.

1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды.

Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}&lt;/ref&gt;

== Ерекшеліктер ==
{{Div col|50em}}
* 1983 — [[Силлиман дәрісі]]
* 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]]
* 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]]
* 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]]
* 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]]
* 2010 — [[Нильс Бор медалі]]
* 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]]
* 2016 — [[Грубер сыйлығы]]
* 2016 — [[Шао сыйлығы]]
* 2016 — [[Кавли сыйлығы]]
* 2016 — [[Томалла сыйлығы]]
* 2016 — [[Оскар Клейн медалі]]
* 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]]
* 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі)
* 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті
* 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}&lt;/ref&gt;. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&amp;qseq=102&amp;show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ сценарийшілері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ астрофизиктері]]
[[Санат:АҚШ астрономдары]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>29d54tqec5m30oqhqu4tbq1ub1jth6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым хан (Бұхара әмірлігі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779315</id>
    <revision>
      <id>3586971</id>
      <parentid>3586453</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Шырақшы бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4994" sha1="jw42a4srg7brwpsdhr8m6d13bydokmy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Қасым хан
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Qosimxon}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бегі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1885
 | Басқаруын аяқтады    = 1920
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[XIX ғасыр]]
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = [[XX ғасыр]]
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Сейіт Акрам]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Қасым хан''' ({{lang-uz|Qosimxon}}) — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, әмір Мұзаффардың немересі. Бұхара әмірлігінің [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігінің әкімі (1885–1920)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |title=Комментарии к Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#60 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; болған.

== Отбасы ==
​Қасым хан әмір Мұзаффар, әмір Сейіт Әбдулахад хан және әмір [[Сейіт-Әлімхан әмірші|Сейіт Әлім ханның]] тұсында [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған. Сондай-ақ Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата) |access-date=2018-08-04 |archive-date=2016-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424112258/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/text1.phtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Сейіт Акрам — ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған Мұзаффардың жалғыз ұлы.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А.Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-08-04 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Сейіт Акрам]] Бұхара әмірлігінің көптеген бектіктерінде әкім қызметін атқарған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Шырақшы бектері]]</text>
      <sha1>jw42a4srg7brwpsdhr8m6d13bydokmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейіт Акрам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779317</id>
    <revision>
      <id>3586973</id>
      <parentid>3586112</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Байсын бектері]],[[Санат:Ғұзар бектері]],[[Санат:Шаһрисабз бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6167" sha1="89b0njnjwlb3vbe8inrvlatw4o0rusc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сейіт Акрам
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Said Akram}}
 | Суреті               = Сеид Акрам-хан.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Шаһрисабз]] бегі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1913
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мырза Сәлімбек]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = [[Ғұзар]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1878
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1908
 | Ізашары_2            = [[Мұхаммед Жақып би]]
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = [[Бұхара әмірлігі]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)|Қасым хан]]
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сейіт Акрам хан Тура'''​{{efn|Тура — ескі өзбек тілінде «ұл» деген мағынаны білдіреді — әмірлердің балаларын, негізінен тақ мұрагерлерін осылай атаған.}} — билеуші өзбек әулеті маңғыттардың өкілі, Бұхара әмірі Мұзаффардың төртінші ұлы. [[Бұхара әмірлігі]]нің көптеген бектіктерінің әкімі болған.

Мұзаффардың ұлдарының ішінде ағасы [[Сейіт Әбдулахад хан]] таққа отырғаннан кейін өз лауазымынан айырылмаған жалғыз адам болды.

== Өмірбаяны ==
Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Сейіт Акрам жас кезінен бастап ретімен [[Байсын]], [[Қаршы]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды.

​Мұзаффардың өсиетіне сәйкес, оның ағасы әмір [[Сейіт Әбдулахад хан]] оны Ғұзар бектігінің әкімі етіп бекітті. Ол Ғұзарда кем дегенде 1908 жылға дейін бек болып қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |title=А. Г. Недвецкий. Правители Бухары. |access-date=2018-07-13 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913164130/http://kh-davron.uz/yangiliklar/a-g-nedveckij-praviteli-buxary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Әмір Сейіт Әлім ханның тұсында Шаһрисабз бегі болып тағайындалды.

[[Мырза Сәлімбек]] өзінің «Тарих-и Салими» атты еңбегінде Сейіт Акрам туралы былай деп жазады:
{{Дәйексөз|​«Асыл текті әкесінің билігі кезінде де, даңқты ағасы әмір Әбдалахад ханның билігі кезінде де және өзінің текті жиені Сейіт әмір Әлім ханның билігі тұсында да Сейіт Мір Акрам хан Хузар уәлаятының билік тағында тұрақты құрмет пен ілтипатқа бөленіп келеді. Осының бәрі оның өз қожайынына деген адалдығы мен ақкөңілдігінің, сенімі мен мойынсұнуының арқасында. Үлкен ханзаданың ғұмыры ұзақ көптеген балалары бар».}}

== Отбасы ==
​Сейіт Акрамның көптеген балалары болған. Әмір Мұзаффар мен әмір Сейіт Әбдулахад ханның билігі кезінде Сейіт Акрамның ұлы Сейіт Қасым хан [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] бектігін басқарған және Сейіт Әбдулахад ханның қыздарының бірі оның зайыбы болған.

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Байсын бектері]]
[[Санат:Ғұзар бектері]]
[[Санат:Шаһрисабз бектері]]</text>
      <sha1>89b0njnjwlb3vbe8inrvlatw4o0rusc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Жақып би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779318</id>
    <revision>
      <id>3586974</id>
      <parentid>3586125</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Бұхара құшбегілері]],[[Санат:Ғұзар бектері]],[[Санат:Қаттықорған бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8856" sha1="cosauobtpmz5e2j3nnsffinm9dl50fm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Мұхаммед Жақып би
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Бұхара құшбегісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1860
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Әзиз би]]
 | Ізбасары             = [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]
 | Титулы_2             = [[Ғұзар]] бегі
 | Ту_2                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 1869
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = Сейіт Әбдімәлік
 | Ізбасары_2           = [[Сейіт Акрам]]
 | Титулы_3             = [[Қаттықорған]] бегі
 | Ту_3                 = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = XIX ғасырдың 60-жылдары
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1868
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = Омарбек би
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Мұхаммед Жақып би''' ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbiy}}) — мемлекет және әскери қайраткер, [[Бұхара әмірлігі]]нің құшбегі&lt;ref name=Salimbek&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |title=Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123083415/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/frametext3.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — премьер-министрі (1860–1870).

Әмір Мұзаффардың тәрбиесінде болған құлдарының бірі еді.&lt;ref name=Donis&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |title=Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967 |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823102813/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Donis/frametext1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Salimbek/&gt;

== Саяси және әскери қызметі ==
​Әмір Мұзаффардың билігі кезінде Мұхаммед Жақып би [[Қаттықорған]] және [[Ғұзар]] бектіктерінің әкімі болып тағайындалды.

​Ресей армиясының 1866–1868 жылдары Бұхара әмірлігіне қарсы жасаған әскери жорықтарының алдында Мұхаммед Жақып би Бұхара әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалады.

Бұхараның көрнекті ойшылы [[Ахмет Даныш]] Мұхаммед Жақып биге мынадай сипаттама берген:&lt;ref name=Donis/&gt;
{{Дәйексөз|​«Бұл бүкіл ғұмырында мылтық дауысын естімеген және ешқашан шайқас майданын көрмеген адам еді; оның осы әскердің басшысы болып тағайындалғанына Ислам нөкерлерінің ең кішісі де ұялатындай болатын».}}
1868 жылы [[Ресей империясы]]мен бейбіт келісімнің жасалуы және Бұхара үшін өте ауыр шарттармен [[Орыс-бұхара келісімі]]не қол қойылуы халықтың әмір Мұзаффардың саясатына деген наразылығын күшейтті. Сол жылдың күзінде Бұхарадағы әкесінің тағын тартып алмақ болған [[Сейіт Әбдімәлік]]тің бастауымен көтеріліс бұрқ ете түсті.

Әмір генерал-лейтенант К.П. фон Кауфманнан көмек сұрайды, ол әмірге жәрдем ретінде генерал А.К. Абрамовтың қолбасшылығымен әскер жібереді. А.К. Абрамовтың бөлімдері мен Тоқтамыс инақтың қолбасшылығындағы Бұхара әскері (бұл әскерде артиллерия бастығы болып Мұхаммед Жақып би тағайындалады) 1868 жылғы 27 қазанда [[Қаршы (қала)|Қаршыны]] иеленеді. Бұдан кейін әмір Мұхаммед Жақып би бастаған әскерді [[Шырақшы (қала)|Шырақшыға]] аттандырады.&lt;ref name=Sami&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |title=Мирза 'Абдал'азим Сами. Та'рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962. |access-date=2018-08-27 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814092002/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext2.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Көтеріліс басылғаннан кейін әмір бағынбаған қоңырат және сарай тайпаларын жазалау үшін Сейіт Әбділмүмін мен Мұхаммед Жақып биді Шерабадқа аттандырады. [[Шерабад]]ты иеленіп, бүлікшілерді тиісінше жазалағаннан кейін Мұхаммед Жақып би әскерін бастап барып, [[Денау]]ды басып алады. Ол жерден бүкіл [[Ғиссар]] бектігін Бұхара әмірлігіне қайта қосып, [[Ғиссар-и Шадман]]ға аттанады, содан соң үлкен қолмен Күләбқа бет алады. Мұхаммед Жақып би Күләб аймағын оған қарасты барлық иеліктерімен бірге жаулап алған соң, әскерімен Ғұзарға оралып, сонда қалады.

[[Абдалазим Сами]]дің деректері бойынша, құсбегі Жақып би және басқа да кейбір патша ғұламдары «билеушіге өте үлкен ықпал еткен, олардың қарауынсыз және пікірінсіз ешкім қандай да бір іске араласуға батылы бармайтын».

== Әдебиет ==
* Ахмад Дониш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Абдалазим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962
* Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]
[[Санат:Ғұзар бектері]]
[[Санат:Қаттықорған бектері]]</text>
      <sha1>cosauobtpmz5e2j3nnsffinm9dl50fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орыс-бұхара келісімі (1868)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779319</id>
    <revision>
      <id>3586684</id>
      <parentid>3586135</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5543" sha1="4qi3kyual2ztayppck2gqo3yr8no1e6" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Орыс-бұхара келісімі (1868)
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Бейбіт келісім
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[23 маусым]] [[1868 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Самарқан]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және елші Мұса бек
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = [[орыс тілі]]
 |тілдер                = 
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды.

== Келісімнің маңызы ==
​Бұхара әмірлігі тарапынан [[Жызақ]], [[Истаравшан|Ура-Төбе]] және [[Хожант]] қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. ​Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді.

Келісімге император [[II Александр]] ратификация жасамаған, бірақ ол [[1873 жылғы Шаар келісімі]]не қол қойылғанға дейін Ресей империясы мен Бұхара әмірлігі арасындағы қарым-қатынасты айтарлықтай дәрежеде айқындап берді. Ол Орта Азиядағы Ресей протектораттары жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. ​Әмірліктің контрибуция төлеуін қамтамасыз ету үшін Ресей империясының үкіметі [[Самарқан]] мен [[Қаттықорған]]ды уақытша оккупациялайтынын жариялады. Оккупацияланған және Ресейге қосылған жерлерде 1868 жылы әкімшілік орталығы Самарқан қаласы болатын [[Зеравшан округі]] құрылды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шаар келісімі]]

== Әдебиет ==
* Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Логофет Д. Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н. А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М. Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Бұхара әмірлігі]]</text>
      <sha1>4qi3kyual2ztayppck2gqo3yr8no1e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Левый берег</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779322</id>
    <revision>
      <id>3586660</id>
      <parentid>3586141</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы таратылған елді мекендері|Шығыс Қазақстан облысы таратылған елді мекендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3548" sha1="m57k3vo8hrrgb1ggd5b81qn2d9dkwj8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Елді мекен
 |статусы                 = Ауыл
 |қазақша атауы           = Левый берег
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = Ауыл
 |ел                      = Қазақстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 54|lat_sec = 01
  |lon_dir = E|lon_deg = 82|lon_min = 43|lon_sec = 49
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Шығыс Қазақстан облысы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Қалалық әкімдік
 |ауданы                  = Өскемен қалалық әкімдігі 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қазақ тілі
  |тұрғыны                = 1688&lt;ref&gt;Қазақстан халық санағы 2025 жыл&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = {{ту|Қазақстан }} 16 KZ
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Левый берег''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Өскемен]] қаласындағы таратылған ауыл. [[Ертіс]]тің жағалауында орналасқан бұл ауылдың халқы — 1688 (2025).
== Орналасуы==
Левый берег [[Өскемен]]нен 1 шақырым жерде орналасқан. Ертіс өзенінің жағалауында. [[Өскемен су электр станциясы]]на жақын орналасқан.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы таратылған елді мекендері]]</text>
      <sha1>m57k3vo8hrrgb1ggd5b81qn2d9dkwj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586661</id>
      <parentid>3586660</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3586661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="e5i0yav0pt97zpi21npqi1bab3f6trh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Ауыл
 |қазақша атауы           = Левый берег
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = Ауыл
 |ел                      = Қазақстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 54|lat_sec = 01
  |lon_dir = E|lon_deg = 82|lon_min = 43|lon_sec = 49
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Шығыс Қазақстан облысы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Қалалық әкімдік
 |ауданы                  = Өскемен қалалық әкімдігі 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қазақ тілі
  |тұрғыны                = 1688&lt;ref&gt;Қазақстан халық санағы 2025 жыл&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = {{ту|Қазақстан }} 16 KZ
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Левый берег''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Өскемен]] қаласындағы таратылған ауыл. [[Ертіс]]тің жағалауында орналасқан бұл ауылдың халқы — 1688 (2025).

== Орналасуы==
Левый берег [[Өскемен]]нен 1 шақырым жерде орналасқан. Ертіс өзенінің жағалауында. [[Өскемен су электр станциясы]]на жақын орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы таратылған елді мекендері]]</text>
      <sha1>e5i0yav0pt97zpi21npqi1bab3f6trh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аннагуль Аннакулиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779355</id>
    <revision>
      <id>3586522</id>
      <parentid>3586484</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5231" sha1="3eo8xad8y83fljvs7u6kxsw7m70aro6" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Аннагуль Аннакулиева
 |Шынайы есімі         = {{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 31.12.1924
 |Туған жері           = {{туғанжері|Есенқұлы атырабы|Есенқұлы атырабыда}}, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні   = 18.07.2009
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} [[Түрікменстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 1941—2001
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Түрікменстан}}
 |Мамандықтары         = {{Әнші|Түрікменстан}} {{актриса|Түрікменстан}}
 |Дауыс түрі           = [[сопрано]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[опера]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{Ленин ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{КСРО халық әртісі}}
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}
'''Аннагуль Аннакулиева''' ({{lang-tk|Annagül Annamuradovna Annagulyýewa}}; [[31 желтоқсан]] [[1924]], [[Есенқұлы атырабы]], [[Балқан уәлаяты]] – [[18 шілде]] [[2009]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — кеңес және түрікмен опера әншісі (сопрано), [[актриса]]. КСРО халық әртісі (1965).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/334639/?ysclid=mo2pbujl7y452816505&amp;utm_referrer=yandex.kz|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны және шығармашылығы ==
Ол 1924 жылы 31 желтоқсанда (басқа деректер бойынша - 1923 жылдың 1 қаңтарында) қазіргі Түрікменстан, Балқан облысы, Есенқұлы ауданы, Каспий жағалауындағы шағын балықшылар ауылында дүниеге келген.

1941 жылдан бастап ол Түрікмен опера және балет театрының солисі болды.
Өзіне тән жарқын рухымен ол кеңес композиторларының шығармаларында: Шасенемнің («Шасенем мен Ғариб» Шапошников пен Овезов), Зохренің («Зохре мен Тахир» Шапошников), Ләйләнің («Ләйлі мен Мәжнүн» Мейтус пен Овезов) және басқалардың шығармаларында шығыс әйелдерінің ерекше ұлттық нақыштағы бейнелерін жасады. Ол классикалық репертуарда Татьяна, Лиза, Наташа, Ярославна, Тоска және басқа да рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/annakulieva.html?ysclid=mo2pck56zl610214991|title=Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

Аннагүл Аннакулиев 1945 жылдан 1971 жылға дейін телешоулар мен фильмдерде актриса ретінде пайда болады. Актрисаның қатысуымен түсірілген алғашқы фильмдер мен телешоулар: «Volshebnyy kristall» (1945), «Сиқырлы кристалл» (1945) және «Арнайы тапсырма» (1957) болды. 
Актриса Аннагүл Аннакулиеваның қатысуымен түсірілген ең соңғы жобалар мен фильмдер: «Өзеннің арғы жағында - шекара» (1971) - рөлі: «Хесел, Шахсенем және Ғариб» (1964) және «Даш-Қаладағы оқиға» (1963) - рөлі: Эне Қараевна.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kinorole.ru/people/annagul-annakulieva|title=Фильмография Аннагуль Аннакулиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*Ленин ордені (1955);
*Халықтар достығы ордені (1983);
*Құрмет белгісі ордені (1950).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/39632/bio/?ysclid=mo2pcbldby639603619|title=Аннагуль Аннакулиева (Аннагуль Аннагулыева) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3eo8xad8y83fljvs7u6kxsw7m70aro6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779356</id>
    <revision>
      <id>3586528</id>
      <parentid>3586491</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алтынай Сулейменова</username>
        <id>179981</id>
      </contributor>
      <comment>/* Курчатов қаласы */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3586528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="718" sha1="8o5e6sfqdullhz5g14t4j5ifowdrnnr" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алтынай Сулейменова}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:26, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== Курчатов қаласы  ==

Курчатов карта  шекарасында қазақша нұсқасында қателер бар. [[Қатысушы:Алтынай Сулейменова|Алтынай Сулейменова]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>8o5e6sfqdullhz5g14t4j5ifowdrnnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586554</id>
      <parentid>3586528</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алтынай Сулейменова</username>
        <id>179981</id>
      </contributor>
      <comment>/* Курчатов */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3586554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="9alghdoywrt06hfqhbu1b3g0tfuwg3l" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алтынай Сулейменова}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:26, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== Курчатов қаласы  ==

Курчатов карта  шекарасында қазақша нұсқасында қателер бар. [[Қатысушы:Алтынай Сулейменова|Алтынай Сулейменова]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== Курчатов  ==

Wikipedia размещена карта города Курчатов, на которой выявлены ошибки в наименованиях улиц. В частности, на карте указаны устаревшие названия улиц, которые ранее были переименованы в установленном законодательством порядке. [[Қатысушы:Алтынай Сулейменова|Алтынай Сулейменова]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>9alghdoywrt06hfqhbu1b3g0tfuwg3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586587</id>
      <parentid>3586554</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Курчатов */ Жауап беру</comment>
      <origin>3586587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1724" sha1="sgv9eqlyms71ugzi0bo6b0ekty8f1ra" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алтынай Сулейменова}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:26, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== Курчатов қаласы  ==

Курчатов карта  шекарасында қазақша нұсқасында қателер бар. [[Қатысушы:Алтынай Сулейменова|Алтынай Сулейменова]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== Курчатов  ==

Wikipedia размещена карта города Курчатов, на которой выявлены ошибки в наименованиях улиц. В частности, на карте указаны устаревшие названия улиц, которые ранее были переименованы в установленном законодательством порядке. [[Қатысушы:Алтынай Сулейменова|Алтынай Сулейменова]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынай Сулейменова|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

:Википедия — свободная энциклопедия, каждый может внести свой вклад. Вы можете изменить это сами. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:10, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>sgv9eqlyms71ugzi0bo6b0ekty8f1ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Амангелдиева Гүлнара</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779357</id>
    <revision>
      <id>3586553</id>
      <timestamp>2026-04-17T13:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="958ykd13boxojg7cj11jcjssxsuyzwp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Амангелдиева Гүлнара}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 18:12, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>958ykd13boxojg7cj11jcjssxsuyzwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Murat7292</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779358</id>
    <revision>
      <id>3586555</id>
      <timestamp>2026-04-17T13:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="6t7esfyco556ngbzgscxfidm5kbzjxp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Murat7292}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>6t7esfyco556ngbzgscxfidm5kbzjxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бягуль Нурмырадова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779359</id>
    <revision>
      <id>3586557</id>
      <timestamp>2026-04-17T13:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}</comment>
      <origin>3586557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="1gn4r14td8mfnnzisrdshyxi41rsym2" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1gn4r14td8mfnnzisrdshyxi41rsym2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586562</id>
      <parentid>3586557</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="puoozrugs9xg4ggf1lasp3d6x7gzkuh" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның Ашхабад ауданының Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нұрмұратова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>puoozrugs9xg4ggf1lasp3d6x7gzkuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586563</id>
      <parentid>3586562</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ толықтыру</comment>
      <origin>3586563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="6kcvwsb0ikfqupbkdqnuivshgwnuekn" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның Ашхабад ауданының Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нұрмұратова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6kcvwsb0ikfqupbkdqnuivshgwnuekn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586564</id>
      <parentid>3586563</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ толықтыру</comment>
      <origin>3586564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="2ahzoop36smpkc7yon8z77kefrz8ilv" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның Ашхабад ауданының Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нұрмұратова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2ahzoop36smpkc7yon8z77kefrz8ilv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586566</id>
      <parentid>3586564</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ дереккөз</comment>
      <origin>3586566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="4blosgccrefzaieztad50gtokee5lri" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4blosgccrefzaieztad50gtokee5lri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586567</id>
      <parentid>3586566</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және қызметі */ дереккөз</comment>
      <origin>3586567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="mfuavt3vsqc29umvl56y74d6tuvcium" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mfuavt3vsqc29umvl56y74d6tuvcium</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586569</id>
      <parentid>3586567</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="b9s9a0uuouhdit9xg45spxc20oj7mqe" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>b9s9a0uuouhdit9xg45spxc20oj7mqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586570</id>
      <parentid>3586569</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3586570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="l06rjcuu77weqz4omq5bzhrhr3ha4ub" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>l06rjcuu77weqz4omq5bzhrhr3ha4ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586663</id>
      <parentid>3586570</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері|Түрікменстан саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4318" sha1="bx50529ro4om3h3ameo994n42mdh9pp" xml:space="preserve">'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>bx50529ro4om3h3ameo994n42mdh9pp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586769</id>
      <parentid>3586663</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3586769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6935" sha1="n35ul2r3xrm0ecc88ikqe90hzj59qob" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннаудада}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>n35ul2r3xrm0ecc88ikqe90hzj59qob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586770</id>
      <parentid>3586769</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7095" sha1="0681baag59moj29g83zon5oiysfnyqu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>0681baag59moj29g83zon5oiysfnyqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586771</id>
      <parentid>3586770</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7119" sha1="ozatqqln3a4eek1xs08zvv49mzkt87g" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = Flag of Turkmenistan.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>ozatqqln3a4eek1xs08zvv49mzkt87g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586772</id>
      <parentid>3586771</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7247" sha1="6ue4uzqdvfzuyfbrk5h1ld8bg6sohiz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = Flag of Turkmenistan.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]]
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>6ue4uzqdvfzuyfbrk5h1ld8bg6sohiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586773</id>
      <parentid>3586772</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7329" sha1="c64orszes7xpugv1sp6gq77or4m549a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = Flag of Turkmenistan.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Ізбасары             = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Президент            = [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]]
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>c64orszes7xpugv1sp6gq77or4m549a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586774</id>
      <parentid>3586773</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3586774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7355" sha1="34o4uodkwuvayhtgqu062rkg46k7162" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = Нурмырадова.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = Flag of Turkmenistan.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Ізбасары             = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Президент            = [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]]
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>34o4uodkwuvayhtgqu062rkg46k7162</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586775</id>
      <parentid>3586774</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7419" sha1="336qhnxw0hh2gf8c77vixtyfke2qi2c" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Бягуль Нурмырадова
 | Шынайы есімі         = {{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары
 | Ту                   = Flag of Turkmenistan.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Ізбасары             = [[Майса Язмухаммедова]]
 | Президент            = [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]]
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 04.09.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Түрікменстан]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Түрікменстан Демократиялық партиясы
 | Білімі               = Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты, Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы
 | Мамандығы            = кітапханашы-библиограф
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Тәуелсіз Түрікменстанға махаббаты үшін ордені}}
}}

'''Бягуль Нурмырадова''' ({{lang-tk|Nurmyradowa Bägül}}; [[4 қыркүйек]] [[1971]], [[Аннау]], [[Түрікменстан]]) — Түрікменстанның мемлекеттік қайраткері, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары.

== Өмірі және қызметі ==
Бягүл Нұрмырадова 1971 жылы Түрікменстанның [[Ашхабад]] маңындағы Аннау қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы Түрікменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген.

2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның түрікмен тілін мінсіз меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды.

2010 жылдың тамыз айынан бастап Нұрмұратова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылдың желтоқсан айынан бастап Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап Дашогуз облысы әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылдың ақпан айында Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылдың сәуір айына дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді.

Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер және мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті.

Бягуль Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен тақия киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa|title=Бягуль Нурмырадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633|title=
В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*II дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*III дәрежелі «Алтын Асыр» ордені
*«Garaşsyz Türkmenistana bolan beýik soýgusi üçin»  - «Тәуелсіз Түрікменстанға деген ұлы махаббаты үшін»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>336qhnxw0hh2gf8c77vixtyfke2qi2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanessa Phillips Women’s Tournament 2013</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779360</id>
    <revision>
      <id>3586561</id>
      <timestamp>2026-04-17T13:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Vanessa Phillips Women’s Tournament 2013''' — кәсіби әйелдер [[теннис]] турнирі. Турнир ашық хард жабыны бар корттарда өтті.  Жарыс [[Израиль|Израильдің]] [[Эйлат]] қаласында 28 қаңтар мен 3 ақпан аралығында өткізілді.  Жекелей сында бірінші нөмірлі себілген ойыншы [[Юлия Путинцева]...</comment>
      <origin>3586561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1598" sha1="p7vjtgbz3vc0zv74hfea9khn32tvpa9" xml:space="preserve">'''Vanessa Phillips Women’s Tournament 2013''' — кәсіби әйелдер [[теннис]] турнирі. Турнир ашық хард жабыны бар корттарда өтті.

Жарыс [[Израиль|Израильдің]] [[Эйлат]] қаласында 28 қаңтар мен 3 ақпан аралығында өткізілді.

Жекелей сында бірінші нөмірлі себілген ойыншы [[Юлия Путинцева]] болды (сол кездегі әлемдік рейтингте №122).

== Фактілер ==

* [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]] маусымдағы 1-ші және федерация турындағы мансабындағы 5-ші титулын жеңіп алды.

* [[Марта Сироткина]] маусымдағы 1-ші финалында жеңіліп, федерация турындағы мансабындағы 4-ші финалында жеңіліс тапты.

* [[Алла Кудрявцева]] маусымдағы 2-ші және федерация турындағы мансабындағы 12-ші титулын жеңіп алды.

* [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]] маусымдағы 1-ші және федерация турындағы мансабындағы 2-ші титулын жеңіп алды.

== Тағы қараңыз ==

* [[Vanessa Phillips Women's Tournament]]

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://tennis.org.il/ Ресми сайт]</text>
      <sha1>p7vjtgbz3vc0zv74hfea9khn32tvpa9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586571</id>
      <parentid>3586561</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1653" sha1="n5kv06g65bo5sdz5a0cbxncri00z0ek" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Vanessa Phillips Women’s Tournament 2013''' — кәсіби әйелдер [[теннис]] турнирі. Турнир ашық хард жабыны бар корттарда өтті.

Жарыс [[Израиль|Израильдің]] [[Эйлат]] қаласында 28 қаңтар мен 3 ақпан аралығында өткізілді.

Жекелей сында бірінші нөмірлі себілген ойыншы [[Юлия Путинцева]] болды (сол кездегі әлемдік рейтингте №122).

== Фактілер ==

* [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]] маусымдағы 1-ші және федерация турындағы мансабындағы 5-ші титулын жеңіп алды.

* [[Марта Сироткина]] маусымдағы 1-ші финалында жеңіліп, федерация турындағы мансабындағы 4-ші финалында жеңіліс тапты.

* [[Алла Кудрявцева]] маусымдағы 2-ші және федерация турындағы мансабындағы 12-ші титулын жеңіп алды.

* [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]] маусымдағы 1-ші және федерация турындағы мансабындағы 2-ші титулын жеңіп алды.

== Тағы қараңыз ==

* [[Vanessa Phillips Women's Tournament]]

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://tennis.org.il/ Ресми сайт]</text>
      <sha1>n5kv06g65bo5sdz5a0cbxncri00z0ek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Stinec</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779361</id>
    <revision>
      <id>3586565</id>
      <timestamp>2026-04-17T13:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="4kx00eal8syyn219djzp4tpemz3lnby" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Stinec}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 18:45, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>4kx00eal8syyn219djzp4tpemz3lnby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota Kijang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779362</id>
    <revision>
      <id>3586572</id>
      <timestamp>2026-04-17T14:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Toyota Kijang''' — 1976 жылдан 2007 жылға дейін жапондық [[Toyota Motor Corporation]] компаниясы шығарған коммерциялық автомобильдер сериясы. Негізінен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азияда]], [[Тайвань|Тайваньда]], [[Үндістан|Үндістанда]] және Оңтүстік Африка Республикасы|Оң...</comment>
      <origin>3586572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2758" sha1="dgzjkfiurkcsyyindamzrf6k7l28uxf" xml:space="preserve">'''Toyota Kijang''' — 1976 жылдан 2007 жылға дейін жапондық [[Toyota Motor Corporation]] компаниясы шығарған коммерциялық автомобильдер сериясы. Негізінен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азияда]], [[Тайвань|Тайваньда]], [[Үндістан|Үндістанда]] және [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкада]] әртүрлі атаулармен сатылды.

Алғаш рет автомобиль 1976 жылдың желтоқсанында [[Филиппин|Филиппинде]] '''Toyota Tamaraw''' атауымен таныстырылды. Кейін 1977 жылдың маусымында [[Индонезия|Индонезияда]] '''Kijang''' атауымен ұсынылды, ал оның атаусыз прототипі 1975 жылдың қыркүйегінде [[Джакарта|Джакартада]] көрсетілген болатын. Алғашқы екі буын [[пикап]] кузовында шығарылып, жергілікті үшінші тарап компаниялары оларды басқа кузов түрлеріне қайта жабдықтады. Үшінші буыннан бастап Kijang моделі Африка мен Тайвань сияқты жаңа нарықтарға да шығарыла бастады.

''Kijang'' атауы индонезия тілінде «мунтжак» (бұғының бір түрі) дегенді білдіреді. Әртүрлі елдерде әртүрлі атаулармен сатылғандықтан, компания ішінде автомобиль «Toyota Utility Vehicle» (қысқаша «TUV») деп аталды. Филиппинде төртінші буын модельдері '''Toyota Revo''' атауымен сатылды. Үндістан мен [[Непал|Непалда]] үшінші буын '''Toyota Qualis''' атауымен, [[Вьетнам]] мен Тайваньда үшінші және төртінші буын '''Toyota Zace''' атауымен, [[Малайзия|Малайзияда]] төртінші буын '''Toyota Unser''' атауымен, ал [[Африка|Африкада]] үшінші және төртінші буын '''Toyota Stallion''', үшінші буын '''Toyota Venture''' және төртінші буын '''Toyota Condor''' атауларымен сатылды.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20070312080749/http://www.toyota.astra.co.id/history/kijang/index.php?article_id=1444&amp;_page=0 История Toyota Kijang]</text>
      <sha1>dgzjkfiurkcsyyindamzrf6k7l28uxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586577</id>
      <parentid>3586572</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2813" sha1="2h262wjxw9js79whymq4nn9ws0q6bur" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Toyota Kijang''' — 1976 жылдан 2007 жылға дейін жапондық [[Toyota Motor Corporation]] компаниясы шығарған коммерциялық автомобильдер сериясы. Негізінен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азияда]], [[Тайвань|Тайваньда]], [[Үндістан|Үндістанда]] және [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкада]] әртүрлі атаулармен сатылды.

Алғаш рет автомобиль 1976 жылдың желтоқсанында [[Филиппин|Филиппинде]] '''Toyota Tamaraw''' атауымен таныстырылды. Кейін 1977 жылдың маусымында [[Индонезия|Индонезияда]] '''Kijang''' атауымен ұсынылды, ал оның атаусыз прототипі 1975 жылдың қыркүйегінде [[Джакарта|Джакартада]] көрсетілген болатын. Алғашқы екі буын [[пикап]] кузовында шығарылып, жергілікті үшінші тарап компаниялары оларды басқа кузов түрлеріне қайта жабдықтады. Үшінші буыннан бастап Kijang моделі Африка мен Тайвань сияқты жаңа нарықтарға да шығарыла бастады.

''Kijang'' атауы индонезия тілінде «мунтжак» (бұғының бір түрі) дегенді білдіреді. Әртүрлі елдерде әртүрлі атаулармен сатылғандықтан, компания ішінде автомобиль «Toyota Utility Vehicle» (қысқаша «TUV») деп аталды. Филиппинде төртінші буын модельдері '''Toyota Revo''' атауымен сатылды. Үндістан мен [[Непал|Непалда]] үшінші буын '''Toyota Qualis''' атауымен, [[Вьетнам]] мен Тайваньда үшінші және төртінші буын '''Toyota Zace''' атауымен, [[Малайзия|Малайзияда]] төртінші буын '''Toyota Unser''' атауымен, ал [[Африка|Африкада]] үшінші және төртінші буын '''Toyota Stallion''', үшінші буын '''Toyota Venture''' және төртінші буын '''Toyota Condor''' атауларымен сатылды.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20070312080749/http://www.toyota.astra.co.id/history/kijang/index.php?article_id=1444&amp;_page=0 История Toyota Kijang]</text>
      <sha1>2h262wjxw9js79whymq4nn9ws0q6bur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Tomirisn</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779363</id>
    <revision>
      <id>3586578</id>
      <timestamp>2026-04-17T14:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="kb9fu2isz2k1civo0c3iwjrzh2roqgx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tomirisn}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 19:21, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>kb9fu2isz2k1civo0c3iwjrzh2roqgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nniverse</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779364</id>
    <revision>
      <id>3586588</id>
      <timestamp>2026-04-17T15:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="kxvrnq2p0olx13o5u3i6ka8amqzyapm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nniverse}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  20:46, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>kxvrnq2p0olx13o5u3i6ka8amqzyapm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nxrxaix</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779365</id>
    <revision>
      <id>3586589</id>
      <timestamp>2026-04-17T15:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="6pfyegy358zszpalf1wn5zeto96tmgh" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nxrxaix}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 20:48, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>6pfyegy358zszpalf1wn5zeto96tmgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Paneuro-enthusiast</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779366</id>
    <revision>
      <id>3586591</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="guzrtgz3jlo45k215m9733qodrw01cx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Paneuro-enthusiast}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>guzrtgz3jlo45k215m9733qodrw01cx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одиссей (айрық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779367</id>
    <revision>
      <id>3586592</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''[[Одиссей]]''' — [[Ежелгі грек мифологиясы]]ның әйгілі кейіпкері.  Қазір бұл сөз келесі ұғымдарды білдіруі мүмкін:  == Астрономияда == * [[Одиссей (кратер)]] — [[Сатурн]] серігі [[Тефия]]дағы ең ірі кратер * [[(1143) Одиссей]] — [[Юпитер]]дің [[троян астероиды]]  == Техникада == *...</comment>
      <origin>3586592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="54owoqmhlg00ic0yzkcag4a6b221hlw" xml:space="preserve">'''[[Одиссей]]''' — [[Ежелгі грек мифологиясы]]ның әйгілі кейіпкері.

Қазір бұл сөз келесі ұғымдарды білдіруі мүмкін:

== Астрономияда ==
* [[Одиссей (кратер)]] — [[Сатурн]] серігі [[Тефия]]дағы ең ірі кратер
* [[(1143) Одиссей]] — [[Юпитер]]дің [[троян астероиды]]

== Техникада ==
* «Odysseus» — [[Аполлон 13]] ғарыш кемесіндегі басқару модулінің өз аты
* [[IM-1|Одиссей (ғарыш кемесі)]] — 2024 жылғы миссиядағы қону модулі
* [[Aurora Odysseus]] — [[Күн батареясы]] күшімен ұшатын [[ұшқышсыз ұшу аппараты]]

== Адамдар ==
* [[Одиссей Андроутсос]] (1788—1825) — грек әскери қайраткері
* [[Одисеас Элитис]] (1911–1996) — грек ақыны Нобель сыйлығының иегері
* [[Одиссей Эскитзоглу]] (1932–2018) — желкенді спорттағы [[1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада]] чемпионы
* [[Одиссей Веланас]] (1998 ж.т.) — грек-голланд футболшысы

== Көркем өнерде ==
* [[Тікенекке қолы тиген Одиссей]] — [[Софокл]]дың бізге жетпеген пьесасы
* [[Одиссей және Цирцея]] — [[Питер Пауль Рубенс]] салған сурет (ш. 1635)
* [[Одиссей Алкинойдың алдында]] — [[Франческо Айец]] салған сурет (1816)
* [[Одиссей және Полифем]] — [[Арнольд Бёклин]] салған сурет (1896)

== Тағы қараңыз ==
* [[Улисс (айрық)]] — грек есімінің латынша нұсқасы
* [[Одиссея (айрық)]]

{{айрық}}</text>
      <sha1>54owoqmhlg00ic0yzkcag4a6b221hlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Colovia</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779368</id>
    <revision>
      <id>3586594</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="9h2gqhgdunu23zlop2hluw1owu7prts" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Colovia}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:18, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>9h2gqhgdunu23zlop2hluw1owu7prts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Челпанов Константин</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779369</id>
    <revision>
      <id>3586596</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="4scf641ib4lp2lrcg887zgkbhgp6672" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Челпанов Константин}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:21, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>4scf641ib4lp2lrcg887zgkbhgp6672</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Muqarab Syed</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779370</id>
    <revision>
      <id>3586597</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="350" sha1="78tt3rb57cbv8b8kkzyllkqn08m161p" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Muqarab Syed}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:25, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>78tt3rb57cbv8b8kkzyllkqn08m161p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Natalie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779371</id>
    <revision>
      <id>3586599</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Natalie''' ([[Жапон тілі|жап]]. ナタリー, Натари:) — ойын-сауық индустриясының [[Жаңалық|жаңалықтарына]] арналған [[Жапония|жапондық]] [[Сайт|веб-сайт]]. 2007 жылғы 1 ақпанда ашылды. Natasha, Inc. компаниясына тиесілі.  Сайт Mobage Town, GREE, Livedoor, Excite, Mixi және [[Yahoo! Japan]] сияқты Жапониядағы...</comment>
      <origin>3586599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1813" sha1="p9v9kn5wyp21xgsn6ack62fov6j8dey" xml:space="preserve">'''Natalie''' ([[Жапон тілі|жап]]. ナタリー, Натари:) — ойын-сауық индустриясының [[Жаңалық|жаңалықтарына]] арналған [[Жапония|жапондық]] [[Сайт|веб-сайт]]. 2007 жылғы 1 ақпанда ашылды. Natasha, Inc. компаниясына тиесілі.

Сайт Mobage Town, GREE, Livedoor, Excite, Mixi және [[Yahoo! Japan]] сияқты Жапониядағы ірі интернет-порталдар мен әлеуметтік желілерге жаңалықтар жеткізеді.

Сондай-ақ сайт [[Twitter]] желісінде де үлкен жетістікке жетті: 2010 жылдың желтоқсанындағы мәлімет бойынша 300 мың жазылушысы бар бұл ресурс Жапониядағы ең көп оқылатын үшінші [[бұқаралық ақпарат]] құралы болды (Mainichi Shimbun мен Asahi Shimbun-нан кейін).

== '''Басшылық''' ==
Natasha, Inc. компаниясының негізін қалаушы және өкіл-директоры — [[Такуя Ояма]]. Ол сондай-ақ музыкалық жаңалықтар веб-сайтының бас редакторы болып табылады.

2011 жылғы мәлімет бойынша, Comic Natalie қосалқы сайтының бас редакторы — [[Гэн Гараки]]. Ол бұрын Speed тобы, Ram Rider, [[Харуко Момои]] және [[Нана Кавасэ]] сияқты әртістермен бірге өнер көрсеткен бас-гитарист.

Сыртқы сілтемелер

* [https://natalie.mu/ natalie.mu] (жап.) — ресми сайт Natalie</text>
      <sha1>p9v9kn5wyp21xgsn6ack62fov6j8dey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586600</id>
      <parentid>3586599</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <origin>3586600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1818" sha1="c8o1zkl3vf8tqjp2z31v9l74twqfsh4" xml:space="preserve">'''Natalie''' ([[Жапон тілі|жап]]. ナタリー, Натари:) — ойын-сауық индустриясының [[Жаңалық|жаңалықтарына]] арналған [[Жапония|жапондық]] [[Сайт|веб-сайт]]. 2007 жылғы 1 ақпанда ашылды. Natasha, Inc. компаниясына тиесілі.

Сайт Mobage Town, GREE, Livedoor, Excite, Mixi және [[Yahoo! Japan]] сияқты Жапониядағы ірі интернет-порталдар мен әлеуметтік желілерге жаңалықтар жеткізеді.

Сондай-ақ сайт [[Twitter]] желісінде де үлкен жетістікке жетті: 2010 жылдың желтоқсанындағы мәлімет бойынша 300 мың жазылушысы бар бұл ресурс Жапониядағы ең көп оқылатын үшінші [[бұқаралық ақпарат]] құралы болды (Mainichi Shimbun мен Asahi Shimbun-нан кейін).

== '''Басшылық''' ==
Natasha, Inc. компаниясының негізін қалаушы және өкіл-директоры — [[Такуя Ояма]]. Ол сондай-ақ музыкалық жаңалықтар веб-сайтының бас редакторы болып табылады.

2011 жылғы мәлімет бойынша, Comic Natalie қосалқы сайтының бас редакторы — [[Гэн Гараки]]. Ол бұрын Speed тобы, Ram Rider, [[Харуко Момои]] және [[Нана Кавасэ]] сияқты әртістермен бірге өнер көрсеткен бас-гитарист.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://natalie.mu/ natalie.mu] (жап.) — ресми сайт Natalie</text>
      <sha1>c8o1zkl3vf8tqjp2z31v9l74twqfsh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586636</id>
      <parentid>3586600</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="6dx99bouwldju0tlvdaw5s0ck3eyt2g" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Natalie''' ([[Жапон тілі|жап]]. ナタリー, Натари:) — ойын-сауық индустриясының [[Жаңалық|жаңалықтарына]] арналған [[Жапония|жапондық]] [[Сайт|веб-сайт]]. 2007 жылғы 1 ақпанда ашылды. Natasha, Inc. компаниясына тиесілі.

Сайт Mobage Town, GREE, Livedoor, Excite, Mixi және [[Yahoo! Japan]] сияқты Жапониядағы ірі интернет-порталдар мен әлеуметтік желілерге жаңалықтар жеткізеді.

Сондай-ақ сайт [[Twitter]] желісінде де үлкен жетістікке жетті: 2010 жылдың желтоқсанындағы мәлімет бойынша 300 мың жазылушысы бар бұл ресурс Жапониядағы ең көп оқылатын үшінші [[бұқаралық ақпарат]] құралы болды (Mainichi Shimbun мен Asahi Shimbun-нан кейін).

== '''Басшылық''' ==
Natasha, Inc. компаниясының негізін қалаушы және өкіл-директоры — [[Такуя Ояма]]. Ол сондай-ақ музыкалық жаңалықтар веб-сайтының бас редакторы болып табылады.

2011 жылғы мәлімет бойынша, Comic Natalie қосалқы сайтының бас редакторы — [[Гэн Гараки]]. Ол бұрын Speed тобы, Ram Rider, [[Харуко Момои]] және [[Нана Кавасэ]] сияқты әртістермен бірге өнер көрсеткен бас-гитарист.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://natalie.mu/ natalie.mu] (жап.) — ресми сайт Natalie</text>
      <sha1>6dx99bouwldju0tlvdaw5s0ck3eyt2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:VladimirWorkspace</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779372</id>
    <revision>
      <id>3586610</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="qc7u7di9l8ugdzuxyt6spf7lr30irp8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=VladimirWorkspace}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 21:48, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>qc7u7di9l8ugdzuxyt6spf7lr30irp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ayana.Serikkyzy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779373</id>
    <revision>
      <id>3586615</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="40hnrkkozljme641q94lt58s7fwg2eh" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ayana.Serikkyzy}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:51, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>40hnrkkozljme641q94lt58s7fwg2eh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Audition (The Fools Who Dream)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779374</id>
    <revision>
      <id>3586656</id>
      <timestamp>2026-04-17T17:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Audition (The Fools Who Dream)''' - [[Эмма Стоун]] орындаған «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінен алынған [[ән]]. Ол [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] [[Оскар сыйлығы|сыйлығын]] алған.  == Жасалуы == Әннің музыкасын [[композитор]] [[Джастин Гурвиц]], ал ән сөздерін [[Бендж Пасек]] пен [[Джастин Пол]] жаз...</comment>
      <origin>3586656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="8pabk75wv8q36trwrjpw9189zborj2r" xml:space="preserve">'''Audition (The Fools Who Dream)''' - [[Эмма Стоун]] орындаған «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінен алынған [[ән]]. Ол [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] [[Оскар сыйлығы|сыйлығын]] алған.

== Жасалуы ==
Әннің музыкасын [[композитор]] [[Джастин Гурвиц]], ал ән сөздерін [[Бендж Пасек]] пен [[Джастин Пол]] жазған.

Гурвицтің айтуынша, ''Audition (The Fools Who Dream'') — оның «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің саундтрегіндегі ең сүйікті әні. Оған шабыт іздеудің қажеті болмаған: ол жай ғана [[Пианино|пианинода]] отырып, осы музыканы жазып шыққан.

== Марапаттар мен номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Марапаттар мен номинациялар «Audition (The Fools Who Dream)»
|-
!Жыл
!Марапат
!Санат
!Нәтиже
!
|-
|2017
|«Оскар»
|«Фильмге арналған ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|'''«Сыншылар таңдауы»''' — Critics' Choice Movie Awards.
|«Ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|Сент-Луис киносыншылар қауымдастығының марапаты (премия)
|«Ең жақсы ән»
|Жеңіс
|
|}

== Чарттардағы орындары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (2017)
!Ең жоғары орын
|-
!Франция (SNEP)
|119
|-
!Шотландия (Scottish Singles and Albums Charts)
|99
|}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://musicbrainz.org/work/af129be3-5a9b-46e7-ba0e-9c7424409f9d MusicBrainz]

* [https://web.archive.org/web/*/https://metrolyrics.com/audition-the-fools-who-dream-lyrics-emma-stone.html MetroLyrics]</text>
      <sha1>8pabk75wv8q36trwrjpw9189zborj2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586666</id>
      <parentid>3586656</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="4z51brvzutxrwowwxq6uhhuxpo2cxrz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Audition (The Fools Who Dream)''' - [[Эмма Стоун]] орындаған «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінен алынған [[ән]]. Ол [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] [[Оскар сыйлығы|сыйлығын]] алған.

== Жасалуы ==
Әннің музыкасын [[композитор]] [[Джастин Гурвиц]], ал ән сөздерін [[Бендж Пасек]] пен [[Джастин Пол]] жазған.

Гурвицтің айтуынша, ''Audition (The Fools Who Dream'') — оның «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің саундтрегіндегі ең сүйікті әні. Оған шабыт іздеудің қажеті болмаған: ол жай ғана [[Пианино|пианинода]] отырып, осы музыканы жазып шыққан.

== Марапаттар мен номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Марапаттар мен номинациялар «Audition (The Fools Who Dream)»
|-
!Жыл
!Марапат
!Санат
!Нәтиже
!
|-
|2017
|«Оскар»
|«Фильмге арналған ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|'''«Сыншылар таңдауы»''' — Critics' Choice Movie Awards.
|«Ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|Сент-Луис киносыншылар қауымдастығының марапаты (премия)
|«Ең жақсы ән»
|Жеңіс
|
|}

== Чарттардағы орындары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (2017)
!Ең жоғары орын
|-
!Франция (SNEP)
|119
|-
!Шотландия (Scottish Singles and Albums Charts)
|99
|}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://musicbrainz.org/work/af129be3-5a9b-46e7-ba0e-9c7424409f9d MusicBrainz]

* [https://web.archive.org/web/*/https://metrolyrics.com/audition-the-fools-who-dream-lyrics-emma-stone.html MetroLyrics]</text>
      <sha1>4z51brvzutxrwowwxq6uhhuxpo2cxrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаар келісімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779375</id>
    <revision>
      <id>3586669</id>
      <timestamp>2026-04-17T17:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Келісім  |атауы                 = Шаар келісімі (1873)   |толық_атауы           =   |сурет                 =   |ені                   =   |тақырып               =   |тип                   = Достық келісімі  |дайындалу_датасы      =   |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан  |қол_қойылған_жер...</comment>
      <origin>3586669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2215" sha1="72mtndpysw9vfl3yzhv3mr6px7i63rw" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.</text>
      <sha1>72mtndpysw9vfl3yzhv3mr6px7i63rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586672</id>
      <parentid>3586669</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="09yj6yzcj5o5tbemepn8ubb2asrll7d" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Сборник действующих трактатов, конвенций и соглашений, заключенных Россией с другими государствами. СПб., 1889. Т. 1. № 52.
* Логофет Д.Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М.Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.</text>
      <sha1>09yj6yzcj5o5tbemepn8ubb2asrll7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586674</id>
      <parentid>3586672</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3586674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="quxsrgp3qh0mth1swf26w5rbm5sbsxc" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Сборник действующих трактатов, конвенций и соглашений, заключенных Россией с другими государствами. СПб., 1889. Т. 1. № 52.
* Логофет Д.Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М.Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.

== Сілтемелер ==
* {{кітап|авторы=Редакция отечественной истории|бөлімі=Шаарский договор 1873|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Большая российская энциклопедия|шынайы атауы=|сілтеме=https://bigenc.ru/c/shaarskii-dogovor-1873-c35894|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</text>
      <sha1>quxsrgp3qh0mth1swf26w5rbm5sbsxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586675</id>
      <parentid>3586674</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Орталық Азия тарихы]],[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]],[[Санат:Бұхара әмірлігі]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3586675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="2h4narupr9zk6c7qywtwy1tbcsntmnd" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Сборник действующих трактатов, конвенций и соглашений, заключенных Россией с другими государствами. СПб., 1889. Т. 1. № 52.
* Логофет Д.Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М.Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.

== Сілтемелер ==
* {{кітап|авторы=Редакция отечественной истории|бөлімі=Шаарский договор 1873|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Большая российская энциклопедия|шынайы атауы=|сілтеме=https://bigenc.ru/c/shaarskii-dogovor-1873-c35894|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Бұхара әмірлігі]]</text>
      <sha1>2h4narupr9zk6c7qywtwy1tbcsntmnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586682</id>
      <parentid>3586675</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5862" sha1="i1c6cc632v0fig4742tmjtray8nb30o" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.

== Келісімнің маңызы ==
​Келісімде 18 бап жазылған. Онда орыс армиясы басып алған [[Хиуа хандығы]] аумағының бір бөлігін Бұхара әмірлігіне беру қарастырылған. Ресей империясы азаматтарының әмірлік аумағы арқылы еркін жүріп-тұруына және [[Әмудария]] бойымен ресейлік кемелердің жүзуіне, сондай-ақ қоймалар мен айлақтар салу мүмкіндігіне рұқсат берілді. Ресей империясының көпестері әмірлік аумағы арқылы үшінші елдерге тауарларын бажсыз өткізуге және әмірлікте еркін сауда жасауға құқылы болды. Сонымен қатар, ресейлік көпестерге әмірлікте, ал Бұхара әмірлігінің көпестеріне Түркістан генерал-губернаторлығы аумағында сауда агенттері мен [[керуен сарай]]ларын ұстауға рұқсат етілді. Ресей және әмірлік азаматтары екі мемлекеттің де аумағында қолөнермен айналыса алды және жылжымайтын мүлікке иелік ете алды. Әмір өз аумағында құл саудасын тоқтатуға және ресейлік қылмыскерлерді қабылдамауға міндеттелді. Ташкентке әмірдің тұрақты елшісі тағайындалды, сондай-ақ Ресей үкіметі де әмірлікке өз саяси агентін тағайындауға құқылы болды.

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Сборник действующих трактатов, конвенций и соглашений, заключенных Россией с другими государствами. СПб., 1889. Т. 1. № 52.
* Логофет Д.Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М.Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.

== Сілтемелер ==
* {{кітап|авторы=Редакция отечественной истории|бөлімі=Шаарский договор 1873|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Большая российская энциклопедия|шынайы атауы=|сілтеме=https://bigenc.ru/c/shaarskii-dogovor-1873-c35894|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Бұхара әмірлігі]]</text>
      <sha1>i1c6cc632v0fig4742tmjtray8nb30o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586683</id>
      <parentid>3586682</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5945" sha1="6h71s4w6xq0a65yp1hnzqu4sr8tdi1j" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Шаар келісімі (1873) 
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = 
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = Достық келісімі
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[1873 жыл]]ғы 28 қыркүйек (10 қазан) және 17 (29) қазан
 |қол_қойылған_жер      = [[Шаһрисабз]], [[Ташкент]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[Мұзаффар әмірші|Әмір Мұзаффар]] және Генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]]
 |жақтар                = {{Байрақ|Ресей империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] [[Бұхара әмірлігі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[ескі өзбек тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''1873 жылғы Шаар келісімі''' — [[Ресей империясы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] арасындағы достық туралы келісім. Оған Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] 28 қыркүйекте (10 қазан) [[Шаһрисабз]]да (Шаар немесе Шаар-Сабиза) және Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант [[Константин Петрович Кауфман|К.П. фон Кауфман]] 17 (29) қазанда [[Ташкент]]те қол қойды. Дәстүрлі түрде Шаар келісіміне қол қою нәтижесінде Бұхара әмірлігі іс жүзінде Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды деп есептеледі.

== Келісімнің маңызы ==
​Келісімде 18 бап жазылған. Онда орыс армиясы басып алған [[Хиуа хандығы]] аумағының бір бөлігін Бұхара әмірлігіне беру қарастырылған. Ресей империясы азаматтарының әмірлік аумағы арқылы еркін жүріп-тұруына және [[Әмудария]] бойымен ресейлік кемелердің жүзуіне, сондай-ақ қоймалар мен айлақтар салу мүмкіндігіне рұқсат берілді. Ресей империясының көпестері әмірлік аумағы арқылы үшінші елдерге тауарларын бажсыз өткізуге және әмірлікте еркін сауда жасауға құқылы болды. Сонымен қатар, ресейлік көпестерге әмірлікте, ал Бұхара әмірлігінің көпестеріне Түркістан генерал-губернаторлығы аумағында сауда агенттері мен [[керуен сарай]]ларын ұстауға рұқсат етілді. Ресей және әмірлік азаматтары екі мемлекеттің де аумағында қолөнермен айналыса алды және жылжымайтын мүлікке иелік ете алды. Әмір өз аумағында құл саудасын тоқтатуға және ресейлік қылмыскерлерді қабылдамауға міндеттелді. Ташкентке әмірдің тұрақты елшісі тағайындалды, сондай-ақ Ресей үкіметі де әмірлікке өз саяси агентін тағайындауға құқылы болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]]

== Әдебиет ==
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
* Сборник действующих трактатов, конвенций и соглашений, заключенных Россией с другими государствами. СПб., 1889. Т. 1. № 52.
* Логофет Д.Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
* Бабаханов М.Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.

== Сілтемелер ==
* {{кітап|авторы=Редакция отечественной истории|бөлімі=Шаарский договор 1873|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Большая российская энциклопедия|шынайы атауы=|сілтеме=https://bigenc.ru/c/shaarskii-dogovor-1873-c35894|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Бұхара әмірлігі]]</text>
      <sha1>6h71s4w6xq0a65yp1hnzqu4sr8tdi1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аполлон 13</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779376</id>
    <revision>
      <id>3586676</id>
      <timestamp>2026-04-17T17:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox_Spacecraft | Name = ''Аполлон 13'' | Image = [[Сурет:Apollo 13-insignia.png|110px|Миссияның эмблемасы]] | Caption =  | Organization = {{USA}}, [[НАСА]] | Major_Contractors = North American Rockwell, Grumman | Mission_Type = Адам басқаратын ғарыш кемесі | Launch = 1970 ж. 11 сәуір, 19:13:00 UTC&lt;br&gt;[[Кеннеди ғарыштық орталығы]] | Launch_Vehicle = Сатурн-5 зымыран...</comment>
      <origin>3586676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7235" sha1="eua2t8dekw3d8mtgggyy1cifhr611yu" xml:space="preserve">{{Infobox_Spacecraft
| Name = ''Аполлон 13''
| Image = [[Сурет:Apollo 13-insignia.png|110px|Миссияның эмблемасы]]
| Caption = 
| Organization = {{USA}}, [[НАСА]]
| Major_Contractors = North American Rockwell, Grumman
| Mission_Type = Адам басқаратын ғарыш кемесі
| Launch = 1970 ж. 11 сәуір, 19:13:00 UTC&lt;br&gt;[[Кеннеди ғарыштық орталығы]]
| Launch_Vehicle = Сатурн-5 зымыран-тасығышы
| Mission_Duration = 5 күн 22 сағат 54 минут 41 секунд
| NSSDC_ID = 1970-029A
| Webpage = 
| Mass = Басқару модулі 28 937 кг&lt;br /&gt;Ай модулі 15 192 кг
| Power = 
}}
'''''Аполлон 13''''' ({{lang-en|Apollo 13}}) — 1970 жылы ұшырылған [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[ғарыш кемесі]].

Бұл апатты миссия болды, бірақ ұшу нәтижесінде адамдар аман қайтып келді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://science.ksc.nasa.gov/history/apollo/apollo-13/apollo-13.html|title=Apollo-13|publisher=НАСА|language=en|archive-url=https://www.webcitation.org/61CkGEEar?url=https://science.ksc.nasa.gov/history/apollo/apollo-13/apollo-13.html|archive-date=2011-08-25}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Apollo 13 Prime Crew.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Джеймс Ловелл, Джон Суайгерт, Фред Хейз]]
== Экипаж ==
* [[Джеймс Ловелл]] — командир (төртінші ұшуы)
* [[Джон Суайгерт]] — басқару модулінің ұшқышы (алғашқы ұшуы)
* [[Фред Хейз]] — ай модулінің ұшқышы (алғашқы ұшуы)
Ловелл Айға қарай екінші рет ұшқан алғашқы адам болды. Ол [[Аполлон 8]] миссиясында басқару модулінің ұшқышы қызметін атқарды.

== Құрылысы ==
[[Сурет:Apolo-1. CSM&amp;LM diagram.svg|thumb|center|400px|Аполлон-13 ғарыш кемесінің құрылысы]]
* I — Ай модулінің қону сатысы
* II — Ай модулінің қайтып ұшу сатысы
* III — Басқару модулі
* IV — Қызметтік модуль
# Қону сатысы қозғалтқышының қоңырауы.
# Қону тіректері.
# Адамға арналған саты.
# Астронавтардың шығу жері.
# Шығу есігі.
# Маневрлік кіші қозғалтқыштар.
# S-диапазонды антенна.
# Тоғысу радарының антеннасы.
# Басқарылатын S-диапазонды антенна.
# Экипаж бұрышы.
# Электр тоғы жүйесінің радиаторлары.
# Маневрлік кіші қозғалтқыштар.
# Өмірді сақтау жүйесінің радиаторлары.
# Бағытталған S-диапазонды антенна.
# Негізгі қозғалтқыштың қоңырауы.
# Иллюминатор.
# Ультрақысқа толқынды антенна.
# Тоғысу нысанасы.
# Тоғысу люгі.
# Экипаж бұрышындағы люк.
# Бақылау иллюминаторы.
# Жылусақтағыш.

== Хронологиясы ==
[[Сурет:Apollo 13 timeline.svg|thumb|center|600px|Ұшудың негізгі кезеңдері]]
# '''000:00:00''' Старт сенбі күні Хьюстон уақыты бойынша 13:13-те орын алды.
# '''000:12:30''' Күту орбитасына шығу.
# '''002:35:46''' Айға қарайтын траекторияға шығу.
# '''003:06:39''' Үшінші сатының және негізгі блоктың бөлінуі.
# '''003:19:09''' Екі модульдың қосылуы.
# '''030:40:50''' Траекторияны қозғалтқыштармен бірінші рет түзеу.
# '''055:54:53''' Сұйық оттегісі бар № 2 криогендік бактың жарылуы.
# '''061:29:43''' Траекторияны екінші рет түзеу.
# '''077:02:39''' Айды айнала бастау. Радиобайланыстың үзілуі.
# '''077:21:18''' Радиобайланыстың қайта іске қосылуы.
# '''079:27:39''' Траекторияны үшінші рет түзеу.
# '''097:13:14''' Аккумуляторлық блоктағы газдардың жануы.
# '''105:18:28''' Траекторияны төртінші рет түзеу.
# '''137:01:48''' Траекторияны бесінші рет түзеу.
# '''138:01:48''' Қызметтік модульді бөліп тастау және оны фотоға түсіру.
# '''141:30:00''' Басқару мен Ай модульдерінің бөлінуі.
# '''142:40:46''' Басқару модуліндегі барлық қону жүйелерін қосу.
# '''142:42:42''' Атмосфераға кіру.
# '''142:54:41''' [[Тынық мұхит]]ның оңтүстік тұсында қонуы. Ұшу 17 сәуірде, жұмада Хьюстон уақыты бойынша 12:07-де аяқталды.

== Галерея ==
&lt;div style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Сурет:1970 Mission Control Apollo 13.jpg|220px]]
| width=&quot;25%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Сурет:Apollo 13 CSM (Ap13-69-H-1791).jpg|200px]]
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Сурет:Apollo 13 Service Module (lossless crop).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Сурет:Apollo 13 Hasselblad image from film magazine 62-JJ (cropped).jpg|250px]]
| width=&quot;25%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Сурет:Apollo13 splashdown.jpg|200px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Хьюстон]]дағы миссияны басқару орталығы, 1970 жыл
| align=&quot;center&quot;|Ұшар алдындағы Басқару және қызметтік модульдар
| align=&quot;center&quot;|Бұзылған және бөлініп тасталған қызметтік модуль
| align=&quot;center&quot;|Ловеллдің Ай модулінде қатып жатқан кезі
| align=&quot;center&quot;|Тынық мұхитына қонған Басқару модулі
|}
&lt;/div&gt;

== Мәдениетте ==
«Хьюстон, бізде бір жағдай туындады» деген идиома ең танымал [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|кино дәйексөздердің бірі]] болып танылады.

1995 жылы апатты миссияға арналған ''[[Аполлон 13 (фильм)|Аполлон 13]]'' атты көркем фильм шыққан болатын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{commons|Apollo 13}}
* [https://history.nasa.gov/afj/ ''Аполлон бағдарламасы'' НАСА сайтында]

{{Айға ұшқан ғарыш кемелер}}
[[Санат:Ғарыш станциялары]]
[[Санат:Ғарыш техникасы]]</text>
      <sha1>eua2t8dekw3d8mtgggyy1cifhr611yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-04-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>779377</id>
    <revision>
      <id>3586677</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-04-18|POTD 2026-04-18]]: filename only</comment>
      <origin>3586677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="pnksl9uj77p9wssrliji3f0fxd1z9b2" xml:space="preserve">Camellia × williamsii 'Jury's Yellow'. 25-03-2024 (d.j.b.).jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pnksl9uj77p9wssrliji3f0fxd1z9b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құныт дұғасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779378</id>
    <revision>
      <id>3586685</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Құныт''' ({{lang-ar|قُنُوت}}) — қысқа дұға.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/sermons/2024-11-18/45641-namazda-oyilatyin-dalar/|title=Намазда оқылатын дұғалар|author= Нұрсейіт Омаров|date=2024-11-18|work=|publisher=muftyat.kz|accessdate=2026-04-17|lang=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ханафи мазһабы]]нда құныт [[үтір намазы]]ның 3-рәкәғатында, рукуғқа дей...</comment>
      <origin>3586685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1224" sha1="l7u6dh4an43vv1u3uuu2jq3s6yhwlta" xml:space="preserve">'''Құныт''' ({{lang-ar|قُنُوت}}) — қысқа дұға.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/sermons/2024-11-18/45641-namazda-oyilatyin-dalar/|title=Намазда оқылатын дұғалар|author= Нұрсейіт Омаров|date=2024-11-18|work=|publisher=muftyat.kz|accessdate=2026-04-17|lang=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ханафи мазһабы]]нда құныт [[үтір намазы]]ның 3-рәкәғатында, рукуғқа дейін оқылады. Басқа [[Сунниттер|сунниттік]] мазһабтарда (ханбали, шафиғи және мәлики) құныт [[таң намазы]]ның (фәжр) 2-рәкәғатында рукуғтан кейін оқылады. [[Ибадия|Ибадиттер]] құныт оқымайды.&lt;ref&gt;{{кітап|баспасы=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|авторы=Valerie J. Hoffman|тақырыбы=The essentials of Ibadi Islam|орны=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|жыл=2012|p=43}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}</text>
      <sha1>l7u6dh4an43vv1u3uuu2jq3s6yhwlta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586687</id>
      <parentid>3586685</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3586687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="26sxny4yboq4sbk10p4iur1zjs6oijt" xml:space="preserve">'''Құныт''' ({{lang-ar|قُنُوت}}) — қысқа дұға.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/sermons/2024-11-18/45641-namazda-oyilatyin-dalar/|title=Намазда оқылатын дұғалар|author= Нұрсейіт Омаров|date=2024-11-18|work=|publisher=muftyat.kz|accessdate=2026-04-17|lang=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ханафи мазһабы]]нда құныт [[үтір намазы]]ның 3-рәкәғатында, рукуғқа дейін оқылады. Басқа [[Сунниттер|сунниттік]] мазһабтарда (ханбали, шафиғи және мәлики) құныт [[таң намазы]]ның (фәжр) 2-рәкәғатында рукуғтан кейін оқылады. [[Ибадия|Ибадиттер]] құныт оқымайды.&lt;ref&gt;{{кітап|баспасы=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|авторы=Valerie J. Hoffman|тақырыбы=The essentials of Ibadi Islam|орны=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|жыл=2012|p=43}}&lt;/ref&gt;

== Мәтін ==
: '''Арабша мәтін:'''
&lt;blockquote&gt;
# &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;&lt;big&gt;اَ'''للَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَ نَسْتَغْفِرُكَ وَ نَسْتَهْدِيكَ وَ نُؤْمِنُ بِكَ وَ نَتُوبُ اِلَيْكَ وَ نَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ وَ نُثْنِى عَلَيْكَ اْلخَيْرَ كُلَّهُ نَشْكُرُكَ وَ لاَ نَكْفُرُكَ وَ نَخْلَعُ وَ نَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ'''&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;
# &lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;'''&lt;big&gt;اَللَّهُمَّ اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَلَكَ نُصَلِّى وَنَسْجُدُ وَاِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ نَرْجُو رَحْمَتَكَ وَنَخْشَى عَذَابَكَ اِنَّ عَذَابَكَ بِالْكُفَّارِ مُلْحِقٌ&lt;/big&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/blockquote&gt;&lt;hr&gt;
: '''Аударма:'''
# Я, Алла! Біз Сенен жәрдем, кешірім тілеп, Сенен тура жол сұраймыз. Саған иман етіп, күнәміз үшін тәубе етіп, Саған сүйенеміз. Сені барлық жақсылықтармен мадақтап, зікір етеміз. Бізге берген ырыс-берекеңе шүкір етеміз. Сені теріске шығармаймыз. Саған қарсы келгендерді теріске шығарып, олармен байланысымызды үземіз. Я, Алла! Біз Саған ғана құлшылық етіп, Сен үшін намаз оқып, Саған сәжде етеміз. Саған лайық құл болып, Сенің ризалығыңды алу үшін жігерленіп, алға ұмтыламыз. Сенің рақымыңнан үміттеніп, азабыңнан қорқамыз. Күмәнсіз, Сенің азабың кәпірлерге тән.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kznews.kz/article/qunyt-dugasy|title=Құныт дұғасы|author=
Әлихан|date=2019-05-22|work=|publisher=|accessdate=2026-04-17|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Намаз]]
[[Санат:Ислам терминдері]]</text>
      <sha1>26sxny4yboq4sbk10p4iur1zjs6oijt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:SuperPhantomMSM</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779380</id>
    <revision>
      <id>3586691</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="0agw07tcfyw6upnxe0roge6ima2ene3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=SuperPhantomMSM}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 23:59, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)</text>
      <sha1>0agw07tcfyw6upnxe0roge6ima2ene3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзбекстан Конституциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779381</id>
    <revision>
      <id>3586694</id>
      <timestamp>2026-04-17T19:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].  Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.asp...</comment>
      <origin>3586694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1649" sha1="sui4lmc6ozgtjxir75sdn4ib1izgeyj" xml:space="preserve">'''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].

Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |title=О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102164811/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Өзбекстан Конституциясы]]
[[Санат:Өзбекстан құқығы]]</text>
      <sha1>sui4lmc6ozgtjxir75sdn4ib1izgeyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586698</id>
      <parentid>3586694</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3586698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2831" sha1="imr2ng68wtz7wfuexj292e1zsz9ezsp" xml:space="preserve">{{Нормативтік акт|Атауы=Өзбекстан Конституциясы|Шынайы атауы={{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}|түрі=[[Конституция]]|Мемлекет={{UZB}}|Қабылдануы=1992 жыл 8 желтоқсан|Күшке енуі=1992 жыл 8 желтоқсан|Өзгертілді=2023 жыл 30 сәуір&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |title=Действующая редакция конституции республики Узбекистан от 30 апреля 2023 года |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204044826/http://www.lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;&gt;{{cite news|title=В Конституцию Узбекистана внесены изменения|url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/|publisher=Газета.uz|date=2017-04-08|accessdate=2017-07-27|archivedate=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616175123/https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/}}&lt;/ref&gt;|Тіл=[[өзбек тілі]]|Сайты=[https://constitution.uz/oz constitution.uz]}}

'''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].

Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |title=О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102164811/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан Конституциясы]]
[[Санат:Өзбекстан құқығы]]</text>
      <sha1>imr2ng68wtz7wfuexj292e1zsz9ezsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586699</id>
      <parentid>3586698</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3586699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6692" sha1="c15n0hfyrvvrs5ejcrcz8d6ninmr7tz" xml:space="preserve">{{Нормативтік акт|Атауы=Өзбекстан Конституциясы|Шынайы атауы={{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}|түрі=[[Конституция]]|Мемлекет={{UZB}}|Қабылдануы=1992 жыл 8 желтоқсан|Күшке енуі=1992 жыл 8 желтоқсан|Өзгертілді=2023 жыл 30 сәуір&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |title=Действующая редакция конституции республики Узбекистан от 30 апреля 2023 года |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204044826/http://www.lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;&gt;{{cite news|title=В Конституцию Узбекистана внесены изменения|url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/|publisher=Газета.uz|date=2017-04-08|accessdate=2017-07-27|archivedate=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616175123/https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/}}&lt;/ref&gt;|Тіл=[[өзбек тілі]]|Сайты=[https://constitution.uz/oz constitution.uz]}}

'''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].

Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |title=О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102164811/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;/&gt;

== Тарихы ==
[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-інің алғашқы Конституциясы 1927 жылғы 30/31 наурызда II Бүкілөзбек Кеңестер съезінде қабылданып, 1927 жылғы 11 шілдеде жарияланды және 10 жыл бойы күшінде болды.

1937 жылғы 14 ақпанда қабылданған Өзбек КСР Конституциясы 40 жылдан астам уақыт әрекет етті. 1978 жылғы 19 сәуірде [[1977 жылғы КСРО Конституциясы|1977 жылғы КСРО]] [[1977 жылғы КСРО Конституциясы|Конституциясы]] үлгісінде жасалған Өзбек КСР-інің соңғы Конституциясы қабылданды.

Жаңа Конституцияны әзірлеу қажеттілігі 1990 жылғы 20 маусымда өткен Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің II сессиясында айтылып, онда «Егемендік туралы декларация» қабылданды. Сессия Өзбекстан Президенті [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімовтың]] төрағалығымен 64 адамнан тұратын Конституция жобасын дайындау жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылдады. Комиссия құрамына Жоғарғы Кеңес депутаттары, [[Қарақалпақстан]] мен облыстардың өкілдері, ғалымдар мен мамандар кірді.

Конституциялық комиссия Өзбекстан Республикасы Конституциясын әзірлеумен шамамен 2,5 жыл айналысты. 1991 жылғы 12 сәуірде өткен Конституциялық комиссия отырысында жетекші мамандар мен ғалымдардан құралған 32 адамдық жұмыс тобы құрылды. Конституцияның бөлімдерін дайындау үшін 50 адамнан тұратын 6 шағын топ ұйымдастырылды. 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланып, «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданып, оған конституциялық мәртебе берілуі Конституциялық комиссияның жауапкершілігін одан әрі арттырды.

Конституция жобасын әзірлеу барысында әлемдік конституциялық даму тәжірибесі зерттеліп, адам құқықтары, демократия және заңнама саласындағы әлемдік жетістіктер ескерілді. 1992 жылғы 26 қыркүйекте Өзбекстан Республикасы Конституциясының жобасы бүкілхалықтық талқылау үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау шамамен екі айға созылды. Талқылау барысында айтылған ұсыныстар негізінде түзетулер енгізілген жоба 1992 жылғы 26 қарашада қайтадан баспасөзде жарияланды. Бүкілхалықтық талқылау кезінде 6 мыңнан астам ұсыныс түсіп, олардың барлығы комиссия тарапынан қаралды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан Конституциясы]]
[[Санат:Өзбекстан құқығы]]</text>
      <sha1>c15n0hfyrvvrs5ejcrcz8d6ninmr7tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586700</id>
      <parentid>3586699</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3586700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="aa433xcte31zdovwd2kjn36koehls1v" xml:space="preserve">{{Нормативтік акт|Атауы=Өзбекстан Конституциясы|Шынайы атауы={{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}|түрі=[[Конституция]]|Мемлекет={{UZB}}|Қабылдануы=1992 жыл 8 желтоқсан|Күшке енуі=1992 жыл 8 желтоқсан|Өзгертілді=2023 жыл 30 сәуір&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |title=Действующая редакция конституции республики Узбекистан от 30 апреля 2023 года |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204044826/http://www.lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;&gt;{{cite news|title=В Конституцию Узбекистана внесены изменения|url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/|publisher=Газета.uz|date=2017-04-08|accessdate=2017-07-27|archivedate=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616175123/https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/}}&lt;/ref&gt;|Тіл=[[өзбек тілі]]|Сайты=[https://constitution.uz/oz constitution.uz]}}

'''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].

Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |title=О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102164811/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;/&gt;

== Тарихы ==
[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-інің алғашқы Конституциясы 1927 жылғы 30/31 наурызда II Бүкілөзбек Кеңестер съезінде қабылданып, 1927 жылғы 11 шілдеде жарияланды және 10 жыл бойы күшінде болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shosh.uz/wp-content/uploads/2016/12/Konstitutsiya-Uzbekskoy-SSR-1927-g..pdf|title=Конституция УзССР от 1927 года.|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-12-08|archivedate=2018-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223062508/http://shosh.uz/wp-content/uploads/2016/12/Konstitutsiya-Uzbekskoy-SSR-1927-g..pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1937 жылғы 14 ақпанда қабылданған Өзбек КСР Конституциясы 40 жылдан астам уақыт әрекет етті. 1978 жылғы 19 сәуірде [[1977 жылғы КСРО Конституциясы]] үлгісінде жасалған Өзбек КСР-інің соңғы Конституциясы қабылданды.

Жаңа Конституцияны әзірлеу қажеттілігі 1990 жылғы 20 маусымда өткен Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің II сессиясында айтылып, онда «Егемендік туралы декларация» қабылданды. Сессия Өзбекстан Президенті [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімов]]тың төрағалығымен 64 адамнан тұратын Конституция жобасын дайындау жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылдады. Комиссия құрамына Жоғарғы Кеңес депутаттары, [[Қарақалпақстан]] мен облыстардың өкілдері, ғалымдар мен мамандар кірді.

Конституциялық комиссия Өзбекстан Республикасы Конституциясын әзірлеумен шамамен 2,5 жыл айналысты. 1991 жылғы 12 сәуірде өткен Конституциялық комиссия отырысында жетекші мамандар мен ғалымдардан құралған 32 адамдық жұмыс тобы құрылды. Конституцияның бөлімдерін дайындау үшін 50 адамнан тұратын 6 шағын топ ұйымдастырылды. 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланып, «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданып, оған конституциялық мәртебе берілуі Конституциялық комиссияның жауапкершілігін одан әрі арттырды.

Конституция жобасын әзірлеу барысында әлемдік конституциялық даму тәжірибесі зерттеліп, адам құқықтары, демократия және заңнама саласындағы әлемдік жетістіктер ескерілді. 1992 жылғы 26 қыркүйекте Өзбекстан Республикасы Конституциясының жобасы бүкілхалықтық талқылау үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау шамамен екі айға созылды. Талқылау барысында айтылған ұсыныстар негізінде түзетулер енгізілген жоба 1992 жылғы 26 қарашада қайтадан баспасөзде жарияланды. Бүкілхалықтық талқылау кезінде 6 мыңнан астам ұсыныс түсіп, олардың барлығы комиссия тарапынан қаралды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан Конституциясы]]
[[Санат:Өзбекстан құқығы]]</text>
      <sha1>aa433xcte31zdovwd2kjn36koehls1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586705</id>
      <parentid>3586700</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3586705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11630" sha1="a45rpjrqm137iniyydu091azqy6g93z" xml:space="preserve">{{Нормативтік акт|Атауы=Өзбекстан Конституциясы|Шынайы атауы={{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}|түрі=[[Конституция]]|Мемлекет={{UZB}}|Қабылдануы=1992 жыл 8 желтоқсан|Күшке енуі=1992 жыл 8 желтоқсан|Өзгертілді=2023 жыл 30 сәуір&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |title=Действующая редакция конституции республики Узбекистан от 30 апреля 2023 года |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204044826/http://www.lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=35869 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;&gt;{{cite news|title=В Конституцию Узбекистана внесены изменения|url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/|publisher=Газета.uz|date=2017-04-08|accessdate=2017-07-27|archivedate=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616175123/https://www.gazeta.uz/ru/2017/04/08/constitution/}}&lt;/ref&gt;|Тіл=[[өзбек тілі]]|Сайты=[https://constitution.uz/oz constitution.uz]}}

'''Өзбекстан Конституциясы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston Konstitutsiyasi}}) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актісі]].

Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |title=О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-01-02 |archivedate=2015-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102164811/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=23527 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.&lt;ref name =&quot;Конституция&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газета&quot;/&gt;

== Тарихы ==
[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-інің алғашқы Конституциясы 1927 жылғы 30/31 наурызда II Бүкілөзбек Кеңестер съезінде қабылданып, 1927 жылғы 11 шілдеде жарияланды және 10 жыл бойы күшінде болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shosh.uz/wp-content/uploads/2016/12/Konstitutsiya-Uzbekskoy-SSR-1927-g..pdf|title=Конституция УзССР от 1927 года.|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-12-08|archivedate=2018-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223062508/http://shosh.uz/wp-content/uploads/2016/12/Konstitutsiya-Uzbekskoy-SSR-1927-g..pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1937 жылғы 14 ақпанда қабылданған Өзбек КСР Конституциясы 40 жылдан астам уақыт әрекет етті. 1978 жылғы 19 сәуірде [[1977 жылғы КСРО Конституциясы]] үлгісінде жасалған Өзбек КСР-інің соңғы Конституциясы қабылданды.

Жаңа Конституцияны әзірлеу қажеттілігі 1990 жылғы 20 маусымда өткен Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің II сессиясында айтылып, онда «Егемендік туралы декларация» қабылданды. Сессия Өзбекстан Президенті [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімов]]тың төрағалығымен 64 адамнан тұратын Конституция жобасын дайындау жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылдады. Комиссия құрамына Жоғарғы Кеңес депутаттары, [[Қарақалпақстан]] мен облыстардың өкілдері, ғалымдар мен мамандар кірді.

Конституциялық комиссия Өзбекстан Республикасы Конституциясын әзірлеумен шамамен 2,5 жыл айналысты. 1991 жылғы 12 сәуірде өткен Конституциялық комиссия отырысында жетекші мамандар мен ғалымдардан құралған 32 адамдық жұмыс тобы құрылды. Конституцияның бөлімдерін дайындау үшін 50 адамнан тұратын 6 шағын топ ұйымдастырылды. 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланып, «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданып, оған конституциялық мәртебе берілуі Конституциялық комиссияның жауапкершілігін одан әрі арттырды.

Конституция жобасын әзірлеу барысында әлемдік конституциялық даму тәжірибесі зерттеліп, адам құқықтары, демократия және заңнама саласындағы әлемдік жетістіктер ескерілді. 1992 жылғы 26 қыркүйекте Өзбекстан Республикасы Конституциясының жобасы бүкілхалықтық талқылау үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау шамамен екі айға созылды. Талқылау барысында айтылған ұсыныстар негізінде түзетулер енгізілген жоба 1992 жылғы 26 қарашада қайтадан баспасөзде жарияланды. Бүкілхалықтық талқылау кезінде 6 мыңнан астам ұсыныс түсіп, олардың барлығы комиссия тарапынан қаралды.

1992 жылғы желтоқсанда өткен Жоғарғы Кеңестің XI сессиясында Өзбекстан Республикасы Конституциясын қабылдау мәселесі қаралды.

{{Cquote|text=Жаңа Конституция жобасын әзірлеу барысында біз Біріккен Ұлттар Ұйымының құжаттарын, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын және халықаралық құқықпен танылған басқа да актілерді басшылыққа алдық. Сонымен қатар Түркия, Америка Құрама Штаттары, Жапония, Канада, Германия, Франция, Португалия, Италия, Швеция, Испания сияқты дамыған демократиялық мемлекеттердің, сондай-ақ Үндістан, Пәкістан, Мысыр сияқты шығыс елдерінің конституциялық тәжірибесін шығармашылық тұрғыда пайдаландық.|author=Ислам Кәрімов}}

Сессия барысында депутаттар жобаға шамамен 80 өзгеріс, толықтыру және нақтылау енгізді. Осылайша, 1992 жылғы 8 желтоқсанда Өзбекстан Республикасының Конституциясы қабылданды. Сол күні Президент Ислам Каримов «Өзбекстан Республикасының Конституциясын қабылдау туралы», «Өзбекстан Республикасының Конституциясы қабылданған күнді жалпыхалықтық мереке деп жариялау туралы», «Өзбекстан Республикасының Конституциясын күшіне енгізу тәртібі туралы» заңдарға қол қойды. Өзбекстан Конституциясы Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі ұйым, АҚШ, Ұлыбритания, Франция және басқа да көптеген елдердің ғалымдары мен заңгерлерінің сараптамасынан өтті. Ол демократияның негізгі қағидаларын бекітті:

{{Cquote|text=Өзбекстан — егемен демократиялық республика. Мемлекеттің «Өзбекстан Республикасы» және «Өзбекстан» атаулары тең мағыналы болып табылады.|author=— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 1-бабы.}}{{Cquote|text=Мемлекет халықтың еркін білдіреді, оның мүддесіне қызмет етеді. Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар қоғам мен азаматтар алдында жауапты.|author=— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 2-бабы.}}{{Cquote|text=Халық — мемлекеттік биліктің бірден-бір көзі.

Өзбекстан Республикасында мемлекеттік билік халықтың мүддесіне сай және тек Өзбекстан Республикасы Конституциясы мен соның негізінде қабылданған заңдармен уәкілеттік берілген органдар арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттік билік өкілеттіктерін заңда көзделмеген тәртіппен иемдену, билік органдарының қызметін тоқтату немесе шектеу, жаңа немесе параллель билік құрылымдарын құру — конституцияға қайшы әрекет болып табылады және заң бойынша жауапкершілікке әкеп соғады.|author=— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 7-бабы.}}{{Cquote|text=Өзбекстан халқын ұлттық тегіне қарамастан Өзбекстан Республикасының азаматтары құрайды.|author=— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 8-бабы.}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өзбекстан Конституциясы]]
[[Санат:Өзбекстан құқығы]]</text>
      <sha1>a45rpjrqm137iniyydu091azqy6g93z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kaisar Bekeshev</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779383</id>
    <revision>
      <id>3586707</id>
      <timestamp>2026-04-17T19:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298" sha1="g4zsry1r9vmidxx70rym5uvrb2k7t60" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kaisar Bekeshev}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  00:36, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>g4zsry1r9vmidxx70rym5uvrb2k7t60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Untert</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779385</id>
    <revision>
      <id>3586711</id>
      <timestamp>2026-04-17T19:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="d6p1om5axu3emgxbc8mwpnzp4cc13bv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Untert}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 00:54, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>d6p1om5axu3emgxbc8mwpnzp4cc13bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәжікстан Ұлттық Мұражайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779386</id>
    <revision>
      <id>3586714</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Тәжікстан Ұлттық Мұражайы''' ({{lang-tg|Осорхонаи миллии Тоҷикистон}}) — [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ұлттық мұражай. Аумағы 24 000 км² шаршы ауданды құрай...</comment>
      <origin>3586714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тәжікстан Ұлттық Мұражайы''' ({{lang-tg|Осорхонаи миллии Тоҷикистон}}) — [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ұлттық мұражай. Аумағы 24 000 км² шаршы ауданды құрайды.
[[Сурет:National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg|нобай|299px|center|Мұражайдың суреті ([[2013 жыл|2013 ж.]])]]
&lt;mapframe latitude=&quot;38.5634&quot; longitude=&quot;68.7991&quot; zoom=&quot;15&quot; width=&quot;300&quot; height=&quot;300&quot; marker=&quot;museum&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;Тәжікстан ұлттық музейі&quot;
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [68.7991, 38.5634]
  }
}
&lt;/mapframe&gt;
== Сипаттама ==
Мұражай 22 көрме залынан тұрады, онда тәжік тарихы мен өркениетінің ең үздік туындылары қойылған. Мұражай төрт бөлімге бөлінген: Табиғат, Ежелгі және ортағасырлық тарих, Қазіргі заман тарихы және Бейнелеу өнері.
Мұражайдың жертөлесінде орналасқан Табиғат бөлімі келушілерді жануарлар әлемімен, өсімдіктермен, климатпен, табиғи қорықтармен, тау жыныстарының үлгілерімен және Жердегі тіршіліктің шығу тегімен таныстырады.
Бірінші және екінші қабаттарда орналасқан Ежелгі тарих бөлімінде Тәжікстанның географиялық картасы, тас дәуірінің тарихи артефактілері, Саразм қонысы, зороастризм мәдениеті, өнердің әртүрлі түрлері, Ахаменид, Грек-Бактрия, Кошан, Сасанид, Саманиид, Қараханид, Шағатай, Тимурид және Маңғыт дәуірлерінің тиындары ұсынылған. Сондай-ақ, көрмелерге ежелгі Панджкенттен қалған жәдігерлер, қыш бұйымдар және қабырға суреттері кіреді.
Екінші қабат Саманидтер дәуірінен қалған артефактілерден басталады, онда Хулбук бекінісінен табылған заттар, қыш ыдыстар, жазулар, Искадардың ағаш михрабы, қыш бұйымдар, мыс бұйымдар, қару-жарақтар және каллиграфия үлгілері көрсетілген.
Қазіргі заманғы тарих залында Тәжікстанның соңғы тарихына қатысты материалдар, Кеңес дәуірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңді қамтиды.
Арнайы көрме залында [[Тәжікстан]] президентіне сыйға тартылған сыйлықтар қойылған.
Бейнелеу өнері бөлімінде [[Тәжікстан]] табиғатын бейнелейтін портреттер, пейзаждық картиналар және 1930 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі тәжік суретшілерінің мүсіндері бар. Бұл экспонаттар келушілерге тәжік бейнелеу өнерінің дамуын әртүрлі тарихи кезеңдер арқылы бақылауға мүмкіндік береді.
Ұлттық мұражай [[Душанбе]] қаласының орталығында орналасқан және күн сайын таңғы 8:00-ден кешкі 6:00-ге дейін ашық болады.&lt;ref&gt;[https://www.ecieco.org/fa/article/43/National-Museum-of-Tajikistan Тәжікстан Ұлттық Мұражайы (موزه ملی تاجیکستان)]&lt;/ref&gt;

[[Тәжікстан Республикасы]] Президентінің Әкімшілігінің «Ұлттық мұражай» мемлекеттік мекемесі Тәжікстан Республикасы Президентінің [[2011 жыл]]ғы [[27 шілде]]дегі №1094 Жарлығына сәйкес құрылған. Мұражайдың жалпы ауданы 24 000 м2 құрайды , оның ішінде 15 000 м2 көрмеге арналған. Мұражайда тәжік халқының ежелгі тарихы мен бай мәдениетін көрсететін 22 көрме залы бар. Мұражайда экспонаттарды сақтауға арналған 5 қойма бар, сондай-ақ экспонаттарды қалпына келтіру және консервациялау үшін зертхана құрылды.

Ұлттық мұражайда келушілерге арналған төрт көрме бөлімі бар: табиғат бөлімі, ежелгі және ортағасырлық тарих бөлімі, қазіргі және қазіргі заманғы тарих бөлімі, қолданбалы және бейнелеу өнері бөлімі бар.&lt;ref name=&quot;MURAZHAI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/about-us-en/
 |title = Біз туралы
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Тәжіктер – қызықты оқиғаларға толы бай тарихы бар ең көне халықтардың бірі. Екі мыңжылдық бойы тәжіктердің тарихы зороастризм, будда, эллинизм және ислам мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты. Тәжікстанның Ұлттық ежелгі мұражайында ұсынылған көптеген археологиялық олжалар бұған дәлел бола алады.

Мұражай [[2001 жыл]]ы [[Тәжікстан Республикасы]] Ғылым академиясының А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының негізінде ашылды. Мұражай экспозициясы институт жүргізген алпыс жылдық археологиялық экспедициялар барысында жиналған материалдардан тұрады. Коллекцияда керамиканың, тас бұйымдардың, металл мен шынының, зергерлік бұйымдардың, тұрмыстық заттардың, мүсін мен кескіндеменің шамамен 5 мың бірегей үлгілері бар. Алтын бөлмедегі үйлер - алтын және нумизматикалық коллекциялардың сирек кездесетін заттары, онда ондаған мың алтын, күміс, қола және мыс монеталары бар коллекция. 

Құлдара орманынан табылған және 1 950 000 мың жыл бұрынғы алғашқы адам жасаған артефакт мұражайдың ең көне экспонаты болып табылады. Мұражай ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Саразм ауыл шаруашылығы қонысынан алынған энеолит және қола дәуірінің артефактілеріне иелік ететініне мақтанады. Амудария өзенінің жағасындағы Тахт-и Сангин орнындағы (Хатлон облысы, Кубадион ауданы) қазба жұмыстары кезінде Оксус ғибадатханасынан табылған эллиндік кезеңге жататын олжалар ерекше. Александр Македонскийдің Геркулес бейнесіндегі портреті, Акинакес қынабы, аң аулау көріністері бейнеленген табақша және піл сүйегінен жасалған басқа да бұйымдар әлемдік өнердің шедеврлері болып табылады. Өзен құдайы Марсияның кішкентай мүсініне, сондай-ақ мүсін мен сәулет өнерінің үзінділеріне ерекше назар аударылады. Оксус ғибадатханасынан табылған олжалар екі мәдениеттің – жергілікті және ежелгі грек мәдениетінің синтезінің көрнекі мысалы болып табылады.

Мұражайда ұсынылған ежелгі Пенджикенттен ( 5-7 ғасырлар ) алынған қабырға суреттері әлемдік мәдениеттің Алтын қорына енген. Әлемнің ең танымал мұражайларында қойылған арфашының бейнесі осы коллекцияның гауһары болып табылады. Тәжікстанның басқа аймақтарынан: Бунжикат, Аджинаттепе, Кала-и Кафирниган және Хулбук сарайларының, ғибадатханалары мен монастырларының қабырға суреттері де қызықты. Келушілерді Бунжикаттың (Шахристан ауданы, [[Соғды облысы]]) ерте ортағасырлық жеріндегі билеуші сарайынан Фирдоусидің «Шахнама» эпикалық поэмасынан көріністермен безендірілген тимпанумның ойылуының шеберлігі таң қалдырады.

Әлемнің көптеген елдерінен келген буддистер мұражайдың ең таңғажайып көрікті жерлерінің бірі - саздан жасалған, шамамен 13 метрлік мүсін «Нирванадағы Буддаға» зиярат етеді, ол бүгінде әлемдегі буддизмнің ең ірі ежелгі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ол шамамен 1500 жыл бұрын жұмыс істеп тұрған және [[Тәжікстан]]ның оңтүстігіндегі [[Бохтар]] маңында орналасқан Аджинатеппа будда монастырында табылған.

Мұражай [[Тәжікстан]] астанасы [[Душанбе]]нің орталығындағы екі қабатты ғимаратта орналасқан. Оның көрмесі мен қорлары А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының ғылыми экспедицияларынан, сондай-ақ Ресей, Франция, Германия, Италия және т.б. ғалымдар қатысқан халықаралық археологиялық экспедициялардан алынған бірегей археологиялық материалдармен үнемі толықтырылып отырады.

Мұражай [[Душанбе]]дегі ең көп келушілер баратын мұражайлардың бірі. Туристер, мектеп оқушылары мен студенттер үшін көрікті жерлерді аралау және тақырыптық турлар ұйымдастырылады. Мұражай халықаралық көрмелерге қатысады.&lt;ref&gt;[https://ombt.tj/en Тәжікстан Ұлттық көне Мұражайы]&lt;/ref&gt;
== Жылдық келушілер ==
Осы мұражайға ресми сайтта 100 мың адам келгені айтылған.
Яғни оның:
* 92 838 мұражайға келушілер.
* 10 671 шетелдіктер.&lt;ref name=&quot;QI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/home-en/
 |title = Осорхонаи миллии Тоҷикистон
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586715</id>
      <parentid>3586714</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Душанбе Ұлттық Музейі]] бетін [[Душанбе Ұлттық Мұражайы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тәжікстан Ұлттық Мұражайы''' ({{lang-tg|Осорхонаи миллии Тоҷикистон}}) — [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ұлттық мұражай. Аумағы 24 000 км² шаршы ауданды құрайды.
[[Сурет:National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg|нобай|299px|center|Мұражайдың суреті ([[2013 жыл|2013 ж.]])]]
&lt;mapframe latitude=&quot;38.5634&quot; longitude=&quot;68.7991&quot; zoom=&quot;15&quot; width=&quot;300&quot; height=&quot;300&quot; marker=&quot;museum&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;Тәжікстан ұлттық музейі&quot;
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [68.7991, 38.5634]
  }
}
&lt;/mapframe&gt;
== Сипаттама ==
Мұражай 22 көрме залынан тұрады, онда тәжік тарихы мен өркениетінің ең үздік туындылары қойылған. Мұражай төрт бөлімге бөлінген: Табиғат, Ежелгі және ортағасырлық тарих, Қазіргі заман тарихы және Бейнелеу өнері.
Мұражайдың жертөлесінде орналасқан Табиғат бөлімі келушілерді жануарлар әлемімен, өсімдіктермен, климатпен, табиғи қорықтармен, тау жыныстарының үлгілерімен және Жердегі тіршіліктің шығу тегімен таныстырады.
Бірінші және екінші қабаттарда орналасқан Ежелгі тарих бөлімінде Тәжікстанның географиялық картасы, тас дәуірінің тарихи артефактілері, Саразм қонысы, зороастризм мәдениеті, өнердің әртүрлі түрлері, Ахаменид, Грек-Бактрия, Кошан, Сасанид, Саманиид, Қараханид, Шағатай, Тимурид және Маңғыт дәуірлерінің тиындары ұсынылған. Сондай-ақ, көрмелерге ежелгі Панджкенттен қалған жәдігерлер, қыш бұйымдар және қабырға суреттері кіреді.
Екінші қабат Саманидтер дәуірінен қалған артефактілерден басталады, онда Хулбук бекінісінен табылған заттар, қыш ыдыстар, жазулар, Искадардың ағаш михрабы, қыш бұйымдар, мыс бұйымдар, қару-жарақтар және каллиграфия үлгілері көрсетілген.
Қазіргі заманғы тарих залында Тәжікстанның соңғы тарихына қатысты материалдар, Кеңес дәуірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңді қамтиды.
Арнайы көрме залында [[Тәжікстан]] президентіне сыйға тартылған сыйлықтар қойылған.
Бейнелеу өнері бөлімінде [[Тәжікстан]] табиғатын бейнелейтін портреттер, пейзаждық картиналар және 1930 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі тәжік суретшілерінің мүсіндері бар. Бұл экспонаттар келушілерге тәжік бейнелеу өнерінің дамуын әртүрлі тарихи кезеңдер арқылы бақылауға мүмкіндік береді.
Ұлттық мұражай [[Душанбе]] қаласының орталығында орналасқан және күн сайын таңғы 8:00-ден кешкі 6:00-ге дейін ашық болады.&lt;ref&gt;[https://www.ecieco.org/fa/article/43/National-Museum-of-Tajikistan Тәжікстан Ұлттық Мұражайы (موزه ملی تاجیکستان)]&lt;/ref&gt;

[[Тәжікстан Республикасы]] Президентінің Әкімшілігінің «Ұлттық мұражай» мемлекеттік мекемесі Тәжікстан Республикасы Президентінің [[2011 жыл]]ғы [[27 шілде]]дегі №1094 Жарлығына сәйкес құрылған. Мұражайдың жалпы ауданы 24 000 м2 құрайды , оның ішінде 15 000 м2 көрмеге арналған. Мұражайда тәжік халқының ежелгі тарихы мен бай мәдениетін көрсететін 22 көрме залы бар. Мұражайда экспонаттарды сақтауға арналған 5 қойма бар, сондай-ақ экспонаттарды қалпына келтіру және консервациялау үшін зертхана құрылды.

Ұлттық мұражайда келушілерге арналған төрт көрме бөлімі бар: табиғат бөлімі, ежелгі және ортағасырлық тарих бөлімі, қазіргі және қазіргі заманғы тарих бөлімі, қолданбалы және бейнелеу өнері бөлімі бар.&lt;ref name=&quot;MURAZHAI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/about-us-en/
 |title = Біз туралы
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Тәжіктер – қызықты оқиғаларға толы бай тарихы бар ең көне халықтардың бірі. Екі мыңжылдық бойы тәжіктердің тарихы зороастризм, будда, эллинизм және ислам мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты. Тәжікстанның Ұлттық ежелгі мұражайында ұсынылған көптеген археологиялық олжалар бұған дәлел бола алады.

Мұражай [[2001 жыл]]ы [[Тәжікстан Республикасы]] Ғылым академиясының А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының негізінде ашылды. Мұражай экспозициясы институт жүргізген алпыс жылдық археологиялық экспедициялар барысында жиналған материалдардан тұрады. Коллекцияда керамиканың, тас бұйымдардың, металл мен шынының, зергерлік бұйымдардың, тұрмыстық заттардың, мүсін мен кескіндеменің шамамен 5 мың бірегей үлгілері бар. Алтын бөлмедегі үйлер - алтын және нумизматикалық коллекциялардың сирек кездесетін заттары, онда ондаған мың алтын, күміс, қола және мыс монеталары бар коллекция. 

Құлдара орманынан табылған және 1 950 000 мың жыл бұрынғы алғашқы адам жасаған артефакт мұражайдың ең көне экспонаты болып табылады. Мұражай ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Саразм ауыл шаруашылығы қонысынан алынған энеолит және қола дәуірінің артефактілеріне иелік ететініне мақтанады. Амудария өзенінің жағасындағы Тахт-и Сангин орнындағы (Хатлон облысы, Кубадион ауданы) қазба жұмыстары кезінде Оксус ғибадатханасынан табылған эллиндік кезеңге жататын олжалар ерекше. Александр Македонскийдің Геркулес бейнесіндегі портреті, Акинакес қынабы, аң аулау көріністері бейнеленген табақша және піл сүйегінен жасалған басқа да бұйымдар әлемдік өнердің шедеврлері болып табылады. Өзен құдайы Марсияның кішкентай мүсініне, сондай-ақ мүсін мен сәулет өнерінің үзінділеріне ерекше назар аударылады. Оксус ғибадатханасынан табылған олжалар екі мәдениеттің – жергілікті және ежелгі грек мәдениетінің синтезінің көрнекі мысалы болып табылады.

Мұражайда ұсынылған ежелгі Пенджикенттен ( 5-7 ғасырлар ) алынған қабырға суреттері әлемдік мәдениеттің Алтын қорына енген. Әлемнің ең танымал мұражайларында қойылған арфашының бейнесі осы коллекцияның гауһары болып табылады. Тәжікстанның басқа аймақтарынан: Бунжикат, Аджинаттепе, Кала-и Кафирниган және Хулбук сарайларының, ғибадатханалары мен монастырларының қабырға суреттері де қызықты. Келушілерді Бунжикаттың (Шахристан ауданы, [[Соғды облысы]]) ерте ортағасырлық жеріндегі билеуші сарайынан Фирдоусидің «Шахнама» эпикалық поэмасынан көріністермен безендірілген тимпанумның ойылуының шеберлігі таң қалдырады.

Әлемнің көптеген елдерінен келген буддистер мұражайдың ең таңғажайып көрікті жерлерінің бірі - саздан жасалған, шамамен 13 метрлік мүсін «Нирванадағы Буддаға» зиярат етеді, ол бүгінде әлемдегі буддизмнің ең ірі ежелгі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ол шамамен 1500 жыл бұрын жұмыс істеп тұрған және [[Тәжікстан]]ның оңтүстігіндегі [[Бохтар]] маңында орналасқан Аджинатеппа будда монастырында табылған.

Мұражай [[Тәжікстан]] астанасы [[Душанбе]]нің орталығындағы екі қабатты ғимаратта орналасқан. Оның көрмесі мен қорлары А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының ғылыми экспедицияларынан, сондай-ақ Ресей, Франция, Германия, Италия және т.б. ғалымдар қатысқан халықаралық археологиялық экспедициялардан алынған бірегей археологиялық материалдармен үнемі толықтырылып отырады.

Мұражай [[Душанбе]]дегі ең көп келушілер баратын мұражайлардың бірі. Туристер, мектеп оқушылары мен студенттер үшін көрікті жерлерді аралау және тақырыптық турлар ұйымдастырылады. Мұражай халықаралық көрмелерге қатысады.&lt;ref&gt;[https://ombt.tj/en Тәжікстан Ұлттық көне Мұражайы]&lt;/ref&gt;
== Жылдық келушілер ==
Осы мұражайға ресми сайтта 100 мың адам келгені айтылған.
Яғни оның:
* 92 838 мұражайға келушілер.
* 10 671 шетелдіктер.&lt;ref name=&quot;QI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/home-en/
 |title = Осорхонаи миллии Тоҷикистон
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586803</id>
      <parentid>3586715</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MuratbekErkebulan [[Душанбе Ұлттық Мұражайы]] бетін [[Тәжікстан Ұлттық Мұражайы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тәжікстан Ұлттық Мұражайы''' ({{lang-tg|Осорхонаи миллии Тоҷикистон}}) — [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ұлттық мұражай. Аумағы 24 000 км² шаршы ауданды құрайды.
[[Сурет:National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg|нобай|299px|center|Мұражайдың суреті ([[2013 жыл|2013 ж.]])]]
&lt;mapframe latitude=&quot;38.5634&quot; longitude=&quot;68.7991&quot; zoom=&quot;15&quot; width=&quot;300&quot; height=&quot;300&quot; marker=&quot;museum&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;Тәжікстан ұлттық музейі&quot;
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [68.7991, 38.5634]
  }
}
&lt;/mapframe&gt;
== Сипаттама ==
Мұражай 22 көрме залынан тұрады, онда тәжік тарихы мен өркениетінің ең үздік туындылары қойылған. Мұражай төрт бөлімге бөлінген: Табиғат, Ежелгі және ортағасырлық тарих, Қазіргі заман тарихы және Бейнелеу өнері.
Мұражайдың жертөлесінде орналасқан Табиғат бөлімі келушілерді жануарлар әлемімен, өсімдіктермен, климатпен, табиғи қорықтармен, тау жыныстарының үлгілерімен және Жердегі тіршіліктің шығу тегімен таныстырады.
Бірінші және екінші қабаттарда орналасқан Ежелгі тарих бөлімінде Тәжікстанның географиялық картасы, тас дәуірінің тарихи артефактілері, Саразм қонысы, зороастризм мәдениеті, өнердің әртүрлі түрлері, Ахаменид, Грек-Бактрия, Кошан, Сасанид, Саманиид, Қараханид, Шағатай, Тимурид және Маңғыт дәуірлерінің тиындары ұсынылған. Сондай-ақ, көрмелерге ежелгі Панджкенттен қалған жәдігерлер, қыш бұйымдар және қабырға суреттері кіреді.
Екінші қабат Саманидтер дәуірінен қалған артефактілерден басталады, онда Хулбук бекінісінен табылған заттар, қыш ыдыстар, жазулар, Искадардың ағаш михрабы, қыш бұйымдар, мыс бұйымдар, қару-жарақтар және каллиграфия үлгілері көрсетілген.
Қазіргі заманғы тарих залында Тәжікстанның соңғы тарихына қатысты материалдар, Кеңес дәуірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңді қамтиды.
Арнайы көрме залында [[Тәжікстан]] президентіне сыйға тартылған сыйлықтар қойылған.
Бейнелеу өнері бөлімінде [[Тәжікстан]] табиғатын бейнелейтін портреттер, пейзаждық картиналар және 1930 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі тәжік суретшілерінің мүсіндері бар. Бұл экспонаттар келушілерге тәжік бейнелеу өнерінің дамуын әртүрлі тарихи кезеңдер арқылы бақылауға мүмкіндік береді.
Ұлттық мұражай [[Душанбе]] қаласының орталығында орналасқан және күн сайын таңғы 8:00-ден кешкі 6:00-ге дейін ашық болады.&lt;ref&gt;[https://www.ecieco.org/fa/article/43/National-Museum-of-Tajikistan Тәжікстан Ұлттық Мұражайы (موزه ملی تاجیکستان)]&lt;/ref&gt;

[[Тәжікстан Республикасы]] Президентінің Әкімшілігінің «Ұлттық мұражай» мемлекеттік мекемесі Тәжікстан Республикасы Президентінің [[2011 жыл]]ғы [[27 шілде]]дегі №1094 Жарлығына сәйкес құрылған. Мұражайдың жалпы ауданы 24 000 м2 құрайды , оның ішінде 15 000 м2 көрмеге арналған. Мұражайда тәжік халқының ежелгі тарихы мен бай мәдениетін көрсететін 22 көрме залы бар. Мұражайда экспонаттарды сақтауға арналған 5 қойма бар, сондай-ақ экспонаттарды қалпына келтіру және консервациялау үшін зертхана құрылды.

Ұлттық мұражайда келушілерге арналған төрт көрме бөлімі бар: табиғат бөлімі, ежелгі және ортағасырлық тарих бөлімі, қазіргі және қазіргі заманғы тарих бөлімі, қолданбалы және бейнелеу өнері бөлімі бар.&lt;ref name=&quot;MURAZHAI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/about-us-en/
 |title = Біз туралы
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Тәжіктер – қызықты оқиғаларға толы бай тарихы бар ең көне халықтардың бірі. Екі мыңжылдық бойы тәжіктердің тарихы зороастризм, будда, эллинизм және ислам мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты. Тәжікстанның Ұлттық ежелгі мұражайында ұсынылған көптеген археологиялық олжалар бұған дәлел бола алады.

Мұражай [[2001 жыл]]ы [[Тәжікстан Республикасы]] Ғылым академиясының А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының негізінде ашылды. Мұражай экспозициясы институт жүргізген алпыс жылдық археологиялық экспедициялар барысында жиналған материалдардан тұрады. Коллекцияда керамиканың, тас бұйымдардың, металл мен шынының, зергерлік бұйымдардың, тұрмыстық заттардың, мүсін мен кескіндеменің шамамен 5 мың бірегей үлгілері бар. Алтын бөлмедегі үйлер - алтын және нумизматикалық коллекциялардың сирек кездесетін заттары, онда ондаған мың алтын, күміс, қола және мыс монеталары бар коллекция. 

Құлдара орманынан табылған және 1 950 000 мың жыл бұрынғы алғашқы адам жасаған артефакт мұражайдың ең көне экспонаты болып табылады. Мұражай ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Саразм ауыл шаруашылығы қонысынан алынған энеолит және қола дәуірінің артефактілеріне иелік ететініне мақтанады. Амудария өзенінің жағасындағы Тахт-и Сангин орнындағы (Хатлон облысы, Кубадион ауданы) қазба жұмыстары кезінде Оксус ғибадатханасынан табылған эллиндік кезеңге жататын олжалар ерекше. Александр Македонскийдің Геркулес бейнесіндегі портреті, Акинакес қынабы, аң аулау көріністері бейнеленген табақша және піл сүйегінен жасалған басқа да бұйымдар әлемдік өнердің шедеврлері болып табылады. Өзен құдайы Марсияның кішкентай мүсініне, сондай-ақ мүсін мен сәулет өнерінің үзінділеріне ерекше назар аударылады. Оксус ғибадатханасынан табылған олжалар екі мәдениеттің – жергілікті және ежелгі грек мәдениетінің синтезінің көрнекі мысалы болып табылады.

Мұражайда ұсынылған ежелгі Пенджикенттен ( 5-7 ғасырлар ) алынған қабырға суреттері әлемдік мәдениеттің Алтын қорына енген. Әлемнің ең танымал мұражайларында қойылған арфашының бейнесі осы коллекцияның гауһары болып табылады. Тәжікстанның басқа аймақтарынан: Бунжикат, Аджинаттепе, Кала-и Кафирниган және Хулбук сарайларының, ғибадатханалары мен монастырларының қабырға суреттері де қызықты. Келушілерді Бунжикаттың (Шахристан ауданы, [[Соғды облысы]]) ерте ортағасырлық жеріндегі билеуші сарайынан Фирдоусидің «Шахнама» эпикалық поэмасынан көріністермен безендірілген тимпанумның ойылуының шеберлігі таң қалдырады.

Әлемнің көптеген елдерінен келген буддистер мұражайдың ең таңғажайып көрікті жерлерінің бірі - саздан жасалған, шамамен 13 метрлік мүсін «Нирванадағы Буддаға» зиярат етеді, ол бүгінде әлемдегі буддизмнің ең ірі ежелгі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ол шамамен 1500 жыл бұрын жұмыс істеп тұрған және [[Тәжікстан]]ның оңтүстігіндегі [[Бохтар]] маңында орналасқан Аджинатеппа будда монастырында табылған.

Мұражай [[Тәжікстан]] астанасы [[Душанбе]]нің орталығындағы екі қабатты ғимаратта орналасқан. Оның көрмесі мен қорлары А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының ғылыми экспедицияларынан, сондай-ақ Ресей, Франция, Германия, Италия және т.б. ғалымдар қатысқан халықаралық археологиялық экспедициялардан алынған бірегей археологиялық материалдармен үнемі толықтырылып отырады.

Мұражай [[Душанбе]]дегі ең көп келушілер баратын мұражайлардың бірі. Туристер, мектеп оқушылары мен студенттер үшін көрікті жерлерді аралау және тақырыптық турлар ұйымдастырылады. Мұражай халықаралық көрмелерге қатысады.&lt;ref&gt;[https://ombt.tj/en Тәжікстан Ұлттық көне Мұражайы]&lt;/ref&gt;
== Жылдық келушілер ==
Осы мұражайға ресми сайтта 100 мың адам келгені айтылған.
Яғни оның:
* 92 838 мұражайға келушілер.
* 10 671 шетелдіктер.&lt;ref name=&quot;QI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/home-en/
 |title = Осорхонаи миллии Тоҷикистон
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1ze5awkr2a5t3fmdyqqesh9efqgoa6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586809</id>
      <parentid>3586803</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3586809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13191" sha1="nvtk5twt9502pvkt5qj9n5pyydj4sde" xml:space="preserve">
{{жедел жойылсын|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:17, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тәжікстан Ұлттық Мұражайы''' ({{lang-tg|Осорхонаи миллии Тоҷикистон}}) — [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ұлттық мұражай. Аумағы 24 000 км² шаршы ауданды құрайды.
[[Сурет:National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg|нобай|299px|center|Мұражайдың суреті ([[2013 жыл|2013 ж.]])]]
&lt;mapframe latitude=&quot;38.5634&quot; longitude=&quot;68.7991&quot; zoom=&quot;15&quot; width=&quot;300&quot; height=&quot;300&quot; marker=&quot;museum&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;Тәжікстан ұлттық музейі&quot;
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [68.7991, 38.5634]
  }
}
&lt;/mapframe&gt;
== Сипаттама ==
Мұражай 22 көрме залынан тұрады, онда тәжік тарихы мен өркениетінің ең үздік туындылары қойылған. Мұражай төрт бөлімге бөлінген: Табиғат, Ежелгі және ортағасырлық тарих, Қазіргі заман тарихы және Бейнелеу өнері.
Мұражайдың жертөлесінде орналасқан Табиғат бөлімі келушілерді жануарлар әлемімен, өсімдіктермен, климатпен, табиғи қорықтармен, тау жыныстарының үлгілерімен және Жердегі тіршіліктің шығу тегімен таныстырады.
Бірінші және екінші қабаттарда орналасқан Ежелгі тарих бөлімінде Тәжікстанның географиялық картасы, тас дәуірінің тарихи артефактілері, Саразм қонысы, зороастризм мәдениеті, өнердің әртүрлі түрлері, Ахаменид, Грек-Бактрия, Кошан, Сасанид, Саманиид, Қараханид, Шағатай, Тимурид және Маңғыт дәуірлерінің тиындары ұсынылған. Сондай-ақ, көрмелерге ежелгі Панджкенттен қалған жәдігерлер, қыш бұйымдар және қабырға суреттері кіреді.
Екінші қабат Саманидтер дәуірінен қалған артефактілерден басталады, онда Хулбук бекінісінен табылған заттар, қыш ыдыстар, жазулар, Искадардың ағаш михрабы, қыш бұйымдар, мыс бұйымдар, қару-жарақтар және каллиграфия үлгілері көрсетілген.
Қазіргі заманғы тарих залында Тәжікстанның соңғы тарихына қатысты материалдар, Кеңес дәуірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңді қамтиды.
Арнайы көрме залында [[Тәжікстан]] президентіне сыйға тартылған сыйлықтар қойылған.
Бейнелеу өнері бөлімінде [[Тәжікстан]] табиғатын бейнелейтін портреттер, пейзаждық картиналар және 1930 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі тәжік суретшілерінің мүсіндері бар. Бұл экспонаттар келушілерге тәжік бейнелеу өнерінің дамуын әртүрлі тарихи кезеңдер арқылы бақылауға мүмкіндік береді.
Ұлттық мұражай [[Душанбе]] қаласының орталығында орналасқан және күн сайын таңғы 8:00-ден кешкі 6:00-ге дейін ашық болады.&lt;ref&gt;[https://www.ecieco.org/fa/article/43/National-Museum-of-Tajikistan Тәжікстан Ұлттық Мұражайы (موزه ملی تاجیکستان)]&lt;/ref&gt;

[[Тәжікстан Республикасы]] Президентінің Әкімшілігінің «Ұлттық мұражай» мемлекеттік мекемесі Тәжікстан Республикасы Президентінің [[2011 жыл]]ғы [[27 шілде]]дегі №1094 Жарлығына сәйкес құрылған. Мұражайдың жалпы ауданы 24 000 м2 құрайды , оның ішінде 15 000 м2 көрмеге арналған. Мұражайда тәжік халқының ежелгі тарихы мен бай мәдениетін көрсететін 22 көрме залы бар. Мұражайда экспонаттарды сақтауға арналған 5 қойма бар, сондай-ақ экспонаттарды қалпына келтіру және консервациялау үшін зертхана құрылды.

Ұлттық мұражайда келушілерге арналған төрт көрме бөлімі бар: табиғат бөлімі, ежелгі және ортағасырлық тарих бөлімі, қазіргі және қазіргі заманғы тарих бөлімі, қолданбалы және бейнелеу өнері бөлімі бар.&lt;ref name=&quot;MURAZHAI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/about-us-en/
 |title = Біз туралы
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Тәжіктер – қызықты оқиғаларға толы бай тарихы бар ең көне халықтардың бірі. Екі мыңжылдық бойы тәжіктердің тарихы зороастризм, будда, эллинизм және ислам мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты. Тәжікстанның Ұлттық ежелгі мұражайында ұсынылған көптеген археологиялық олжалар бұған дәлел бола алады.

Мұражай [[2001 жыл]]ы [[Тәжікстан Республикасы]] Ғылым академиясының А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының негізінде ашылды. Мұражай экспозициясы институт жүргізген алпыс жылдық археологиялық экспедициялар барысында жиналған материалдардан тұрады. Коллекцияда керамиканың, тас бұйымдардың, металл мен шынының, зергерлік бұйымдардың, тұрмыстық заттардың, мүсін мен кескіндеменің шамамен 5 мың бірегей үлгілері бар. Алтын бөлмедегі үйлер - алтын және нумизматикалық коллекциялардың сирек кездесетін заттары, онда ондаған мың алтын, күміс, қола және мыс монеталары бар коллекция. 

Құлдара орманынан табылған және 1 950 000 мың жыл бұрынғы алғашқы адам жасаған артефакт мұражайдың ең көне экспонаты болып табылады. Мұражай ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Саразм ауыл шаруашылығы қонысынан алынған энеолит және қола дәуірінің артефактілеріне иелік ететініне мақтанады. Амудария өзенінің жағасындағы Тахт-и Сангин орнындағы (Хатлон облысы, Кубадион ауданы) қазба жұмыстары кезінде Оксус ғибадатханасынан табылған эллиндік кезеңге жататын олжалар ерекше. Александр Македонскийдің Геркулес бейнесіндегі портреті, Акинакес қынабы, аң аулау көріністері бейнеленген табақша және піл сүйегінен жасалған басқа да бұйымдар әлемдік өнердің шедеврлері болып табылады. Өзен құдайы Марсияның кішкентай мүсініне, сондай-ақ мүсін мен сәулет өнерінің үзінділеріне ерекше назар аударылады. Оксус ғибадатханасынан табылған олжалар екі мәдениеттің – жергілікті және ежелгі грек мәдениетінің синтезінің көрнекі мысалы болып табылады.

Мұражайда ұсынылған ежелгі Пенджикенттен ( 5-7 ғасырлар ) алынған қабырға суреттері әлемдік мәдениеттің Алтын қорына енген. Әлемнің ең танымал мұражайларында қойылған арфашының бейнесі осы коллекцияның гауһары болып табылады. Тәжікстанның басқа аймақтарынан: Бунжикат, Аджинаттепе, Кала-и Кафирниган және Хулбук сарайларының, ғибадатханалары мен монастырларының қабырға суреттері де қызықты. Келушілерді Бунжикаттың (Шахристан ауданы, [[Соғды облысы]]) ерте ортағасырлық жеріндегі билеуші сарайынан Фирдоусидің «Шахнама» эпикалық поэмасынан көріністермен безендірілген тимпанумның ойылуының шеберлігі таң қалдырады.

Әлемнің көптеген елдерінен келген буддистер мұражайдың ең таңғажайып көрікті жерлерінің бірі - саздан жасалған, шамамен 13 метрлік мүсін «Нирванадағы Буддаға» зиярат етеді, ол бүгінде әлемдегі буддизмнің ең ірі ежелгі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ол шамамен 1500 жыл бұрын жұмыс істеп тұрған және [[Тәжікстан]]ның оңтүстігіндегі [[Бохтар]] маңында орналасқан Аджинатеппа будда монастырында табылған.

Мұражай [[Тәжікстан]] астанасы [[Душанбе]]нің орталығындағы екі қабатты ғимаратта орналасқан. Оның көрмесі мен қорлары А. Дониш атындағы Тарих, археология және этнография институтының ғылыми экспедицияларынан, сондай-ақ Ресей, Франция, Германия, Италия және т.б. ғалымдар қатысқан халықаралық археологиялық экспедициялардан алынған бірегей археологиялық материалдармен үнемі толықтырылып отырады.

Мұражай [[Душанбе]]дегі ең көп келушілер баратын мұражайлардың бірі. Туристер, мектеп оқушылары мен студенттер үшін көрікті жерлерді аралау және тақырыптық турлар ұйымдастырылады. Мұражай халықаралық көрмелерге қатысады.&lt;ref&gt;[https://ombt.tj/en Тәжікстан Ұлттық көне Мұражайы]&lt;/ref&gt;
== Жылдық келушілер ==
Осы мұражайға ресми сайтта 100 мың адам келгені айтылған.
Яғни оның:
* 92 838 мұражайға келушілер.
* 10 671 шетелдіктер.&lt;ref name=&quot;QI&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://osorkhonaimilliidip.tj/en/home-en/
 |title = Осорхонаи миллии Тоҷикистон
 |website = osorkhonaimilliidip.tj
 |access-date =
}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>nvtk5twt9502pvkt5qj9n5pyydj4sde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Душанбе Ұлттық Музейі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779387</id>
    <redirect title="Душанбе Ұлттық Мұражайы" />
    <revision>
      <id>3586716</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>MuratbekErkebulan [[Душанбе Ұлттық Музейі]] бетін [[Душанбе Ұлттық Мұражайы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="8a0kvoawmnrpz4hkdpfh8rr0k0519se" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Душанбе Ұлттық Мұражайы]]</text>
      <sha1>8a0kvoawmnrpz4hkdpfh8rr0k0519se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік елтаңба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779388</id>
    <redirect title="Елтаңба" />
    <revision>
      <id>3586720</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>1nter pares [[Мемлекеттік елтаңба]] бетін [[Елтаңба]] деген бағыттау үстіне жылжытты: Қайтару</comment>
      <origin>3586720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="exvua1255kd2vdvuyezlqd02qs2i4cj" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Елтаңба]]</text>
      <sha1>exvua1255kd2vdvuyezlqd02qs2i4cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмір, қолбасшы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779389</id>
    <redirect title="Әмір (қолбасшы)" />
    <revision>
      <id>3586722</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>TalgatSnow [[Әмір, қолбасшы]] бетін [[Әмір (қолбасшы)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="peageqaus8tco2f0dw86z90pjdth1ig" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Әмір (қолбасшы)]]</text>
      <sha1>peageqaus8tco2f0dw86z90pjdth1ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айбек (мәмлүк сұлтаны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779390</id>
    <redirect title="Муизз Ізз әд-Дин Айбек" />
    <revision>
      <id>3586733</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Муизз Ізз әд-Дин Айбек]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3586733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="3syj91t37d46zetrmkvxk54qmmrc6fs" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Муизз Ізз әд-Дин Айбек]]</text>
      <sha1>3syj91t37d46zetrmkvxk54qmmrc6fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фидес — Мажарстан азаматтық одағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779391</id>
    <revision>
      <id>3586736</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — Мажарстандық ультраоңшыл консервативті саяси партия, елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия бол...</comment>
      <origin>3586736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15914" sha1="l9xstcrp8p7ymogl3prz670rv1x1rzx" xml:space="preserve">'''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — Мажарстандық ультраоңшыл консервативті саяси партия, елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия болды және Мемлекеттік жиналыста депутаттық мандаттардың басым көпшілігіне ие болды.

== Жас демократтар альянсы (1988—1995) ==
1988 жылғы 30 наурызда 37 антикоммунистік студент Жас демократтар альянсын ({{Lang-hu|'''F'''iatal '''D'''emokraták '''S'''zövetsége}}), қысқаша '''Фидес''' ({{Lang-hu|Fidesz}}) партиясын құрды. 1990 жылы Мажарстанның коммунизмнен кейінгі кезеңдегі алғашқы еркін парламенттік сайлауында Альянс 8,95% дауыс жинап, 22 депутаттан тұратын өз фракциясын құрды. 1992 жылы партия [[Либералды интернационал]]ға қабылданды. 

1992–93 жылдары партия вице-президенті [[Виктор Орбан]] мен [[Габор Фодор]] бастаған либералды топ арасындағы ішкі тартыста Орбан жеңіске жетті. Бұл партияның оңшыл консервативті бағытқа ауысуына жол ашты. Осыдан кейін Фодор бастаған либералды қанат партиядан кетіп, [[Еркін демократтар альянсы]]на қосылды.

Ішкі іріткі салдарынан 1994 жылғы сайлауда Фидес небары 7,02% дауыс пен 20 мандатқа ие болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы (1995—2003) ==
1995 жылы Жас демократтар одағы атауын Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы ({{Lang-hu|Fidesz—MPP}}) деп өзгертті. 1998 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда партия жеңіске ие болды; ол 28,18% дауыс жинап, парламенттегі 386 орынның 148-ін алды. [[Тәуелсіз ұсақ қожалықтар партиясы]]мен және [[Мажарстан демократиялық форумы]]мен коалиция құра отырып, Фидес өзінің жетекшісі, сол кезде 35 жастағы Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2000 жылдың соңында партияның саяси бағытын өзгерту процесі аяқталды. Қараша айында Фидес Либералды интернационалдан шығып, [[Еуропалық халық партиясы]]на қосылды. Сол жылдың желтоқсанында партия [[Еуропалық демократиялық одақ]]тың мүшесі болды.

2002 жылғы сайлауда Фидес 41,07% дауыс жинап, парламенттегі өкілдігін 147 депутаттан 164-ке дейін арттырса да, басқарушы коалиция жалпы есепте небары 188 мандат алды. Соның салдарынан партия биліктен кетіп, оппозицияға ауысуға мәжбүр болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық одағы (2003 жылдан бастап) ==
[[Сурет:Kampánystart (2).jpg|солға|нобай|275x275 нүкте|«Фидес» партиясының 2022 жылғы сайлауалды үгіт-насихаты]]
2003 жылы партия атауы Фидес — Мажарстан азаматтық одағы болып өзгертілді. Сонымен қатар, жаңа жарғы қабылданып, оған сәйкес партия төрағасының өкілеттіктері кеңейтілді. Жаңартылған ұйымның басшысы болып Виктор Орбан қайта сайланды. 

Партия 2004 жылғы [[Еуропалық парламент]] сайлауында 47,4% дауыс жинап, 12 мандатқа ие болды, бұл Мажарстанға тиесілі орындардың жартысын құрады. 2006 жылғы сәуірдегі парламенттік сайлауда Фидес [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]]мен (ХДХП) коалиция құрып қатысқанымен, үкіметті жасақтай алмады. Екі партия бірігіп 42,03% дауыс жинап, 164 мандат алды, оның 141-і Фидеске тиесілі болды. 

2009 жылғы Еуропарламент сайлауында Фидес—ХДХП коалициясы 56,4% дауыспен зор жеңіске жетіп, Мажарстанға бөлінген 22 мандаттың 14-ін иеленді (13 орын — Фидес, 1 орын — ХДХП).

2010 жылғы парламенттік сайлауда ХДХП-мен коалиция құрған партия дауыс берудің бірінші айналымда — ақ орындардың басым бөлігіне ие болды (386 орынның 206-сы). Фидес—ХДХП кандидаттары 176 бір мандатты округтің 119-ында абсолютті көпшілік дауысқа ие болса, қалған 57 округтің 56-сында салыстырмалы басымдыққа ие болды. Екінші айналымда Фидес—ХДХП кандидаттары қалған 57 округтің 53-інде жеңіске жетті. Нәтижесінде Фидес бастаған коалиция 386 орынның 263-ін (68,1%) иеленді, оның 226-сы тікелей Фидеске тиесілі болды. Сайлаудан кейін коалиция Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2010 жылғы 29 маусымда Мажарстан парламенті елдің жаңа президенті етіп Фидес өкілі [[Пал Шмитт]]і сайлады. Оның диссертациясындағы плагиат жанжалына байланысты отставкаға кетуінен кейін, 2012 жылғы 2 мамырда Мажарстанның жаңа президенті болып Фидес өкілі [[Янош Адер]] сайланды.

Одақтастарымен бірге конституциялық көпшілікке ие болған Фидес 2012 жылы күшіне енген жаңа Конституцияның қабылдануына бастамашы болды. Жаңа Конституцияда мажар халқын «Құдай мен христиандық» біріктіретіні айтылған. Мемлекетке адам өмірін қорғау міндеті жүктелді; бұл ретте өмір құрсаққа біткен сәттен бастап ({{Lang-hu|fogantatástól}}) қорғалуға жатады, бұл түсік жасату құқығын шектеуге конституциялық негіз қалады. Неке Конституцияда ер мен әйелдің одағы ретінде бекітілді.

2014 жылдың шілдесінде партия жетекшісі Орбан либералды демократияны Ресей, Түркия, Қытай және Сингапур үлгісіндегі мемлекеттік құрылым моделіне ауыстыруға, ал әлеуметтік мемлекетті «еңбек мемлекетіне» айналдыруға шақырды.

2016 жылы Виктор Орбан бастаған партия Еуропалық одақ ұсынған [[Мажарстандағы көші-қон квоталары бойынша референдум (2016)|босқындарды орналастыру квоталарына қатысты референдум]] өткізуге бастамашы болды. Партия Мажарстан аумағында босқындардың қоныстануына қарсы белсенді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|title=Референдум против расселения мигрантов в Венгрии — по следам «двухвостой собаки»|author=Желтов М. В.|date=2016-11-05|work=ИнтерИзбирком|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123185638/http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 3 наурызда «Фидес» партиясы Еуропалық парламенттегі Еуропалық халықтық партия (ЕХП) фракциясынан шықты, ал 18 наурызда Еуропалық халықтық партия құрамынан біржола кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Iván András, Körömi Csongor|url=https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol|title=Kilép a Fidesz az Európai Néppártból|lang=hu|website=Telex.hu|publisher=Van Másik Kft.|date=2021-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-18|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318155912/https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol}}&lt;/ref&gt;

Кейбір оппозициялық саясаттанушылардың бағалауынша, 2010 жылдан бастап Виктор Орбан мен «Фидес» партиясы Мажарстанда «[[мафиялық мемлекет]]&lt;nowiki/&gt;» құрған. Олардың пайымдауынша, елдегі билік толықтай партиямен және Орбанмен жеке байланыстағы тар топтың қолына шоғырланған.&lt;ref&gt;''[[Мадьяр, Балинт]]''. Анатомия посткоммунистического мафиозного государства: На примере Венгрии / Пер. с венг. П. Борисова. (Библиотека [[Неприкосновенный запас (журнал)|журнала «Неприкосновенный запас»]]) — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2016. — 392 с.; Twenty-Five Sides of a Post-Communist Mafia State. Edited by Bálint Magyar and Júlia Vásárhelyi. — Budapest: Central European University Press; Noran Libro, 2017. — 660 p.&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылым ==
Мажарстан азаматтық одағы әр сайлау округіне негізделген сайлау округтік бірлестіктерінен (''választókerületi szervezet'') тұрады, ал сайлау округтік бірлестіктері әр қауымдастық деңгейіндегі жергілікті бірлестіктерден (''helyi szervezet'') құралады.

Жоғарғы орган — Конгресс (''Kongresszus''), конгрестер арасында — Ұлттық кеңес (''Országos Választmány''), ұлттық кеңестер арасында — Ұлттық басқарма (''Országos Elnökség''), бақылау органы — Мандаттар, жарғылар және мүдделер қақтығысы жөніндегі комитет (''Mandátumvizsgáló, Ügyrendi− és összeférhetetlenségi bizottság'') және Этика комитеті (''Etikai Bizottság''), тексеру органы — Тексеру комитеті (''Számvizsgáló Bizottság'').

Жастар ұйымы — Фиделитас (''Fidelitas'').

== Сын ==
Партияның саясаты жиі «оңшыл популизм» және «демократиялық регрессия» ұғымдарымен сипатталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://china-cee.eu/2025/06/24/historical-soil-and-real-choices-the-evolution-of-hungarian-party-politics-and-the-rise-of-fidesz/|title=Historical Soil and Real Choices: The Evolution of Hungarian Party Politics and the Rise of Fidesz – China-CEE Institute|lang=en-GB|date=2025-06-24|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt; [[Freedom House]] мәліметтері бойынша, 2010 жылы билікке келгеннен бері «Фидес» партиясы елдің тәуелсіз институттарына бақылауды күшейтуге мүмкіндік беретін конституциялық және құқықтық өзгерістер енгізді. «Фидес» үкіметі мигранттарға қарсы және [[АнтиЛГБТ риторикасы|ЛГБТ-ға қарсы]] саясатты ұстанып, оппозициялық топтардың, журналистердің, университеттердің және партияны сынайтын үкіметтік емес ұйымдардың жұмысына кедергі келтіретін заңдарды қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/hungary/freedom-world/2025|title=Hungary: Freedom in the World 2025 Country Report|lang=en|website=Freedom House|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер == 
* {{Ресми сайт}}
* [http://www.fidesz.hu/hirek/2007-01-11/a-fidesz-magyar-polgari-szovetseg-alapszabalya/index.php?menu=letoltes&amp;letoltesid=1210 Фидес жарғысы]

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Консервативті партиялар]]
[[Санат:Әлеуметтік-консервативті партиялар]]
[[Санат:Христиан-демократиялық партиялар]]
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл партиялар]]
[[Санат:Мажарстандағы оңшылдар]]
[[Санат:Құқықтық-популистік саяси партиялар]]
[[Санат:Еуроскептикалық партиялар]]
[[Санат:Антигендер қозғалысы]]
[[Санат:Христиандық анти-ЛГБТ ұйымдары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Антиглобалистік саяси партиялар]]
[[Санат:Протекционизм]]</text>
      <sha1>l9xstcrp8p7ymogl3prz670rv1x1rzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586744</id>
      <parentid>3586736</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3586744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18318" sha1="01o9k4gnvvhox5f0ftmvthl9ug0g4gm" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Фидес — Мажарстан азаматтық одағы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Fidesz – Magyar Polgári Szövetség}}
| аббревиатура   = Fidesz
| логотипі       = Fidesz 2015.svg
| логотип ені    = 200px
| сурет атауы    = Фидес логотипі
| партия түсі    = #FF6A00
| басшысы        = [[Виктор Орбан]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Виктор Орбан]], [[Габор Фодор]], [[Ласло Кёвер]], Иштван Байкай, Жолт Байер, Тамаш Дойч, Жолт Немет және Йожеф Сайер
| құрылуы        = [[30 наурыз]] [[1988]]
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Visi Imre utca 6, 1089, [[Будапешт]]
| идеологиясы    = [[орбанизм]], &lt;br&gt; [[оңшыл популизм]], [[еуроскептицизм]]
| интернационалы = [[Центристтік демократиялық интернационал]], &lt;br&gt; [[Patriots.eu]]
| одақтастар        = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]] (ХДХП)
| жастар ұйымы      = Fidelitas
| мүшелер саны      = 40 320 адам ([[2011]])
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|55|199|#FF6A00}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мажарстан Мемлекеттік жиналысы|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|10|21|#FF6A00}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = «Фидес» партиясының мүшелері
| ресми сайты       = http://www.fidesz.hu
}}
'''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — Мажарстандық ультраоңшыл консервативті саяси партия, елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия болды және Мемлекеттік жиналыста депутаттық мандаттардың басым көпшілігіне ие болды.

== Жас демократтар альянсы (1988—1995) ==
1988 жылғы 30 наурызда 37 антикоммунистік студент Жас демократтар альянсын ({{Lang-hu|'''F'''iatal '''D'''emokraták '''S'''zövetsége}}), қысқаша '''Фидес''' ({{Lang-hu|Fidesz}}) партиясын құрды. 1990 жылы Мажарстанның коммунизмнен кейінгі кезеңдегі алғашқы еркін парламенттік сайлауында Альянс 8,95% дауыс жинап, 22 депутаттан тұратын өз фракциясын құрды. 1992 жылы партия [[Либералды интернационал]]ға қабылданды. 

1992–93 жылдары партия вице-президенті [[Виктор Орбан]] мен [[Габор Фодор]] бастаған либералды топ арасындағы ішкі тартыста Орбан жеңіске жетті. Бұл партияның оңшыл консервативті бағытқа ауысуына жол ашты. Осыдан кейін Фодор бастаған либералды қанат партиядан кетіп, [[Еркін демократтар альянсы]]на қосылды.

Ішкі іріткі салдарынан 1994 жылғы сайлауда Фидес небары 7,02% дауыс пен 20 мандатқа ие болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы (1995—2003) ==
1995 жылы Жас демократтар одағы атауын Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы ({{Lang-hu|Fidesz—MPP}}) деп өзгертті. 1998 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда партия жеңіске ие болды; ол 28,18% дауыс жинап, парламенттегі 386 орынның 148-ін алды. [[Тәуелсіз ұсақ қожалықтар партиясы]]мен және [[Мажарстан демократиялық форумы]]мен коалиция құра отырып, Фидес өзінің жетекшісі, сол кезде 35 жастағы Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2000 жылдың соңында партияның саяси бағытын өзгерту процесі аяқталды. Қараша айында Фидес Либералды интернационалдан шығып, [[Еуропалық халық партиясы]]на қосылды. Сол жылдың желтоқсанында партия [[Еуропалық демократиялық одақ]]тың мүшесі болды.

2002 жылғы сайлауда Фидес 41,07% дауыс жинап, парламенттегі өкілдігін 147 депутаттан 164-ке дейін арттырса да, басқарушы коалиция жалпы есепте небары 188 мандат алды. Соның салдарынан партия биліктен кетіп, оппозицияға ауысуға мәжбүр болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық одағы (2003 жылдан бастап) ==
[[Сурет:Kampánystart (2).jpg|солға|нобай|275x275 нүкте|«Фидес» партиясының 2022 жылғы сайлауалды үгіт-насихаты]]
2003 жылы партия атауы Фидес — Мажарстан азаматтық одағы болып өзгертілді. Сонымен қатар, жаңа жарғы қабылданып, оған сәйкес партия төрағасының өкілеттіктері кеңейтілді. Жаңартылған ұйымның басшысы болып Виктор Орбан қайта сайланды. 

Партия 2004 жылғы [[Еуропалық парламент]] сайлауында 47,4% дауыс жинап, 12 мандатқа ие болды, бұл Мажарстанға тиесілі орындардың жартысын құрады. 2006 жылғы сәуірдегі парламенттік сайлауда Фидес [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]]мен (ХДХП) коалиция құрып қатысқанымен, үкіметті жасақтай алмады. Екі партия бірігіп 42,03% дауыс жинап, 164 мандат алды, оның 141-і Фидеске тиесілі болды. 

2009 жылғы Еуропарламент сайлауында Фидес—ХДХП коалициясы 56,4% дауыспен зор жеңіске жетіп, Мажарстанға бөлінген 22 мандаттың 14-ін иеленді (13 орын — Фидес, 1 орын — ХДХП).

2010 жылғы парламенттік сайлауда ХДХП-мен коалиция құрған партия дауыс берудің бірінші айналымда — ақ орындардың басым бөлігіне ие болды (386 орынның 206-сы). Фидес—ХДХП кандидаттары 176 бір мандатты округтің 119-ында абсолютті көпшілік дауысқа ие болса, қалған 57 округтің 56-сында салыстырмалы басымдыққа ие болды. Екінші айналымда Фидес—ХДХП кандидаттары қалған 57 округтің 53-інде жеңіске жетті. Нәтижесінде Фидес бастаған коалиция 386 орынның 263-ін (68,1%) иеленді, оның 226-сы тікелей Фидеске тиесілі болды. Сайлаудан кейін коалиция Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2010 жылғы 29 маусымда Мажарстан парламенті елдің жаңа президенті етіп Фидес өкілі [[Пал Шмитт]]і сайлады. Оның диссертациясындағы плагиат жанжалына байланысты отставкаға кетуінен кейін, 2012 жылғы 2 мамырда Мажарстанның жаңа президенті болып Фидес өкілі [[Янош Адер]] сайланды.

Одақтастарымен бірге конституциялық көпшілікке ие болған Фидес 2012 жылы күшіне енген жаңа Конституцияның қабылдануына бастамашы болды. Жаңа Конституцияда мажар халқын «Құдай мен христиандық» біріктіретіні айтылған. Мемлекетке адам өмірін қорғау міндеті жүктелді; бұл ретте өмір құрсаққа біткен сәттен бастап ({{Lang-hu|fogantatástól}}) қорғалуға жатады, бұл түсік жасату құқығын шектеуге конституциялық негіз қалады. Неке Конституцияда ер мен әйелдің одағы ретінде бекітілді.

2014 жылдың шілдесінде партия жетекшісі Орбан либералды демократияны Ресей, Түркия, Қытай және Сингапур үлгісіндегі мемлекеттік құрылым моделіне ауыстыруға, ал әлеуметтік мемлекетті «еңбек мемлекетіне» айналдыруға шақырды.

2016 жылы Виктор Орбан бастаған партия Еуропалық одақ ұсынған [[Мажарстандағы көші-қон квоталары бойынша референдум (2016)|босқындарды орналастыру квоталарына қатысты референдум]] өткізуге бастамашы болды. Партия Мажарстан аумағында босқындардың қоныстануына қарсы белсенді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|title=Референдум против расселения мигрантов в Венгрии — по следам «двухвостой собаки»|author=Желтов М. В.|date=2016-11-05|work=ИнтерИзбирком|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123185638/http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 3 наурызда «Фидес» партиясы Еуропалық парламенттегі Еуропалық халықтық партия (ЕХП) фракциясынан шықты, ал 18 наурызда Еуропалық халықтық партия құрамынан біржола кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Iván András, Körömi Csongor|url=https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol|title=Kilép a Fidesz az Európai Néppártból|lang=hu|website=Telex.hu|publisher=Van Másik Kft.|date=2021-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-18|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318155912/https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol}}&lt;/ref&gt;

Кейбір оппозициялық саясаттанушылардың бағалауынша, 2010 жылдан бастап Виктор Орбан мен «Фидес» партиясы Мажарстанда «[[мафиялық мемлекет]]&lt;nowiki/&gt;» құрған. Олардың пайымдауынша, елдегі билік толықтай партиямен және Орбанмен жеке байланыстағы тар топтың қолына шоғырланған.&lt;ref&gt;''[[Мадьяр, Балинт]]''. Анатомия посткоммунистического мафиозного государства: На примере Венгрии / Пер. с венг. П. Борисова. (Библиотека [[Неприкосновенный запас (журнал)|журнала «Неприкосновенный запас»]]) — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2016. — 392 с.; Twenty-Five Sides of a Post-Communist Mafia State. Edited by Bálint Magyar and Júlia Vásárhelyi. — Budapest: Central European University Press; Noran Libro, 2017. — 660 p.&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылым ==
Мажарстан азаматтық одағы әр сайлау округіне негізделген сайлау округтік бірлестіктерінен (''választókerületi szervezet'') тұрады, ал сайлау округтік бірлестіктері әр қауымдастық деңгейіндегі жергілікті бірлестіктерден (''helyi szervezet'') құралады.

Жоғарғы орган — Конгресс (''Kongresszus''), конгрестер арасында — Ұлттық кеңес (''Országos Választmány''), ұлттық кеңестер арасында — Ұлттық басқарма (''Országos Elnökség''), бақылау органы — Мандаттар, жарғылар және мүдделер қақтығысы жөніндегі комитет (''Mandátumvizsgáló, Ügyrendi− és összeférhetetlenségi bizottság'') және Этика комитеті (''Etikai Bizottság''), тексеру органы — Тексеру комитеті (''Számvizsgáló Bizottság'').

Жастар ұйымы — Фиделитас (''Fidelitas'').

== Сын ==
Партияның саясаты жиі «оңшыл популизм» және «демократиялық регрессия» ұғымдарымен сипатталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://china-cee.eu/2025/06/24/historical-soil-and-real-choices-the-evolution-of-hungarian-party-politics-and-the-rise-of-fidesz/|title=Historical Soil and Real Choices: The Evolution of Hungarian Party Politics and the Rise of Fidesz – China-CEE Institute|lang=en-GB|date=2025-06-24|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt; [[Freedom House]] мәліметтері бойынша, 2010 жылы билікке келгеннен бері «Фидес» партиясы елдің тәуелсіз институттарына бақылауды күшейтуге мүмкіндік беретін конституциялық және құқықтық өзгерістер енгізді. «Фидес» үкіметі мигранттарға қарсы және [[АнтиЛГБТ риторикасы|ЛГБТ-ға қарсы]] саясатты ұстанып, оппозициялық топтардың, журналистердің, университеттердің және партияны сынайтын үкіметтік емес ұйымдардың жұмысына кедергі келтіретін заңдарды қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/hungary/freedom-world/2025|title=Hungary: Freedom in the World 2025 Country Report|lang=en|website=Freedom House|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер == 
* {{Ресми сайт}}
* [http://www.fidesz.hu/hirek/2007-01-11/a-fidesz-magyar-polgari-szovetseg-alapszabalya/index.php?menu=letoltes&amp;letoltesid=1210 Фидес жарғысы]

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Консервативті партиялар]]
[[Санат:Әлеуметтік-консервативті партиялар]]
[[Санат:Христиан-демократиялық партиялар]]
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл партиялар]]
[[Санат:Мажарстандағы оңшылдар]]
[[Санат:Құқықтық-популистік саяси партиялар]]
[[Санат:Еуроскептикалық партиялар]]
[[Санат:Антигендер қозғалысы]]
[[Санат:Христиандық анти-ЛГБТ ұйымдары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Антиглобалистік саяси партиялар]]
[[Санат:Протекционизм]]</text>
      <sha1>01o9k4gnvvhox5f0ftmvthl9ug0g4gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586749</id>
      <parentid>3586744</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3586749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18317" sha1="erqbv2zrnpdsh3esj8xdn32covlge85" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Фидес — Мажарстан азаматтық одағы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Fidesz – Magyar Polgári Szövetség}}
| аббревиатура   = Fidesz
| логотипі       = Fidesz 2015.svg
| логотип ені    = 200px
| сурет атауы    = Фидес логотипі
| партия түсі    = #FF6A00
| басшысы        = [[Виктор Орбан]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Виктор Орбан]], [[Габор Фодор]], [[Ласло Кёвер]], Иштван Байкай, Жолт Байер, Тамаш Дойч, Жолт Немет және Йожеф Сайер
| құрылуы        = [[30 наурыз]] [[1988]]
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Visi Imre utca 6, 1089, [[Будапешт]]
| идеологиясы    = [[орбанизм]], &lt;br&gt; [[оңшыл популизм]], [[еуроскептицизм]]
| интернационалы = [[Центристтік демократиялық интернационал]] &lt;br&gt; [[Patriots.eu]]
| одақтастар        = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]] (ХДХП)
| жастар ұйымы      = Fidelitas
| мүшелер саны      = 40 320 адам ([[2011]])
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|55|199|#FF6A00}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мажарстан Мемлекеттік жиналысы|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|10|21|#FF6A00}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = «Фидес» партиясының мүшелері
| ресми сайты       = http://www.fidesz.hu
}}
'''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — Мажарстандық ультраоңшыл консервативті саяси партия, елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия болды және Мемлекеттік жиналыста депутаттық мандаттардың басым көпшілігіне ие болды.

== Жас демократтар альянсы (1988—1995) ==
1988 жылғы 30 наурызда 37 антикоммунистік студент Жас демократтар альянсын ({{Lang-hu|'''F'''iatal '''D'''emokraták '''S'''zövetsége}}), қысқаша '''Фидес''' ({{Lang-hu|Fidesz}}) партиясын құрды. 1990 жылы Мажарстанның коммунизмнен кейінгі кезеңдегі алғашқы еркін парламенттік сайлауында Альянс 8,95% дауыс жинап, 22 депутаттан тұратын өз фракциясын құрды. 1992 жылы партия [[Либералды интернационал]]ға қабылданды. 

1992–93 жылдары партия вице-президенті [[Виктор Орбан]] мен [[Габор Фодор]] бастаған либералды топ арасындағы ішкі тартыста Орбан жеңіске жетті. Бұл партияның оңшыл консервативті бағытқа ауысуына жол ашты. Осыдан кейін Фодор бастаған либералды қанат партиядан кетіп, [[Еркін демократтар альянсы]]на қосылды.

Ішкі іріткі салдарынан 1994 жылғы сайлауда Фидес небары 7,02% дауыс пен 20 мандатқа ие болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы (1995—2003) ==
1995 жылы Жас демократтар одағы атауын Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы ({{Lang-hu|Fidesz—MPP}}) деп өзгертті. 1998 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда партия жеңіске ие болды; ол 28,18% дауыс жинап, парламенттегі 386 орынның 148-ін алды. [[Тәуелсіз ұсақ қожалықтар партиясы]]мен және [[Мажарстан демократиялық форумы]]мен коалиция құра отырып, Фидес өзінің жетекшісі, сол кезде 35 жастағы Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2000 жылдың соңында партияның саяси бағытын өзгерту процесі аяқталды. Қараша айында Фидес Либералды интернационалдан шығып, [[Еуропалық халық партиясы]]на қосылды. Сол жылдың желтоқсанында партия [[Еуропалық демократиялық одақ]]тың мүшесі болды.

2002 жылғы сайлауда Фидес 41,07% дауыс жинап, парламенттегі өкілдігін 147 депутаттан 164-ке дейін арттырса да, басқарушы коалиция жалпы есепте небары 188 мандат алды. Соның салдарынан партия биліктен кетіп, оппозицияға ауысуға мәжбүр болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық одағы (2003 жылдан бастап) ==
[[Сурет:Kampánystart (2).jpg|солға|нобай|275x275 нүкте|«Фидес» партиясының 2022 жылғы сайлауалды үгіт-насихаты]]
2003 жылы партия атауы Фидес — Мажарстан азаматтық одағы болып өзгертілді. Сонымен қатар, жаңа жарғы қабылданып, оған сәйкес партия төрағасының өкілеттіктері кеңейтілді. Жаңартылған ұйымның басшысы болып Виктор Орбан қайта сайланды. 

Партия 2004 жылғы [[Еуропалық парламент]] сайлауында 47,4% дауыс жинап, 12 мандатқа ие болды, бұл Мажарстанға тиесілі орындардың жартысын құрады. 2006 жылғы сәуірдегі парламенттік сайлауда Фидес [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]]мен (ХДХП) коалиция құрып қатысқанымен, үкіметті жасақтай алмады. Екі партия бірігіп 42,03% дауыс жинап, 164 мандат алды, оның 141-і Фидеске тиесілі болды. 

2009 жылғы Еуропарламент сайлауында Фидес—ХДХП коалициясы 56,4% дауыспен зор жеңіске жетіп, Мажарстанға бөлінген 22 мандаттың 14-ін иеленді (13 орын — Фидес, 1 орын — ХДХП).

2010 жылғы парламенттік сайлауда ХДХП-мен коалиция құрған партия дауыс берудің бірінші айналымда — ақ орындардың басым бөлігіне ие болды (386 орынның 206-сы). Фидес—ХДХП кандидаттары 176 бір мандатты округтің 119-ында абсолютті көпшілік дауысқа ие болса, қалған 57 округтің 56-сында салыстырмалы басымдыққа ие болды. Екінші айналымда Фидес—ХДХП кандидаттары қалған 57 округтің 53-інде жеңіске жетті. Нәтижесінде Фидес бастаған коалиция 386 орынның 263-ін (68,1%) иеленді, оның 226-сы тікелей Фидеске тиесілі болды. Сайлаудан кейін коалиция Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2010 жылғы 29 маусымда Мажарстан парламенті елдің жаңа президенті етіп Фидес өкілі [[Пал Шмитт]]і сайлады. Оның диссертациясындағы плагиат жанжалына байланысты отставкаға кетуінен кейін, 2012 жылғы 2 мамырда Мажарстанның жаңа президенті болып Фидес өкілі [[Янош Адер]] сайланды.

Одақтастарымен бірге конституциялық көпшілікке ие болған Фидес 2012 жылы күшіне енген жаңа Конституцияның қабылдануына бастамашы болды. Жаңа Конституцияда мажар халқын «Құдай мен христиандық» біріктіретіні айтылған. Мемлекетке адам өмірін қорғау міндеті жүктелді; бұл ретте өмір құрсаққа біткен сәттен бастап ({{Lang-hu|fogantatástól}}) қорғалуға жатады, бұл түсік жасату құқығын шектеуге конституциялық негіз қалады. Неке Конституцияда ер мен әйелдің одағы ретінде бекітілді.

2014 жылдың шілдесінде партия жетекшісі Орбан либералды демократияны Ресей, Түркия, Қытай және Сингапур үлгісіндегі мемлекеттік құрылым моделіне ауыстыруға, ал әлеуметтік мемлекетті «еңбек мемлекетіне» айналдыруға шақырды.

2016 жылы Виктор Орбан бастаған партия Еуропалық одақ ұсынған [[Мажарстандағы көші-қон квоталары бойынша референдум (2016)|босқындарды орналастыру квоталарына қатысты референдум]] өткізуге бастамашы болды. Партия Мажарстан аумағында босқындардың қоныстануына қарсы белсенді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|title=Референдум против расселения мигрантов в Венгрии — по следам «двухвостой собаки»|author=Желтов М. В.|date=2016-11-05|work=ИнтерИзбирком|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123185638/http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 3 наурызда «Фидес» партиясы Еуропалық парламенттегі Еуропалық халықтық партия (ЕХП) фракциясынан шықты, ал 18 наурызда Еуропалық халықтық партия құрамынан біржола кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Iván András, Körömi Csongor|url=https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol|title=Kilép a Fidesz az Európai Néppártból|lang=hu|website=Telex.hu|publisher=Van Másik Kft.|date=2021-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-18|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318155912/https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol}}&lt;/ref&gt;

Кейбір оппозициялық саясаттанушылардың бағалауынша, 2010 жылдан бастап Виктор Орбан мен «Фидес» партиясы Мажарстанда «[[мафиялық мемлекет]]&lt;nowiki/&gt;» құрған. Олардың пайымдауынша, елдегі билік толықтай партиямен және Орбанмен жеке байланыстағы тар топтың қолына шоғырланған.&lt;ref&gt;''[[Мадьяр, Балинт]]''. Анатомия посткоммунистического мафиозного государства: На примере Венгрии / Пер. с венг. П. Борисова. (Библиотека [[Неприкосновенный запас (журнал)|журнала «Неприкосновенный запас»]]) — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2016. — 392 с.; Twenty-Five Sides of a Post-Communist Mafia State. Edited by Bálint Magyar and Júlia Vásárhelyi. — Budapest: Central European University Press; Noran Libro, 2017. — 660 p.&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылым ==
Мажарстан азаматтық одағы әр сайлау округіне негізделген сайлау округтік бірлестіктерінен (''választókerületi szervezet'') тұрады, ал сайлау округтік бірлестіктері әр қауымдастық деңгейіндегі жергілікті бірлестіктерден (''helyi szervezet'') құралады.

Жоғарғы орган — Конгресс (''Kongresszus''), конгрестер арасында — Ұлттық кеңес (''Országos Választmány''), ұлттық кеңестер арасында — Ұлттық басқарма (''Országos Elnökség''), бақылау органы — Мандаттар, жарғылар және мүдделер қақтығысы жөніндегі комитет (''Mandátumvizsgáló, Ügyrendi− és összeférhetetlenségi bizottság'') және Этика комитеті (''Etikai Bizottság''), тексеру органы — Тексеру комитеті (''Számvizsgáló Bizottság'').

Жастар ұйымы — Фиделитас (''Fidelitas'').

== Сын ==
Партияның саясаты жиі «оңшыл популизм» және «демократиялық регрессия» ұғымдарымен сипатталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://china-cee.eu/2025/06/24/historical-soil-and-real-choices-the-evolution-of-hungarian-party-politics-and-the-rise-of-fidesz/|title=Historical Soil and Real Choices: The Evolution of Hungarian Party Politics and the Rise of Fidesz – China-CEE Institute|lang=en-GB|date=2025-06-24|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt; [[Freedom House]] мәліметтері бойынша, 2010 жылы билікке келгеннен бері «Фидес» партиясы елдің тәуелсіз институттарына бақылауды күшейтуге мүмкіндік беретін конституциялық және құқықтық өзгерістер енгізді. «Фидес» үкіметі мигранттарға қарсы және [[АнтиЛГБТ риторикасы|ЛГБТ-ға қарсы]] саясатты ұстанып, оппозициялық топтардың, журналистердің, университеттердің және партияны сынайтын үкіметтік емес ұйымдардың жұмысына кедергі келтіретін заңдарды қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/hungary/freedom-world/2025|title=Hungary: Freedom in the World 2025 Country Report|lang=en|website=Freedom House|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер == 
* {{Ресми сайт}}
* [http://www.fidesz.hu/hirek/2007-01-11/a-fidesz-magyar-polgari-szovetseg-alapszabalya/index.php?menu=letoltes&amp;letoltesid=1210 Фидес жарғысы]

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Консервативті партиялар]]
[[Санат:Әлеуметтік-консервативті партиялар]]
[[Санат:Христиан-демократиялық партиялар]]
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл партиялар]]
[[Санат:Мажарстандағы оңшылдар]]
[[Санат:Құқықтық-популистік саяси партиялар]]
[[Санат:Еуроскептикалық партиялар]]
[[Санат:Антигендер қозғалысы]]
[[Санат:Христиандық анти-ЛГБТ ұйымдары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Антиглобалистік саяси партиялар]]
[[Санат:Протекционизм]]</text>
      <sha1>erqbv2zrnpdsh3esj8xdn32covlge85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586752</id>
      <parentid>3586749</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3586752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18310" sha1="41xtdik3npjwq1l10rlhw0t84dvh3w2" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Фидес — Мажарстан азаматтық одағы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Fidesz – Magyar Polgári Szövetség}}
| аббревиатура   = Fidesz
| логотипі       = Fidesz 2015.svg
| логотип ені    = 200px
| сурет атауы    = Фидес логотипі
| партия түсі    = #FF6A00
| басшысы        = [[Виктор Орбан]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Виктор Орбан]], [[Габор Фодор]], [[Ласло Кёвер]], Иштван Байкай, Жолт Байер, Тамаш Дойч, Жолт Немет және Йожеф Сайер
| құрылуы        = [[30 наурыз]] [[1988]]
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Visi Imre utca 6, 1089, [[Будапешт]]
| идеологиясы    = [[орбанизм]], &lt;br&gt; [[оңшыл популизм]], [[еуроскептицизм]]
| интернационалы = {{ту|БҰҰ}} [[Центристтік демократиялық интернационал]]&lt;br&gt;{{ту|Еуропа одағы}} [[Patriots.eu]]
| одақтастар        = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]] (ХДХП)
| жастар ұйымы      = Fidelitas
| мүшелер саны      = 40 320 адам ([[2011]])
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|55|199|#FF6A00}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мажарстан Мемлекеттік жиналысы|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|10|21|#FF6A00}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = http://www.fidesz.hu
}}
'''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — Мажарстандық ультраоңшыл консервативті саяси партия, елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия болды және Мемлекеттік жиналыста депутаттық мандаттардың басым көпшілігіне ие болды.

== Жас демократтар альянсы (1988—1995) ==
1988 жылғы 30 наурызда 37 антикоммунистік студент Жас демократтар альянсын ({{Lang-hu|'''F'''iatal '''D'''emokraták '''S'''zövetsége}}), қысқаша '''Фидес''' ({{Lang-hu|Fidesz}}) партиясын құрды. 1990 жылы Мажарстанның коммунизмнен кейінгі кезеңдегі алғашқы еркін парламенттік сайлауында Альянс 8,95% дауыс жинап, 22 депутаттан тұратын өз фракциясын құрды. 1992 жылы партия [[Либералды интернационал]]ға қабылданды. 

1992–93 жылдары партия вице-президенті [[Виктор Орбан]] мен [[Габор Фодор]] бастаған либералды топ арасындағы ішкі тартыста Орбан жеңіске жетті. Бұл партияның оңшыл консервативті бағытқа ауысуына жол ашты. Осыдан кейін Фодор бастаған либералды қанат партиядан кетіп, [[Еркін демократтар альянсы]]на қосылды.

Ішкі іріткі салдарынан 1994 жылғы сайлауда Фидес небары 7,02% дауыс пен 20 мандатқа ие болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы (1995—2003) ==
1995 жылы Жас демократтар одағы атауын Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы ({{Lang-hu|Fidesz—MPP}}) деп өзгертті. 1998 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда партия жеңіске ие болды; ол 28,18% дауыс жинап, парламенттегі 386 орынның 148-ін алды. [[Тәуелсіз ұсақ қожалықтар партиясы]]мен және [[Мажарстан демократиялық форумы]]мен коалиция құра отырып, Фидес өзінің жетекшісі, сол кезде 35 жастағы Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2000 жылдың соңында партияның саяси бағытын өзгерту процесі аяқталды. Қараша айында Фидес Либералды интернационалдан шығып, [[Еуропалық халық партиясы]]на қосылды. Сол жылдың желтоқсанында партия [[Еуропалық демократиялық одақ]]тың мүшесі болды.

2002 жылғы сайлауда Фидес 41,07% дауыс жинап, парламенттегі өкілдігін 147 депутаттан 164-ке дейін арттырса да, басқарушы коалиция жалпы есепте небары 188 мандат алды. Соның салдарынан партия биліктен кетіп, оппозицияға ауысуға мәжбүр болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық одағы (2003 жылдан бастап) ==
[[Сурет:Kampánystart (2).jpg|солға|нобай|275x275 нүкте|«Фидес» партиясының 2022 жылғы сайлауалды үгіт-насихаты]]
2003 жылы партия атауы Фидес — Мажарстан азаматтық одағы болып өзгертілді. Сонымен қатар, жаңа жарғы қабылданып, оған сәйкес партия төрағасының өкілеттіктері кеңейтілді. Жаңартылған ұйымның басшысы болып Виктор Орбан қайта сайланды. 

Партия 2004 жылғы [[Еуропалық парламент]] сайлауында 47,4% дауыс жинап, 12 мандатқа ие болды, бұл Мажарстанға тиесілі орындардың жартысын құрады. 2006 жылғы сәуірдегі парламенттік сайлауда Фидес [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]]мен (ХДХП) коалиция құрып қатысқанымен, үкіметті жасақтай алмады. Екі партия бірігіп 42,03% дауыс жинап, 164 мандат алды, оның 141-і Фидеске тиесілі болды. 

2009 жылғы Еуропарламент сайлауында Фидес—ХДХП коалициясы 56,4% дауыспен зор жеңіске жетіп, Мажарстанға бөлінген 22 мандаттың 14-ін иеленді (13 орын — Фидес, 1 орын — ХДХП).

2010 жылғы парламенттік сайлауда ХДХП-мен коалиция құрған партия дауыс берудің бірінші айналымда — ақ орындардың басым бөлігіне ие болды (386 орынның 206-сы). Фидес—ХДХП кандидаттары 176 бір мандатты округтің 119-ында абсолютті көпшілік дауысқа ие болса, қалған 57 округтің 56-сында салыстырмалы басымдыққа ие болды. Екінші айналымда Фидес—ХДХП кандидаттары қалған 57 округтің 53-інде жеңіске жетті. Нәтижесінде Фидес бастаған коалиция 386 орынның 263-ін (68,1%) иеленді, оның 226-сы тікелей Фидеске тиесілі болды. Сайлаудан кейін коалиция Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2010 жылғы 29 маусымда Мажарстан парламенті елдің жаңа президенті етіп Фидес өкілі [[Пал Шмитт]]і сайлады. Оның диссертациясындағы плагиат жанжалына байланысты отставкаға кетуінен кейін, 2012 жылғы 2 мамырда Мажарстанның жаңа президенті болып Фидес өкілі [[Янош Адер]] сайланды.

Одақтастарымен бірге конституциялық көпшілікке ие болған Фидес 2012 жылы күшіне енген жаңа Конституцияның қабылдануына бастамашы болды. Жаңа Конституцияда мажар халқын «Құдай мен христиандық» біріктіретіні айтылған. Мемлекетке адам өмірін қорғау міндеті жүктелді; бұл ретте өмір құрсаққа біткен сәттен бастап ({{Lang-hu|fogantatástól}}) қорғалуға жатады, бұл түсік жасату құқығын шектеуге конституциялық негіз қалады. Неке Конституцияда ер мен әйелдің одағы ретінде бекітілді.

2014 жылдың шілдесінде партия жетекшісі Орбан либералды демократияны Ресей, Түркия, Қытай және Сингапур үлгісіндегі мемлекеттік құрылым моделіне ауыстыруға, ал әлеуметтік мемлекетті «еңбек мемлекетіне» айналдыруға шақырды.

2016 жылы Виктор Орбан бастаған партия Еуропалық одақ ұсынған [[Мажарстандағы көші-қон квоталары бойынша референдум (2016)|босқындарды орналастыру квоталарына қатысты референдум]] өткізуге бастамашы болды. Партия Мажарстан аумағында босқындардың қоныстануына қарсы белсенді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|title=Референдум против расселения мигрантов в Венгрии — по следам «двухвостой собаки»|author=Желтов М. В.|date=2016-11-05|work=ИнтерИзбирком|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123185638/http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 3 наурызда «Фидес» партиясы Еуропалық парламенттегі Еуропалық халықтық партия (ЕХП) фракциясынан шықты, ал 18 наурызда Еуропалық халықтық партия құрамынан біржола кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Iván András, Körömi Csongor|url=https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol|title=Kilép a Fidesz az Európai Néppártból|lang=hu|website=Telex.hu|publisher=Van Másik Kft.|date=2021-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-18|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318155912/https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol}}&lt;/ref&gt;

Кейбір оппозициялық саясаттанушылардың бағалауынша, 2010 жылдан бастап Виктор Орбан мен «Фидес» партиясы Мажарстанда «[[мафиялық мемлекет]]&lt;nowiki/&gt;» құрған. Олардың пайымдауынша, елдегі билік толықтай партиямен және Орбанмен жеке байланыстағы тар топтың қолына шоғырланған.&lt;ref&gt;''[[Мадьяр, Балинт]]''. Анатомия посткоммунистического мафиозного государства: На примере Венгрии / Пер. с венг. П. Борисова. (Библиотека [[Неприкосновенный запас (журнал)|журнала «Неприкосновенный запас»]]) — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2016. — 392 с.; Twenty-Five Sides of a Post-Communist Mafia State. Edited by Bálint Magyar and Júlia Vásárhelyi. — Budapest: Central European University Press; Noran Libro, 2017. — 660 p.&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылым ==
Мажарстан азаматтық одағы әр сайлау округіне негізделген сайлау округтік бірлестіктерінен (''választókerületi szervezet'') тұрады, ал сайлау округтік бірлестіктері әр қауымдастық деңгейіндегі жергілікті бірлестіктерден (''helyi szervezet'') құралады.

Жоғарғы орган — Конгресс (''Kongresszus''), конгрестер арасында — Ұлттық кеңес (''Országos Választmány''), ұлттық кеңестер арасында — Ұлттық басқарма (''Országos Elnökség''), бақылау органы — Мандаттар, жарғылар және мүдделер қақтығысы жөніндегі комитет (''Mandátumvizsgáló, Ügyrendi− és összeférhetetlenségi bizottság'') және Этика комитеті (''Etikai Bizottság''), тексеру органы — Тексеру комитеті (''Számvizsgáló Bizottság'').

Жастар ұйымы — Фиделитас (''Fidelitas'').

== Сын ==
Партияның саясаты жиі «оңшыл популизм» және «демократиялық регрессия» ұғымдарымен сипатталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://china-cee.eu/2025/06/24/historical-soil-and-real-choices-the-evolution-of-hungarian-party-politics-and-the-rise-of-fidesz/|title=Historical Soil and Real Choices: The Evolution of Hungarian Party Politics and the Rise of Fidesz – China-CEE Institute|lang=en-GB|date=2025-06-24|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt; [[Freedom House]] мәліметтері бойынша, 2010 жылы билікке келгеннен бері «Фидес» партиясы елдің тәуелсіз институттарына бақылауды күшейтуге мүмкіндік беретін конституциялық және құқықтық өзгерістер енгізді. «Фидес» үкіметі мигранттарға қарсы және [[АнтиЛГБТ риторикасы|ЛГБТ-ға қарсы]] саясатты ұстанып, оппозициялық топтардың, журналистердің, университеттердің және партияны сынайтын үкіметтік емес ұйымдардың жұмысына кедергі келтіретін заңдарды қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/hungary/freedom-world/2025|title=Hungary: Freedom in the World 2025 Country Report|lang=en|website=Freedom House|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер == 
* {{Ресми сайт}}
* [http://www.fidesz.hu/hirek/2007-01-11/a-fidesz-magyar-polgari-szovetseg-alapszabalya/index.php?menu=letoltes&amp;letoltesid=1210 Фидес жарғысы]

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Консервативті партиялар]]
[[Санат:Әлеуметтік-консервативті партиялар]]
[[Санат:Христиан-демократиялық партиялар]]
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл партиялар]]
[[Санат:Мажарстандағы оңшылдар]]
[[Санат:Құқықтық-популистік саяси партиялар]]
[[Санат:Еуроскептикалық партиялар]]
[[Санат:Антигендер қозғалысы]]
[[Санат:Христиандық анти-ЛГБТ ұйымдары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Антиглобалистік саяси партиялар]]
[[Санат:Протекционизм]]</text>
      <sha1>41xtdik3npjwq1l10rlhw0t84dvh3w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586756</id>
      <parentid>3586752</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3586756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18399" sha1="sksz248yyd2b5b2bdswufczdamo68mn" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Фидес — Мажарстан азаматтық одағы
| шынайы атауы   = {{lang-hu|Fidesz – Magyar Polgári Szövetség}}
| аббревиатура   = Fidesz
| логотипі       = Fidesz 2015.svg
| логотип ені    = 200px
| сурет атауы    = Фидес логотипі
| партия түсі    = #FF6A00
| басшысы        = [[Виктор Орбан]]
| басшы орынбасары = 
| лауазым        = 
| лауазым иесі   = 
| лауазым1       = 
| лауазым иесі1  = 
| лауазым2       = 
| лауазым иесі2  = 
| негіздеуші     = [[Виктор Орбан]], [[Габор Фодор]], [[Ласло Кёвер]], Иштван Байкай, Жолт Байер, Тамаш Дойч, Жолт Немет және Йожеф Сайер
| құрылуы        = [[30 наурыз]] [[1988]]
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = Visi Imre utca 6, 1089, [[Будапешт]]
| идеологиясы    = [[орбанизм]], &lt;br&gt; [[оңшыл популизм]], [[еуроскептицизм]]
| интернационалы = {{ту|БҰҰ}} [[Центристтік демократиялық интернационал]]&lt;br&gt;{{ту|Еуропа одағы}} [[Patriots.eu]]
| одақтастар        = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]] (ХДХП)
| жастар ұйымы      = Fidelitas
| мүшелер саны      = 40 320 адам ([[2011]])
| ұраны             = 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|55|199|#FF6A00}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Мажарстан Мемлекеттік жиналысы|Мемлекеттік жиналыста]]
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = {{Партия/Орындар|10|21|#FF6A00}}
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = http://www.fidesz.hu
}}
'''Фидес — Мажарстан азаматтық одағы''' ({{Lang-hu|Fidesz — Magyar Polgári Szövetség}}; '''Жас демократтар альянсы''' ретінде құрылған) — [[Мажарстан|Мажарстандық]] [[Ультраоңшылдар|ультраоңшыл]] [[Консерватизм|консервативті]] [[саяси партия]], елдегі ең ірі партиялардың бірі. 2010 жылдан 2026 жылға дейін Мажарстанда билеуші партия болды және Мемлекеттік жиналыста депутаттық мандаттардың басым көпшілігіне ие болды.

== Жас демократтар альянсы (1988—1995) ==
1988 жылғы 30 наурызда 37 антикоммунистік студент Жас демократтар альянсын ({{Lang-hu|'''F'''iatal '''D'''emokraták '''S'''zövetsége}}), қысқаша '''Фидес''' ({{Lang-hu|Fidesz}}) партиясын құрды. 1990 жылы Мажарстанның коммунизмнен кейінгі кезеңдегі алғашқы еркін парламенттік сайлауында Альянс 8,95% дауыс жинап, 22 депутаттан тұратын өз фракциясын құрды. 1992 жылы партия [[Либералды интернационал]]ға қабылданды. 

1992–93 жылдары партия вице-президенті [[Виктор Орбан]] мен [[Габор Фодор]] бастаған либералды топ арасындағы ішкі тартыста Орбан жеңіске жетті. Бұл партияның оңшыл консервативті бағытқа ауысуына жол ашты. Осыдан кейін Фодор бастаған либералды қанат партиядан кетіп, [[Еркін демократтар альянсы]]на қосылды.

Ішкі іріткі салдарынан 1994 жылғы сайлауда Фидес небары 7,02% дауыс пен 20 мандатқа ие болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы (1995—2003) ==
1995 жылы Жас демократтар одағы атауын Фидес — Мажарстан азаматтық партиясы ({{Lang-hu|Fidesz—MPP}}) деп өзгертті. 1998 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда партия жеңіске ие болды; ол 28,18% дауыс жинап, парламенттегі 386 орынның 148-ін алды. [[Тәуелсіз ұсақ қожалықтар партиясы]]мен және [[Мажарстан демократиялық форумы]]мен коалиция құра отырып, Фидес өзінің жетекшісі, сол кезде 35 жастағы Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2000 жылдың соңында партияның саяси бағытын өзгерту процесі аяқталды. Қараша айында Фидес Либералды интернационалдан шығып, [[Еуропалық халық партиясы]]на қосылды. Сол жылдың желтоқсанында партия [[Еуропалық демократиялық одақ]]тың мүшесі болды.

2002 жылғы сайлауда Фидес 41,07% дауыс жинап, парламенттегі өкілдігін 147 депутаттан 164-ке дейін арттырса да, басқарушы коалиция жалпы есепте небары 188 мандат алды. Соның салдарынан партия биліктен кетіп, оппозицияға ауысуға мәжбүр болды.

== Фидес — Мажарстан азаматтық одағы (2003 жылдан бастап) ==
[[Сурет:Kampánystart (2).jpg|солға|нобай|275x275 нүкте|«Фидес» партиясының 2022 жылғы сайлауалды үгіт-насихаты]]
2003 жылы партия атауы Фидес — Мажарстан азаматтық одағы болып өзгертілді. Сонымен қатар, жаңа жарғы қабылданып, оған сәйкес партия төрағасының өкілеттіктері кеңейтілді. Жаңартылған ұйымның басшысы болып Виктор Орбан қайта сайланды. 

Партия 2004 жылғы [[Еуропалық парламент]] сайлауында 47,4% дауыс жинап, 12 мандатқа ие болды, бұл Мажарстанға тиесілі орындардың жартысын құрады. 2006 жылғы сәуірдегі парламенттік сайлауда Фидес [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|Христиан-демократиялық халық партиясы]]мен (ХДХП) коалиция құрып қатысқанымен, үкіметті жасақтай алмады. Екі партия бірігіп 42,03% дауыс жинап, 164 мандат алды, оның 141-і Фидеске тиесілі болды. 

2009 жылғы Еуропарламент сайлауында Фидес—ХДХП коалициясы 56,4% дауыспен зор жеңіске жетіп, Мажарстанға бөлінген 22 мандаттың 14-ін иеленді (13 орын — Фидес, 1 орын — ХДХП).

2010 жылғы парламенттік сайлауда ХДХП-мен коалиция құрған партия дауыс берудің бірінші айналымда — ақ орындардың басым бөлігіне ие болды (386 орынның 206-сы). Фидес—ХДХП кандидаттары 176 бір мандатты округтің 119-ында абсолютті көпшілік дауысқа ие болса, қалған 57 округтің 56-сында салыстырмалы басымдыққа ие болды. Екінші айналымда Фидес—ХДХП кандидаттары қалған 57 округтің 53-інде жеңіске жетті. Нәтижесінде Фидес бастаған коалиция 386 орынның 263-ін (68,1%) иеленді, оның 226-сы тікелей Фидеске тиесілі болды. Сайлаудан кейін коалиция Виктор Орбан бастаған үкіметті жасақтады.

2010 жылғы 29 маусымда Мажарстан парламенті елдің жаңа президенті етіп Фидес өкілі [[Пал Шмитт]]і сайлады. Оның диссертациясындағы плагиат жанжалына байланысты отставкаға кетуінен кейін, 2012 жылғы 2 мамырда Мажарстанның жаңа президенті болып Фидес өкілі [[Янош Адер]] сайланды.

Одақтастарымен бірге конституциялық көпшілікке ие болған Фидес 2012 жылы күшіне енген жаңа Конституцияның қабылдануына бастамашы болды. Жаңа Конституцияда мажар халқын «Құдай мен христиандық» біріктіретіні айтылған. Мемлекетке адам өмірін қорғау міндеті жүктелді; бұл ретте өмір құрсаққа біткен сәттен бастап ({{Lang-hu|fogantatástól}}) қорғалуға жатады, бұл түсік жасату құқығын шектеуге конституциялық негіз қалады. Неке Конституцияда ер мен әйелдің одағы ретінде бекітілді.

2014 жылдың шілдесінде партия жетекшісі Орбан либералды демократияны Ресей, Түркия, Қытай және Сингапур үлгісіндегі мемлекеттік құрылым моделіне ауыстыруға, ал әлеуметтік мемлекетті «еңбек мемлекетіне» айналдыруға шақырды.

2016 жылы Виктор Орбан бастаған партия Еуропалық одақ ұсынған [[Мажарстандағы көші-қон квоталары бойынша референдум (2016)|босқындарды орналастыру квоталарына қатысты референдум]] өткізуге бастамашы болды. Партия Мажарстан аумағында босқындардың қоныстануына қарсы белсенді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|title=Референдум против расселения мигрантов в Венгрии — по следам «двухвостой собаки»|author=Желтов М. В.|date=2016-11-05|work=ИнтерИзбирком|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123185638/http://izbircom.com/2016/11/05/%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD/|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 3 наурызда «Фидес» партиясы Еуропалық парламенттегі Еуропалық халықтық партия (ЕХП) фракциясынан шықты, ал 18 наурызда Еуропалық халықтық партия құрамынан біржола кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Iván András, Körömi Csongor|url=https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol|title=Kilép a Fidesz az Európai Néppártból|lang=hu|website=Telex.hu|publisher=Van Másik Kft.|date=2021-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-18|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318155912/https://telex.hu/kulfold/2021/03/18/kilep-a-fidesz-az-europai-neppartbol}}&lt;/ref&gt;

Кейбір оппозициялық саясаттанушылардың бағалауынша, 2010 жылдан бастап Виктор Орбан мен «Фидес» партиясы Мажарстанда «[[мафиялық мемлекет]]&lt;nowiki/&gt;» құрған. Олардың пайымдауынша, елдегі билік толықтай партиямен және Орбанмен жеке байланыстағы тар топтың қолына шоғырланған.&lt;ref&gt;''[[Мадьяр, Балинт]]''. Анатомия посткоммунистического мафиозного государства: На примере Венгрии / Пер. с венг. П. Борисова. (Библиотека [[Неприкосновенный запас (журнал)|журнала «Неприкосновенный запас»]]) — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2016. — 392 с.; Twenty-Five Sides of a Post-Communist Mafia State. Edited by Bálint Magyar and Júlia Vásárhelyi. — Budapest: Central European University Press; Noran Libro, 2017. — 660 p.&lt;/ref&gt;

== Ұйымдық құрылым ==
Мажарстан азаматтық одағы әр сайлау округіне негізделген сайлау округтік бірлестіктерінен (''választókerületi szervezet'') тұрады, ал сайлау округтік бірлестіктері әр қауымдастық деңгейіндегі жергілікті бірлестіктерден (''helyi szervezet'') құралады.

Жоғарғы орган — Конгресс (''Kongresszus''), конгрестер арасында — Ұлттық кеңес (''Országos Választmány''), ұлттық кеңестер арасында — Ұлттық басқарма (''Országos Elnökség''), бақылау органы — Мандаттар, жарғылар және мүдделер қақтығысы жөніндегі комитет (''Mandátumvizsgáló, Ügyrendi− és összeférhetetlenségi bizottság'') және Этика комитеті (''Etikai Bizottság''), тексеру органы — Тексеру комитеті (''Számvizsgáló Bizottság'').

Жастар ұйымы — Фиделитас (''Fidelitas'').

== Сын ==
Партияның саясаты жиі «оңшыл популизм» және «демократиялық регрессия» ұғымдарымен сипатталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://china-cee.eu/2025/06/24/historical-soil-and-real-choices-the-evolution-of-hungarian-party-politics-and-the-rise-of-fidesz/|title=Historical Soil and Real Choices: The Evolution of Hungarian Party Politics and the Rise of Fidesz – China-CEE Institute|lang=en-GB|date=2025-06-24|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt; [[Freedom House]] мәліметтері бойынша, 2010 жылы билікке келгеннен бері «Фидес» партиясы елдің тәуелсіз институттарына бақылауды күшейтуге мүмкіндік беретін конституциялық және құқықтық өзгерістер енгізді. «Фидес» үкіметі мигранттарға қарсы және [[АнтиЛГБТ риторикасы|ЛГБТ-ға қарсы]] саясатты ұстанып, оппозициялық топтардың, журналистердің, университеттердің және партияны сынайтын үкіметтік емес ұйымдардың жұмысына кедергі келтіретін заңдарды қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/hungary/freedom-world/2025|title=Hungary: Freedom in the World 2025 Country Report|lang=en|website=Freedom House|access-date=|accessdate=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер == 
* {{Ресми сайт}}
* [http://www.fidesz.hu/hirek/2007-01-11/a-fidesz-magyar-polgari-szovetseg-alapszabalya/index.php?menu=letoltes&amp;letoltesid=1210 Фидес жарғысы]

[[Санат:Мажарстандың саяси партиялары]]
[[Санат:Консервативті партиялар]]
[[Санат:Әлеуметтік-консервативті партиялар]]
[[Санат:Христиан-демократиялық партиялар]]
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:Оңшыл партиялар]]
[[Санат:Мажарстандағы оңшылдар]]
[[Санат:Құқықтық-популистік саяси партиялар]]
[[Санат:Еуроскептикалық партиялар]]
[[Санат:Антигендер қозғалысы]]
[[Санат:Христиандық анти-ЛГБТ ұйымдары]]
[[Санат:Христиандық саяси партиялар]]
[[Санат:Антиглобалистік саяси партиялар]]
[[Санат:Протекционизм]]</text>
      <sha1>sksz248yyd2b5b2bdswufczdamo68mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұхара құшбегісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779392</id>
    <revision>
      <id>3586737</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет  |қызметі          = Бұхара құшбегісі  |шынайы атауы     =   |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]  |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg  |эмблема ені      =   |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868—1920)  |қазіргі          =   |тағайындалған...</comment>
      <origin>3586737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="ic18a9mljjoied4yuiw2pcuz9h747pv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868—1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[Бұхарадағы революция|1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ic18a9mljjoied4yuiw2pcuz9h747pv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586740</id>
      <parentid>3586737</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3329" sha1="rknnfu6pa5753vxahtp10myr3zb1hhr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868—1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rknnfu6pa5753vxahtp10myr3zb1hhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586741</id>
      <parentid>3586740</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="bijlt1p1o13t5hxfkv1t0aq685vvdz8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күлли құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bijlt1p1o13t5hxfkv1t0aq685vvdz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586743</id>
      <parentid>3586741</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="cqnccf6fd8jtrefo0tuuck2yfaznxtp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cqnccf6fd8jtrefo0tuuck2yfaznxtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586750</id>
      <parentid>3586743</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұхара әмірлігіндегі лауазым */</comment>
      <origin>3586750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="r3rrj2tmivi9k4nvft5p8rtf19nv0zs" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r3rrj2tmivi9k4nvft5p8rtf19nv0zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586751</id>
      <parentid>3586750</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі */</comment>
      <origin>3586751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6984" sha1="qo82isfx5moa3nf9geulenycjonox8i" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qo82isfx5moa3nf9geulenycjonox8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586753</id>
      <parentid>3586751</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі */</comment>
      <origin>3586753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8321" sha1="p88c0e86hvwdb3lxltbpabhfqqjrr6u" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p88c0e86hvwdb3lxltbpabhfqqjrr6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586754</id>
      <parentid>3586753</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8355" sha1="r5izbsv2dlmun65121343xcqh256bwi" xml:space="preserve">{{Толықтыру|кейін}}
{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r5izbsv2dlmun65121343xcqh256bwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586847</id>
      <parentid>3586754</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8321" sha1="p88c0e86hvwdb3lxltbpabhfqqjrr6u" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p88c0e86hvwdb3lxltbpabhfqqjrr6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586848</id>
      <parentid>3586847</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі */</comment>
      <origin>3586848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10028" sha1="330kl8fk0xc05cq0cbqds0shhrptyad" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>330kl8fk0xc05cq0cbqds0shhrptyad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586854</id>
      <parentid>3586848</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі */</comment>
      <origin>3586854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10714" sha1="ie0jn7767jim88h0qr2l5zdfmkvtu7m" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ie0jn7767jim88h0qr2l5zdfmkvtu7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586856</id>
      <parentid>3586854</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі */</comment>
      <origin>3586856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11849" sha1="h6bsv9ijnev4q5oi0gkm4u4ssku4h43" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h6bsv9ijnev4q5oi0gkm4u4ssku4h43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586859</id>
      <parentid>3586856</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі */</comment>
      <origin>3586859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12614" sha1="469uvlef5cbi6vrzfxcjtn12c2l9v1o" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>469uvlef5cbi6vrzfxcjtn12c2l9v1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586860</id>
      <parentid>3586859</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры */</comment>
      <origin>3586860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12991" sha1="62lysyx8qxv3szvb7doraxfmlcdeif0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>62lysyx8qxv3szvb7doraxfmlcdeif0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586861</id>
      <parentid>3586860</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры */</comment>
      <origin>3586861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14797" sha1="jzptco83t81omtiel7tprw1jn8fsc19" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jzptco83t81omtiel7tprw1jn8fsc19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586863</id>
      <parentid>3586861</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры */</comment>
      <origin>3586863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15986" sha1="oz7z6s142blw2594zb53kivyzt77evl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>oz7z6s142blw2594zb53kivyzt77evl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586870</id>
      <parentid>3586863</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұхара хандығындағы лауазым */</comment>
      <origin>3586870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17470" sha1="fcph6vdpckv0oli3jgpg8w0tcgvh7uj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fcph6vdpckv0oli3jgpg8w0tcgvh7uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586872</id>
      <parentid>3586870</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17513" sha1="ndiourkgddhzv485d4othatlhc7podi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ndiourkgddhzv485d4othatlhc7podi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586874</id>
      <parentid>3586872</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18417" sha1="ht71r1ob6hbqrpuk0el6nhcdwzunxy9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Мырза Сәлімбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
* Абдалазим Сами: Та'рих-и Салатин-и Мангитийа (Историю мангытских государей). Москва. 1962.
* Ахмад Даныш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ht71r1ob6hbqrpuk0el6nhcdwzunxy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586882</id>
      <parentid>3586874</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұхара хандығындағы лауазым */</comment>
      <origin>3586882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20216" sha1="g1o073k3eemr6tvrx43cjed5g2afvxx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Бұхара құшбегілері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!№ !!Құшбегі!!Өмір сүрген жылдары!!Қызметтегі жылдары!!Ескертпе
|-
|||[[Абдулла би|Абдулла би қажы]]||????—1723||1702—1710/1711||
|-
|||[[Төрақұлы би]]||1670—1711||1710/1711—1711||
|-
|||[[Жаушан]]||1680—1711||1711—1711||
|-
|||[[Абдулла би|Абдулла би қажы]]||????—1723||1711—1716||Лауазымға екінші рет тағайындалды
|-
|||[[Сұлтан би]]||????—1723||1716—1723&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының баяндамалары. УДК 930.2. Ж.М.Тулибаева. &quot;Таварих-и авваил ва аввахир&quot; XVIII — XIX ғғ. бірінші жартысындағы қазақтардың тарихы бойынша дереккөз ретінде.&lt;/ref&gt;||
|-
|||[[Мұхаммед Дәулет]]||1712—1785||1756—1785||Бұхара әмірлігінің алғашқы құшбегісі
|-
|||[[Өткір би]]||1743—1812||1790—1812||
|-
|||[[Мұхаммед Хакім би (құшбегі)|Мұхаммед Хакім би]]||1769—1840||1812—1837||
|-
|||[[Рахманберді түрікмен]]||????—????||1837—????||
|-
|||[[Әзиз би]]||????—1860||????—1860||
|-
|||[[Мұхаммед Жақып би]]||????—????||1860—1870||
|-
|||[[Мұхаммед би]]||1808—1889||1870—1889||
|-
|||[[Астанқұл би]]||1860—1923||1889—1910||
|-
|||[[Насрулла би]]||1860—1918||1910—1917||
|-
|||[[Низамаддин Үргенжі]]||1871—1921||1917—1920||Бұхара әмірлігінің соңғы құшбегісі
|}

== Әдебиет ==
* Мырза Сәлімбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
* Абдалазим Сами: Та'рих-и Салатин-и Мангитийа (Историю мангытских государей). Москва. 1962.
* Ахмад Даныш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>g1o073k3eemr6tvrx43cjed5g2afvxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586883</id>
      <parentid>3586882</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұхара құшбегілері */</comment>
      <origin>3586883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20223" sha1="7o78kouwn7yczk3qrgks6hl203fwkb2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Бұхара құшбегілері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!№ !!Құшбегі!!Өмір сүрген жылдары!!Қызметтегі жылдары!!Ескертпе
|-
|||[[Абдулла би]]||????—1723||1702—1710/1711||
|-
|||[[Тұрақұл би]]||1670—1711||1710/1711—1711||
|-
|||[[Жаушан]]||1680—1711||1711—1711||
|-
|||[[Абдулла би]]||????—1723||1711—1716||Лауазымға екінші рет тағайындалды
|-
|||[[Сұлтан би]]||????—1723||1716—1723&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының баяндамалары. УДК 930.2. Ж.М.Тулибаева. &quot;Таварих-и авваил ва аввахир&quot; XVIII — XIX ғғ. бірінші жартысындағы қазақтардың тарихы бойынша дереккөз ретінде.&lt;/ref&gt;||
|-
|||[[Мұхаммед Дәулет]]||1712—1785||1756—1785||Бұхара әмірлігінің алғашқы құшбегісі
|-
|||[[Өткір би]]||1743—1812||1790—1812||
|-
|||[[Мұхаммед Хәкім би (құшбегі)|Мұхаммед Хәкім би]]||1769—1840||1812—1837||
|-
|||[[Рахманберді түрікмен]]||????—????||1837—????||
|-
|||[[Әзиз би]]||????—1860||????—1860||
|-
|||[[Мұхаммед Жақып би]]||????—????||1860—1870||
|-
|||[[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]||1808—1889||1870—1889||
|-
|||[[Астанқұл би]]||1860—1923||1889—1910||
|-
|||[[Мырза Насрулла|Насрулла би]]||1860—1918||1910—1917||
|-
|||[[Низамаддин Урганжи]]||1871—1921||1917—1920||Бұхара әмірлігінің соңғы құшбегісі
|}

== Әдебиет ==
* Мырза Сәлімбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
* Абдалазим Сами: Та'рих-и Салатин-и Мангитийа (Историю мангытских государей). Москва. 1962.
* Ахмад Даныш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7o78kouwn7yczk3qrgks6hl203fwkb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586885</id>
      <parentid>3586883</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұхара құшбегілері */</comment>
      <origin>3586885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20193" sha1="lknwx78yj82ksxvvo0k000bql3nkfmm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Бұхара құшбегілері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!№ !!Құшбегі!!Өмір сүрген жылдары!!Қызметтегі жылдары!!Ескертпе
|-
|||[[Абдулла би]]||?–1723||1702–1710/1711||
|-
|||[[Тұрақұл би]]||1670–1711||1710/1711–1711||
|-
|||[[Жаушан]]||1680–1711||1711–1711||
|-
|||[[Абдулла би]]||?–1723||1711–1716||Лауазымға екінші рет тағайындалды
|-
|||[[Сұлтан би]]||?–1723||1716–1723&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының баяндамалары. УДК 930.2. Ж.М.Тулибаева. &quot;Таварих-и авваил ва аввахир&quot; XVIII — XIX ғғ. бірінші жартысындағы қазақтардың тарихы бойынша дереккөз ретінде.&lt;/ref&gt;||
|-
|||[[Мұхаммед Дәулет]]||1712–1785||1756–1785||Бұхара әмірлігінің алғашқы құшбегісі
|-
|||[[Өткір би]]||1743–1812||1790–1812||
|-
|||[[Мұхаммед Хәкім би (құшбегі)|Мұхаммед Хәкім би]]||1769–1840||1812–1837||
|-
|||[[Рахманберді түрікмен]]||?–?||1837–?||
|-
|||[[Әзиз би]]||?–1860||?–1860||
|-
|||[[Мұхаммед Жақып би]]||?–?||1860–1870||
|-
|||[[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]||1808–1889||1870–1889||
|-
|||[[Астанқұл би]]||1860–1923||1889–1910||
|-
|||[[Мырза Насрулла|Насрулла би]]||1860–1918||1910–1917||
|-
|||[[Низамаддин Урганжи]]||1871–1921||1917–1920||Бұхара әмірлігінің соңғы құшбегісі
|}

== Әдебиет ==
* Мырза Сәлімбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
* Абдалазим Сами: Та'рих-и Салатин-и Мангитийа (Историю мангытских государей). Москва. 1962.
* Ахмад Даныш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lknwx78yj82ksxvvo0k000bql3nkfmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586886</id>
      <parentid>3586885</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік лауазымдары]]; +[[Санат:Бұхара құшбегілері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20342" sha1="gxywj22m30pe6ttucko3zo5yl7g2jpp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Бұхара құшбегісі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = [[Бұхара хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]]
 |эмблема          = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = Бұхара әмірлігінің туы (1868–1920)
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Арк (Бұхара)|Арк]]
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Бұхара аталығы]]
 |пайда болды      = [[1756 жыл|1756]]
 |таратылды        = [[1920]]
 |ізбасары         = ''Лауазым жойылды''
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = [[Низамаддин Урганжи]]
 |сайты            = 
}}
'''Бұхара құшбегісі''' ({{lang-uz|Buxoro qo‘shbegisi, Qo‘shbegi}})&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |title=Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква «Q» стр.452 на узбекском языке |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203101022/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Q%20harfi.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; — [[1756]]–[[1920]] жылдары [[Бұхара әмірлігі]]ндегі өзбектердің Маңғыт әулеті билігі кезінде мемлекеттік істерді басқарған [[уәзір]]ге немесе ең жоғары лауазымды тұлғаға сәйкес келетін атақ.

«Құшбегі» сөзі түркі тілінен сөзбе-сөз аударғанда орда бастығы, қоныс басшысы деген мағынаны білдіреді.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |title=Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806105338/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/framevved.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bartold&gt;Бартольд В.В. Сочинения. Том 2. Часть 2. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1964&lt;/ref&gt;

== Бұхара әмірлігіндегі лауазым ==
​Бұхара әмірлігінде екі құшбегі қызмет атқарды: '''Құшбегийи боло''' (Жоғарғы құшбегі) және '''Құшбегийи пойон''' (Төменгі құшбегі), мемлекеттің атқарушы билігі солардың қолында болды. Елде соғыс болғанда немесе төтенше жағдайлар туындағанда бұл екі лауазым біріктіріліп, '''Күллі құшбегі''' (Барлығының құшбегісі) лауазымы тағайындалатын.&lt;ref name=&quot;enciklopedia.uz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;

Кейбір тарихшылар Күллі құшбегі мен Жоғарғы құшбегі лауазымдарының арасындағы айырмашылықты көрмей, оларды қате түрде бір-біріне ұқсастырған.&lt;ref&gt;Маджлисов А. Аграрные отношения в Восточной Бухаре в XIX — начале XX века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31–41&lt;/ref&gt;

=== Құшбегийи боло — Жоғарғы құшбегі ===
​Әмірлік астанасындағы жоғары әкімшілік билік — елдің бірінші лауазымды тұлғасы әрі [[әмір]] [[Бұхара]] қаласынан сыртқа шыққан кезде оның орынбасары болып табылатын құшбегіге тиесілі болды. Іс жүзінде құшбегі тек астананың басшысы ғана емес, сонымен бірге өзіндік бір премьер-министр немесе шығысша айтқанда бас уәзір болды. Ол әмірліктің барлық әкімшілік және шаруашылық істерін басқарды. Сондай-ақ құшбегі Бұхара вилайетін, яғни астанаға іргелес жатқан облысты басқаруды жүзеге асырды. Сонымен қатар оған әмірліктің барлық бектіктерінің (облыстарының) бектері бағынышты болды.&lt;ref name=Тревер&gt;Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.&lt;/ref&gt; Барлық шенеуніктерді сол тағайындайтын, тек жоғары лауазымды шенеуніктерді ғана әмірдің өзі тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |title=Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале XX вв. |access-date=2018-08-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094108/http://prouz.ru/history.php?id=his_1_57 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Құшбегі кеңсесіне әмірдің атына келіп түскен барлық хабарлар, мәлімдемелер мен өтініштер тапсырылып отырды. Орталық үкіметтің өкімдері мен нұсқаулары да осы кеңседен шығатын. Ешбір іс құшбегісіз әмірге дейін жеткізілмейтін. Құшбегі әмірліктегі істердің жай-күйі туралы әмірге жеке өзі баяндап отырған.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Күнделікті өмірде оны Құшбегийи боло (Жоғарғы құшбегі) деп атаған, өйткені ол Бұхараның биік төбеде орналасқан қамалы — [[Арк (Бұхара)|Аркта]] тұрып, сонда қызмет атқарған. Ал Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) болса, Арктың етегіндегі аулада тұрған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |title=Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Akademiya. 2009 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814090824/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/1900-1920/Mirza_Salimbek_2/primtext1.phtml#66 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Әмір]] астанадан шығып кеткен кезде, құшбегі әмірдің орынбасары ретінде қандай жағдай болмасын Арк қамалынан сыртқа шығуға құқығы болмаған.&lt;ref name=Тревер/&gt;

=== Құшбегийи пойон — Төменгі құшбегі ===
​Әмірліктегі маңызы жағынан құшбегіден кейінгі екінші тұлға күнделікті тілде Құшбегийи пойон (Төменгі құшбегі) деп аталды; сондай-ақ оны Зекетші кәлән — Жоғарғы [[зекет]] жинаушы немесе Бас зекетші деп те атаған. Оған Диуанбегі шені берілетін.&lt;ref&gt;В центральном правительстве диванбеги являлся высокой персоной, второй после кушбеги&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труды АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вып. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.А. Абдураимов. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73&lt;/ref&gt; Төменгі құшбегі әмірліктің орталық қаржы бөлімін, негізінен салық — зекет істерін және ақша сарайын басқарды. Оған барлық провинциялық зекетшілер бағынышты болды.&lt;ref name=Istorija&gt;Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издательство АН Таджикской ССР. 1954&lt;/ref&gt;

Төменгі құшбегі өзінің кеңсесімен бірге Арк қамалының етегінде орналасқан аулада тұрған, сол себепті оны «төменгі құшбегі» деп атаған.&lt;ref name=&quot;vvedenie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kommentarii&quot;/&gt; Жоғарғы құшбегі болмаған жағдайда, бұл лауазымды тұлға оның міндетін атқаратын, ал әмір елден тыс жерге шыққанда немесе ол қатты ауырып қалған кезде мемлекетті басқару ісіне екі құшбегі де кірісетін.&lt;ref name=Istorija/&gt;

=== Күллі құшбегі — Барлық істің құшбегісі ===
​Соғыстар мен төтенше жағдайлар кезінде әмірлікте Күллі құшбегі (Барлық істің құшбегісі) лауазымы тағайындалатын. Күллі құшбегіге жүктелген міндеттер Жоғарғы құшбегінің міндеттерінен өзгеше болды, өйткені ол Төменгі құшбегінің де қызметтерін қоса атқарған. Мысалы, [[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]] (1870–1889), [[Астанқұл би]] (1889–1910) және [[Мырза Насрулла|Насрулла би]] (1910–1917) секілді Күллі құшбегілердің тұсы саясатта дара басшылық пен жеделдікті талап ететін сыртқы қауіптер мен халық толқуларына байланысты әмірліктегі шиеленісті кезеңдермен сипатталды.&lt;ref name=&quot; vvedenie &quot;/&gt;

== «Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры ==
​Құшбегі әмірліктің кеңсесіне иелік етті. Әмірліктің барлық істері кеңседе тіркеліп, әмірге тұрақты түрде баяндалып отырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |title=Записки о Бухарском ханстве. Демезон, Пётр Иванович {{!}} П.И. Демезон М. Наука. 1983 |access-date=2018-08-01 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226081840/http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Demeson/primpred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

«Бұхара әмірі құшбегісінің кеңсесі» мұрағатының тарихи қоры Өзбекстан Орталық мемлекеттік мұрағатында № И-126 қоры бойынша сақталған. Ол екі тізілімнен (реестрден) тұрады және онда 10 673 іс бар.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

Бірінші тізілімге құшбегі кеңсесінің өз жұмысы барысында жинақталған құжаттары, сондай-ақ жергілікті билік орындарынан орталыққа келіп түскен хабарламалар — кіріс хат-хабарлары енген. Бірінші тізімдегі құжаттар парсы тілінде, араб жазуымен жазылған.&lt;ref name=kancelyaria&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |title=Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате |access-date=2018-08-01 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722185532/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Fond_kusbegi/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​Екінші тізілім Бұхара құшбегісінің Бұхарадағы Ресей империясының саяси агентімен жазысқан хаттарын қамтиды; олар негізінен әмірлік азаматтарынан Ресей империясының азаматтары пайдасына борыштар мен айыппұлдар өндіріп алу мәселелеріне арналған. Бұл істерде парақтар тігінен екі бөлікке бөлінген: бірінші жағында мәтін жергілікті тілде жазылса, екінші жағында оның орыс тіліндегі аудармасы берілген.&lt;ref name=kancelyaria/&gt;

== Бұхара хандығындағы лауазым ==
​Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким-хани» және [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]]дің «Ұбайдулла-наме» еңбектерінен тарихшылар өмір сүрген кезеңде жоғарғы құшбегінің әлі мемлекеттің бірінші министрі болмағанын көруге болады; ол бұл деңгейге кейінірек, Маңғыт әулеті билік еткен тұста ғана көтерілді.&lt;ref name=Traktat&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |title=Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948 |access-date=2018-09-07 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914071936/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1780-1800/Traktat/pred.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырда бұл лауазым Күллі құшбегі деп атала бастады.&lt;ref name=Bartold/&gt; [[II Ұбайдулла хан]]ның билігі кезінде құшбегі қызметі ұлы инаққа беріліп,{{efn|Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.}} нәтижесінде екі лауазым уәзір [[Тұрақұл би]]дің тұлғасында біріктірілді. Шамамен сол уақытта құшбегі лауазымы мен атағына алғаш рет арабтың «күллі» — «барлығы» деген сөзі қосылды (құшбегийи күллі — барлық істің құшбегісі немесе барлығы бағынатын құшбегі). Кейіннен, ханның қалауы бойынша, жоғарыда аталған тұлғаның беделін арттыра түсу үшін «күллі» сөзін лауазым атауының басына қосты, бұл титулатура Бұхара әмірлігінде сақталып қалды.&lt;ref name=Traktat/&gt; Маңғыт әулеті тұсында құшбегінің маңызы премьер-министр деңгейіне дейін көтерілді.&lt;ref&gt;О.А. Соловьёва. Лики власти Благородной Бухары. МАЭ РАН. 2002&lt;/ref&gt;

== Бұхара құшбегілері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!№ !!Құшбегі!!Өмір сүрген жылдары!!Қызметтегі жылдары!!Ескертпе
|-
|||[[Абдулла би]]||?–1723||1702–1710/1711||
|-
|||[[Тұрақұл би]]||1670–1711||1710/1711–1711||
|-
|||[[Жаушан]]||1680–1711||1711–1711||
|-
|||[[Абдулла би]]||?–1723||1711–1716||Лауазымға екінші рет тағайындалды
|-
|||[[Сұлтан би]]||?–1723||1716–1723&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының баяндамалары. УДК 930.2. Ж.М.Тулибаева. &quot;Таварих-и авваил ва аввахир&quot; XVIII — XIX ғғ. бірінші жартысындағы қазақтардың тарихы бойынша дереккөз ретінде.&lt;/ref&gt;||
|-
|||[[Мұхаммед Дәулет]]||1712–1785||1756–1785||Бұхара әмірлігінің алғашқы құшбегісі
|-
|||[[Өткір би]]||1743–1812||1790–1812||
|-
|||[[Мұхаммед Хәкім би (құшбегі)|Мұхаммед Хәкім би]]||1769–1840||1812–1837||
|-
|||[[Рахманберді түрікмен]]||?–?||1837–?||
|-
|||[[Әзиз би]]||?–1860||?–1860||
|-
|||[[Мұхаммед Жақып би]]||?–?||1860–1870||
|-
|||[[Мұхаммед би (құшбегі)|Мұхаммед би]]||1808–1889||1870–1889||
|-
|||[[Астанқұл би]]||1860–1923||1889–1910||
|-
|||[[Мырза Насрулла|Насрулла би]]||1860–1918||1910–1917||
|-
|||[[Низамаддин Урганжи]]||1871–1921||1917–1920||Бұхара әмірлігінің соңғы құшбегісі
|}

== Әдебиет ==
* Мырза Сәлімбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Akademiya. 2009.
* Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
* Абдалазим Сами: Та'рих-и Салатин-и Мангитийа (Историю мангытских государей). Москва. 1962.
* Ахмад Даныш. История мангитской династии. Душанбе. Дониш. 1967
* Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік лауазымдары]]
[[Санат:Бұхара құшбегілері]]</text>
      <sha1>gxywj22m30pe6ttucko3zo5yl7g2jpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Fróis</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779393</id>
    <revision>
      <id>3586738</id>
      <timestamp>2026-04-17T20:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="2k366umk62fr3l50ut3mydph1axj9cd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Fróis}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  01:47, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>2k366umk62fr3l50ut3mydph1axj9cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ウィキ左衛門</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779395</id>
    <revision>
      <id>3586755</id>
      <timestamp>2026-04-17T21:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="rzv30al7x9ruoqjweslj00sb9yk5u0b" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ウィキ左衛門}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 02:20, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>rzv30al7x9ruoqjweslj00sb9yk5u0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Trallaleritotlalalla</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779396</id>
    <revision>
      <id>3586757</id>
      <timestamp>2026-04-17T22:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="fyd4k3ob0ldojr506ukb3o5zj7851fs" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Trallaleritotlalalla}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 03:03, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>fyd4k3ob0ldojr506ukb3o5zj7851fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dinaraaaa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779397</id>
    <revision>
      <id>3586758</id>
      <timestamp>2026-04-17T23:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="0otcv9xejej69y5m6blkn4s1f5z4ihc" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dinaraaaa}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 04:10, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>0otcv9xejej69y5m6blkn4s1f5z4ihc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Gerardd33</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779398</id>
    <revision>
      <id>3586759</id>
      <timestamp>2026-04-17T23:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="easqr63qv4ifp2a9xcqrspyqqene8pp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Gerardd33}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:31, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>easqr63qv4ifp2a9xcqrspyqqene8pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ladamaio</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779399</id>
    <revision>
      <id>3586761</id>
      <timestamp>2026-04-18T00:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="2n57pyije10gtar7zv70c7xyndkwmyu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ladamaio}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 05:41, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>2n57pyije10gtar7zv70c7xyndkwmyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nadyr1103</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779401</id>
    <revision>
      <id>3586765</id>
      <timestamp>2026-04-18T02:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="980et62usr4vqv0g3dpwwzx9n6fo0vz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nadyr1103}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 07:42, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>980et62usr4vqv0g3dpwwzx9n6fo0vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ñäktemts soy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779402</id>
    <revision>
      <id>3586768</id>
      <timestamp>2026-04-18T04:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="o879y4hh2vsuzukcx4muao8ws159dub" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ñäktemts soy}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 09:08, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>o879y4hh2vsuzukcx4muao8ws159dub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мяхри Пиргулыева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779403</id>
    <revision>
      <id>3586778</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}</comment>
      <origin>3586778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="fs4jcluhtj53xyufcvecdl3gigpb2fu" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fs4jcluhtj53xyufcvecdl3gigpb2fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586784</id>
      <parentid>3586778</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="r26txd8gfzn8dcnc2dtocvel93qvkkg" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>r26txd8gfzn8dcnc2dtocvel93qvkkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586785</id>
      <parentid>3586784</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және шығармашылығы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="d4bjva905r9ov7qf2txsmbo18k1hfyj" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>d4bjva905r9ov7qf2txsmbo18k1hfyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586786</id>
      <parentid>3586785</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және шығармашылығы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2729" sha1="bgbxaxrdqn55xs1lalgogmy7z0xyzmr" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bgbxaxrdqn55xs1lalgogmy7z0xyzmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586787</id>
      <parentid>3586786</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3586787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="9ds9behxu603768do173qwz8wf1w4ta" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9ds9behxu603768do173qwz8wf1w4ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586788</id>
      <parentid>3586787</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және шығармашылығы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3332" sha1="9rmk99k1bonwdxjj05g43ogdrous58j" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/32741/myakhri-pirgulyeva-%E2%80%93-obladatelnitsa-gran-pri-vokalnogo-konkursa-zvezda-goda-|title=Мяхри Пиргулыева – обладательница Гран-при вокального конкурса «Звезда года»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9rmk99k1bonwdxjj05g43ogdrous58j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586789</id>
      <parentid>3586788</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі және шығармашылығы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3687" sha1="28o9fujpe32cjkkx5y3pnsa834bakdj" xml:space="preserve">'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/32741/myakhri-pirgulyeva-%E2%80%93-obladatelnitsa-gran-pri-vokalnogo-konkursa-zvezda-goda-|title=Мяхри Пиргулыева – обладательница Гран-при вокального конкурса «Звезда года»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/43815.html|title=Мяхри Пиргулыева — победительница туркменского национального молодежного музыкального конкурса «Звезда года-2018»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>28o9fujpe32cjkkx5y3pnsa834bakdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586792</id>
      <parentid>3586789</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3586792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="ioacz9tp6cavsompq4d6qrof2xqkm5p" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Мяхри Пиргулыева
 |Шынайы есімі         = {{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 11.03.1988
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}}, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2007 жылдан - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Түрікменстан}}
 |Мамандықтары         = {{Әнші|Түрікменстан}} 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = Түрікмен дәстүрлі би-поп музыкасы
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = Ýylyň parlak ýyldyzy 2018
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/32741/myakhri-pirgulyeva-%E2%80%93-obladatelnitsa-gran-pri-vokalnogo-konkursa-zvezda-goda-|title=Мяхри Пиргулыева – обладательница Гран-при вокального конкурса «Звезда года»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/43815.html|title=Мяхри Пиргулыева — победительница туркменского национального молодежного музыкального конкурса «Звезда года-2018»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ioacz9tp6cavsompq4d6qrof2xqkm5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586793</id>
      <parentid>3586792</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3586793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="8fcf9iomu5lsiekjk6fq1ztklmu1hzb" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Мяхри Пиргулыева
 |Шынайы есімі         = {{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}
 |Сурет                = Mähri Pirgulyýewa.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 11.03.1988
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}}, [[Түрікменстан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2007 жылдан - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Түрікменстан}}
 |Мамандықтары         = {{Әнші|Түрікменстан}} 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = вокал
 |Жанрлары             = Түрікмен дәстүрлі би-поп музыкасы
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = Ýylyň parlak ýyldyzy 2018
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан]]) — түрікмен поп-[[әнші]]сі.

== Өмірі және шығармашылығы ==
Мяхри Пиргулыева 1988 жылы 11 наурызда Ашхабатта дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 
14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды.

Оның алғашқы альбомы «Сенікі емес» 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түркімен жастары атынан ұсынылды.

2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады.
2020 жылдың қаңтарында Мяхри Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Йылдыз» музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түркімен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Улкам Түркіменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түркімен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona|title=Туркменки: 15 самых красивых женщин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/32741/myakhri-pirgulyeva-%E2%80%93-obladatelnitsa-gran-pri-vokalnogo-konkursa-zvezda-goda-|title=Мяхри Пиргулыева – обладательница Гран-при вокального конкурса «Звезда года»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/43815.html|title=Мяхри Пиргулыева — победительница туркменского национального молодежного музыкального конкурса «Звезда года-2018»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>8fcf9iomu5lsiekjk6fq1ztklmu1hzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артур Эшкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779404</id>
    <revision>
      <id>3586779</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/151797912|Эшкин, Артур]]» бетінен аударылып түзілді</comment>
      <origin>3586779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17505" sha1="k9kat5o6uai15s91xlzqmuwl1ul63hu" xml:space="preserve">'''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;), сондай-ақ '''Артур Ашкин —''' американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды.

== Өмірбаян ==
Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}&lt;/ref&gt;, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}&lt;/ref&gt;; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}&lt;/ref&gt; Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған.

1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lucen&quot;&gt;
{{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}&lt;/ref&gt;. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды.

1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}&lt;/ref&gt;, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты.

Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;.

1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}&lt;/ref&gt;. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}&lt;/ref&gt; жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}&lt;/ref&gt;, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды.

== Жеке өмір ==
Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}&lt;/ref&gt;. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттар ==

* IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987)
* Таунс сыйлығы (1988)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}&lt;/ref&gt;
* Ранк сыйлық (1993)
* Фредерик Айвс медалі (1998)
* Харви сыйлығы (2004)&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&amp;t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Корнелл университеті түлектері]]
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>k9kat5o6uai15s91xlzqmuwl1ul63hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586780</id>
      <parentid>3586779</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3586780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19019" sha1="cbb5wr91qyzie8xo11zz1yp8stako9o" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Артур Эшкин
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Arthur Ashkin}}
|Суреті          = 
|Сурет ені               = 250px
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 2.9.1922
|Туған жері          = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні  = 21.9.2020
|Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы        = [[лазерлік физика]]
|Ғылыми дәрежесі       = {{PhD|физике}}
|Жұмыс орны         = [[Белл зертханалары]],&lt;br&gt;{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|en|Lucent|Lucent Technologies]]
|Альма-матер          = [[Колумбия университеті]] (B.A.)&lt;br&gt;[[Корнелл университеті]] (Ph.D.)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   =
|Несімен белгілі         = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі
|Марапаттары     =  [[Таунс сыйлығы]] (1988) &lt;br&gt; [[Харви сыйлығы]] (2004) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018)
|Қолтаңбасы              =
|Қолтаңба ені       =
| Сайты                 =
}}
'''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;), сондай-ақ '''Артур Ашкин —''' американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды.

== Өмірбаян ==
Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}&lt;/ref&gt;, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}&lt;/ref&gt;; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}&lt;/ref&gt; Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған.

1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lucen&quot;&gt;
{{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}&lt;/ref&gt;. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды.

1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}&lt;/ref&gt;, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты.

Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;.

1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}&lt;/ref&gt;. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}&lt;/ref&gt; жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}&lt;/ref&gt;, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды.

== Жеке өмір ==
Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}&lt;/ref&gt;. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттар ==
* IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987)
* Таунс сыйлығы (1988)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}&lt;/ref&gt;
* Ранк сыйлық (1993)
* Фредерик Айвс медалі (1998)
* Харви сыйлығы (2004)&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&amp;t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Корнелл университеті түлектері]]
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>cbb5wr91qyzie8xo11zz1yp8stako9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586781</id>
      <parentid>3586780</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3586781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19019" sha1="6ytwkiucc0zgrc0kvdbw2kcb0sbsvyy" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Артур Эшкин
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Arthur Ashkin}}
|Суреті          = 
|Сурет ені               = 250px
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 2.9.1922
|Туған жері          = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні  = 21.9.2020
|Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы        = [[лазерлік физика]]
|Ғылыми дәрежесі       = {{PhD|физика}}
|Жұмыс орны         = [[Белл зертханалары]],&lt;br&gt;{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|en|Lucent|Lucent Technologies}}
|Альма-матер          = [[Колумбия университеті]] (B.A.)&lt;br&gt;[[Корнелл университеті]] (Ph.D.)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   =
|Несімен белгілі         = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі
|Марапаттары     =  [[Таунс сыйлығы]] (1988) &lt;br&gt; [[Харви сыйлығы]] (2004) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018)
|Қолтаңбасы              =
|Қолтаңба ені       =
| Сайты                 =
}}
'''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;), сондай-ақ '''Артур Ашкин —''' американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды.

== Өмірбаян ==
Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}&lt;/ref&gt;, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}&lt;/ref&gt;; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}&lt;/ref&gt; Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған.

1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lucen&quot;&gt;
{{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}&lt;/ref&gt;. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды.

1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}&lt;/ref&gt;, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты.

Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;.

1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}&lt;/ref&gt;. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}&lt;/ref&gt; жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}&lt;/ref&gt;, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды.

== Жеке өмір ==
Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}&lt;/ref&gt;. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттар ==
* IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987)
* Таунс сыйлығы (1988)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}&lt;/ref&gt;
* Ранк сыйлық (1993)
* Фредерик Айвс медалі (1998)
* Харви сыйлығы (2004)&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&amp;t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Корнелл университеті түлектері]]
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>6ytwkiucc0zgrc0kvdbw2kcb0sbsvyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586782</id>
      <parentid>3586781</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3586782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19059" sha1="11i29a4lfyi5kkkpq4d2n2q6yepsoyx" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Артур Эшкин
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Arthur Ashkin}}
|Суреті          = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg
|Сурет ені               = 250px
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 2.9.1922
|Туған жері          = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні  = 21.9.2020
|Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы        = [[лазерлік физика]]
|Ғылыми дәрежесі       = {{PhD|физика}}
|Жұмыс орны         = [[Белл зертханалары]],&lt;br&gt;{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}}
|Альма-матер          = [[Колумбия университеті]] (B.A.)&lt;br&gt;[[Корнелл университеті]] (Ph.D.)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   =
|Несімен белгілі         = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі
|Марапаттары     =  [[Таунс сыйлығы]] (1988) &lt;br&gt; [[Харви сыйлығы]] (2004) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018)
|Қолтаңбасы              =
|Қолтаңба ені       =
| Сайты                 =
}}
'''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;), сондай-ақ '''Артур Ашкин —''' американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды.

== Өмірбаян ==
Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}&lt;/ref&gt;, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}&lt;/ref&gt;; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}&lt;/ref&gt; Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған.

1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lucen&quot;&gt;
{{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}&lt;/ref&gt;. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды.

1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}&lt;/ref&gt;, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты.

Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;.

1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}&lt;/ref&gt;. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}&lt;/ref&gt; жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}&lt;/ref&gt;, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды.

== Жеке өмір ==
Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}&lt;/ref&gt;. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттар ==
* IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987)
* Таунс сыйлығы (1988)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}&lt;/ref&gt;
* Ранк сыйлық (1993)
* Фредерик Айвс медалі (1998)
* Харви сыйлығы (2004)&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&amp;t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Корнелл университеті түлектері]]
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>11i29a4lfyi5kkkpq4d2n2q6yepsoyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586790</id>
      <parentid>3586782</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3586790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19059" sha1="fczv2nr0vhpu0y84ghkx59ym6rs7ixo" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Артур Эшкин
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Arthur Ashkin}}
|Суреті          = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg
|Сурет ені               = 250px
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 2.9.1922
|Туған жері          = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні  = 21.9.2020
|Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы        = [[лазерлік физика]]
|Ғылыми дәрежесі       = {{PhD|физика}}
|Жұмыс орны         = [[Белл зертханалары]],&lt;br&gt;{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}}
|Альма-матер          = [[Колумбия университеті]] (B.A.)&lt;br&gt;[[Корнелл университеті]] (Ph.D.)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   =
|Несімен белгілі         = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі
|Марапаттары     =  [[Таунс сыйлығы]] (1988) &lt;br&gt; [[Харви сыйлығы]] (2004) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018)
|Қолтаңбасы              =
|Қолтаңба ені       =
| Сайты                 =
}}
'''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды.

== Өмірбаян ==
Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}&lt;/ref&gt;, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}&lt;/ref&gt;; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}&lt;/ref&gt; Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}&lt;/ref&gt;. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған.

1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lucen&quot;&gt;
{{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}&lt;/ref&gt;. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды.

1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}&lt;/ref&gt;, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты.

Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды&lt;ref name=&quot;lfest&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»&lt;/ref&gt;.

1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}&lt;/ref&gt;. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}&lt;/ref&gt; жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}&lt;/ref&gt;, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды.

== Жеке өмір ==
Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}&lt;/ref&gt;. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі.

== Марапаттар ==
* IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987)
* Таунс сыйлығы (1988)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}&lt;/ref&gt;
* Ранк сыйлық (1993)
* Фредерик Айвс медалі (1998)
* Харви сыйлығы (2004)&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&amp;t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Корнелл университеті түлектері]]
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>fczv2nr0vhpu0y84ghkx59ym6rs7ixo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:AsatillaU8</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779405</id>
    <revision>
      <id>3586791</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="kv19xzw1qc48wzyskmwawf3exulnhea" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AsatillaU8}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:29, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>kv19xzw1qc48wzyskmwawf3exulnhea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Zhako 666</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779406</id>
    <revision>
      <id>3586799</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="1h1p6gcotzg7bbhle6qddyazrrk7lwt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhako 666}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 11:00, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>1h1p6gcotzg7bbhle6qddyazrrk7lwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779407</id>
    <revision>
      <id>3586800</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салават Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}</comment>
      <origin>3586800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="476" sha1="n0xa7pdfrmvnx3hfilma2dsbot7o84m" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салават Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n0xa7pdfrmvnx3hfilma2dsbot7o84m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586814</id>
      <parentid>3586800</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1486" sha1="th7kg39i6hg80tvec64saps56nqnvv3" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген. 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>th7kg39i6hg80tvec64saps56nqnvv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586816</id>
      <parentid>3586814</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2869" sha1="i9f9p83ialvayjj66o6ytc0r5x34poh" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>i9f9p83ialvayjj66o6ytc0r5x34poh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586817</id>
      <parentid>3586816</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3586817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4013" sha1="bthslrtawpi9vsv0ahqjgm0dyuf93ao" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bthslrtawpi9vsv0ahqjgm0dyuf93ao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586819</id>
      <parentid>3586817</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3586819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4823" sha1="ph4i959ewndcme058klpw8vvtbop40u" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ph4i959ewndcme058klpw8vvtbop40u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586820</id>
      <parentid>3586819</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5387" sha1="mdj2c6su0t7s3po3tyyvugoj8h6vt1c" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mdj2c6su0t7s3po3tyyvugoj8h6vt1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586821</id>
      <parentid>3586820</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="01dty94xit3hc4zv5gx3eion0iaatma" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву
Источник: https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>01dty94xit3hc4zv5gx3eion0iaatma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586823</id>
      <parentid>3586821</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5977" sha1="an9j2qgje5q96vy7qvhrbp9iommj4u1" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву
Источник: https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>an9j2qgje5q96vy7qvhrbp9iommj4u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586826</id>
      <parentid>3586823</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3586826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5901" sha1="cx2mfpqq36x8pdw85vwlo7qncb2viyc" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>cx2mfpqq36x8pdw85vwlo7qncb2viyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586835</id>
      <parentid>3586826</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6823" sha1="ktqohpvrafg1cavltgosc5nfqnruoe8" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ktqohpvrafg1cavltgosc5nfqnruoe8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586836</id>
      <parentid>3586835</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерткіштің сипаттамасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6997" sha1="3ntcdq7egizzo2nysplr4opmwpo5b2d" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3ntcdq7egizzo2nysplr4opmwpo5b2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586837</id>
      <parentid>3586836</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерткіштің сипаттамасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3586837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7524" sha1="jp3ogier4qc2qtnx11efpsuheq8cyau" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jp3ogier4qc2qtnx11efpsuheq8cyau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586840</id>
      <parentid>3586837</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерткіштің сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7796" sha1="o2bvlo2ooc1v0a6a163dbw7rup0nomo" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>o2bvlo2ooc1v0a6a163dbw7rup0nomo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586841</id>
      <parentid>3586840</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерткіштің сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7988" sha1="87gdm84w7x6yuh5bcs862jgv6jokuxw" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>87gdm84w7x6yuh5bcs862jgv6jokuxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586842</id>
      <parentid>3586841</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3586842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9088" sha1="jafaf8jiskrdevpqmgt406d3bqldvam" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jafaf8jiskrdevpqmgt406d3bqldvam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586843</id>
      <parentid>3586842</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туризм және іс-шаралар */ дереккөз</comment>
      <origin>3586843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9310" sha1="phg4o5fio0ie2zdfkb5ny8950gpw6fe" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>phg4o5fio0ie2zdfkb5ny8950gpw6fe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586844</id>
      <parentid>3586843</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9495" sha1="rxyumi7o8bhdnklwttuy2qrwda6pgy5" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rxyumi7o8bhdnklwttuy2qrwda6pgy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586845</id>
      <parentid>3586844</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3586845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9809" sha1="0hl5208m5i2wopdwup6oy55epb12suh" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>0hl5208m5i2wopdwup6oy55epb12suh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586855</id>
      <parentid>3586845</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3586855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10926" sha1="t3s5ab8n5c3xbom57hiu2ifqnntapkp" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті = Ufa, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (340).jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = 
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = 
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі =  
 | салмағы = 
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>t3s5ab8n5c3xbom57hiu2ifqnntapkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586864</id>
      <parentid>3586855</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3586864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11052" sha1="egvfdpu1rr2r15wyyypv5r88kg4hoqi" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = И.Г.Гайнутдинов
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>egvfdpu1rr2r15wyyypv5r88kg4hoqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586865</id>
      <parentid>3586864</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3586865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11024" sha1="3nz995a96s00d5l4s9brc3d0rmaf6dl" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3nz995a96s00d5l4s9brc3d0rmaf6dl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586868</id>
      <parentid>3586865</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3586868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11201" sha1="17bvidd7km72ldohgell0dzvlxslest" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>17bvidd7km72ldohgell0dzvlxslest</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586871</id>
      <parentid>3586868</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3586871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11292" sha1="4xiig8wfwl6bqushjv3yajdncc8y6re" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4xiig8wfwl6bqushjv3yajdncc8y6re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586879</id>
      <parentid>3586871</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3586879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11379" sha1="00yqkw0oi6rlv55n5iwm2ws8ohng5z3" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы
Ufa. Monument to Salavat Yulaev (cropped).jpg|Ескерткіштің сол жағы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>00yqkw0oi6rlv55n5iwm2ws8ohng5z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586880</id>
      <parentid>3586879</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3586880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11490" sha1="fvaym6b30sn3ae224mra35g5notekmx" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы
Ufa. Monument to Salavat Yulaev (cropped).jpg|Ескерткіштің сол жағы
Salavat Yulaev Square-23.jpg|Ескерткіш пен саябақтың айналасындағы аумақ
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fvaym6b30sn3ae224mra35g5notekmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:GoksuEditor</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779409</id>
    <revision>
      <id>3586812</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="3u0gfo79io27nncag5s3dagaktoilfs" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=GoksuEditor}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:30, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>3u0gfo79io27nncag5s3dagaktoilfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779410</id>
    <revision>
      <id>3586829</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы''' — Қазақстан Республикасындағы педагогтарға берілетін құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ мұғалімдердің білім беру саласындағы үздік жетістіктері мен мемлекет алдындағы ерекше еңбегі үшін тағайындалады.  ==...</comment>
      <origin>3586829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="kzi8oitew1gm3ba8jkp5bctsgsjf3vv" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы''' — Қазақстан Республикасындағы педагогтарға берілетін құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ мұғалімдердің білім беру саласындағы үздік жетістіктері мен мемлекет алдындағы ерекше еңбегі үшін тағайындалады.

== Тарихы ==
«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағы 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес енгізілді. Педагогтерге арналған бұл жеке мемлекеттік награда алғаш рет '''2021 жылы''' берілді. Сол жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен 20-дан астам мұғалім осы атаққа ие болды.

Бұған дейін педагогтарға жалпы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» немесе басқа наградалар берілетін. Жаңа атақ мұғалімдердің еңбегін жоғары бағалауға және оларды моральдық, материалдық тұрғыдан қолдауға бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға және «Педагог мәртебесі туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері республикалық бюджеттен қосымша материалдық қолдау алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* '''Материалдық қолдау''': Атақ иегерлері біржолғы немесе жыл сайынғы төлемдер алады. Мысалы, кейбір жылдары 1000 АЕК (айлық есептік көрсеткіш) мөлшерінде сыйақы тағайындалған.
* '''Әлеуметтік жеңілдіктер''': Педагогтер негізгі қызметіне кедергі келтіретін артық міндеттерден босатылады.
* '''Мәртебе''': Қоғамда жоғары бағаланады, білім беру саласындағы үздіктердің бірі ретінде танылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте жыл сайын бірнеше рет, Президент Жарлығымен беріледі. Иегерлер саны әртүрлі: бір жылда 7-ден 80-ге дейін мұғалім марапатталған. Мысалы:

* 2021 жылы — алғашқы 20-дан астам педагог;
* Кейінгі жылдары — 7, 10, 17 және одан да көп ұстаздар.

Атаққа ұсыну үшін мұғалімнің ұзақ жылғы еңбегі, оқушылардың жетістіктері, инновациялық әдістері және қоғамға қосқан үлесі ескеріледі.

=== Белгілі иегерлер ===

* Александр Курленя (алғашқы иегерлердің бірі);
* Нағиша Есбол (қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі);
* Майра Мәмбетова, Айжан Қапезова, Татьяна Белоусова және басқалар.

Әр жыл сайын әртүрлі өңірлерден (Алматы, Петропавл, Қызылорда т.б.) ұстаздар марапатталады.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда педагог мамандығын беделді етуге, мұғалімдердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары атақтармен қатар тұрады, бірақ педагогтарға арнайы бөлінген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kzi8oitew1gm3ba8jkp5bctsgsjf3vv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586830</id>
      <parentid>3586829</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан марапаттары|Қазақстан марапаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="2z8mu8clrsev5fyc6xaij8js9c3hkxo" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы''' — Қазақстан Республикасындағы педагогтарға берілетін құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ мұғалімдердің білім беру саласындағы үздік жетістіктері мен мемлекет алдындағы ерекше еңбегі үшін тағайындалады.

== Тарихы ==
«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағы 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес енгізілді. Педагогтерге арналған бұл жеке мемлекеттік награда алғаш рет '''2021 жылы''' берілді. Сол жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен 20-дан астам мұғалім осы атаққа ие болды.

Бұған дейін педагогтарға жалпы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» немесе басқа наградалар берілетін. Жаңа атақ мұғалімдердің еңбегін жоғары бағалауға және оларды моральдық, материалдық тұрғыдан қолдауға бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға және «Педагог мәртебесі туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері республикалық бюджеттен қосымша материалдық қолдау алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* '''Материалдық қолдау''': Атақ иегерлері біржолғы немесе жыл сайынғы төлемдер алады. Мысалы, кейбір жылдары 1000 АЕК (айлық есептік көрсеткіш) мөлшерінде сыйақы тағайындалған.
* '''Әлеуметтік жеңілдіктер''': Педагогтер негізгі қызметіне кедергі келтіретін артық міндеттерден босатылады.
* '''Мәртебе''': Қоғамда жоғары бағаланады, білім беру саласындағы үздіктердің бірі ретінде танылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте жыл сайын бірнеше рет, Президент Жарлығымен беріледі. Иегерлер саны әртүрлі: бір жылда 7-ден 80-ге дейін мұғалім марапатталған. Мысалы:

* 2021 жылы — алғашқы 20-дан астам педагог;
* Кейінгі жылдары — 7, 10, 17 және одан да көп ұстаздар.

Атаққа ұсыну үшін мұғалімнің ұзақ жылғы еңбегі, оқушылардың жетістіктері, инновациялық әдістері және қоғамға қосқан үлесі ескеріледі.

=== Белгілі иегерлер ===

* Александр Курленя (алғашқы иегерлердің бірі);
* Нағиша Есбол (қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі);
* Майра Мәмбетова, Айжан Қапезова, Татьяна Белоусова және басқалар.

Әр жыл сайын әртүрлі өңірлерден (Алматы, Петропавл, Қызылорда т.б.) ұстаздар марапатталады.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда педагог мамандығын беделді етуге, мұғалімдердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары атақтармен қатар тұрады, бірақ педагогтарға арнайы бөлінген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>2z8mu8clrsev5fyc6xaij8js9c3hkxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586849</id>
      <parentid>3586830</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10068" sha1="rwbfsgadvtjewpf1gpfmwi0aww14kze" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[Педагогика|педагогтарға]] берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ мұғалімдердің [[білім беру]] саласындағы үздік жетістіктері мен мемлекет алдындағы ерекше еңбегі үшін тағайындалады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Педагогтерге алғаш рет «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» мемлекеттік наградасы табыс етілді|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/178615?lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағы 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес енгізілді. Педагогтерге арналған бұл жеке мемлекеттік награда алғаш рет 2021 жылы берілді. Сол жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен 20-дан астам мұғалім осы атаққа ие болды. Жылпы барлығы 80-ге жуық педагог марапатталған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағымен 80 ұстаз марапатталған|url=https://egemen.kz/article/396196-qazaqstannynh-enhbek-sinhirgen-ustazy-ataghymen-80-ustaz-marapattalghan}}&lt;/ref&gt;. 

Бұған дейін педагогтарға жалпы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» немесе басқа наградалар берілетін. Жаңа атақ мұғалімдердің еңбегін жоғары бағалауға және оларды моральдық, материалдық тұрғыдан қолдауға бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға және «Педагог мәртебесі туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері республикалық бюджеттен қосымша материалдық қолдау алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* Атақ иегерлері біржолғы немесе жыл сайынғы төлемдер алады. Мысалы, кейбір жылдары 1000 АЕК ([[айлық есептік көрсеткіш]]) мөлшерінде сыйақы тағайындалған.
* Педагогтер негізгі қызметіне кедергі келтіретін артық міндеттерден босатылады.
* Қоғамда жоғары бағаланады, білім беру саласындағы үздіктердің бірі ретінде танылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ әдетте жыл сайын бірнеше рет, Президент Жарлығымен беріледі. Иегерлер саны әртүрлі: бір жылда 7-ден 80-ге дейін мұғалім марапатталған.

Атаққа ұсыну үшін мұғалімнің ұзақ жылғы еңбегі, оқушылардың жетістіктері, инновациялық әдістері және қоғамға қосқан үлесі ескеріледі.

== Белгілі иегерлер ==

=== 2021 жыл ===

* [[Алматы облысы]] № 1 мектеп-гимназиясының химия және биология пәнінің мұғалімі '''Татьяна Михайловна Станкевич'''
* [[Петропавл|Петропавл қаласының]] М. Айтхожин атындағы № 1 мектеп директоры '''Александр Юрьевич Курленя'''

=== 2023 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы». Мұғалім қанша сыйақы алады|url=https://baq.kz/qazaqstannyn-enbek-sinirgen-ustazy-mugalim-qansha-syyaqy-alady-315582/}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Забида Ахмедова''' – [[Жамбыл облысы]] [[Тараз|Тараз қаласы]] «Б. Момышұлы атындағы №45 қазақ классикалық гимназиясы» КММ мұғалімі;
* '''Баян Базарғалиева''' – [[Ақтөбе облысы]] «Дарынды жасөспірімдерге арналған Ақтөбе облыстық мамандандырылған «Білім-инновация» лицей-интернаты» КММ мұғалімі;
* '''Зәуреш Даумова''' – [[Қостанай облысы]] «Қостанай қаласы білім бөлімінің №3 мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі;
* '''Толқын Дуланбаева''' – [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыс]]&lt;nowiki/&gt;ы «Ю. Гагарин атындағы орта мектеп» КММ мұғалімі;
* '''Айгүл Ержанова''' – [[Астана|Астана қаласы]] «Райымбек батыр атындағы №50 «Қазғарыш» мектеп-лицейі» КММ мұғалімі;
* '''Әсемкүл Жақсылықова''' – [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыс]]&lt;nowiki/&gt;ы «Е.Әуелбеков атындағы №4 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты» КММ мұғалімі;
* '''Сәбит Ибадуллин''' — [[Павлодар облысы]] «Академик Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу-тәрбие кешені» КММ мұғалімі;
* '''Светлана Исаева''' – [[Жетісу облысы]] [[Талдықорған|Талдықорған қаласы]] «М.Жұмабаев атындағы №19 орта мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі;
* '''Айжан Қапезова''' – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл|Петропавл қаласы]] «Қожаберген жырау атындағы №6 орта мектеп» КММ мұғалімі;
* '''Сәбира Күлпейісова''' – [[Қарағанды облысы|Қарағанды ​​облысы]] [[Қарағанды|Қарағанды ​​қаласы]] «А.Байтұрсынұлы атындағы мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі; 
* '''Марфуға Күнтаева''' – [[Шымкент|Шымкент қаласы]] «Ы.Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясы» МКК мұғалімі; 
* '''Әлия Қадирова''' – [[Маңғыстау облысы]] «Ақшұқыр мектеп-лицейі» КММ мұғалімі;
* '''Серік Қазиханов''' – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Орал|Орал қаласы]] «Дарынды балаларға арналған С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты» КММ мұғалімі; 
* '''Майра Мамбетова''' – [[Алматы|Алматы қаласы]], еңбек ардагері;
* '''Рысжан Нұршина''' – [[Ұлытау облысы]] [[Жезқазған|Жезқазған қаласы]] «№8 гимназия» КММ мұғалімі;
* '''Роза Салимова''' – [[Түркістан облысы]] «С.Әбдіжаппаров атындағы жалпы орта мектеп-интернаты» КММ мұғалімі; 
* '''Ардақ Хайрлиева''' – [[Атырау|Атырау қаласы]] «М.Өтемісов атындағы жалпы білім беретін орта мектеп» КММ мұғалімі.

=== 2024 жыл ===

* [[Қостанай|Қостанай қаласындағы]] Ыбырай Алтынсарин атындағы мамандандырылған мектеп-гимназия-интернатының мұғалімі '''Ағыбай Нұғыманов'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6050257-toaev-br-top-pedagogke-azastanny-ebek-srgen-stazy-atayn-tapsyrdy.html|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6050257-toaev-br-top-pedagogke-azastanny-ebek-srgen-stazy-atayn-tapsyrdy.html}}&lt;/ref&gt;, 
* [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласындағы]] Әлімхан Ермеков атындағы №23 орта мектеп-лицейінің мұғалімі '''Наталья Пеннер'''
* '''Нағиша Есбосы'''н&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҰСТАЗЫ|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32501}}&lt;/ref&gt;

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда педагог мамандығын беделді етуге, мұғалімдердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары атақтармен қатар тұрады, бірақ педагогтарға арнайы бөлінген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақстан марапаттары}}
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>rwbfsgadvtjewpf1gpfmwi0aww14kze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779411</id>
    <revision>
      <id>3586831</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — Қазақстан Республикасындағы медицина қызметкерлеріне берілетін құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін таға...</comment>
      <origin>3586831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4990" sha1="dvh6ooh51pvl6ee5xvs76u06mkpfxwb" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — Қазақстан Республикасындағы медицина қызметкерлеріне берілетін құрметті атақ (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады.

=== Тарихы ===
«Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' (Республика күні қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды.

Бұған дейін медицина қызметкерлеріне «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау (сыйақы, төлемдер) алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* '''Материалдық қолдау''': Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған.
* '''Мәртебе''': Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады.
* '''Әлеуметтік жеңілдіктер''': Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Кейбір деректер бойынша алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген (әртүрлі БАҚ-та саны бойынша айырмашылықтар кездеседі, бірақ тұңғыш рет табысталғаны нақты).

Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, пациенттерге көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, ғылыми-зерттеу жұмыстары және денсаулық сақтау саласына қосқан үлесі ескеріледі.

=== Алғашқы иегерлер (2024 жыл) ===

* '''Абай Байгенжин''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер.
* '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері.
* '''Кемайкин''' (толық аты-жөні баспасөзде әртүрлі аталған).
* Басқа иегерлер: Тұсынгүл Көбжасарқызы және тағы басқалар (жалпы 8-ге дейін деп аталады).

Қазақстандық Википедияда «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері» санаты бар, онда 8 беттен тұратын тізім бар (Болат Хабижанов, Василий Иванович Зюзин т.б., бірақ олар бұрынғы кезеңге қатысты болуы мүмкін).

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dvh6ooh51pvl6ee5xvs76u06mkpfxwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586838</id>
      <parentid>3586831</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="tmjh1qdz65ehwrvzv0x8sppm010ikan" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[медицина]] қызметкерлеріне берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тұңғыш рет табысталған &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; атағына кімдер ие болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tungys-ret-tabystalgan-qazaqstannyn-enbek-sinirgen-darigeri-atagyna-kimder-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.

=== Тарихы ===
«Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' ([[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алғаш рет &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; құрметті атағы берілді|url=https://kaz.nur.kz/health/2177693-algash-ret-qazaqstannyng-engbek-singirgen-darigeri-qurmetti-atagy-berildi/}}&lt;/ref&gt;.

Бұған дейін медицина қызметкерлеріне [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]] немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау ([[сыйақы]], [[Төлем|төлемдер]]) алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған.
* Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады.
* Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген. Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, [[Пациент|пациенттерге]] көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] және [[Денсаулық сақтау|денсаулық сақтау саласына]] қосқан үлесі ескеріледі.

=== Алғашқы иегерлер ===

==== 2024 жыл ====
* '''[[Абай Байгенжин]]''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер, «Ұлттық ғылыми медициналық орталығы» акционерлік қоғамының бас директоры.
* '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері. 
* '''В. Кемайкин''' — «Ұлттық ғылыми онкология орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі гематология орталығының басшысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Үш адам «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» атағына ие болды|url=https://aikyn.kz/274823/k-azak-stannyn--en-bek-sin-irgen-d-rigeri--atag-yn-3-adam-aldy}}&lt;/ref&gt;

==== 2025 жыл ====

* Тұсынгүл Көбжасарқызы Ботабекова – Қазақстан офтальмологтар қоғамының президенті,
* Орынбай Дайырбекұлы Дайырбеков – Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директорлар кеңесінің мүшесі,
* Жақсылық Ақмұрзаұлы Досқалиев – еңбек ардагері,
* Азамат Белгібайұлы Мәғзұмов – Солтүстік Қазақстан облыстық көпбейінді ауруханасының терапевт дәрігері,
* Сергей Львович Новичевский – Павлодар облыстық перинаталдық орталығы №1 бөлімінің меңгерушісі,
* Жексембай Нсанов – Атырау облысынан еңбек ардагері,
* Айсұлу Сағадатқызы Нұрмағамбетова – «MedLineСервис» медициналық орталығының оториноларинголог дәрігері,
* Асылбек Төкімұрзаұлы Тоғызбаев – «Дертке дауа» ЖШС клиникасының директоры.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақстан марапаттары}}</text>
      <sha1>tmjh1qdz65ehwrvzv0x8sppm010ikan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586839</id>
      <parentid>3586838</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан мемлекеттік наградалары|Қазақстан мемлекеттік наградалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="on0765h4kotvwm9ddaujwmpajcvmoqn" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[медицина]] қызметкерлеріне берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тұңғыш рет табысталған &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; атағына кімдер ие болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tungys-ret-tabystalgan-qazaqstannyn-enbek-sinirgen-darigeri-atagyna-kimder-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.

=== Тарихы ===
«Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' ([[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алғаш рет &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; құрметті атағы берілді|url=https://kaz.nur.kz/health/2177693-algash-ret-qazaqstannyng-engbek-singirgen-darigeri-qurmetti-atagy-berildi/}}&lt;/ref&gt;.

Бұған дейін медицина қызметкерлеріне [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]] немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау ([[сыйақы]], [[Төлем|төлемдер]]) алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған.
* Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады.
* Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген. Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, [[Пациент|пациенттерге]] көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] және [[Денсаулық сақтау|денсаулық сақтау саласына]] қосқан үлесі ескеріледі.

=== Алғашқы иегерлер ===

==== 2024 жыл ====
* '''[[Абай Байгенжин]]''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер, «Ұлттық ғылыми медициналық орталығы» акционерлік қоғамының бас директоры.
* '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері. 
* '''В. Кемайкин''' — «Ұлттық ғылыми онкология орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі гематология орталығының басшысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Үш адам «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» атағына ие болды|url=https://aikyn.kz/274823/k-azak-stannyn--en-bek-sin-irgen-d-rigeri--atag-yn-3-adam-aldy}}&lt;/ref&gt;

==== 2025 жыл ====

* Тұсынгүл Көбжасарқызы Ботабекова – Қазақстан офтальмологтар қоғамының президенті,
* Орынбай Дайырбекұлы Дайырбеков – Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директорлар кеңесінің мүшесі,
* Жақсылық Ақмұрзаұлы Досқалиев – еңбек ардагері,
* Азамат Белгібайұлы Мәғзұмов – Солтүстік Қазақстан облыстық көпбейінді ауруханасының терапевт дәрігері,
* Сергей Львович Новичевский – Павлодар облыстық перинаталдық орталығы №1 бөлімінің меңгерушісі,
* Жексембай Нсанов – Атырау облысынан еңбек ардагері,
* Айсұлу Сағадатқызы Нұрмағамбетова – «MedLineСервис» медициналық орталығының оториноларинголог дәрігері,
* Асылбек Төкімұрзаұлы Тоғызбаев – «Дертке дауа» ЖШС клиникасының директоры.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік наградалары]]</text>
      <sha1>on0765h4kotvwm9ddaujwmpajcvmoqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586850</id>
      <parentid>3586839</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан мемлекеттік наградалары|Қазақстан мемлекеттік наградалары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="tmjh1qdz65ehwrvzv0x8sppm010ikan" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[медицина]] қызметкерлеріне берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тұңғыш рет табысталған &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; атағына кімдер ие болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tungys-ret-tabystalgan-qazaqstannyn-enbek-sinirgen-darigeri-atagyna-kimder-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.

=== Тарихы ===
«Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' ([[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алғаш рет &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; құрметті атағы берілді|url=https://kaz.nur.kz/health/2177693-algash-ret-qazaqstannyng-engbek-singirgen-darigeri-qurmetti-atagy-berildi/}}&lt;/ref&gt;.

Бұған дейін медицина қызметкерлеріне [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]] немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау ([[сыйақы]], [[Төлем|төлемдер]]) алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған.
* Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады.
* Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген. Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, [[Пациент|пациенттерге]] көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] және [[Денсаулық сақтау|денсаулық сақтау саласына]] қосқан үлесі ескеріледі.

=== Алғашқы иегерлер ===

==== 2024 жыл ====
* '''[[Абай Байгенжин]]''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер, «Ұлттық ғылыми медициналық орталығы» акционерлік қоғамының бас директоры.
* '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері. 
* '''В. Кемайкин''' — «Ұлттық ғылыми онкология орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі гематология орталығының басшысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Үш адам «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» атағына ие болды|url=https://aikyn.kz/274823/k-azak-stannyn--en-bek-sin-irgen-d-rigeri--atag-yn-3-adam-aldy}}&lt;/ref&gt;

==== 2025 жыл ====

* Тұсынгүл Көбжасарқызы Ботабекова – Қазақстан офтальмологтар қоғамының президенті,
* Орынбай Дайырбекұлы Дайырбеков – Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директорлар кеңесінің мүшесі,
* Жақсылық Ақмұрзаұлы Досқалиев – еңбек ардагері,
* Азамат Белгібайұлы Мәғзұмов – Солтүстік Қазақстан облыстық көпбейінді ауруханасының терапевт дәрігері,
* Сергей Львович Новичевский – Павлодар облыстық перинаталдық орталығы №1 бөлімінің меңгерушісі,
* Жексембай Нсанов – Атырау облысынан еңбек ардагері,
* Айсұлу Сағадатқызы Нұрмағамбетова – «MedLineСервис» медициналық орталығының оториноларинголог дәрігері,
* Асылбек Төкімұрзаұлы Тоғызбаев – «Дертке дауа» ЖШС клиникасының директоры.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақстан марапаттары}}</text>
      <sha1>tmjh1qdz65ehwrvzv0x8sppm010ikan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586851</id>
      <parentid>3586850</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан марапаттары|Қазақстан марапаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="c4xx0vqms4dtokmqfifmdo30u0pg9ng" xml:space="preserve">'''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[медицина]] қызметкерлеріне берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тұңғыш рет табысталған &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; атағына кімдер ие болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tungys-ret-tabystalgan-qazaqstannyn-enbek-sinirgen-darigeri-atagyna-kimder-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.

=== Тарихы ===
«Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' ([[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алғаш рет &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері&quot; құрметті атағы берілді|url=https://kaz.nur.kz/health/2177693-algash-ret-qazaqstannyng-engbek-singirgen-darigeri-qurmetti-atagy-berildi/}}&lt;/ref&gt;.

Бұған дейін медицина қызметкерлеріне [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]] немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған.

=== Құқықтық негізі ===
Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау ([[сыйақы]], [[Төлем|төлемдер]]) алады.

=== Артықшылықтары мен жеңілдіктері ===

* Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған.
* Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады.
* Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады.

=== Берілу тәртібі ===
Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген. Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, [[Пациент|пациенттерге]] көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] және [[Денсаулық сақтау|денсаулық сақтау саласына]] қосқан үлесі ескеріледі.

=== Алғашқы иегерлер ===

==== 2024 жыл ====
* '''[[Абай Байгенжин]]''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер, «Ұлттық ғылыми медициналық орталығы» акционерлік қоғамының бас директоры.
* '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері. 
* '''В. Кемайкин''' — «Ұлттық ғылыми онкология орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі гематология орталығының басшысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Үш адам «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» атағына ие болды|url=https://aikyn.kz/274823/k-azak-stannyn--en-bek-sin-irgen-d-rigeri--atag-yn-3-adam-aldy}}&lt;/ref&gt;

==== 2025 жыл ====

* Тұсынгүл Көбжасарқызы Ботабекова – Қазақстан офтальмологтар қоғамының президенті,
* Орынбай Дайырбекұлы Дайырбеков – Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директорлар кеңесінің мүшесі,
* Жақсылық Ақмұрзаұлы Досқалиев – еңбек ардагері,
* Азамат Белгібайұлы Мәғзұмов – Солтүстік Қазақстан облыстық көпбейінді ауруханасының терапевт дәрігері,
* Сергей Львович Новичевский – Павлодар облыстық перинаталдық орталығы №1 бөлімінің меңгерушісі,
* Жексембай Нсанов – Атырау облысынан еңбек ардагері,
* Айсұлу Сағадатқызы Нұрмағамбетова – «MedLineСервис» медициналық орталығының оториноларинголог дәрігері,
* Асылбек Төкімұрзаұлы Тоғызбаев – «Дертке дауа» ЖШС клиникасының директоры.

=== Маңызы ===
Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>c4xx0vqms4dtokmqfifmdo30u0pg9ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бахри сұлтандары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779412</id>
    <revision>
      <id>3586873</id>
      <timestamp>2026-04-18T07:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мәмлүк сұлтандығының сұлтандары]] [[Санат:Бахри мәмлүктері]]</comment>
      <origin>3586873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="j9q7hyywtvqma8oa8o55enwuqqhvf6y" xml:space="preserve">[[Санат:Мәмлүк сұлтандығының сұлтандары]]
[[Санат:Бахри мәмлүктері]]</text>
      <sha1>j9q7hyywtvqma8oa8o55enwuqqhvf6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мәмлүк сұлтандығының сұлтандары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779413</id>
    <revision>
      <id>3586877</id>
      <timestamp>2026-04-18T07:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Mamluk sultans}}  [[Санат:Мысыр сұлтандары]] [[Санат:Таяу Шығыс монархтары]]</comment>
      <origin>3586877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="dx6q1lkqywnnoqebj13v7aud61uxmet" xml:space="preserve">{{Commonscat|Mamluk sultans}}

[[Санат:Мысыр сұлтандары]]
[[Санат:Таяу Шығыс монархтары]]</text>
      <sha1>dx6q1lkqywnnoqebj13v7aud61uxmet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1260 жылы қайтыс болғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779414</id>
    <revision>
      <id>3586878</id>
      <timestamp>2026-04-18T07:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{deathyr|126|0}} {{Commonscat|1260 deaths}}</comment>
      <origin>3586878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="a40lokup1gw2x5anxe5r8v00g2oc7mj" xml:space="preserve">{{deathyr|126|0}}
{{Commonscat|1260 deaths}}</text>
      <sha1>a40lokup1gw2x5anxe5r8v00g2oc7mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Толғанай Нұрахан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779415</id>
    <revision>
      <id>3586881</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="r3rl5yl00pim0kqbzflx58alpcobloj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Толғанай Нұрахан}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 13:00, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>r3rl5yl00pim0kqbzflx58alpcobloj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік лауазымдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779416</id>
    <revision>
      <id>3586887</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер лауазымдары]]</comment>
      <origin>3586887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="mriwf5gwmst4j3er9w5qywbtdk1dt2h" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер лауазымдары]]</text>
      <sha1>mriwf5gwmst4j3er9w5qywbtdk1dt2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Тарихи мемлекеттер лауазымдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779417</id>
    <revision>
      <id>3586888</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша лауазымдар]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша қоғам]]</comment>
      <origin>3586888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="gqbvciu3airlcsnbcy08nxy97urjzti" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша лауазымдар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша қоғам]]</text>
      <sha1>gqbvciu3airlcsnbcy08nxy97urjzti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Душанбе Плазасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779418</id>
    <revision>
      <id>3586890</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Ғимарат | ғимараттың аты     = Душанбе Плазасы | шынайы аты         = {{lang-tg|Душанбе Плаза}} | бұрынғы атауы      =  | балама аты         =  | статусы            =  | суреті             = Dushanbe-Plaza.JPG | е...</comment>
      <origin>3586890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7461" sha1="qmwejlozgt8zgyb6ibd89kf87sbfd47" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Душанбе Плазасы
| шынайы аты         = {{lang-tg|Душанбе Плаза}}
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Dushanbe-Plaza.JPG
| ені                = 
| сурет атауы        = &lt;small&gt;Душанбе Плазасы. 2015 жыл.&lt;/small&gt;
| позициялық карта   = Тәжікстан
  |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 34|lat_sec = 14.8
  |lon_dir = E|lon_deg = 68|lon_min = 47|lon_sec = 26.5
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| классификациясы    = 
| орналасуы          = {{байрақ|Тәжікстан}}, [[Душанбе]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = [[12 қазан]] [[2009 жыл|2009]]
| құрылысы аяқталды  = [[2011 жыл|2011]]
| ашылған уақыты     = [[6 қыркүйек]] [[2011 жыл|2011]]
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 92 м
| сәулет өнері       = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  =
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     =
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 22
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 5
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         =
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     =
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
&lt;mapframe width=&quot;300&quot; height=&quot;200&quot; zoom=&quot;15&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [68.7907, 38.5710]
  },
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;Dushanbe Plaza&quot;,
    &quot;description&quot;: &quot;Душанбе қаласындағы бизнес орталық&quot;
  }
}
&lt;/mapframe&gt;
}}
'''Душанбе Плазасы''' ({{lang-tg|Душанбе Плаза}}) [[2011 жыл]]ы салынған [[Тәжікстан]]ның [[Душанбе]] қаласында орналасқан ғимарат. Биіктігі 92 метр, және бұл ғимарат [[Душанбе]]дегі ең ұзын ғимараттардың бірі.

Душанбе Плазасы – жалпы ауданы 39 734 шаршы метрді құрайтын заманауи, көпфункционалды «А» класты кешен. 22 қабатты ғимарат [[Душанбе]] қаласының орталығында орналасқан. Жақын маңда астананың бас алаңының ғимараты, Сыртқы істер министрлігі және [[Тәжікстан Республикасы]] Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеулер орталығы орналасқан. Душанбе Плазасы – «А» класты кеңсе орталығының жіктеу талаптарына толық сәйкес келетін заманауи кешен. Заманауи сәулет үлгісі болып табылатын кешен [[Тәжікстан]] астанасының орталығының қазіргі құрылысымен үйлесімді үйлеседі. Кешеннің терезелері мен бақылау алаңдарынан орталық алаң мен тарихи қала орталығының панорамалық көріністері ашылады. Бизнес орталығында жоғары жылдамдықты панорамалық лифттер, жер асты және ашық аспан астындағы қауіпсіз тұрақ, кафелер, мейрамханалар, конференц-залдары бар. Ыңғайлы орналасуы және негізгі көлік артерияларына оңай қол жетімділігінің арқасында [[Душанбе]]нің кез келген ауданына бірнеше минут ішінде жетуге болады.&lt;ref name=&quot;DUŞANBE PLAa&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://bcinform.ru/dushanbe/dushanbe-plaza.html#:~:text=%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%2D%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%20%C2%AB%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0%C2%BB,%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B2%20%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BC%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5%20%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5.
 |title = BCInform — Душанбе Плазасы
 |website = bcinform.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Орталығы ==
Душанбе Плаза бизнес орталығы – жоғары сапалы, жайлы кеңсе кеңістігін ұсынатын А класындағы нысан. Кіруді бақылау жүйелерімен және кабельді теледидармен жабдықталған VIP кеңселер 16, 17, 18 және 20 қабаттарда орналасқан. Ғимаратта жеке қазандық және жеке басқару жүйесі бар желдету және ауа баптау жүйесі бар. Барлық кеңістіктер автоматты өрт дабылдарымен, түтін шығару жүйелерімен және су шашыратқыш жүйелермен жабдықталған. Кеңселерде талшықты-оптикалық телекоммуникациялар бар. Қауіпсіздік жеке бейнебақылау жүйелерімен және күзет дабылымен қамтамасыз етіледі.&lt;ref name=&quot;DUŞANBE PLAa&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://bcinform.ru/dushanbe/dushanbe-plaza.html#:~:text=%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%2D%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%20%C2%AB%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0%C2%BB,%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B2%20%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BC%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5%20%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5.
 |title = BCInform — Душанбе Плазасы
 |website = bcinform.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат: Душанбе]]</text>
      <sha1>qmwejlozgt8zgyb6ibd89kf87sbfd47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара құшбегілері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779419</id>
    <revision>
      <id>3586892</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]</comment>
      <origin>3586892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="0bm4l76yiy76gzlvp3fhj3nq70urhov" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Тұлғалар:Бұхара]]</text>
      <sha1>0bm4l76yiy76gzlvp3fhj3nq70urhov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586897</id>
      <parentid>3586892</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="7qasvpb8eoh9nev6w2jgrplw5deg9og" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]</text>
      <sha1>7qasvpb8eoh9nev6w2jgrplw5deg9og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586904</id>
      <parentid>3586897</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3586904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="crv83fzjwbir43alvtkksrpvhixauo8" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]</text>
      <sha1>crv83fzjwbir43alvtkksrpvhixauo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара әмірлігі мемлекеттік қайраткерлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779420</id>
    <revision>
      <id>3586894</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі тұлғалары]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер мемлекеттік қайраткерлері]]</comment>
      <origin>3586894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="0klqni95wxw5bhr4z9w2wwdblq3lc9a" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі тұлғалары]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер мемлекеттік қайраткерлері]]</text>
      <sha1>0klqni95wxw5bhr4z9w2wwdblq3lc9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586902</id>
      <parentid>3586894</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Санат:Бұхара әмірлігінің мемлекеттік қайраткерлері]] бетін [[Санат:Бұхара әмірлігі мемлекеттік қайраткерлері]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="0klqni95wxw5bhr4z9w2wwdblq3lc9a" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі тұлғалары]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер мемлекеттік қайраткерлері]]</text>
      <sha1>0klqni95wxw5bhr4z9w2wwdblq3lc9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара әмірлігі тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779423</id>
    <revision>
      <id>3586905</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша тұлғалар]] [[Санат:Бұхара әмірлігі]] [[Санат:Жаңа дәуір тұлғалары]] [[Санат:Бұхара тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан тарихы тұлғалары]]</comment>
      <origin>3586905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="humyxjatrmv10siv837j32hrywgrz0x" xml:space="preserve">[[Санат:Тарихи мемлекеттер бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Бұхара әмірлігі]]
[[Санат:Жаңа дәуір тұлғалары]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы тұлғалары]]</text>
      <sha1>humyxjatrmv10siv837j32hrywgrz0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан халық әртісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779424</id>
    <redirect title="Қазақстанның халық әртісі" />
    <revision>
      <id>3586908</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Ashina [[Қазақстан халық әртісі]] бетін [[Қазақстанның халық әртісі]] деген бағыттау үстіне жылжытты</comment>
      <origin>3586908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="oo9qixtcapcwojj31jrei2f6k94xvmv" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қазақстанның халық әртісі]]</text>
      <sha1>oo9qixtcapcwojj31jrei2f6k94xvmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік орган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779425</id>
    <revision>
      <id>3586913</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Мемлекеттік орган''' — Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға уәкілетті, мемлекет атынан әрекет ететін ұйым немесе мекеме. Ол Конституция, заңдар және басқа нормативтік құқықтық актілер бойынша мемлекетт...</comment>
      <origin>3586913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6619" sha1="s4i29ylrojd9wsjt2lvgfiz16wih1fb" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік орган''' — Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға уәкілетті, мемлекет атынан әрекет ететін ұйым немесе мекеме. Ол Конституция, заңдар және басқа нормативтік құқықтық актілер бойынша мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие болады және қоғамдық қатынастарды реттеу, басқару, бақылау және мемлекеттік міндеттерді орындау мақсатында құрылады.

=== Анықтамасы және белгілері ===
«Әкімшілік процедуралар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2000 жыл) сәйкес мемлекеттік орган — Конституция, заңдар және басқа нормативтік актілер бойынша мемлекеттің атынан мына функцияларды атқаруға уәкілетті мекеме:

* Баршаға міндетті жүріс-тұрыс тәртібін анықтайтын актілер шығару;
* Әлеуметтік мәні бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу;
* Мемлекет орнатқан тәртіптің сақталуын бақылау.

Мемлекеттік органның негізгі белгілері:

* Мемлекет белгілеген тәртіппен құрылады;
* Мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие (шешімдері міндетті сипатқа ие);
* Мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асырады;
* Мемлекеттік аппараттың құрылымдық бөлігі болып табылады.

=== Тарихы ===
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік органдар жүйесі 1995 жылғы Конституция негізінде қалыптасты. Конституция мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлуді бекітті.

1990-шы жылдардың соңында және 2000-шы жылдардың басында әкімшілік реформалар жүргізілді: министрліктер мен ведомстволар қайта құрылды, жергілікті атқарушы органдардың рөлі күшейтілді.

2010-шы жылдардан бастап цифрландыру (eGov, eQyzmet), сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және мемлекеттік қызмет реформалары мемлекеттік органдардың жұмысын жақсартты. Арнаулы мемлекеттік органдар (ұлттық қауіпсіздік саласындағы) туралы 2012 жылғы Заң қабылданды.

=== Құқықтық негізі ===
Мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін негізгі құжаттар:

* Қазақстан Республикасының Конституциясы (билік тармақтарының бөлінуі, халық билікті мемлекеттік органдарға береді);
* «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң;
* «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» 2012 жылғы Заң;
* «Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс» және басқа заңдар;
* Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары.

Мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде ғана билік жүргізеді және азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға міндетті.

=== Түрлері және жүйесі ===
Мемлекеттік органдар өкілеттігінің шеңберіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді:

# '''Заң шығарушы (өкілетті) органдар''' — Парламент (Сенат және Мәжіліс), жергілікті мәслихаттар. Заңдар шығару және бақылау функцияларын атқарады.
# '''Атқарушы органдар''' — Президент Әкімшілігі, Үкімет, министрліктер, ведомстволар, жергілікті атқарушы органдар (әкімдіктер). Мемлекеттік саясатты іске асырады.
# '''Сот және құқық қорғау органдары''' — соттар, прокуратура, ішкі істер, ұлттық қауіпсіздік органдары.

Сонымен қатар '''арнаулы мемлекеттік органдар''' бөлек топқа жатады (Президентке тікелей бағынады): ұлттық қауіпсіздік комитеті, сыртқы барлау органдары т.б.

Қазақстан — унитарлы мемлекет болғандықтан, мемлекеттік органдардың жүйесі орталықтандырылған, бірақ жергілікті деңгейде (облыс, қала, аудан) өзін-өзі басқару элементтері бар.

=== Құрылымы және қызметі ===
Әр мемлекеттік органның «Мемлекеттік орган туралы ереже» деп аталатын құжаты болады. Онда құзыреті, функциялары, міндеттері, құрылымы және басшысының өкілеттіктері көрсетіледі.

Мемлекеттік органдардың қызметі ашықтық, заңдылық, тиімділік және азаматтарға бағдарлану қағидаттарына негізделеді. Қазіргі уақытта көптеген функциялар цифрлық форматқа (egov.kz) көшірілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>s4i29ylrojd9wsjt2lvgfiz16wih1fb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586918</id>
      <parentid>3586913</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3586918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7058" sha1="if1nftvaezcnvj1ikoayjvuqye5rc29" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік орган''' — Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға уәкілетті, мемлекет атынан әрекет ететін ұйым немесе мекеме. Ол Конституция, заңдар және басқа нормативтік құқықтық актілер бойынша мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие болады және қоғамдық қатынастарды реттеу, басқару, бақылау және мемлекеттік міндеттерді орындау мақсатында құрылады.

=== Тарихы ===
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік органдар жүйесі 1995 жылғы Конституция негізінде қалыптасты. Конституция мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлуді бекітті.

1990-шы жылдардың соңында және 2000-шы жылдардың басында әкімшілік реформалар жүргізілді: министрліктер мен ведомстволар қайта құрылды, жергілікті атқарушы органдардың рөлі күшейтілді.

2010-шы жылдардан бастап цифрландыру ([[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov]], eQyzmet), сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және мемлекеттік қызмет реформалары мемлекеттік органдардың жұмысын жақсартты. Арнаулы мемлекеттік органдар (ұлттық қауіпсіздік саласындағы) туралы 2012 жылғы Заң қабылданды. 

«Әкімшілік процедуралар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2000 жыл) сәйкес мемлекеттік орган — Конституция, заңдар және басқа нормативтік актілер бойынша мемлекеттің атынан мына функцияларды атқаруға уәкілетті мекеме:
* Баршаға міндетті жүріс-тұрыс тәртібін анықтайтын актілер шығару;
* Әлеуметтік мәні бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу;
* Мемлекет орнатқан тәртіптің сақталуын бақылау.

Мемлекеттік органның негізгі белгілері:

* Мемлекет белгілеген тәртіппен құрылады;
* Мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие (шешімдері міндетті сипатқа ие);
* Мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асырады;
* Мемлекеттік аппараттың құрылымдық бөлігі болып табылады.

=== Құқықтық негізі ===
Мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін негізгі құжаттар:

* Қазақстан Республикасының Конституциясы (билік тармақтарының бөлінуі, халық билікті мемлекеттік органдарға береді);
* «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң;
* «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» 2012 жылғы Заң;
* «Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс» және басқа заңдар;
* Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары.

Мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде ғана билік жүргізеді және азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға міндетті.

=== Түрлері және жүйесі ===
Мемлекеттік органдар өкілеттігінің шеңберіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді:

# '''[[Заң шығарушы орган|Заң шығарушы (өкілетті) органдар]]''' — [[Парламент]] ([[Сенат]] және [[Мәжіліс]]), жергілікті [[Мәслихат|мәслихаттар]]. Заңдар шығару және бақылау функцияларын атқарады.
# '''[[Атқарушы орган|Атқарушы органдар]]''' — Президент Әкімшілігі, [[Үкімет]], [[Министрлік|министрліктер]], ведомстволар, [[Әкімдік|жергілікті атқарушы органда]]&lt;nowiki/&gt;р (әкімдіктер). Мемлекеттік саясатты іске асырады.
# '''[[Сот|Сот және құқық қорғау органдары]]''' — [[Сот|соттар]], [[прокуратура]], [[Ішкі істер органдарының жүйесі|ішкі істер]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ұлттық қауіпсіздік органдары]].

Сонымен қатар '''арнаулы мемлекеттік органдар''' бөлек топқа жатады (Президентке тікелей бағынады): ұлттық қауіпсіздік комитеті, сыртқы барлау органдары т.б.

Қазақстан — [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет болғандықтан, мемлекеттік органдардың жүйесі орталықтандырылған, бірақ жергілікті деңгейде ([[облыс]], [[қала]], [[аудан]]) [[өзін-өзі басқару]] элементтері бар.

=== Құрылымы және қызметі ===
Әр мемлекеттік органның «Мемлекеттік орган туралы ереже» деп аталатын құжаты болады. Онда құзыреті, функциялары, міндеттері, құрылымы және басшысының өкілеттіктері көрсетіледі.

Мемлекеттік органдардың қызметі ашықтық, заңдылық, тиімділік және азаматтарға бағдарлану қағидаттарына негізделеді. Қазіргі уақытта көптеген функциялар цифрлық форматқа (egov.kz) көшірілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>if1nftvaezcnvj1ikoayjvuqye5rc29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Өзбекстан тарихы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779426</id>
    <revision>
      <id>3586915</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Өзбекстан тұлғалары]] [[Санат:Мемлекеттер тарихы тұлғалары]]</comment>
      <origin>3586915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="ow81bsw7nk08m4gbzu2e9o0w9lj5zmt" xml:space="preserve">[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Өзбекстан тұлғалары]]
[[Санат:Мемлекеттер тарихы тұлғалары]]</text>
      <sha1>ow81bsw7nk08m4gbzu2e9o0w9lj5zmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779427</id>
    <revision>
      <id>3586916</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 27.08.1972   |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.  |Қайты...</comment>
      <origin>3586916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5158" sha1="09ntrkzgoqxlxctsm6510q5f51b69lp" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1972 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]); [[Қазақ ұлттық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2006).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Қызыләуіт]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл педагогикалық институтын ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]), [[Қазақ ұлттық университеті]]нің аспирантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.&lt;br&gt;
1997-[[1998 жыл|98]] жылдары Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде оқытушы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ғылыми тәжірибеден өтті, [[2002 жыл|2002]]-[[2012 жыл|12]] жылдары [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде оқытушылық қызметтер атқарды. 2012 жылдан Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде филология факультетінің деканы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы тарихи таным және авторлық концепция&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Зерттеулерінде [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]]ның &quot;Қызыл жебе&quot; тетралогиясының шығармашылық мәселесі зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде қарастырылған. Ұлттық әдебиеттің XX ғасырдың басындағы тарихына, көркемдік даму арналарына, жанрлық ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталып, [[Ақан сері|Ақан Қорамсаұлы]], [[Балуан Шолақ]], [[Әсет Найманбайұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]] сынды өнер иелерінің шығармашылықтары кеңінен талданған.&lt;br&gt;
Бірнеше ғылыми еңбектердің, монография, оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2006).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/fylologyia-zhane-zhurnalystyka?view=article&amp;id=528:k-pbaeva-m&amp;catid=93:okhytushylar Көпбаева Меруерт Рахымбайқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>09ntrkzgoqxlxctsm6510q5f51b69lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586917</id>
      <parentid>3586916</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары|Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5265" sha1="fq02r5oid5lit5xd5bsyqx4c3k83rxy" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1972 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]); [[Қазақ ұлттық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2006).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Қызыләуіт]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл педагогикалық институтын ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]), [[Қазақ ұлттық университеті]]нің аспирантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.&lt;br&gt;
1997-[[1998 жыл|98]] жылдары Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде оқытушы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ғылыми тәжірибеден өтті, [[2002 жыл|2002]]-[[2012 жыл|12]] жылдары [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде оқытушылық қызметтер атқарды. 2012 жылдан Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде филология факультетінің деканы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы тарихи таным және авторлық концепция&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Зерттеулерінде [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]]ның &quot;Қызыл жебе&quot; тетралогиясының шығармашылық мәселесі зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде қарастырылған. Ұлттық әдебиеттің XX ғасырдың басындағы тарихына, көркемдік даму арналарына, жанрлық ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталып, [[Ақан сері|Ақан Қорамсаұлы]], [[Балуан Шолақ]], [[Әсет Найманбайұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]] сынды өнер иелерінің шығармашылықтары кеңінен талданған.&lt;br&gt;
Бірнеше ғылыми еңбектердің, монография, оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2006).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/fylologyia-zhane-zhurnalystyka?view=article&amp;id=528:k-pbaeva-m&amp;catid=93:okhytushylar Көпбаева Меруерт Рахымбайқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>fq02r5oid5lit5xd5bsyqx4c3k83rxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586919</id>
      <parentid>3586917</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3586919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5285" sha1="pc56fjldw91chral27tqiteoeskcuar" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1972 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]); [[Қазақ ұлттық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2006).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Қызыләуіт]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл педагогикалық институтын ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]), [[Қазақ ұлттық университеті]]нің аспирантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.&lt;br&gt;
1997-[[1998 жыл|98]] жылдары Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде оқытушы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ғылыми тәжірибеден өтті, [[2002 жыл|2002]]-[[2012 жыл|12]] жылдары [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде оқытушылық қызметтер атқарды. 2012 жылдан Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде филология факультетінің деканы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы тарихи таным және авторлық концепция&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Зерттеулерінде [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]]ның &quot;Қызыл жебе&quot; тетралогиясының шығармашылық мәселесі зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде қарастырылған. Ұлттық әдебиеттің XX ғасырдың басындағы тарихына, көркемдік даму арналарына, жанрлық ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталып, [[Ақан сері|Ақан Қорамсаұлы]], [[Балуан Шолақ]], [[Әсет Найманбайұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]] сынды өнер иелерінің шығармашылықтары кеңінен талданған.&lt;br&gt;
Бірнеше ғылыми еңбектердің, монография, оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2006).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/fylologyia-zhane-zhurnalystyka?view=article&amp;id=528:k-pbaeva-m&amp;catid=93:okhytushylar Көпбаева Меруерт Рахымбайқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>pc56fjldw91chral27tqiteoeskcuar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586920</id>
      <parentid>3586919</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3586920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="5pnciw8bl0m8mo0lndcb1yeovujur9c" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1972 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]); [[Қазақ ұлттық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2006);
* &quot;ЖОО үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік гранты (2015); 
* &quot;Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; төсбелгісі (2022).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Қызыләуіт]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл педагогикалық институтын ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]), [[Қазақ ұлттық университеті]]нің аспирантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.&lt;br&gt;
1997-[[1998 жыл|98]] жылдары Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде оқытушы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ғылыми тәжірибеден өтті, [[2002 жыл|2002]]-[[2012 жыл|12]] жылдары [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде оқытушылық қызметтер атқарды. 2012 жылдан Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде филология факультетінің деканы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы тарихи таным және авторлық концепция&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Зерттеулерінде [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]]ның &quot;Қызыл жебе&quot; тетралогиясының шығармашылық мәселесі зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде қарастырылған. Ұлттық әдебиеттің XX ғасырдың басындағы тарихына, көркемдік даму арналарына, жанрлық ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталып, [[Ақан сері|Ақан Қорамсаұлы]], [[Балуан Шолақ]], [[Әсет Найманбайұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]] сынды өнер иелерінің шығармашылықтары кеңінен талданған.&lt;br&gt;
Бірнеше ғылыми еңбектердің, монография, оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2006);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 
* ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің &quot;ЖОО үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік грантының жеңімпазы (2015); 
* ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің &quot;Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; төс белгісінің иегері (2022).&lt;ref&gt;[https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/fylologyia-zhane-zhurnalystyka?view=article&amp;id=528:k-pbaeva-m&amp;catid=93:okhytushylar Көпбаева Меруерт Рахымбайқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>5pnciw8bl0m8mo0lndcb1yeovujur9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586921</id>
      <parentid>3586920</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3586921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="mpps4rhkojjkbik6ojtnsyhwdn3ghvm" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1972 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Қызыләуіт]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]); [[Қазақ ұлттық университеті]] аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2006);
* &quot;ЖОО үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік гранты (2015); 
* &quot;Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; төсбелгісі (2022).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Қызыләуіт]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл педагогикалық институтын ([[1997 жыл|1997]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]), [[Қазақ ұлттық университеті]]нің аспирантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.&lt;br&gt;
1997-[[1998 жыл|98]] жылдары Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде оқытушы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ғылыми тәжірибеден өтті, [[2002 жыл|2002]]-[[2012 жыл|12]] жылдары [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде оқытушылық қызметтер атқарды. 2012 жылдан Тараз мемлекеттік педагогикалық университетінде филология факультетінің деканы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы тарихи таным және авторлық концепция&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Зерттеулерінде [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]]ның &quot;Қызыл жебе&quot; тетралогиясының шығармашылық мәселесі зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде қарастырылған. Ұлттық әдебиеттің XX ғасырдың басындағы тарихына, көркемдік даму арналарына, жанрлық ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталып, [[Ақан сері|Ақан Қорамсаұлы]], [[Балуан Шолақ]], [[Әсет Найманбайұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]] сынды өнер иелерінің шығармашылықтары кеңінен талданған.&lt;br&gt;
Бірнеше ғылыми еңбектердің, монография, оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2006);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 
* ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің &quot;ЖОО үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік грантының жеңімпазы (2015); 
* ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің &quot;Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; төсбелгісі иегері (2022).&lt;ref&gt;[https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/fylologyia-zhane-zhurnalystyka?view=article&amp;id=528:k-pbaeva-m&amp;catid=93:okhytushylar Көпбаева Меруерт Рахымбайқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>mpps4rhkojjkbik6ojtnsyhwdn3ghvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік қызметтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779428</id>
    <revision>
      <id>3586923</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Мемлекеттік қызметтер''' (толық атауы — '''мемлекеттік көрсетілетін қызметтер''') — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдары]], мемлекеттік мекемелері және [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет»]]...</comment>
      <origin>3586923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5823" sha1="a6r9q8yy7wkw3a35valjkyo0e9jvsb2" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік қызметтер''' (толық атауы — '''мемлекеттік көрсетілетін қызметтер''') — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдары]], мемлекеттік мекемелері және [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет»]] мемлекеттік корпорациясы [[Азамат|азаматтарға]], [[Заңды тұлға|заңды тұлғаларға]] және басқа да тұлғаларға заңнамаға сәйкес көрсететін қызметтер.

Бұл қызметтер мемлекеттік биліктің функцияларын іске асыруға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге бағытталған. Көпшілігі '''[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov.kz]]''' порталында және [[eGov Mobile]] қосымшасында онлайн режимде қолжетімді.

=== Анықтамасы және құқықтық негізі ===
«Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» 2013 жылғы 15 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес [[мемлекеттік қызмет]] — [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органның]] немесе оның ведомствосының өтініш берушіге (қызмет алушыға) қатысты жеке сипаттағы құқықтық салдар туғызатын әрекеті.

Мемлекеттік қызметтер тізілімі — мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің бірыңғай тізімі, ол [[Үкімет]] немесе [[Заң шығарушы орган|уәкілетті органның]] [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілерімен]] бекітіледі. Тізілімде әр қызметтің коды, атауы, көрсетуші орган, қажетті құжаттар және мерзімі көрсетіледі.

'''Негізгі құқықтық актілер:'''

* «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» Заң;
* Мемлекеттік қызметтер тізілімін бекіту туралы Үкімет қаулылары және министрлердің бұйрықтары (adilet.zan.kz сайтында жарияланады);
* Әр қызметтің стандарты мен қағидалары.

=== Тізілімнің құрылымы және саны ===
Мемлекеттік қызметтер тізілімі салалар бойынша топтастырылады және жүздеген қызметті қамтиды (нақты саны жыл сайын өзгереді, өйткені жаңа қызметтер қосылып, ескілері оңтайландырылады).

Негізгі санаттар (egov.kz бойынша):

* [[Отбасы]] ([[Неке қияр|неке қию]], [[туу]], өлім тіркеу, [[Алименттік міндеттемелер|алимент]] т.б.);
* [[Денсаулық сақтау]] (медициналық ұйымға тіркелу, дәрі-дәрмек, емдеу);
* [[Білім]] (мектепке, колледжге, ЖОО-ға құжат тапсыру, диплом тану);
* Жұмысқа орналастыру және [[Жұмыспен қамтылу|жұмыспен қамту]] (жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, еңбек шарты);
* Әлеуметтік қамтамасыз ету (зейнетақы, жәрдемақы, әлеуметтік көмек);
* [[Азаматтық]], [[миграция]] және [[иммиграция]] (тіркеу, [[паспорт]], ықтиярхат, шетелдіктерге рұқсат);
* [[Жылжымайтын мүлік]] (тіркеу, анықтама алу);
* [[Кеден]] және [[Салық|салықтар]] (салық төлеу, [[Салық декларациясы|декларация]] тапсыру);
* Ішкі істер (куәліктер, тіркеу, көлік құралдары);
* [[Ауыл шаруашылығы]], [[экология]], басқа салалар.

egov.kz порталында қызметтер министрліктер бойынша да бөлінеді: Ішкі істер министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Цифрлық даму министрлігі т.б.

=== Қызметтерді көрсету тәртібі ===

* '''Онлайн''' — [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov.kz]] және [[eGov Mobile]] арқылы ([[Электрондық цифрлық қолтаңба|ЭЦҚ]] немесе [[SMS]]-парольмен);
* '''Оффлайн''' — [[Халыққа қызмет көрсету орталықтары]] (ХҚКО), [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» корпорациясы]], мемлекеттік органдар;
* '''Автоматтандырылған''' — құжаттарды сұраусыз, мәліметтер базасы арқылы.</text>
      <sha1>a6r9q8yy7wkw3a35valjkyo0e9jvsb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586925</id>
      <parentid>3586923</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мемлекеттік аппарат|Мемлекеттік аппарат]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5877" sha1="6s9rskx603dqxey3qzt5wrgudtwmy36" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік қызметтер''' (толық атауы — '''мемлекеттік көрсетілетін қызметтер''') — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдары]], мемлекеттік мекемелері және [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет»]] мемлекеттік корпорациясы [[Азамат|азаматтарға]], [[Заңды тұлға|заңды тұлғаларға]] және басқа да тұлғаларға заңнамаға сәйкес көрсететін қызметтер.

Бұл қызметтер мемлекеттік биліктің функцияларын іске асыруға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге бағытталған. Көпшілігі '''[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov.kz]]''' порталында және [[eGov Mobile]] қосымшасында онлайн режимде қолжетімді.

=== Анықтамасы және құқықтық негізі ===
«Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» 2013 жылғы 15 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес [[мемлекеттік қызмет]] — [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органның]] немесе оның ведомствосының өтініш берушіге (қызмет алушыға) қатысты жеке сипаттағы құқықтық салдар туғызатын әрекеті.

Мемлекеттік қызметтер тізілімі — мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің бірыңғай тізімі, ол [[Үкімет]] немесе [[Заң шығарушы орган|уәкілетті органның]] [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілерімен]] бекітіледі. Тізілімде әр қызметтің коды, атауы, көрсетуші орган, қажетті құжаттар және мерзімі көрсетіледі.

'''Негізгі құқықтық актілер:'''

* «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» Заң;
* Мемлекеттік қызметтер тізілімін бекіту туралы Үкімет қаулылары және министрлердің бұйрықтары (adilet.zan.kz сайтында жарияланады);
* Әр қызметтің стандарты мен қағидалары.

=== Тізілімнің құрылымы және саны ===
Мемлекеттік қызметтер тізілімі салалар бойынша топтастырылады және жүздеген қызметті қамтиды (нақты саны жыл сайын өзгереді, өйткені жаңа қызметтер қосылып, ескілері оңтайландырылады).

Негізгі санаттар (egov.kz бойынша):

* [[Отбасы]] ([[Неке қияр|неке қию]], [[туу]], өлім тіркеу, [[Алименттік міндеттемелер|алимент]] т.б.);
* [[Денсаулық сақтау]] (медициналық ұйымға тіркелу, дәрі-дәрмек, емдеу);
* [[Білім]] (мектепке, колледжге, ЖОО-ға құжат тапсыру, диплом тану);
* Жұмысқа орналастыру және [[Жұмыспен қамтылу|жұмыспен қамту]] (жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, еңбек шарты);
* Әлеуметтік қамтамасыз ету (зейнетақы, жәрдемақы, әлеуметтік көмек);
* [[Азаматтық]], [[миграция]] және [[иммиграция]] (тіркеу, [[паспорт]], ықтиярхат, шетелдіктерге рұқсат);
* [[Жылжымайтын мүлік]] (тіркеу, анықтама алу);
* [[Кеден]] және [[Салық|салықтар]] (салық төлеу, [[Салық декларациясы|декларация]] тапсыру);
* Ішкі істер (куәліктер, тіркеу, көлік құралдары);
* [[Ауыл шаруашылығы]], [[экология]], басқа салалар.

egov.kz порталында қызметтер министрліктер бойынша да бөлінеді: Ішкі істер министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Цифрлық даму министрлігі т.б.

=== Қызметтерді көрсету тәртібі ===

* '''Онлайн''' — [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov.kz]] және [[eGov Mobile]] арқылы ([[Электрондық цифрлық қолтаңба|ЭЦҚ]] немесе [[SMS]]-парольмен);
* '''Оффлайн''' — [[Халыққа қызмет көрсету орталықтары]] (ХҚКО), [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» корпорациясы]], мемлекеттік органдар;
* '''Автоматтандырылған''' — құжаттарды сұраусыз, мәліметтер базасы арқылы.

[[Санат:Мемлекеттік аппарат]]</text>
      <sha1>6s9rskx603dqxey3qzt5wrgudtwmy36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Байсын бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779429</id>
    <revision>
      <id>3586932</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Балжуан бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779430</id>
    <revision>
      <id>3586933</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ғиссар бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779431</id>
    <revision>
      <id>3586934</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ғұзар бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779432</id>
    <revision>
      <id>3586935</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Зиадин бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779433</id>
    <revision>
      <id>3586936</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қаршы бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779434</id>
    <revision>
      <id>3586938</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қаттықорған бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779435</id>
    <revision>
      <id>3586939</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кермене бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779436</id>
    <revision>
      <id>3586941</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кітап бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779437</id>
    <revision>
      <id>3586942</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Күләб бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779438</id>
    <revision>
      <id>3586943</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Нұрата бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779439</id>
    <revision>
      <id>3586944</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Самарқан бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779440</id>
    <revision>
      <id>3586945</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Хатыршы бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779441</id>
    <revision>
      <id>3586946</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Шаржүй бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779442</id>
    <revision>
      <id>3586947</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Шырақшы бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779443</id>
    <revision>
      <id>3586948</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Шаһрисабз бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779444</id>
    <revision>
      <id>3586949</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Шерабад бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779445</id>
    <revision>
      <id>3586950</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Яккабаг бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779446</id>
    <revision>
      <id>3586951</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</comment>
      <origin>3586951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі бектері]]</text>
      <sha1>80kfbvyq9em9dmeq0bg4qc4531l455o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бұхара әмірлігі бектері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779447</id>
    <revision>
      <id>3586952</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бұхара әмірлігі мемлекеттік қайраткерлері]]</comment>
      <origin>3586952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="f5fpujbqepql629rqm7wutchjmjx0ct" xml:space="preserve">[[Санат:Бұхара әмірлігі мемлекеттік қайраткерлері]]</text>
      <sha1>f5fpujbqepql629rqm7wutchjmjx0ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1670 жылы туғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>779448</id>
    <revision>
      <id>3586955</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:1670 жыл]] [[Санат:1670 жж. туғандар]]</comment>
      <origin>3586955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="rg3ugya2a67uwclrb1vh5q35e7a571f" xml:space="preserve">[[Санат:1670 жыл]]
[[Санат:1670 жж. туғандар]]</text>
      <sha1>rg3ugya2a67uwclrb1vh5q35e7a571f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779449</id>
    <revision>
      <id>3586966</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 04.06.1960   |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Сарыағаш ауданы|Сарыағаш ауданында}}, Жібе...</comment>
      <origin>3586966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="otlja54ffjqqbv66tjuaodbr69ocmf9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.06.1960 
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Сарыағаш ауданы|Сарыағаш ауданында}}, [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1960 жыл|1960]] жылы 4 маусымда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Сарыағаш ауданы]], [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
Орал педагогикалық иснтитутында оқытушы (1987-[[1989 жыл|89]], қазіргі [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]], ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1989-[[1990 жыл|90]]), оқытушы ([[1993 жыл|1993]]-[[1995 жыл|95]]), аға оқытушы (1995-[[1997 жыл|97]]), доцент (1997-[[2011 жыл|2011]]) қызметтерін атқарған. 2011 жылдан осы университетте профессор.&lt;br&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
1995-96 жылдары және 1998 жылы &quot;Түркістан қаласының этномәдени процестері&quot;, Алматы облысының кешенді экспедицияларын басқарды.&lt;br&gt;
&quot;Орта Азия қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://openu.kz/kz/author/kalshabaeva-bibiziya-kenzhebekkyzy Қалшабаева Бибізия Кенжебекқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>otlja54ffjqqbv66tjuaodbr69ocmf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586970</id>
      <parentid>3586966</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="6p8t9ncm9ndq7bu2iaoyynmeyhib8re" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.06.1960 
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Сарыағаш ауданы|Сарыағаш ауданында}}, [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1960 жыл|1960]] жылы 4 маусымда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Сарыағаш ауданы]], [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
Орал педагогикалық иснтитутында оқытушы (1987-[[1989 жыл|89]], қазіргі [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]], ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1989-[[1990 жыл|90]]), оқытушы ([[1993 жыл|1993]]-[[1995 жыл|95]]), аға оқытушы (1995-[[1997 жыл|97]]), доцент (1997-[[2011 жыл|2011]]) қызметтерін атқарған. 2011 жылдан осы университетте профессор.&lt;br&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
1995-96 жылдары және 1998 жылы &quot;Түркістан қаласының этномәдени процестері&quot;, Алматы облысының кешенді экспедицияларын басқарды.&lt;br&gt;
&quot;Орта Азия қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://openu.kz/kz/author/kalshabaeva-bibiziya-kenzhebekkyzy Қалшабаева Бибізия Кенжебекқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>6p8t9ncm9ndq7bu2iaoyynmeyhib8re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586972</id>
      <parentid>3586970</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4006" sha1="owbcu6efpuvjrz5vgt8mr1jszex6ub5" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.06.1960 
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Сарыағаш ауданы|Сарыағаш ауданында}}, [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1960 жыл|1960]] жылы 4 маусымда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Сарыағаш ауданы]], [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасын ([[1993 жыл|1993]]) бітірген.&lt;br&gt;
Орал педагогикалық иснтитутында оқытушы (1987-[[1989 жыл|89]], қазіргі [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]], ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1989-[[1990 жыл|90]]), оқытушы ([[1993 жыл|1993]]-[[1995 жыл|95]]), аға оқытушы (1995-[[1997 жыл|97]]), доцент (1997-[[2011 жыл|2011]]) қызметтерін атқарған. 2011 жылдан осы университетте профессор.&lt;br&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
1995-96 жылдары және 1998 жылы &quot;Түркістан қаласының этномәдени процестері&quot;, Алматы облысының кешенді экспедицияларын басқарды.&lt;br&gt;
&quot;Орта Азия қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://openu.kz/kz/author/kalshabaeva-bibiziya-kenzhebekkyzy Қалшабаева Бибізия Кенжебекқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>owbcu6efpuvjrz5vgt8mr1jszex6ub5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Alxt~ruwiki</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779450</id>
    <revision>
      <id>3586979</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3586979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="5wzkgbaczho2gkfv1sfweo6rrfw0fxi" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Alxt~ruwiki}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:35, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>5wzkgbaczho2gkfv1sfweo6rrfw0fxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлия Тобажанқызы Қозыкеева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779451</id>
    <revision>
      <id>3586981</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 27.08.1963   |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы  |Қайтыс болған күні  =    |Қайтыс болған...</comment>
      <origin>3586981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3361" sha1="3ivxi64abfur1w0ld7s2vkoe9shbz59" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техникалық
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техникалық ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техникалық ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техникалық ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>3ivxi64abfur1w0ld7s2vkoe9shbz59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586982</id>
      <parentid>3586981</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Техникалық ғылымдарының докторлары|Техникалық ғылымдарының докторлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары|Техника ғылымдарының докторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3355" sha1="2jtt4evfac9qcl736hoj0txdxqt6ctn" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техникалық
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техникалық ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техникалық ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>2jtt4evfac9qcl736hoj0txdxqt6ctn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586983</id>
      <parentid>3586982</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3586983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3342" sha1="4crlj74j9yodhbjqhpkrpzc7xnkmzxn" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техника 
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техника ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техника ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>4crlj74j9yodhbjqhpkrpzc7xnkmzxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586988</id>
      <parentid>3586983</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3586988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3455" sha1="lqmc6r6nkxt44smqa6sizbcmx3bdlrl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техника 
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техника ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техника ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры.&lt;ref&gt;[https://www.kaznaru.edu.kz/kz/department/91 Су ресурстары және мелиорация.]&lt;/ref&gt; 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>lqmc6r6nkxt44smqa6sizbcmx3bdlrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586991</id>
      <parentid>3586988</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3586991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3471" sha1="h7qs5vkf6r3so6jdodnn2y6d3v4h5ga" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техника 
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техника ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техника ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры.&lt;ref&gt;[https://www.kaznaru.edu.kz/kz/department/91 ҚазҰАЗУ. Су ресурстары және мелиорация.]&lt;/ref&gt; 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>h7qs5vkf6r3so6jdodnn2y6d3v4h5ga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3586992</id>
      <parentid>3586991</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары|Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3586992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3585" sha1="gjalz0lr0ypaenx85jct7cpuawez7zd" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Әлия Тобажанқызы Қозыкеева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 27.08.1963 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Техника 
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Техника ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор   
 |Альма-матер         = Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Әлия Тобажанқызы Қозыкеева''' — техника ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 27 тамызда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
Осы институтта 1985-[[1999 жыл|99]] жылдары асситент, аға оқытушы қызметтерін атқарған, 1999 жылдан доцент.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде &quot;Су ресурстары және мелиорация&quot; кафедрасының
профессоры.&lt;ref&gt;[https://www.kaznaru.edu.kz/kz/department/91 ҚазҰАЗУ. Су ресурстары және мелиорация.]&lt;/ref&gt; 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Экологические принципы управления природными процессами бассейна Аральского моря&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
200-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монография, 10 оқу құралының авторы, 4 авторлық куәліктің иегері.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/lecture-video/14 Суару мелиорациясы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>gjalz0lr0ypaenx85jct7cpuawez7zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сары хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779452</id>
    <revision>
      <id>3587010</id>
      <timestamp>2026-04-18T11:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | түс                  =   | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''  | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}  | Суреті               =   | Сурет ені            =   | Атауы                =   | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі  | Ту...</comment>
      <origin>3587010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2692" sha1="rgtbms2ggics4w6bvazmt9afktn3tf5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.</text>
      <sha1>rgtbms2ggics4w6bvazmt9afktn3tf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587011</id>
      <parentid>3587010</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3587011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="q1yo8o1zt9n79rf21cv7vpe1ynh6a57" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}</text>
      <sha1>q1yo8o1zt9n79rf21cv7vpe1ynh6a57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587012</id>
      <parentid>3587011</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3587012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="os7ieancljzo5zgvuiml8a0f8zt3s87" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>os7ieancljzo5zgvuiml8a0f8zt3s87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587013</id>
      <parentid>3587012</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Балжуан бектері]],[[Санат:Күләб бектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3587013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3021" sha1="rtctsehkbdjqxgh0si2fi92q5sfhbrl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>rtctsehkbdjqxgh0si2fi92q5sfhbrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587014</id>
      <parentid>3587013</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* ​Шығу тегі */</comment>
      <origin>3587014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="hkvau060dgac9c5ec6vc3xcgpbmpcob" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>hkvau060dgac9c5ec6vc3xcgpbmpcob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587015</id>
      <parentid>3587014</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығыс Бұхарадағы бек */</comment>
      <origin>3587015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6527" sha1="a2tehgkn66cg26e72any89ld2ocnjnk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>a2tehgkn66cg26e72any89ld2ocnjnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587016</id>
      <parentid>3587015</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығыс Бұхарадағы бек */</comment>
      <origin>3587016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7024" sha1="gqg2sc0i2oy34po355h8gj1r5xkh2y1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

Бұхара әмірлігі орыс әскерлерінен жеңіле бастаған алғашқы күндерден-ақ, Регар және Ғиссар бектіктерінің бектері Сары хан мен Кітап-Шаһрисабз бектерінің көмегіне әрі қолдауына сүйеніп, Бұхарамен байланысын үзді және өздерін тәуелсіз деп жариялады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>gqg2sc0i2oy34po355h8gj1r5xkh2y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587019</id>
      <parentid>3587016</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығыс Бұхарадағы бек */</comment>
      <origin>3587019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9154" sha1="bwtq2k88qlmvnup23deiivpb01oqc1b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

Бұхара әмірлігі орыс әскерлерінен жеңіле бастаған алғашқы күндерден-ақ, Регар және Ғиссар бектіктерінің бектері Сары хан мен Кітап-Шаһрисабз бектерінің көмегіне әрі қолдауына сүйеніп, Бұхарамен байланысын үзді және өздерін тәуелсіз деп жариялады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}}

Бұхара әмірінің үлкен ұлы [[Сейіт Әбдімәлік]]тің көтерілісі кезінде Сары хан оған қосылды.&lt;ref name=Епифанова /&gt; Сары хан Шығыс Бұхараның барлық билеушілерінің ішіндегі ең қатыгез әрі қатал деспот болды. Өз мақсатына жету, яғни [[Шығыс Бұхара]]ны өз ықпалына бағындыру жолында ол осы аймақта үстемдікке дәмеленген ондаған қарсыластарының көзін жойды. Осыған қарамастан, XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Шығыс Бұхара бектіктерінің Бұхара әмірлігінен бөлінуге бағытталған соңғы талпынысынан кейін, оларды орталықтандыру ісінде Сары ханның рөлі зор болған деп есептеледі.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}} Әбдімәлікке сүйене отырып, ол Шығыс Бұхара аудандарын өз басшылығымен біріктіруге және Ғиссар мен Қаратегін бектерінің есебінен өз ықпалын кеңейтуге тырысты.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Ол Шығыс Бұхарадағы барлық наразы топтарды Бұхара әміріне қарсы біріктіріп, жасақ жинауға күш салды. Бұл уақытта оған Қорғантөбе және Қабадиан бектіктері, сондай-ақ жалпы [[Вахш]] пен [[Кафирниган]] өзендерінің төменгі ағысында орналасқан барлық аумақ бағынышты болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} Оның тұсында Күләб бектігі өз дамуының шырқау шегіне жетіп, іс жүзінде Шығыс Бұхараны толықтай біріктірді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>bwtq2k88qlmvnup23deiivpb01oqc1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587024</id>
      <parentid>3587019</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығыс Бұхарадағы бек */</comment>
      <origin>3587024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10156" sha1="eyeo7d3mwqs82eg06j0latsn9mnm6vb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

Бұхара әмірлігі орыс әскерлерінен жеңіле бастаған алғашқы күндерден-ақ, Регар және Ғиссар бектіктерінің бектері Сары хан мен Кітап-Шаһрисабз бектерінің көмегіне әрі қолдауына сүйеніп, Бұхарамен байланысын үзді және өздерін тәуелсіз деп жариялады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}}

Бұхара әмірінің үлкен ұлы [[Сейіт Әбдімәлік]]тің көтерілісі кезінде Сары хан оған қосылды.&lt;ref name=Епифанова /&gt; Сары хан Шығыс Бұхараның барлық билеушілерінің ішіндегі ең қатыгез әрі қатал деспот болды. Өз мақсатына жету, яғни [[Шығыс Бұхара]]ны өз ықпалына бағындыру жолында ол осы аймақта үстемдікке дәмеленген ондаған қарсыластарының көзін жойды. Осыған қарамастан, XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Шығыс Бұхара бектіктерінің Бұхара әмірлігінен бөлінуге бағытталған соңғы талпынысынан кейін, оларды орталықтандыру ісінде Сары ханның рөлі зор болған деп есептеледі.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}} Әбдімәлікке сүйене отырып, ол Шығыс Бұхара аудандарын өз басшылығымен біріктіруге және Ғиссар мен Қаратегін бектерінің есебінен өз ықпалын кеңейтуге тырысты.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Ол Шығыс Бұхарадағы барлық наразы топтарды Бұхара әміріне қарсы біріктіріп, жасақ жинауға күш салды. Бұл уақытта оған Қорғантөбе және Қабадиан бектіктері, сондай-ақ жалпы [[Вахш]] пен [[Кафирниган]] өзендерінің төменгі ағысында орналасқан барлық аумақ бағынышты болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} Оның тұсында Күләб бектігі өз дамуының шырқау шегіне жетіп, іс жүзінде Шығыс Бұхараны толықтай біріктірді.

Сары хан Ғиссар бегіне ұсақ иеліктерге шабуыл жасауды ұйымдастыруға көмек көрсетті және Қаратегін бегі Мұзаффар ханмен әскери одақ құрып, Бұхара әміріне қарсы бірлескен күрес жүргізуді жоспарлады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Сонымен қатар, ол мезгіл-мезгіл Шар-уәлаяттың ([[Ауған Түркістаны]]) ішкі істеріне белсене араласып, оның жекелеген билеушілеріне қолдау көрсетіп отырды.{{sfn|Искандаров|1962|p=47}} Бұдан бөлек, ол өзінің екі мыңдық әскерін жасақтап, Ауғанстанның шекаралас аудандарының тұрғындарына шапқыншылықтар жасады.{{sfn|Искандаров|1962|p=47–48}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>eyeo7d3mwqs82eg06j0latsn9mnm6vb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587025</id>
      <parentid>3587024</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығыс Бұхарадағы бек */</comment>
      <origin>3587025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10838" sha1="4ahparrb7ac2nh1ces9h693558gxv6b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін Бұхара және Ауғанстанмен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

Бұхара әмірлігі орыс әскерлерінен жеңіле бастаған алғашқы күндерден-ақ, Регар және Ғиссар бектіктерінің бектері Сары хан мен Кітап-Шаһрисабз бектерінің көмегіне әрі қолдауына сүйеніп, Бұхарамен байланысын үзді және өздерін тәуелсіз деп жариялады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}}

Бұхара әмірінің үлкен ұлы [[Сейіт Әбдімәлік]]тің көтерілісі кезінде Сары хан оған қосылды.&lt;ref name=Епифанова /&gt; Сары хан Шығыс Бұхараның барлық билеушілерінің ішіндегі ең қатыгез әрі қатал деспот болды. Өз мақсатына жету, яғни [[Шығыс Бұхара]]ны өз ықпалына бағындыру жолында ол осы аймақта үстемдікке дәмеленген ондаған қарсыластарының көзін жойды. Осыған қарамастан, XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Шығыс Бұхара бектіктерінің Бұхара әмірлігінен бөлінуге бағытталған соңғы талпынысынан кейін, оларды орталықтандыру ісінде Сары ханның рөлі зор болған деп есептеледі.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}} Әбдімәлікке сүйене отырып, ол Шығыс Бұхара аудандарын өз басшылығымен біріктіруге және Ғиссар мен Қаратегін бектерінің есебінен өз ықпалын кеңейтуге тырысты.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Ол Шығыс Бұхарадағы барлық наразы топтарды Бұхара әміріне қарсы біріктіріп, жасақ жинауға күш салды. Бұл уақытта оған Қорғантөбе және Қабадиан бектіктері, сондай-ақ жалпы [[Вахш]] пен [[Кафирниган]] өзендерінің төменгі ағысында орналасқан барлық аумақ бағынышты болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} Оның тұсында Күләб бектігі өз дамуының шырқау шегіне жетіп, іс жүзінде Шығыс Бұхараны толықтай біріктірді.

Сары хан Ғиссар бегіне ұсақ иеліктерге шабуыл жасауды ұйымдастыруға көмек көрсетті және Қаратегін бегі Мұзаффар ханмен әскери одақ құрып, Бұхара әміріне қарсы бірлескен күрес жүргізуді жоспарлады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Сонымен қатар, ол мезгіл-мезгіл Шар-уәлаяттың ([[Ауған Түркістаны]]) ішкі істеріне белсене араласып, оның жекелеген билеушілеріне қолдау көрсетіп отырды.{{sfn|Искандаров|1962|p=47}} Бұдан бөлек, ол өзінің екі мыңдық әскерін жасақтап, Ауғанстанның шекаралас аудандарының тұрғындарына шапқыншылықтар жасады.{{sfn|Искандаров|1962|p=47–48}}

1869 жылы Күләб феодалдары Сары ханның бастауымен Қаратегінге кенеттен шабуыл жасады. Бұған Қаратегін билеушісі Мұзаффар ханның Бұхара әміріне жазған құпия хатының әшкере болуы себеп болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=45}} Алайда Сары ханның әскері бұл аймақта ұзақ аялдай алмады, өйткені бұл уақытта оның өз иеліктеріне Бұхара әскерлері шабуылдай бастаған еді.{{sfn|Искандаров|1962|p=46}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>4ahparrb7ac2nh1ces9h693558gxv6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3587028</id>
      <parentid>3587025</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3587028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11799" sha1="9ubn61p8dfwrd0tlzcjqjhq7oefszik" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = '''Сары хан''', '''Сары бек'''
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Sarixon / Sari&lt;br&gt;bek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Күләб бектігінің билеушісі
 | Ту                   = Flag of the Emirate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1830-жылдары
 | Басқаруын аяқтады    = 1870
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Исмаил Ша
 | Ізбасары             = Омар хан
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = Белгісіз
 | Туған жері           = [[Куляб]], [[Бұхара әмірлігі]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сары хан''', '''Сары бек''' ({{lang-uz|Sarixon / Saribek}} {{lang-tg|Сарихон / Сарибек}}) — [[Қатаған]] руынан шыққан, тәуелсіз Күләб шаһтығының билеушісі.

== ​Шығу тегі ==
Сары хан Күләб өңірінің тумасы, өзбектің Қатаған руынан шыққан.{{sfn|Искандаров|1962|с=140}}

== Шығыс Бұхарадағы бек ==
​1830-жылдары Күләб бектігінде өмір сүрген ағайынды үшеудің бірі — Сары хан Күләбты басқарса, екіншісі 1850-жылдары Дарвазға (билікке) шақырылған, бірақ ол жерде қатыгездігі үшін өлтірілген. Сары хан Күләбта 35 жыл бойы билік құрып, өз басқару кезеңін [[Бұхара]] және [[Ауғанстан]]мен болған бірқатар соғыстармен белгіледі. Шығыс деспоттарына тән мінезі қатал, тіпті қатыгез болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Sergey Abashin|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Варыгин М.А. Опыт описания Кулябского бекства // Известия Императорского Русского географического общества. Т. LII, вып. X. Пг., 1916|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/40027532/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%9C_%D0%90_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%A2_LII_%D0%B2%D1%8B%D0%BF_X_%D0%9F%D0%B3_1916|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

Сары хан күшейгеннен кейін, 1863 жылы оның және Дарваз билеушісі Исмаил шахтың арасында қанды қақтығыс орын алды.&lt;ref&gt;Васильев — [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm Краткое статистическое описание Каратегина] {{Wayback|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Vasiljev/text.htm |date=20200813090309 }}. Спб. Изд. Главного штаба 1888 года.&lt;/ref&gt; Нәтижесінде дарваздықтар Күләб, Ғиссар және Қаратегін аймақтарына ықпалын жоғалтты.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} 1865 жылы Сары хан Ғиссар бегімен одақ құрып, Бұхара әмірлігінен уақытша бөлініп шықты. Кейінірек Бұхара әскерінен жеңіліс тапқанымен, Бұхара әмірі оны кешіріп, Күләбтағы өз өкілі (наменгері) етіп қалдырды.&lt;ref name=&quot;Епифанова&quot;&gt;{{cite web|author=Епифанова Л. М.|title=Комментарии. История мангытских государей|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm|website=Vostlit.info|access-date=2019-05-25|url-status=live|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023457/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Sami/frametext3.htm}}&lt;/ref&gt;

Бұхара әмірлігі орыс әскерлерінен жеңіле бастаған алғашқы күндерден-ақ, Регар және Ғиссар бектіктерінің бектері Сары хан мен Кітап-Шаһрисабз бектерінің көмегіне әрі қолдауына сүйеніп, Бұхарамен байланысын үзді және өздерін тәуелсіз деп жариялады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}}

Бұхара әмірінің үлкен ұлы [[Сейіт Әбдімәлік]]тің көтерілісі кезінде Сары хан оған қосылды.&lt;ref name=Епифанова /&gt; Сары хан Шығыс Бұхараның барлық билеушілерінің ішіндегі ең қатыгез әрі қатал деспот болды. Өз мақсатына жету, яғни [[Шығыс Бұхара]]ны өз ықпалына бағындыру жолында ол осы аймақта үстемдікке дәмеленген ондаған қарсыластарының көзін жойды. Осыған қарамастан, XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Шығыс Бұхара бектіктерінің Бұхара әмірлігінен бөлінуге бағытталған соңғы талпынысынан кейін, оларды орталықтандыру ісінде Сары ханның рөлі зор болған деп есептеледі.{{sfn|Искандаров|1962|p=44}} Әбдімәлікке сүйене отырып, ол Шығыс Бұхара аудандарын өз басшылығымен біріктіруге және Ғиссар мен Қаратегін бектерінің есебінен өз ықпалын кеңейтуге тырысты.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Ол Шығыс Бұхарадағы барлық наразы топтарды Бұхара әміріне қарсы біріктіріп, жасақ жинауға күш салды. Бұл уақытта оған Қорғантөбе және Қабадиан бектіктері, сондай-ақ жалпы [[Вахш]] пен [[Кафирниган]] өзендерінің төменгі ағысында орналасқан барлық аумақ бағынышты болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=140}} Оның тұсында Күләб бектігі өз дамуының шырқау шегіне жетіп, іс жүзінде Шығыс Бұхараны толықтай біріктірді.

Сары хан Ғиссар бегіне ұсақ иеліктерге шабуыл жасауды ұйымдастыруға көмек көрсетті және Қаратегін бегі Мұзаффар ханмен әскери одақ құрып, Бұхара әміріне қарсы бірлескен күрес жүргізуді жоспарлады.{{sfn|Искандаров|1962|p=44–45}} Сонымен қатар, ол мезгіл-мезгіл Шар-уәлаяттың ([[Ауған Түркістаны]]) ішкі істеріне белсене араласып, оның жекелеген билеушілеріне қолдау көрсетіп отырды.{{sfn|Искандаров|1962|p=47}} Бұдан бөлек, ол өзінің екі мыңдық әскерін жасақтап, Ауғанстанның шекаралас аудандарының тұрғындарына шапқыншылықтар жасады.{{sfn|Искандаров|1962|p=47–48}}

1869 жылы Күләб феодалдары Сары ханның бастауымен Қаратегінге кенеттен шабуыл жасады. Бұған Қаратегін билеушісі Мұзаффар ханның Бұхара әміріне жазған құпия хатының әшкере болуы себеп болды.{{sfn|Искандаров|1962|p=45}} Алайда Сары ханның әскері бұл аймақта ұзақ аялдай алмады, өйткені бұл уақытта оның өз иеліктеріне Бұхара әскерлері шабуылдай бастаған еді.{{sfn|Искандаров|1962|p=46}}

Бұхара әскеріне бұдан әрі қарсы тұруға қауқары жетпеген кейбір Ғиссар феодалдары біртіндеп әмір жағына, ал бір бөлігі Сары ханға өте бастады. Бұхаралықтар бағынбайтын таулықтармен бұрыннан соғысып келе жатқан еді, сондықтан Ғиссар секілді провинция жиі қолдан-қолға өтіп отырды. Орыс әскерлері Түркістанды кезең-кезеңімен иеленіп, Самарқанды алып, Кітапқа дейін жеткен кезде, Бұхара әмірі Мұзаффар хан пайдакүнемдік пиғылмен жаңа жерлер мен тұрғындардың байлығын иемдену үшін шығысқа қарай жорыққа шықты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Балжуан бектері]]
[[Санат:Күләб бектері]]</text>
      <sha1>9ubn61p8dfwrd0tlzcjqjhq7oefszik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Чупчік927</title>
    <ns>3</ns>
    <id>779453</id>
    <revision>
      <id>3587021</id>
      <timestamp>2026-04-18T11:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3587021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="qpcpvotzl0s1x9yb467vdpimmk7eez0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Чупчік927}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 16:50, 2026 ж. сәуірдің 18 (+05)</text>
      <sha1>qpcpvotzl0s1x9yb467vdpimmk7eez0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фернандо Сервантес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779454</id>
    <revision>
      <id>3587029</id>
      <timestamp>2026-04-18T11:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Фернандо Сервантес''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fernando Cervantes'') — мексикалық [[тарихшы]] және [[жазушы]], [[Бристоль университеті|Бристоль университетінде]] тарих пәнінің оқытушысы.  Ол [[Конкистадор|конкистадорлардың]] тікелей ұрпағы. {| class=&quot;wikitable&quot; ! colspan=&quot;2&quot; |Фернандо Сервант...</comment>
      <origin>3587029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="17ppl8tq8ecsrzjefvsa5vxodt806ci" xml:space="preserve">'''Фернандо Сервантес''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fernando Cervantes'') — мексикалық [[тарихшы]] және [[жазушы]], [[Бристоль университеті|Бристоль университетінде]] тарих пәнінің оқытушысы.

Ол [[Конкистадор|конкистадорлардың]] тікелей ұрпағы.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Фернандо Сервантес
|-
!Туылған күні
|[[23 тамыз]] [[1958 жыл|1958]] (67 жас)
|-
!Туылған жері
|
* [[Мехико]], [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]]
|-
!Азаматтығы
|
* [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]]
|-
!Қызметі
|[[тарихшы]]
|-
!Шығармаларының тілі
|[[испан тілі]]
|}

== Кітаптары ==

* ''The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain'' (Yale University Press, 1994) 
* ''Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions'' (1999)
* ''The Hispanic World in the Historical Imagination'' (2005)
* ''The Inquisition'' (2006)
* ''Angels, Demons and the New World'' (Cambridge University Press, 2013)

== Дереккөздер ==

* Arnold, Philip P. (Сәуір 1997). [[iarchive:sim_journal-of-religion_1997-04_77_2/page/348|The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain . Fernando Cervantes.]]''The Journal of Religion''. '''77''' (2): 348—349. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/490017 10.1086/490017]

* Chuchiak, John F. (1 қазан 2000). Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions in Colonial America. ''Ethnohistory''. '''47''' (3—4): 806—809. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://read.dukeupress.edu/ethnohistory/article-abstract/47/3-4/806/8230/Spiritual-Encounters-Interactions-between?redirectedFrom=fulltext 10.1215/00141801-47-3-4-806.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Spiritual-Encounters%3A-Interactions-between-and-in-Chuchiak/eef8ed7b1705e2b9c9665e1c3d139de5ae2c5ca3 162055334.]  Шаблон:Project MUSE.

* Ferguson, Neil (Май 2008). [[iarchive:sim_new-blackfriars_2008-05_89_1021/page/357|CTS Concise Histories: HERESY THROUGH THE AGES by Fr Jerome Bertram THE INQUISITION by Fernando Cervantes THE REFORMATION IN ENGLAND by Raymond Edwards THE EARLY CHURCH by Fr Anthony Meredith SJ THE CRUSADES by Jonathan Riley-Smith.]]  ''New Blackfriars''. '''89''' (1021): 357—359. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.cambridge.org/core/journals/new-blackfriars/article/abs/cts-concise-histories-heresy-through-the-ages-by-frjerome-bertram-the-inquisition-by-fernando-cervantes-the-reformation-in-england-by-raymond-edwards-the-early-church-by-fr-anthony-meredith-sj-the-crusades-by-jonathan-rileysmith-catholic-truth-society-london-20067-pp-80-approx-each-195-each-pbk/EB36930C850F6CDE6CE000E506A0D335 10.1111/j.1741-2005.2008.00228_2.x.] JSTOR [https://www.jstor.org/stable/43251236 43251236.]

* Novak, Kinga J. (Март 2015). Angels, Demons and the New World. Edited by Fernando Cervantes and Andrew  Redden. New York: Cambridge University Press, 2013. xii + 318 pp. ''Church History''. '''84''' (1): 240—242. [[Сандық нысан идентификаторы|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/church-history/article/abs/angels-demons-and-the-new-world-edited-by-fernando-cervantes-and-andrew-redden-new-york-cambridge-university-press-2013-xii-318-pp/896AB4415895AC28C5392B1D76BF517C 10.1017/S0009640714001899.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Angels%2C-Demons-and-the-New-World-.-Edited-by-and-%2B-Novak/143925c32bad850369b3fb61560f02677bd8ae62 162041900.] ProQuest [https://www.proquest.com/docview/1660616464?sourcetype=Scholarly%20Journals 1660616464.]</text>
      <sha1>17ppl8tq8ecsrzjefvsa5vxodt806ci</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>